०९० इन्द्रजिदश्वमरणम्

VI : Yuddha Kanda - Book Of Chapter [Sarga] 90

Indrajit goes back to Lanka and brings another chariot with him. He attacks the monkeys severely. The monkeys seek refuge in Lakshmana. Indrajit and Lakshmana continue a fierce battle with their bow and arrows. Lakshmana destroys Indrajit’s chariot. Indrajit strikes three arrows in Lakshmana’s forehead and Lakshmana strikes five arrows on Indrajit’s face. When Indrajit strikes Vibhishana with arrows, Vibhishana kills Indrajit’s horses. Fitting a missile presided over by Indra the lord of celestials, Lakshmana addressed a prayer on Rama and discharged it towards Indrajit. Indrajit’s head gets chopped off and falls to the ground. Witnessing Indrajit’s death, all the monkey-chiefs, Vibhishana, Hanuma and Jambavan applaud Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

90. इन्द्रजित् और लक्ष्मणका भयंकर युद्ध तथा इन्द्रजित् का वध

स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन् निशाचरः ।
इन्द्रजित् परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल तेजसा ॥ १ ॥

घोड़ोंके मारे जानेपर पृथ्वीपर खड़े हुए महातेजस्वी निशाचर इन्द्रजित् का क्रोध बहुत बढ़ गया । वह तेजसे प्रज्वलित-सा हो उठा ॥ १ ॥

महातेजस्वीयाद निशाचर इन्द्रजितु कुदुरॆगळन्नु कळॆदुकॊण्डु भूमिय मेलॆ निन्तु परमक्रुद्धनागि तेजस्सिनिन्द उरियुत्तिद्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1MahaatejaaH = the greatly splendoured; indrajit = Indrajit; nishaacharaH = the demon; tiShThan = standing; bhuumau = on the ground; hataashvaH = as his horses were killed; paramakruddhaH = was very much enraged; prajajvaala = and blazed; tejasaa = with spirit.

अनुवादः

Indrajit, the demon, who was endowed with extraordinary energy, standing on the ground his horses having been killed; was very much enraged and blazed with spirit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम् ।
विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ॥ २ ॥

इन्द्रजित् और लक्ष्मण दोनोंके हाथमें धनुष थे । दोनों ही अपनी-अपनी विजयके लिये एक-दूसरेके सम्मुख युद्धमें प्रवृत्त हुए थे । वे अपने बाणोंद्वारा परस्पर वधकी इच्छा रखकर वनमें लड़नेके लिये निकले हुए दो गजराजोंके समान एक-दूसरेपर गहरी चोट करने लगे ॥

धनुष्पाणिगळिगॆ विजयक्कागि परस्पर युद्धदल्लि तॊडगिद्द नर राक्षस श्रेष्ठरु अरण्यदल्लि सॆणसाडुत्तिरुव ऎरडु सलगगळन्तॆ निशितवाद बाणगळिन्द ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु गायगॊळि सुत्तिद्दरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tau = those two warriors; dhanurdharau = holding their bows; bhR^isham jighaamsantau = having an extreme intent to kill; anyonyam = each other; iShubhiH = with their arrows; gajavR^iShau iva = were like two excellent elephants; abhiniShkraantau = going out; vane = in the forest; vijayena = for the purpose of conquering (one over the other).

अनुवादः

Those two warriors, holding their bows, having an extreme intent to kill each other with their arrows, were like two excellent elephants going out in the forest for the purpose of conquering one over the other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः ।
भर्तारं न जहुर्युद्धे सम्पतन्तस्ततस्ततः ॥ ३ ॥

वानर और राक्षस भी परस्पर संहार करते हुए इधर-उधर दौड़ते रहे; परंतु अपने-अपने स्वामीका साथ न छोड़ सके ॥ ३ ॥

वानररु मत्तु राक्षसरू परस्पर संहार माडुत्ता अत्त इत्त ओडाडुत्तिद्दरू; तम्म तम्म नायकरन्नु बिट्टु दूर होगुत्तिरलिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. te = those; raakShasa vanaukasau = demons and monkeys; sampatantaH = rushing; tatashtataH = from all sides; nibarhayantaH = destroying; anyonyam = each other; na jahuH = did not desert; bhartaaram = their master; yuddhe = in battle.

अनुवादः

Those demons and monkeys, rushing from all sides, destroying each other, did not desert their masters in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः ।
स्तुन्वानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत् ॥ ४ ॥

ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः । स्तुवानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत् ॥ ९०-६-४

तदनन्तर रावणकुमारने प्रसन्न हो प्रशंसा करके राक्षसोंका हर्ष बढ़ाते हुए कहा— ॥ ४ ॥

अनन्तर रावणियु तन्न अनुयायिगळन्नु श्लाघिसुत्ता अवर हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता हेळिदनु-॥4॥

पदच्छेदः

4. stuvaanaH = acclaiming; harShayan = the causing rejoice; sarvaan raakShasaan = to all the demons; harShamaaNashcha = and even feeling delighted himself; raavaNaatmajaH = Indrajit; tataH = then; abraviit = spoke; idam vacham = the following words:

अनुवादः

Applauding and causing rejoice to all the demons and even feeling delighted himself, Indrajit then spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमसा बहुलेनेमाः संसक्ताः सर्वतो दिशः ।
नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा राक्षसोत्तमाः ॥ ५ ॥

‘श्रेष्ठ निशाचरो! चारों दिशाओंमें अन्धकार छा रहा है, अतः यहाँ अपने या परायेकी पहचान नहीं हो रही है ॥ ५ ॥

श्रेष्ठ निशाचररे! सुत्तलू कत्तलॆ कविदिदॆ. आद्दरिन्द इल्लि नम्मवरारु? शत्रुगळारु? तिळियुवुदे इल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. imaaH = these; dishaH = quarters; samsaktaaH = are wrapped; sarvataH = on all sides; bahulena tamasaa = with abundant darkness; raakShasottama = O foremost of demons!; na vijJnaayate = it cannot be identified; iha = at this time; svovaa parovaa = whether one belongs to one’s own army or an enemy.

