०९१ सुषेणेन लक्ष्मणादिसेवा

VI : Yuddha Kanda - Book Of Chapter [Sarga] 91

Lakshmana and Vibhishana approach Rama and inform him that Indrajit’s head has been chopped off. Rama was delighted with the news and applauds Lakshmana, by embracing him. Rama gets Lakshmana and others treated by Sushena. After the medical treatment by Suhena, Lakshmana becomes sound, active and full of joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

91. लक्ष्मण और विभीषण आदिका श्रीरामचन्द्रजीके पास आकर इन्द्रजित् के वधका समाचार सुनाना, प्रसन्न हुए श्रीरामके द्वारा लक्ष्मणको हृदयसे लगाकर उनकी प्रशंसा तथा सुषेणद्वारा लक्ष्मण आदिकी चिकित्सा

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
बभूव हृष्टस्तं हत्वा शत्रुजेतारमाहवे ॥ १ ॥

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः ।
बभूव हृष्टस्तं हत्वा शक्रजेतारमाहवे ॥

संग्रामभूमिमें शत्रुविजयी इन्द्रजित् का वध करके रक्तसे भीगे हुए शरीरवाले शुभलक्षण लक्ष्मण बहुत प्रसन्न हुए ॥ १ ॥

सङ्ग्राम भूमियल्लि शत्रुविजयी इन्द्रजितुविन वधॆ माडि रक्तदिन्द तॊय्दु होद शरीरवुळ्ळ शुभलक्षण लक्ष्मणनु बहळ प्रसन्ननादनु.॥1॥

ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान् ।
सन्निपत्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः ॥ २ ॥
आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ ।
विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥ ३ ॥

ततः स जाम्बवन्तं च हनूमन्तं च वीर्यवान् । संनिवर्त्य महातेजास्तांश्च सर्वान्वनौकसः ॥ ९१-६-२ आजगाम ततः शीघ्रं यत्र सुग्रीवराघवौ । विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः ॥ ९१-६-३

बल-विक्रमसे सम्पन्न वे महातेजस्वी सुमित्राकुमार जाम्बवान् और हनुमान् जी से दौड़कर मिले और उन समस्त वानरोंको साथ ले शीघ्रतापूर्वक उस स्थानपर आये, जहाँ वानरराज सुग्रीव और भगवान् श्रीराम विद्यमान थे । उस समय लक्ष्मण विभीषण और हनुमान् जी का सहारा लेकर चल रहे थे ॥ २-३ ॥

बल-विक्रमसम्पन्न आ महातेजस्वी सुमित्रा कुमारनु ओडिहोगि जाम्बवन्त मत्तु हनुमन्त नन्नु सन्धिसि, आ ऎल्ल वानररन्नु जॊतॆ सेरि शीघ्रवागि वानरराज सुग्रीव मत्तु भगवान् श्रीरामनु इद्दल्लिगॆ बन्दनु. आग लक्ष्मणनु विभीषण-हनुमन्तन आसरॆ पडॆदु नडॆयुत्तिद्दनु.॥2-3॥

पदच्छेदः

2; 3. samnipatya = having offered his salutation; jaambavantam = to Jambavan; hanuumantashcha = Hanuma; sarvaan taan = and all those; vanaukasaH = monkeys; saH viiryavaan = that valiant; lakShmaNaH = Lakshmana; mahaatejaaH = of great brilliance; tataH = from there; aajagaama = came; tataH = then; shiighram = quickly; yatra sugriiva raaghavau = to the place where Sugreeva and Rama were there; avaShTabhya = leaning himself upon; vibhiiShaNan hanuumantam cha = Vibhishana and Hanuma.

अनुवादः

Having offered salutation to Jambavan, Hanuma and all those monkeys, that valiant Lakshmana of great brilliance then quickly came from there to the place where Sugreeva and Rama were there, by leaning himself upon vibhishana and Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च ।
तस्थौ भ्रातृसमीपस्थः शक्रस्येन्द्रानुजो यथा ॥ ४ ॥

श्रीरामचन्द्रजीके सामने आकर उनके चरणोंमें प्रणाम करके सुमित्राकुमार अपने उन ज्येष्ठ भ्राताके पास उसी तरह खड़े हो गये, जैसे इन्द्रके पास उपेन्द्र (वामनरूपधारी श्रीहरि) खड़े होते हैं ॥ ४ ॥

श्रीरामन मुन्दॆ बन्दु अवन चरणगळल्लि वन्दिसिकॊण्डु सौमित्रियु इन्द्रन बळियल्लि उपेन्द्रनु (वामनरूपी श्रीहरि) निन्तन्तॆ अण्णन बळियल्लि निन्तुकॊण्डनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. abhivaadya cha = having offered his salutation; abhikramya = and approaching; raamam = Rama; tasthau = (he) stood; bhraatru samiipasthaH = in the vicinity of his brother; indra anujoyathaa = even as Lord Vamana (the younger brothre of Indra); shakrasya = (would stand beside) Indra.

अनुवादः

Having offered his salutation and approached Rama, Lakshmana stood beside his brother, even as Lord Vamana (the younger brother of Indra) would stand beside Indra the lord of celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्टनन्निव चागत्य राघवाय महात्मने ।
आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ॥ ५ ॥

निष्ठनन्निव चागत्य राघवाय महात्मने ।
आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम् ॥

उस समय वीर विभीषण प्रसन्नतापूर्वक लौटनेके द्वारा ही शत्रुके मारे जानेकी बात सूचित-सी करते हुए आये और महात्मा श्रीरघुनाथजीसे बोले—‘प्रभो! इन्द्रजित् के वधका भयंकर कार्य सम्पन्न हो गया’ ॥ ५ ॥

आग वीर विभीषणनु मरळिद्दरिन्दले शत्रुवु सत्तुहोदुदु सूचितवागित्तु. अवनु महात्मा रघुनाथनल्लि प्रभो! इन्द्रजितन वधॆय भयङ्कर कार्य नॆरवेरितु ऎन्दु हेळिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tadaa = then; viiraH = the valiant Lakshmana; aagatya = arriving at; mahaatmane raaghavaaya = the great souled Rama; aachachakShe = told (him); niShTananniva = in a mumering tone; ghoram vadham = about the terrible destroyal; indrajitaH = of Indrajit.

अनुवादः

Then, the valiant Lakshmana, arriving at the great-souled Rama, told him in a murmering tone (as he was feeling tiresome) about the terrific destroyal of Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना ।
न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ६ ॥

रावणस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना । न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः ॥ ९१-६-६

विभीषणने बड़े हर्षके साथ श्रीरामसे यह निवेदन किया कि महात्मा लक्ष्मणने ही रावणकुमार इन्द्रजित् का मस्तक काटा है ॥ ६ ॥

विभीषणनु हर्षदिन्द महात्मा लक्ष्मणने रावणकुमार इन्द्रजितुविन मस्तकवन्नु कडिदु उरुळिसिदनु ऎम्ब समाचार श्रीरामनल्लि निवेदिसिकॊण्डनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tadaa = then; hR^iShTaH = the rejoiced; vibhiiShaNaH = Vibhishana; nyavedayata = informed (in a clear tone); raamaaya = to Rama; raavaNeH shiraH = (that) Indrajit’s head; chhinnam = had been chopped off; mahaatmanaa lakShmaNena = by the great-souled Lakshamna.

अनुवादः

Then, the rejoiced Vibhishana informed (in a clear tone) to Rama that Indrajit’s head had been chopped off by the great-souled Lakshaman.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वैव तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ७ ॥

श्रुत्वैवतु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्र्रजिद्वधम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे वाक्यं चेदमुवाच ह ॥

‘लक्ष्मणके द्वारा इन्द्रजित् का वध हुआ है’ यह समाचार सुनते ही महापराक्रमी श्रीरामचन्द्रजीको अनुपम हर्ष प्राप्त हुआ और वे इस प्रकार बोले— ॥ ७ ॥

लक्ष्मणनु इन्द्रजितुवन्नु वधिसिदनॆम्ब समाचार केळुत्तले महापराक्रमि श्रीरामचन्द्रनु अनुपम हर्षितनागि इन्तॆन्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shrutvaiva tu = just on hearing; indrajidvadham = about the killing of Indrajit; lakSmaNena = by Lakshmana; mahaaviiryaH = Rama of great prowess; lebhe = obtained; atulam = immeasurable; praharSham = joy; uvaacha ha = and spoke; idam vaakyam cha = the follwing words:

अनुवादः

Just on hearing the news about the killing of Indrajit by Lakshmana, Rama of great prowess obtained immesurable joy and spoke the following words

स्रोतः: valmikiramayan.net

साधु लक्ष्मण तुष्टोऽस्मि कर्म चासुकरं कृतम् ।
रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय ॥ ८ ॥