अनुवादः

“These quarters are wrapped on all sides with abundant darkness. O foremost of demons! It can not be identified at this time whether one belongs to one’s own army or an enemy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै ।
अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि संयुगे ॥ ६ ॥
तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे हि वनौकसः ।
न युध्येयुर्महात्मानः प्रविष्टे नगरं मयि ॥ ७ ॥

धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै।
अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि संयुगॆ ॥ तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे हि वनौकसः ।
न युद्ध्येयुर्महात्मानः प्रविष्टे नगरं मयि ॥

‘इसलिये मैं जाता हूँ । दूसरे रथपर बैठकर शीघ्र ही युद्धके लिये आऊँगा । तबतक तुमलोग वानरोंको मोहमें डालनेके लिये निर्भय होकर ऐसा युद्ध करो, जिससे ये महामनस्वी वानर नगरमें प्रवेश करते समय मेरा सामना करनेके लिये न आवें’ ॥ ६-७ ॥

नानीग लङ्कॆगॆ होगि, बेरॊन्दु रथदल्लि कुळितु युद्धक्कॆ बरुवॆनु. अल्लियवरॆगॆ नीवु वानररन्नु विमोहगॊळिसि निर्भयवागि युद्धमाडुत्ता इरि. अदरिन्द अवरु नन्नन्नु अड्डगट्टलाररु.॥6-7॥

पदच्छेदः

6. bhavantaH = you; dhR^iShTam = courageously; yudhyantu = fight; mohanaaya = so as to stupefy; hariiNaam = the monkeys; aham tu = I; on my part; aagamiShyaami = will come; samyuge = to the battle; aasthaaya = after ascending; ratham = a chariot.

अनुवादः

“You courageously fight, so as to stupefy the monkeys. I, on my part, will return to the battle-field, ascending another chariot.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. bhavantaH = you; kurvantu = act; tathaa = in such a way; yathaa = that; ime = these; duraatmanaH = evil-minded; vanaukasaH = monkeys; na yudhyeyuH = do not carry on the fight (with me); mayi = while I; praviShTe = enter; nagaram = the city.

अनुवादः

“You act in such a way so that these evil-minded monkeys do not carry on their fight (with me) while enter the city.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा रावणसुतो वञ्चयित्वा वनौकसः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा ॥ ८ ॥

ऐसा कहकर शत्रुहन्ता रावणकुमार वानरोंको चकमा दे रथके लिये लङ्कापुरीमें चला गया ॥ ८ ॥

हीगॆ हेळि शत्रुहन्ता रावणकुमारनु वानररन्नु वञ्चिसि रथक्कागि लङ्कॆगॆ नडॆदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. iti uktvaa = thus speaking; raavaNasutaH = Indrajit; amitrahaa = the annihilator of enemies; vaN^chayitvaa = deceiving; vanaukasaH = the monkeys; pravivesha = entered; laN^kaam purim = the City of Lanka; ratha hetoH = for the sake of another chariot.

अनुवादः

Thus speaking, Indrajit the annihilator of enemies, having deceived the monkeys, entered the City of Lanka for the sake of getting anther chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रथं भूषयित्वाथ रुचिरं हेमभूषितम् ।
प्रासासिशरसंयुक्तं युक्तं परमवाजिभिः ॥ ९ ॥
अधिष्ठितं हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना ।
आरुरोह महातेजा रावणिः समितिञ्जयः ॥ १० ॥

उसने एक सुवर्णभूषित सुन्दर रथको सजाकर उसके ऊपर प्रास, खड्ग तथा बाण आदि आवश्यक सामग्री रखी, फिर उसमें उत्तम घोड़े जुतवाये और अश्व हाँकनेकी विद्याके जानकार तथा हितकर उपदेश देनेवाले सारथिको उसपर बिठाकर वह महातेजस्वी समरविजयी रावणकुमार स्वयं भी उस रथपर आरूढ़ हुआ ॥ ९-१० ॥

अवनु ऒन्दु सुवर्णभूषित रथवन्नु सिद्धगॊळिसि, अदरल्लि प्रास, खड्ग, बाण मुन्ताद आवश्यक सामग्रिगळन्नु तुम्बि, उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडि, अश्वविद्यॆयन्नु बल्ल, हिरियरिन्द उपदेश पडॆदिद्द सारथियन्नु ऒडगूडि, महातेजस्वी समर विजयि इन्द्रजितु रथारूढनादनु.॥9-10॥

पदच्छेदः

9; 10. bhuuShayitvaa = arranging for embellishment; ratham = of a chariot; ruchiram = which was beautiful; hema bhuuShitam = decked with gold; praasaasishara samyuktam = furnished with darts; swords and arrows; yuktam paramavaajibhiH = yoked with excellent horses; adhiShThitam = directed by suten = a charioteer; hayaJNena = who could understand his horses properly; aaptopadeshinaa = and could give credible instructions to them; saH raavaNiH = that Indrajit; samitimjayaH = a conqueror in battle; mahaatejaaH = who was endowed with extraordinary energy; atha = then; aaruroha = ascended it.