‘शाबाश! लक्ष्मण! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ । आज तुमने बड़ा दुष्कर पराक्रम किया । रावणपुत्र इन्द्रजित् के मारे जानेसे तुम यह निश्चित समझ लो कि अब हमलोग युद्धमें जीत गये’ ॥ ८ ॥

भले लक्ष्मण! नानु निन्न मेलॆ बहळ प्रसन्ननागिद्देनॆ. इन्दु नीनु दॊड्ड दुष्करवाद पराक्रम तोरिदॆ. रावणपुत्र हतनाद्दरिन्द युद्धदल्लि नावु गॆद्दु बिट्टिद्देवॆ ऎन्दॆ निश्चितवागि तिळि.॥8॥

पदच्छेदः

8. lakShmaNa = O Lakshmana!; saadhu = well done!; tuShTaH asmi = I feel gratified; asukaram karma = an ardous act; kR^itam = has been done; upadhaaraya = consider it; jitam iti = as our victory; raavaNeH vinaashena = through the destroyal of Indrajit.

अनुवादः

“O Lakshmana! Well done! I feel gratified. An ardous act has been done. Consider it as our victory, through the destroyal of Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं कीर्तिवर्धनम् ।
लज्जमानं बलात् स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान् ॥ ९ ॥
उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम् ।
भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनः पुनरुदैक्षत ॥ १० ॥

यशकी वृद्धि करनेवाले लक्ष्मण (उस समय अपनी प्रशंसा सुनकर) लजा रहे थे; किंतु पराक्रमी श्रीरामने उन्हें बलपूर्वक खींचकर गोदमें ले लिया और बड़े स्नेहसे उनका मस्तक सूँघा । शस्त्रोंके आघातसे पीड़ित हुए स्नेही बन्धु लक्ष्मणको गोदमें बिठाकर और हृदयसे लगाकर वे बड़े प्यारसे उनकी ओर बारम्बार देखने लगे ॥ ९-१० ॥

यशवन्नु वृद्धिगॊळिसुव लक्ष्मणनु तन्न प्रशंसॆ केळि आग लज्जितनागिद्दनु. आदरॆ पराक्रमि श्रीरामनु अवनन्नु बलवागि सॆळॆदु तॊडॆयल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु प्रेमदिन्द मस्तकवन्नु आघ्राणिसिदनु. शस्त्रगळ आघातदिन्द पीडितनाद प्रिय तम्म लक्ष्मणनन्नु अप्पिकॊण्डु तुम्बुप्रेमदिन्द पदे पदे अवनन्ने नोडुत्तिद्दनु.॥9-10॥

पदच्छेदः

9; 10. upaaghraaya = smelling; shirasi = the head; tam lakSmaNam = of that Lakshmana; kiirti vardhanam = who had augmented his fame; lajjamaanam = and yet who was feeling abashed (to hear himself being praised); balaat = forcibly; aaropya = drawing him; aN^kam = to his lap; upaveshya = and placing; tam bhraataram lakShmaNam = that Lakshmana his younger brother; utsaN^ge = in his lap; snehaat = with affection; avapiiDitam = wounded as he was; saH viiryavaan = that valiant Rama; pariShvajya = having embraced him; udaikShata = tenderly gazed upon him; snigdham = affectionately; punaH punaH = again and again.

अनुवादः

Smelling the head of that Lakshmana, who had augmented his fame and yet who was feeling abashed (to hear himself being praised), forcibly drawing him to his lap and placing that Lakshmana his younger brother in his lap with affection, wounded as he was, that valiant Rama, having embraced him, tenderly gazed upon him affectionately again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शल्यसम्पीडितं शस्तं निःश्वसन्तं तु लक्ष्मणम् ।
रामस्तु दुःखसन्तप्तं तं तु निःश्वासपीडितम् ॥ ११ ॥
मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन् ।
उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वास्य पुरुषर्षभः ॥ १२ ॥

लक्ष्मण अपने शरीरमें धँसे हुए बाणोंके द्वारा अत्यन्त पीड़ित थे । उनके अङ्गोंमें जगह-जगह घाव हो गया था । वे बारम्बार लम्बी साँस खींचते थे, आघातजनित क्लेशसे संतप्त हो रहे थे तथा उन्हें साँस लेनेमें भी पीड़ा होती थी । उस अवस्थामें पुरुषोत्तम श्रीरामने स्नेहसे उनका मस्तक सूँघकर पीड़ा दूर करनेके लिये पुनः जल्दी-जल्दी उनके शरीरपर हाथ फेरा और आश्वासन देकर लक्ष्मणसे इस प्रकार कहा— ॥ ११-१२ ॥

शरीरक्कॆ नाटिद बाणगळिन्द अत्यन्त पीडितनागि पदे पदे निट्टुसिरु बिडुत्तिद्द, नोविनिन्द दुःखिसुत्तिद्द, उसिराडुवुदक्कू कष्ट पडुत्तिद्द लक्ष्मणन नॆत्तियन्नु बारि बारिगू आघ्राणिसुत्ता गायगॊण्डिद्द शरीरवन्नु मृदुवागि स्पर्शिसि पुरुषोत्तम श्रीरामनु समाधानकरवाद मातुगळन्नु हेळिदनु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11; 12. upaaghraaya = smelling; bhuuyaH = once more; muurdhni = the head of; tam = that; lakShmaNam = Lakshmana; shalya sampiiDitam = who was feeling tormented by the arrows that had penetrated into his body; shastam = who had been wounded; niH shvasantam = who was breathing hard; lakShmaNam = who was endowed with auspicious characterestics; duHkhasamtaptam = was afflicted with agony; niHshvaasa piiDitam = and was feeling pained at the time of respiration; tvaran = and hurriedly; samspR^ishya = stroking him; aashvaasya = and restoring im to confidence; raamaH = Rama; puruSharShabhaH = the foremost among men; uvaacha = spoke; vaakyam = (the following) words:

अनुवादः

Smelling once more the head of that Lakshmana, who was feeling tormented by the arrows that had penetrted into his body, who had been wounded, who was breathing heard, who was endowed with auspicious characterestics, was afflicted with agony and was feeling paine dat the time of respiration, and hurriedly stroking him as well as restoring confidence in him, Rama the foremost among men spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा ।
अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि ॥ १३ ॥
अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन् दुरात्मनि ।
रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे ॥ १४ ॥
छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यपाश्रयः ।

‘वीर! तुमने अपने दुष्कर पराक्रमसे परम कल्याणकारी कार्य सम्पन्न किया है । आज बेटेके मारे जानेपर युद्धस्थलमें रावणको भी मैं मारा गया ही मानता हूँ । उस दुरात्मा शत्रुका वध हो जानेसे आज मैं वास्तवमें विजयी हो गया । सौभाग्यकी बात है कि तुमने रणभूमिमें इन्द्रजित् का वध करके निर्दयी निशाचर रावणकी दाहिनी बाँह ही काट डाली; क्योंकि वही उसका सबसे बड़ा सहारा था ॥ १३-१४ १/२ ॥

वीरने! नीनु तन्न दुष्कर पराक्रमदिन्द परमकल्याणकर कार्य नॆरवेरिसिरुवॆ. इन्दु मगनु सत्तुहोदाग युद्धदल्लि रावणनू सत्तनॆन्दे तिळियुवॆनु. आ दुरात्मा शत्रुविन वधॆयाद्दरिन्द इन्दु नानु निजवागि विजयियागिद्देनॆ. नीनु रणरङ्गल्लि इन्द्रजितुवन्नु संहरिसि निर्दयी निशाचरन रावणन बल भुजवन्नु कत्तरिसि बिट्टिरुवुदु सौभाग्यद मातागिदॆ; एकॆन्दरॆ अवने रावणनिगॆ ऎल्लक्किन्त दॊड्ड आसरॆयागिद्दनु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13. parama kaLyaaNam karma = an extremely noble act; kR^itam = was done; duShkarma karmaNaa = by you; a doer of difficult things; adya = now; putre = that his son; hate = having been killied; manye = I account; raavaNam = Ravana; nihatam = to have been killed; yudhi = in battle.

अनुवादः

“An extremely noble act was performed by you, a doer of difficult things. Now, that his son having been killed, I account Ravana to have been killed in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणहनूमद‍्भ्यां कृतं कर्म महद् रणे ॥ १५ ॥
अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथञ्चिद् विनिपातितः ।
निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः ॥ १६ ॥

‘विभीषण और हनुमान् ने भी समरभूमिमें महान् पराक्रम कर दिखाया है । तुम सब लोगोंने मिलकर तीन दिन और तीन रातमें किसी तरह उस वीर राक्षसको मार गराया तथा मुझे शत्रुहीन बना दिया । अब रावण ही युद्धके लिये निकलेगा ॥ १५-१६ ॥

पदच्छेदः

14; 15. tasmin = as that; duraatmani = evil-minded; shatrau = enemy; hate = has been killed; aham = I; vijayii = (become) victorious; viira = O valiant Lakshmana!; diShTyaa = fortunately; dakShiNaH = the right; baahuh = hand; nR^ishamsasya raavaNasya = of the cruel Ravana; chhinnohi = indeed has beenchopped off; tvayaa = by you; tasya = to that Ravana; saH = Indrajit; vyapaashrayaH hi = is indeed the support; mahat raNe = in that great battle; mahat karma = a great feat; kR^itam = was performed; vibhiiShaNa hanudbhyaam = by Vibhishana and Hanuma.