अनुवादः

Arranging for embellishment of a chariot, which was beautiful, decked with gold, furnished with darts, swords and arrows, yoked with excellent horses, directed by a charioteer who could understand those horses properly and could give credible instructions to them, that Indrajit, a conqueror in battle, who was endowed with extraordinary energy, then ascended it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतो मन्दोदरीसुतः ।
निर्ययौ नगराद् वीरः कृतान्तबलचोदितः ॥ ११ ॥

स राक्षस्गणैर्मुख्यैर्वृतो मन्दोदरीसुतः । निर्ययौ नगराद्वीरः कृतान्तबलचोदितः ॥ ९०-६-११

फिर प्रमुख राक्षसोंको साथ ले वीर मन्दोदरीकुमार कालशक्तिसे प्रेरित हो नगरसे बाहर निकला ॥ ११ ॥

मत्तॆ प्रमुख राक्षसरन्नु जॊतॆ सेरिसिकॊण्डु मन्दोदरि कुमारनु कालशक्तियिन्द प्रेरितनागि नगरदिन्द हॊरटनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH viiraH = that valiant; manDodariisutaH = Indrajit; vR^itaH = surrounded by; mukhyaiH raakShasa gaNaiH = troops of principal demons; kR^itaanta balachoditaH = incited by the force of destiny; niryayau = sallied forth; nagaraat = from the city.

अनुवादः

That valiant Indrajit, surrounded by troops of principal demons and incited by the force of destiny, sallied forth from the city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजित् परमौजसा ।
अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं सविभीषणम् ॥ १२ ॥

सोऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजित्परवीरह । अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं सविभीषणम् ॥ ९०-६-१२

नगरसे निकलकर इन्द्रजित् ने अपने वेगशाली घोड़ोंद्वारा विभीषणसहित लक्ष्मणपर बलपूर्वक धावा किया ॥ १२ ॥

नगरदिन्द हॊरट इन्द्रजितु वेगशालि कुदुरॆगळ मूलक बन्दु विभीषणसहित लक्ष्मणन मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. abhiniShkramya = going forth; nagaraat = from the City; saH indrajit = that Indrajit; paraviirahaa = the destroyer of valiant enemies; jananaiH ashvaiH = by his swift horses; abhyayaat = attacked; lakShmaNam = Lakshmana; savibhiShaNam = together with Vibhishana.

अनुवादः

Moving out form the City with his swift horses, that indrajit, the destroyer of valiant enemies, attacked Lakshmana and Vibhishana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रथस्थमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम् ।
वानराश्च महावीर्या राक्षसश्च विभीषणः ॥ १३ ॥
विस्मयं परमं जग्मुर्लाघवात् तस्य धीमतः ।

ततो रथस्थमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम् । नानराश्च महावीर्या राक्षसश्च विभीषणः ॥ ९०-६-१३ विस्मयं परमं जग्मुर्लाघवात्तस्य धीमतः ।

रावणकुमारको रथपर बैठा देख सुमित्रानन्दन लक्ष्मण, महापराक्रमी वानरगण तथा राक्षसराज विभीषण—सबको बड़ा विस्मय हुआ । सभी उस बुद्धिमान् निशाचरकी फुर्ती देखकर दंग रह गये ॥ १३ १/२ ॥

रावणकुमारनु रथदल्लि कुळितु बन्दिरुवुदन्नु नोडि, सुमित्रा नन्दन लक्ष्मण, महा पराक्रमि वानररु हागू राक्षसराज विभीषण ऎल्लरिगू बहळ विस्मयवायितु. आ बुद्धिवन्त निशाचरन चमत्कारवन्नु नोडि ऎल्लरू दङ्गादरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tataH = then; aalokya = Seeing; raavanaatmajam = Indrajit; rathastham = seated in the chariot; saumitriH = Lakshmana; mahaaviiryaah vaanaraashcha = the mighty monkeys; raakShasasya vibhiiShaNaH = and Vibhishana the demons; jagmuH vismayam paramam = were very much surprised; tasya laaghavaat = with alacrity; tasya dhiimataH = of the intelligent Indrajit.

अनुवादः

Seeing Idnrajit seated in the chariot, Lakshmana, the mighty monkeys and Vibhishana the demon then were very much surprised on recalling the alacrity of the intelligent Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणिश्चापि सङ्क्रुद्धो रणे वानरयूथपान् ॥ १४ ॥
पातयामास बाणौघैः शतशोऽथ सहस्रशः ।

रावणिश्चापि संक्रुद्धो रणे वानरयूथपान् ॥ ९०-६-१४ पातयामास बाणौघैः शतशोऽथ् सहस्रशः ।

तत्पश्चात् क्रोधसे भरे हुए रावणपुत्रने अपने बाण-समूहोंद्वारा रणभूमिमें सैकड़ों और हजारों वानर-यूथपतियोंको गिराना आरम्भ किया ॥ १४ १/२ ॥

अनन्तर क्रोधगॊण्डिरुव रावण पुत्रनु तन्न बाण समूहगळिन्द रणरङ्गदल्लि साविरारु वानर यूथपतिगळन्नु संहरिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. samkR^iddhaH = the enraged; raavaNashchaapi = Indrajit also; paatayaamaasa shatashaH = struck down hundreds; atha = and; sahasrashaH = thousands; vaanarayuuthapaan = of monkey-chiefs; baaNaughaiH = by his multitude of arrows; raNe = in the battle.