अनुवादः

“As that evil-minded enenmy has been killed, I become victorious. O valiant Lakshmana! Fortunately, you indeed severed the right hand of the cruel Ravana. Indrajit is indeed the support for that Ravana. Vibhishana and Hanuma too performed a great feat in the great battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषण हनुमन्तरू युद्धदल्लि महापराक्रम तोरिरुवरु. नीवॆल्लरू सेरि मूरु हगलु मूरु रात्रॆगळल्लि हेगो आ वीर राक्षसनन्नु कॊन्दुहाकि नन्नन्नु शत्रुहीनरागिसिदिरि. इन्नु रावणने युद्धक्कागि हॊरडुवनु.॥15-1.॥

पदच्छेदः

16. tribhiH ahoraatraiH = in the course of three days and nights; viiraH = the valiant Indrajit; vinipaatitaH = was felled down; katham chit = somehow; adya = now; kR^itaH asmi = I have been made; niramitraH = free from enemies; shrutvaa = hearing; puNam = his son; nipaatitam = having been felled down; niryaasyati hi = Ravana will indeed come forth; mahataa = with a great; balavyuuhena = and powerful battle-array.

अनुवादः

“In the course of three days and nights, the valiant Indrajit was felled down somehow. Now, I have been made free of enemies. Hearing of his son having been struck down, Ravana will indeed come forth with a great and powerful battle-array.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

1. lakShmaNaH = Lakshmana; shubhalakShaNaH = endowed with auspicious body marks; rudhiraklinnagaatraH = and with his limbs drenched in blood; hatvaa = having killed; tam = that; shakrajetaaram = Indrajit; aahave = in the combat; babhuuva = felt; hR^iShTaH = rejoiced.

अनुवादः

Lakshmana, endowed with auspicious bodily marks, whose limbs were drenched in blood, felt rejoiced on having killed Indrajit in combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलव्यूहेन महता निर्यास्यति हि रावणः ।
बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम् ॥ १७ ॥

‘महान् सैन्य-समुदायसहित पुत्रको मारा गया सुनकर रावण विशाल सेना साथ लेकर युद्धके लिये आयेगा ॥

महा सैन्य समुदाय सहित पुत्रनु हतनादनॆन्दु केळि रावणनु विशाल सैन्यदॊन्दिगॆ युद्धक्कॆ बरुवनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. aavR^itya = by encircling; tam raakShasaadhipam = that Ravana; durjayam = who is difficult to be conquered; mahataa balena = with a great army; nihaniShyaami = I will kill him; niryaantam = who is coming forth; putravadha santaptam = feeling distressed of his son’s killing.

अनुवादः

“By encircling that Ravana, who is difficult to be conquered, with a great army, I will kill him, who is coming forth with a feeling of distress for the death of his son.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं पुत्रवधसन्तप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम् ।
बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम् ॥ १८ ॥

त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे ॥ ९१-६-१८ न दुष्प्रापा हते त्वद्य शक्रजेतरि चाहवे ।

‘पुत्रके वधसे संतप्त होकर निकले हुए उस दुर्जय राक्षसराज रावणको मैं अपनी बड़ी भारी सेनाके द्वारा घेरकर मार डालूँगा ॥ १८ ॥

पुत्रवधॆयिन्द सन्तप्तनागि हॊरट आ दुर्जय राक्षसराज रावणनन्नु नानु भारी सैन्यदिन्द आक्रमिसि कॊन्दु हाकुवॆनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. lakShmaNa = O Lakshmana!; tasmin shakrajetari = as that Indrajit; hate = has been killed; aahave = in battle; tvayaa = by you; naathena = who are my protector; na siitaacha pR^ithiviicha = neither Seetha nor this earth; duShpraapaa = is hard to attain.

अनुवादः

“O Lakshmana! As that Indrajit has been killed in battle by you, who are my protector, neither Seetha nor this entire earth is hard to attain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे ।
न दुष्प्रापा हते तस्मिन् शक्रजेतरि चाहवे ॥ १९ ॥

त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे ।
न दुष्ट्रापा हते तस्मिन्शक्रजेतरि चाहवे ॥

स तं भ्रातरमाश्वास्य पारिष्वज्य च राघवः ॥ ९१-६-१९ रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ।

‘लक्ष्मण! इन्द्रजित् इन्द्रको भी जीत चुका था । जब उसे भी तुमने युद्धभूमिमें मार गिराया; तब तुम-जैसे रक्षक और सहायकके होते हुए मुझे सीता और भूमण्डलके राज्यको प्राप्त करनेमें कोई कठिनाई नहीं होगी’ ॥ १९ ॥

लक्ष्मण! इन्द्रनन्नु गॆद्दिरुव इन्द्रजितुवन्नू कूड नीनु युद्धदल्लि वधिसिदॆ; हागिरुवाग निन्नन्तह रक्षक, सहायकनिरुवाग ननगॆ सीतॆ मत्तु भूमण्डलद राज्य पडॆयलु कष्टवू आगलारदु.॥19॥

पदच्छेदः

19. aarhvaasya = consoling; tam bhraataram = that younger brother; pariShvajya cha = and having embraced him; saH raamaH = that Rama; raaghavaH = who was born in Raghu dynasty; muditaH = was delighted; samaabhaaShya = and calling; suSheNam = Seshena; abraviit = spoke; idam = the following words:

अनुवादः

Having thus consoled Lakshmana and having embraced him, that Rama who was born in Raghu-dynansty, was duly delighted and by calling Sushena, spoke to him the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः ।
रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ २० ॥

सशल्योऽयं महाप्राज्ञः सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ॥ ९१-६-२० यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर ।

इस प्रकार भाईको आश्वासन देकर रघुकुलनन्दन श्रीरामने उन्हें हृदयसे लगा लिया और प्रसन्नतापूर्वक सुषेणको बुलाकर कहा— ॥ २० ॥

हीगॆ तम्मनन्नु श्लाघिसि श्रीरामनु अवनन्नु अप्पिकॊण्डु सन्तोषदिन्द वानरवैद्य सुषेणनन्नु करॆदु हेळिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tvam = you; samupaachara = attend upon; mitravatsalaH = who is fond of friends; sashalyaH = and who is wounded; yathaa tathaa = so that; bhavati = he will become; susvasthaH = perfectly well; mahaapraajJNaH = O highly intelligent one!.

अनुवादः

“O highly intelligent one! You attend upon this wounded Lakshmana, who is fond of frinds, so that he will become perfectly well in health.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशल्योऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।
यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर ॥ २१ ॥

सशल्योऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।
यथा भवति सुस्वस्थ स्तथा त्वं समुपाचर ॥

‘परम बुद्धिमान् सुषेण! तुम शीघ्र ही ऐसा उपचार करो जिससे ये मित्रवत्सल सुमित्राकुमार पूर्णतः स्वस्थ हो जायँ और इनके शरीरसे बाण निकलकर घाव भरनेके साथ ही सारी पीड़ा दूर हो जाय ॥ २१ ॥

परम बुद्धिवन्त सुषेणने! नीनु बेगने ई मित्रवत्सल सौमित्रियु पूर्ण स्वस्थनागुवन्तह चिकित्सॆ माडु. अवन शरीरदल्लिन बाणगळिन्दाद नोवु ऎल्ल दूरवागलि.॥21॥

विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः ।
ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् ॥ २२ ॥
ये चाप्यन्येऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा ।
तेऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्ते सुखिनस्त्वया ॥ २३ ॥

विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः ।
ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम् ॥ ते चाप्यन्येऽत्रयुध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा ।
तेपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्तां सुखिनस्त्वया ॥

‘सुमित्राकुमार लक्ष्मण और विभीषण दोनोंके शरीरसे तुम शीघ्र ही बाण निकाल दो और घाव अच्छा कर दो । वृक्षोंद्वारा युद्ध करनेवाले जो शूरवीर रीछ तथा वानर सैनिक हैं, उनमें भी जो दूसरे-दूसरे लोग बाणोंसे बिंधे हुए और घायल होकर युद्ध कर रहे हैं, उन सभीको तुम प्रयत्न करके सुखी एवं स्वस्थ कर दो’ ॥