अनुवादः

The enraged Indrajit also struck down hundreds and thousands of monkey-chiefs by using a multitude of arrows in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मण्डलीकृतधनू रावणिः समितिञ्जयः ॥ १५ ॥
हरीनभ्यहनत् क्रुद्धः परं लाघवमास्थितः ।

युद्धविजयी रावणकुमारने अपने धनुषको इतना खींचा कि वह मण्डलाकार बन गया । उसने कुपित हो बड़ी शीघ्रताके साथ वानरोंका संहार आरम्भ किया ॥ १५ १/२ ॥

युद्धविजयी रावणकुमारनु कुपितनागि शीघ्रवागि मण्डलाकार धनुस्सिनिन्द वानरर संहार माडतॊडगिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. maN^DaliikR^itadhanuH = stretching his bow to a circle; saH kR^iddhaH raavaNiH = that enraged Indrajit; samitimjayaH = the conqueror in battle; aasthitaH = param laaghram = exhibiting supreme agility; abhyahanat = killed; hariin = the monkeys.

अनुवादः

Stretching his bow to a circle, that enraged Indrajit the conqueror in battle, exhibiting supreme agility, began to kill the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वध्यमाना हरयो नाराचैर्भीमविक्रमाः ॥ १६ ॥
सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः प्रजापतिमिव प्रजाः ।

ते वध्यमाना हरयो नाराचैर्भीमविक्रमाः ॥ ९०-६-१६ सौमित्रिं शरणम् प्राप्तः प्रजापतिमिव प्रजाः ।

उसके नाराचोंकी मार खाते हुए भयानक पराक्रमी वानर सुमित्राकुमार लक्ष्मणकी शरणमें गये, मानो प्रजाने प्रजापतिकी शरण ली हो ॥ १६ १/२ ॥

अवन नाराचगळ पॆट्टु तिन्दु भयानक पराक्रमि वानरु सुमित्राकुमार लक्ष्मणनल्लि प्रजॆयु प्रजापतिगॆ शरणागुवन्तॆ शरणादरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vadhyamaanaaH = thus being killed; naaraachaiH = by steel arrows; te harayaH = those monkeys; bhiima vikramaaH = of terrible prowess; sharaNam praaptaaH = sought refuge; saumitrim = in Lakshmana; prajaaH iva = as people; prajaapatim = would seek refuge in Brahma the lord of creation.

अनुवादः

Thus being killed by steel arrows, those monkeys of terrible prowess sought refuge in Lakshmana, as people would take refuge in Brahma the Lord of Creation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समरकोपेन ज्वलितो रघुनन्दनः ।
चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ १७ ॥

तब शत्रुके युद्धसे रघुकुलनन्दन लक्ष्मणका क्रोध भड़क उठा । वे रोषसे जल उठे और उन्होंने अपने हाथकी फुर्ती दिखाते हुए उस राक्षसके धनुषको काट दिया ॥

आग शत्रुविन युद्धदिन्द रघुकुलनन्दन लक्ष्मणन क्रोध उरिदॆद्दितु. अवनु तन्न कैचळकवन्नु तोरुत्ता राक्षसन धनुस्सन्नु तुण्डरिसिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = then; jvalitaH = blazing; samarakopena = with hostile anger; raghunanadanaH = Lakshmana; darshayan = showing; paaNilaaghavam = agility of his hand; chichheda = tore; tasya karmukam = his bow.

अनुवादः

Then, blazing with hostile anger, Lakshmana, showing his agility of hand, tore Indrajit’s bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सज्यं चक्रे त्वरन्निव ।
तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत ॥ १८ ॥

सोऽन्य्त्कार्मुकमादाय सज्जं चक्रे त्वरन्निव ॥ ९०-६-१८ तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत ।

यह देख उस निशाचरने तुरंत ही दूसरा धनुष लेकर उसपर प्रत्यञ्चा चढ़ायी; परंतु लक्ष्मणने तीन बाण मारकर उसके उस धनुषको भी काट दिया ॥ १८ ॥

इदन्नु नोडि आ निशाचरनु कूडले इन्नॊन्दु धनुस्सिगॆ नेणन्नरिसिदनु, आदरॆ लक्ष्मणनु मूरु बाणगळन्नु प्रयोगिसि आ धनुस्सन्नु कत्तरिसिबिट्टनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tvaranniva = Hurriedly; saH = he; aadaaya = took; anyat = another; kaarmukam = bow; chakre = and made it; sajjam = ready; lakShmaNaH = Lakshmana; nirakR^intata = tore; asya tadapi = that bow also of indrajit; tribhiH baaNaiH = with three arrows.

अनुवादः

Hurriedly, he took another bow and made it ready. Lakshmana tore that bow too of Indrajit with three arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथैनं छिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः ।
विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः ॥ १९ ॥

अथनं चिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः ॥ ९०-६-१९ विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः ।

धनुष कट जानेपर विषधर सर्पके समान पाँच भयंकर बाणोंद्वारा सुमित्राकुमारने रावणपुत्रकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ॥ १९ ॥

धनुस्सन्नु तुण्डरिसि लक्ष्मणनु विषधर सर्पदन्तॆ ऐदु भयङ्कर बाणगळिन्द रावणपुत्रन वक्षःस्थळवन्नु भेदिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. atha = thereupon; saumitriH = Lakshmana; vivyaadha = struck; enam = this; raavaNim = Indrajit; chhinnadhnvaanam = whose bow was torn; urasi = on his chest; paN^chabhiH = with five; baaNaiH = arrows; aashiiviShaviShopamaiH = which were like serpentine poison.