लक्ष्मण मत्तु विभीषणर शरीरगळिन्द नीनु बेगनॆ बाणगळन्नु कित्तु, गाय तुम्बुवन्तॆ माडु. वृक्षगळिन्द युद्ध माडुव शूरवीर करडिगळ मत्तु वानरर सैनिकरू शत्रुगळ बाणगळिन्द गायगॊण्डु युद्ध माडुत्तिद्द अवरॆल्लरन्नू नीनु प्रयत्नमाडि स्वस्थगॊळिसु.॥22-23॥

पदच्छेदः

21; 22. lakShmaNaH = (Let) Lakshmana; savibhiiShaNaH = along with Vibhishana; kShipram kriyataam = be qickly made; vishalyaH = free of pain caused by the arrows that have penetrated into their body; te anye sarve. api = let all other too; R^ikShavaanara sainyaanaam shuuraaNaam = among the gallant bear and monkey-warrior; drumayodhinaam = fighting with trees; yacha yudhyanti = who have gought on the battle-field; atra = here; sa shalyaaH tathaa vraNinaH = and stand pierced with arrows and wunded; sukhinaH kriyantaam = be healed; tathaa = in the same way; prayatnena = with great care.

अनुवादः

Let Lakshmana along with Vibhishana be quickly made free from pain caused by the arrows that have penetrated into their body. Let all others too among the gallant bear and monkey-warriors fighting with trees who have fought on the battle-field here and stand pierced with arrows and owunded, be healed in the same way with great care.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. evam uktaH = thus commanded; raameNa = by Rama; saH mahaatmaH = that great souled; suSheNaH = Sushena; hariyuuthapaH = the monkey-cheif; dadau = gave; paramauShadham = an excellent medicine; nastaH = through nose; lakShmaNaaya = to Lakshmana.

अनुवादः

As commanded by Rama, the great-souled Sushena, the monkey-cheif gave an excellent medicine through nose to Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः स रामेण महात्मा हरियूथपः ।
लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधम् ॥ २४ ॥

महात्मा श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर वानर-यूथपति सुषेणने लक्ष्मणकी नाकमें एक बहुत ही उत्तम ओषधि लगा दी ॥ २४ ॥

महात्मा श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग वानर यूथपति सुषेणनु लक्ष्मणन मूगिनल्लि ऒन्दु उत्तमोत्तम औषधियन्नु हच्चिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. aaghraaya = inhaling; tasya gandham = the odour of that herb; saH = Lakshmana; samapadyata = became; vishalyaH = healed of the arrow-wounds; nirvedanashchaiva = free from pains; samruuDha vraNa eva cha = and his wounds got completely cured.

अनुवादः

Inhaling the odour of that herb, Lakshmana became healed of the arrow-wounds, free from pains and his wounds got completely cured.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत ।
तदा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ॥ २५ ॥

स तस्य गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत ।
तथा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च ॥

विभीषण मुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया ॥ ९१-६-२५ सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सां स तदाकरोत् ।

उसकी गन्ध सूँघते ही लक्ष्मणके शरीरसे बाण निकल गये और उनकी सारी पीड़ा दूर हो गयी । उनके शरीरमें जितने भी घाव थे, सब भर गये ॥ २५ ॥

अदर वासनॆ मूसिदॊडनॆ लक्ष्मणन शरीरदिन्द बाणगळु कळचिबिद्दु, अवन नोवॆल्ल मायवायितु. अवन शरीरदल्लि आद गायगळॆल्ल वासियादवु.॥25॥

पदच्छेदः

25. raaghavaajJNayaa = as per Rama’s orders; (Sushena); tadaa = then; chikitsaamaakarot = treated; suhR^idaam = his companions; vibhiiShaNa mukhaanaam = like Vibhishana and others; sarva vaanara mukhyaanaam = ncluding all the monkey-chiefs.

अनुवादः

As per the order of Rama, Sushena then treated his companions like Vibhishana and others including all the monkey-chiefs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया ।
सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सामकरोत् तदा ॥ २६ ॥

ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतव्यथः ॥ ९१-६-२६ सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।

श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञासे सुषेणने विभीषण आदि सुहृदों तथा समस्त वानरशिरोमणियोंकी तत्काल चिकित्सा की ॥ २६ ॥

श्रीरामचन्द्रन आज्ञॆयन्तॆ सुषेणनु विभीषणादि सुहृदरिगॆ, समस्त श्रेष्ठ वानररिगॆ कूडले चिकित्सॆ नीडिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tataH = then; hR^ita shalyaH = with his arrow-wounds healed; gataklamaH = his tiresomeness gone; vigatajvaraH = and his feverishness cured; kShaNena = within a moment; saumitriH = Lakshaman; aapannaH = having restored; prakR^itim = his original disposition; mumude = felt joyful; tatra = there.

अनुवादः

Then, with his arrow-wounds healed, his fatigue gone and his feverishness cured within a moment, Lakshmana having restored his original disposition, felt joyful there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतक्लमः ।
सौमित्रिर्मुमुदे तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥ २७ ॥

ततः प्रकृतिमापन्नो हतशल्यो गजक्लमः ।
सौमित्रिर्मुमुदे तत्र क्षणेन विगतज्वरः ॥

तथैव रामः प्लवगाधिपस्तदा । विभीषणश्चर्क्षपतिश्च जाम्बवान् । अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं । मुदा ससैन्यः सुचिरं जहर्षिरे ॥ ९१-६-२७

फिर तो क्षणभरमें बाण निकल जाने और पीड़ा दूर हो जानेसे सुमित्राकुमार स्वस्थ एवं नीरोग हो हर्षका अनुभव करने लगे ॥ २७ ॥

मत्तॆ क्षणार्धदल्लि बाणगळ गाय वासियागि नोवु हॊरटु होदाग समित्राकुमारनु स्वस्थ हागू निरोगियागि हर्षगॊण्डनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tadaiva = then; avekShya = seeing; saumitrim = Lakshmana; utthitam = standing up; arogam = healthy; raamaH = Rama; tathaa = and; plavangaadhipaH = Sugreeva; vibhiiShana; viiryaavaan = the valiant; R^ikShapatishcha = Jambavan; sa sainyaah = along with the army; jaharShire = were rejoiced; suchiram = for a long time.

अनुवादः

Then, on seeing Lakshmana standing up with sound health, Rama, Sugreeva, Vibhishana and the valiant Jambavan along with the army were rejoiced for a long time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदैव रामः प्लवगाधिपस्तथा
विभीषणश्चर्क्षपतिश्च वीर्यवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं
मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे ॥ २८ ॥

तथैव रामः प्लवगाधिपस्तथा
विभीषणश्चर्क्षपतिश्च वीर्यवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं
मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे ॥

अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्य । सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा । बभूव हृष्टा युधि वानरेन्द्रो । निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥ ९१-६-२८

उस समय भगवान् श्रीराम, वानरराज सुग्रीव, विभीषण तथा पराक्रमी ऋक्षराज जाम्बवान् लक्ष्मणको नीरोग होकर खड़ा हुआ देख सेनासहित बड़े प्रसन्न हुए ॥ २८ ॥

आग श्रीराम वानरराज सुग्रीव, विभीषण, पराक्रमि जाम्बवन्तरॆ मॊदलादवरु लक्ष्मणनु निरोगियागि निन्तिरुवुदन्नु नोडि सैन्य सहित सन्तोषगॊण्डरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. mahaatmaa = great-souled; saH daasharathiH = that Rama; apuujayat = praised; suduShkaram karma = the very ardous feat; lakShmaNasya = of Lakshmana; nishamya = hearing; tam shakrajitam = that Indrajit; nipaatitam = having been killed; yudhi = in battle; vaanarendraH = Sugreeva; babhuuva = became; hR^iShTaH = delighted.

अनुवादः

That great-souled Rama apllauded the ardous feat of Lakshmana. Hearing of Indrajit having been kille din battle, Sugreeva became delighted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य
सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा ।
बभूव हृष्टो युधि वानरेन्द्रो
निशम्य तं शक्रजितं निपातितम् ॥ २९ ॥

दशरथनन्दन महात्मा श्रीरामने लक्ष्मणके उस अत्यन्त दुष्कर पराक्रमकी पुनः भूरि-भूरि प्रशंसा की । इन्द्रजित् युद्धमें मार गिराया गया, यह सुनकर वानरराज सुग्रीवको भी बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ २९ ॥

महात्मा दाशरथि श्रीरामनु लक्ष्मणन आ अत्यन्त दुष्कर पराक्रमवन्नु पुनः पुनः भूरि भूरि प्रशंसॆ माडिदनु. इन्द्रजितनु युद्धदल्लि सत्तनॆन्दु तिळिदु सुग्रीवनिगू बहळ प्रसन्नतॆ उण्टायितु.॥29॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः ॥ ९१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इक्यानबेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि तॊम्भत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥91॥