अनुवादः

Thereupon, Lakshmana struck that Indrajit, whose bow was torn, on his chest with five arrows which were deadly like a serpentine poison.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तस्य कायं निर्भिद्य महाकार्मुकनिःसृताः ।
निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव महोरगाः ॥ २० ॥

ते तस्य कायं इर्भिद्य महाकार्मुकनिःसृताः ॥ ९०-६-२० निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव महोरगाः ।

उनके विशाल धनुषसे छूटे हुए वे बाण इन्द्रजित् का शरीर छेदकर लाल रंगके बड़े-बड़े सर्पोंके समान पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २० ॥

अवन विशाल धनुस्सिनिन्द चिम्मिद आ बाणगळु इन्द्रजितुविन शरीरवन्नु छेदिसि कॆम्पुबण्णद दॊड्ड दॊड्ड सर्पगळन्तॆ नॆलक्कॆ बिद्दु होदवु.॥20॥

पदच्छेदः

20. te baaNaaH = those arrows; mahaakaarmuka niHsR^itaaH = released from that great bow; nirbhidya = tearing; tasya kaayam = his body; nipetuH = fell; dharaNiim = to the earth; raktaaH mahoragaaH iva = like huge red serpents.

अनुवादः

Those arrows, released from that great bow, penetrating through Indrajit’s body, fell to the ground like huge red serpents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च्छिन्नधन्वा रुधिरं वमन् वक्त्रेण रावणिः ।
जग्राह कार्मुकश्रेष्ठं दृढज्यं बलवत्तरम् ॥ २१ ॥

धनुष कट जानेपर उन बाणोंकी चोट खाकर मुँहसे रक्त वमन करते हुए रावणपुत्रने पुनः एक मजबूत धनुष हाथमें लिया । उसकी प्रत्यञ्चा भी बहुत ही दृढ़ थी ॥

धनुस्सु तुण्डादाग आ बाणगळ एटुतिन्दु बायियिन्द रक्तवन्नु कारुत्ता रावणपुत्रनु पुनः दृढवाद प्रत्यञ्चॆयिन्द कूडिद ऒन्दु गट्टिमुट्टाद धनुस्सन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. vaman = ejecting; rudhiram = blood; vaktreNa = from his month; saH raavaNiH = that Indrajit; china dhanvaa = who had his bow torn; jagraaHa = took hold; kaarmukashreShTham = of his excellent bow; dR^iDhajyam = with bow-string firmy fastened; balavatharam = and which was stronger (than the earlier bow).

अनुवादः

Ejecting blood from his month, that Indrajit, who had his bow torn, took hold of his excellent bow with the bow-string firmly fastened and which was stronger than the earlier bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः ।
ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरन्दरः ॥ २२ ॥

फिर तो उसने लक्ष्मणको लक्ष्य करके बड़ी फुर्तीके साथ बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी, मानो देवराज इन्द्र जल बरसा रहे हों ॥ २२ ॥

मत्तॆ अवनु लक्ष्मणनन्नु गुरियागिसि अतिलाघवदिन्द देवेन्द्रनु मळॆ सुरिसुवन्तॆ बाणगळ वर्षवन्नु प्रारम्भिसिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. aashritaH = employing; param = utmost; laaghavam = agility; saH = Indrajit; uddishya = aiming at; LakShmaNam = Lakshmana; vavarSha = streamed forth; sharavarShaaNi = a shower of arrows; purandaraH iva = like Indra the lord of celestials; varShaaNi = streaming forth the rain.

अनुवादः

Employing utmost agility, Indrajit, aiming at Lakshmana, streamed forth a shower of arrows, as Indra the lord of celestials streaming forth the rain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिन्दमः ।
आवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ॥ २३ ॥

मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिन्दमः । अवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ॥ ९०-६-२३

यद्यपि इन्द्रजित् द्वारा की गयी उस बाणवर्षाको रोकना बहुत ही कठिन था तो भी शत्रुदमन लक्ष्मणने बिना किसी घबराहटके उसको रोक दिया ॥ २३ ॥

इन्द्रजितु सरिसिद बाणवर्षवन्नु तडॆयु वुदु कष्टकरवागिद्दरू शत्रुसूदन लक्ष्मणनु यावुदे अळुकिल्लदॆ तडॆदुबिट्टनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. asambhraantaH = coolly; lakShmaNaH = Lakshmana; arindamaH = the annihilator of enemies; avaarayat = warded off; sharavarSham = the shower of arrows; suduraasadam = which were the most difficult to be resisted; muktam = released; indrajitaa = by Indrajit.

अनुवादः

Lakshmana the annihilator of enemies coolly warded off the shower of arrows released by Indrajit, though it was most difficult to resist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्दर्शयामास तदा रावणिं रघुनन्दनः ।
असम्भ्रान्तो महातेजास्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २४ ॥

रघुकुलनन्दन महातेजस्वी लक्ष्मणके मनमें तनिक भी घबराहट नहीं थी । उन्होंने उस रावणकुमारको जो अपना पौरुष दिखाया, वह अद्भुत-सा ही था ॥ २४ ॥

रघुकुलनन्दन महातेजस्वी लक्ष्मणनिगॆ कॊञ्चवू गाबरियागलिल्ल. अवनु आ रावणकुमारनिगॆ तन्न अद्भुत पराक्रमवन्नु तोरिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. raghunandanaH = Lakshmana; mahaatejaaH = with great splendor; asambhraantaH = remaining unperplexed; tadaa = then; samdarshayaamaasa = showed (his prowess); raavaNim = to Indrajit; tat = that; abhuut = was; adbhutamiva = marvelous indeed.

अनुवादः

Lakshmana with great splendor, remaining unperplexed, then showed his prowess to Indrajit, which was marvelous indeed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन् ।
राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत् ॥ २५ ॥

उन्होंने अत्यन्त कुपित हो अपनी शीघ्र अस्त्र-संचालनकी कलाका प्रदर्शन करते हुए उन समस्त राक्षसोंको प्रत्येकके शरीरमें तीन-तीन बाण मारकर घायल कर दिया तथा राक्षसराजके पुत्र इन्द्रजित् को भी अपने बाण-समूहोंद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ॥ २५ ॥

अवनु अत्यन्त कुपितनागि शीघ्र अस्त्र सञ्चलनॆय तन्न कलॆयन्नु प्रदर्शिसुत्ता प्रतियॊब्ब राक्षसर शरीरदल्लि मूरु मूरु बाणगळन्नु ऎसॆदु गायगॊळिसिदनु हागू राक्षस पुत्र इन्द्रजितुविगू बाणसमूहगळिन्द प्रहरिसिदनु.॥25॥

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना ।
असक्तं प्रेषयामास लक्ष्मणाय बहून् शरान् ॥ २६ ॥

शत्रुहन्ता प्रबल शत्रुके बाणोंसे अत्यन्त घायल होकर इन्द्रजित् ने लक्ष्मणपर लगातार बहुत बाण बरसाये ॥ २६ ॥

शत्रुहन्ता प्रबल शत्रुविन बाणगळिन्द अत्यन्त गायगॊण्ड इन्द्रजितनु लक्ष्मणन मेलॆ ऒन्दे समनॆ अनेक बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

25; 26. paramakruddhaH = getting extremely enraged; (Lakshmana); tataH = then; avidhyat = pierced; taan sarvaan raakShasaan = all those demons; aahave = (who stood in) the battle-field; tribhiH = with three arrows; ekaikam = each; sampradarshayan = showing; shiighraastram = his speed in discharging missiles; samataaDayat api = (and also) struck; tam raakShasaasutam that Indrajit; baanaughaiH = with an array of arrows.

अनुवादः

Getting extremely enraged, Lakshmana then pierced all those demons who stood in the battle-field with three arrows each, showing his speed in discharging missiles and also struck Indrajit with an array of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद परवीरहा ।
सारथेरस्य च रणे रथिनो रथसत्तमः ॥ २७ ॥
शिरो जहार धर्मात्मा भल्लेनानतपर्वणा ।

परंतु शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले रथियोंमें श्रेष्ठ धर्मात्मा लक्ष्मणने अपने पासतक पहुँचनेसे पहले ही उन बाणोंको अपने तीखे सायकोंद्वारा काट डाला और रणभूमिमें रथी इन्द्रजित् के सारथिका मस्तक भी झुकी हुई गाँठवाले भल्लसे उड़ा दिया ॥ २७ १/२ ॥

आदरॆ शत्रुवीरर संहार माडुव, श्रेष्ठ रथियाद धर्मात्मा लक्ष्मणनु बाणगळु तन्न बळिगॆ बरुव मॊदले तुण्डरिसि, रणभूमियल्लि रथी इन्द्रजितुविन सारथिय मस्तकवन्नु हारिसि बिट्टनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH = that Indrajit; atividdhaH = who was struck; shatrunaa = by the enemy; balavataa = who was mighty; shatrughaatinaa = and destroyer of enemies; preShayaamaasa = sent; asaktam = unhindered; bahuun sharaan = several arrows; lakShmanaaya = for Lakshmana.

अनुवादः

That Indrajit, who was struck by the enemy, who was mighty destroyer of enemies, released several arrows unhindered towards Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः ॥ २८ ॥
मण्डलान्यभिधावन्ति तदद्भुतमिवाभवत् ।

असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः ॥
मण्डलान्यभिधावन्ति स्तदद्भुतमिवाभवत् ।

तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद परवीरह । सारथेरस्य च रणे रथिनो रघुसत्तमः ॥ ९०-६-२८ शोरो जहार धर्मात्मा भल्लेनानतपर्वणा ।

सारथिके न रहनेपर भी वहाँ उसके घोड़े व्याकुल नहीं हुए । पूर्ववत् शान्तभावसे रथको ढोते रहे और विभिन्न प्रकारके पैंतरे बदलते हुए मण्डलाकार गतिसे दौड़ लगाते रहे । वह एक अद्भुत-सी बात थी ॥ २८ १/२ ॥

सारधियु इल्लदिद्दरू अवन कुदुरॆगळु व्याकुलवागिल्ल. हिन्दिनन्तॆ रथवन्नु ऎळॆदुकॊण्डु होगुत्ता विचित्र पदहतियिन्द मण्डलाकार गतियिन्द ओडुत्तिद्दवु. इदॊन्दु अद्भुतवाद मातागित्तु.॥28॥

पदच्छेदः

28. paraviirahaa = Lakshmana; the destroyer of valiant adversaries; chichheda = tore; taan = those arrows; apraaptaan = unarrived; shitaiH baaNaiH = with sharp arrows; dharmaatmaa = the virtuous; raghusattamaH = Lakshmana; jahaara eliminated; shiraH = the head; saaatheH = of the charioteer; asya rathinaH = of Indrajit who occupied the charioteer; asya rathinaH = of Indrajit who occupied the chariot; raNe = in the battle; bhallena = with an arrow called Bhalla; aanata parvaNaa = which was curved at its nodes.

अनुवादः

Lakshmana, the destroyer of valiant adversaries, tore those arrows yet unarrived, with sharp arrows. The virtuous Lakshmana eliminated the head of the charioteer of Indrajit, the chariot-warrior, in the battle with an arrow called Bhalla which was looking curved at its nodes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्दृढविक्रमः ॥ २९ ॥
प्रत्यविध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन् रणे ।

असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लबाः ॥ ९०-६-२९ मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ।

सुदृढ़ पराक्रमी सुमित्राकुमार लक्ष्मण अमर्षके वशीभूत हो रणक्षेत्रमें उसके घोड़ोंको भयभीत करनेके लिये उन्हें बाणोंसे बेधने लगे ॥ २९ १/२ ॥

सुदृढ पराक्रमि सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु सहनॆयन्नु कळकॊण्डु रावणिय कुदुरॆगळन्नु भयगॊळिसुत्ता अवुगळिगॆ बाणगळन्नु प्रयोगिसतॊडगिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. te = those; hayaaH = horses; asuutaaH = bereft of a charioteer; tatra = there; aviklabaaH = without getting perturbed; maNDalaani abhidhaavantaH = ran up in a circular fashion; rathm uhuH = and continued to draw the chariot; tat = that; abhavat = was; adbhutamiva = wonderful indeed.

अनुवादः

Those horses, bereft of a charioteer there, without getting perturbed, ran up in a circular fashion and continued to draw the chariot. The scene looked wonderful indeed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमर्षमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो रणे ॥ ३० ॥
विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम् ।

अमृर्ष्यमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो रणॆ ॥
विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम् ।

अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्दृढविक्रमः ॥ ९०-६-३० प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन् रणे ।

रावणकुमार इन्द्रजित् युद्धस्थलमें लक्ष्मणके इस पराक्रमको नहीं सह सका । उसने उन अमर्षशील सुमित्राकुमारको दस बाण मारे ॥ ३० १/२ ॥

रावण कुमार इन्द्रजितु युद्धदल्लि लक्ष्मणन पराक्रमवन्नु सहिसलारदॆ अवनु हत्तु बाणगळिन्द असहनशीलनाद लक्ष्मणनन्नु प्रहरिसिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. aasannaH = getting; amarShavasham = the power of anger; raNe = in battle; saumitriH = Lakshmana; dR^iDhavikramaH = of unyielding prowess; vitraasayan = frightening; hayaan = the horses; pratyavidhyat = pierced (them); sharaiH = with arrows.

अनुवादः

Getting the power of anger, Lakshmana of unyielding prowess, pierced the horses of Indrajit with arrows, so as to frighten them thereby.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तस्य वज्रप्रतिमाः शराः सर्पविषोपमाः ।
विलयं जग्मुरागत्य कवचं काञ्चनप्रभम् ॥ ३१ ॥

उसके वे वज्रतुल्य बाण सर्पके विषकी भाँति प्राणघाती थे, तथापि लक्ष्मणके सुनहरी कान्तिवाले कवचसे टकराकर वहीं नष्ट हो गये ॥ ३१ ॥

अवन आ वज्रदन्तह बाणगळु विषदन्तॆ प्राणघातियागिद्दवु. आदरू लक्ष्मणन बङ्गारद कान्तियुळ्ळ कवचक्कॆ तगुलि अल्ले नाशवादुवु.॥31॥

पदच्छेदः

31. amarShaNam = getting impatient; tat karma = with that act; (of Lakshmana); raNe = in battle; raavaNasya sutaH = Indrajit; vivyaadha = struck; tam amarShaNam saumitrim = that enraged Lakshmana; dashabhiH baaNaiH = with ten arrows.

अनुवादः

Getting impatient with that act of Lakshmana in battle, Indrajit struck that enraged Lakshmana with ten arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभेद्यकवचं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः ।
ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित् ॥ ३२ ॥
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन् ।
तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः ॥ ३३ ॥
रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ।

लक्ष्मणका कवच* अभेद्य है, ऐसा जानकर रावणकुमार इन्द्रजित् ने उनके ललाटमें सुन्दर पंखवाले तीन बाण मारे । उसने अपनी अस्त्र चलानेकी फुर्ती दिखाते हुए अत्यन्त क्रोधपूर्वक उन्हें घायल कर दिया । ललाटमें धँसे हुए उन बाणोंसे युद्धकी श्लाघा रखनेवाले रघुकुलनन्दन लक्ष्मण संग्रामके मुहानेपर तीन शिखरोंवाले पर्वतके समान शोभा पा रहे थे ॥ ३२-३३ १/२ ॥

\* पहले लक्ष्मणके कवचके टूटनेका वर्णन आ चुका है । उसके बाद लक्ष्मणने फिर अभेद्य कवच धारण किया था । यह इस प्रसंगसे जाना जाता है ।

लक्ष्मणन कवचवु अभेद्यवागिदॆ ऎन्दु तिळिदु इन्द्रजितनु अवन हणॆगॆ सुन्दर रॆक्कॆगळुळ्ळ मूरु बाणगळन्नु हॊडॆदनु. अवनु तन्न अस्त्रचलनॆय कौशल्यवन्नु तोरिसुत्ता अत्यन्त क्रोधदिन्द अवनन्नु गायगॊळिसिदनु. हणॆयल्लि नॆट्ट बाणगळिन्द रणश्लाघि लक्ष्मणनु मूरु शिखरगळुळ्ळ पर्वतदन्तॆ शोभिसिदनु.॥32-33॥

पदच्छेदः

32. te sharaaH = those arrows; vajrapratimaaH = equal to thunder bolts; sarpaviShopamaaH = and like serpentine poison; tasya = of Indrajit; aagatya = having arrived at; kavacham = the armour; kaaN^chana prabham = with a golden hue; vilayam jagmuH = obtained destruction.

अनुवादः

Those arrows of Indrajit, equal to thunderbolts and deadly as serpentine poison, having reached Lakshmana’s armour with a golden hue, got destroyed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन तदा मृधे ॥ ३४ ॥
तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः ।
विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने शुभकुण्डले ॥ ३५ ॥

उस राक्षसके द्वारा युद्धमें बाणोंसे इस प्रकार पीड़ित किये जानेपर भी लक्ष्मणने उस समय तुरंत पाँच बाणोंका संधान किया और धनुषको खींचकर चलाये हुए उन बाणोंके द्वारा सुन्दर कुण्डलोंसे सुशोभित इन्द्रजित् के मुखमण्डलको क्षत-विक्षत कर दिया ॥ ३४-३५ ॥

राक्षसनिन्द हीगॆ पीडितनागिद्दरू लक्ष्मणनु आग कूडले ऐदु बाणगळन्नु अनुसन्धान माडि, धनुस्सन्नु आकर्णान्त सॆळॆदु प्रयोगिसिद बाणगळिन्द सुन्दर कुण्डलगळिन्द सुशोभित इन्द्र जितुविन मुखमण्डलवु क्षत-विक्षतवायितु.॥34-35॥

पदच्छेदः

33; 34. matvaa = understanding; lakShmanam = Lakshmana; abheyakavacham = to have been protected by an impenetrable armour; pradarshayan = and showing; shiighram = his swiftness; astram = in discharging missiles; indrajit = Indrajit; raavaNaatmajaH = the son of Ravana; paramakruddhaH = who felt very much angered; avidhyat = pierced; lakShmanam = lakshmana; lalaaTe = in the forehead; tribhiH baaNaiH = with three arrows; supuNkhaiH = provided with good plumes.

अनुवादः

Understanding Lakshmana to have been protected by an impenetrable armour and showing his swiftness in discharging missiles, Indrajit the son of Ravana, who felt very much angered, pierced Lakshmana in the forehead with three arrows provided with good plumes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35. taiH pR^iShtkaiH = with those arrows; lalaaTasthaiH = planted in his forehead; raghunandanaH = Lakshmana; samavashalaaghii = who had delight in battle; shushubhe = shone; parvataH iva = like a mountain; trishR^iNgaH = with three peaks; raNaagre = in the battle-field.

अनुवादः

With those three arrows planted in his forehead, Lakshmana who was fond of fighting, shone like a mountain with its three peaks, in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ ।
अन्योन्यं जघ्नतुर्वीरौ विशिखैर्भीमविक्रमौ ॥ ३६ ॥

स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे । तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पनभिः शरैः ॥ ९०-६-३६ विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने शुभकुण्डले ।

लक्ष्मण तथा इन्द्रजित् दोनों वीर महाबलवान् थे । उनके धनुष भी बहुत बड़े थे । भयंकर पराक्रम करनेवाले वे दोनों योद्धा एक-दूसरेको बाणोंसे घायल करने लगे ॥ ३६ ॥

लक्ष्मण हागू इन्द्रजितु इब्बरू बलिष्ठ वीररागिद्दु, अवर धनुस्सुगळू विशालवागिद्दवु. भयङ्कर पराक्रम तोरुव आ योधरिब्बरू परस्पर बाणगळिन्द गायगॊळिसुत्तिद्दरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. arditaH = tormented; tathaa = thus; mR^idhe = in battle; raakShasena = By Indrajit the demon; saH lakShmaNaH = that Lakshmana; tadaa = then; aashu = quickly; vikR^iShya = drawing and bending the bow; tam prativivyaadha = pierced him in return; paNchabhiH sharaiH = with five arrows; yuddhe = in battle; indrajitaH vadane = in Indrajit’s face; shubha kuN^Dale = having beautiful ear-rings.

अनुवादः

Thus tormented in battle by Indrajit the demon, that Lakshmana then quickly stretching the bow, pierced him in return with five arrows, in battle, in Indrajit’s face holding beautiful ear-rings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ ।
रणे तौ रेजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ३७ ॥

लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ ॥ ९०-६-३७ अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ ।

इससे लक्ष्मण और इन्द्रजित् दोनोंके शरीर लहूलुहान हो गये । रणभूमिमें वे दोनों वीर फूले हुए पलाशके वृक्षोंकी भाँति शोभा पा रहे थे ॥ ३७ ॥

इदरिन्द अवरिब्बर शरीरगळु रक्तसिक्तवादवु. रणरङ्गदल्लि इब्बरू वीररु हूवरळिद मुत्तुगद मरगळन्तॆ कङ्गॊळिसिदरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. lakShmaNendrajitau = Lakshmana and Indrajit; viirau = the heroes; mahaabalasharaasanau = endowed with extraordinary mighty and armed with very strong bow; bhiima vikramau = and possessing terrible prowess; jaghnatuH = struck; anyonyam = each other; vishikhaiH baaNaiH = with distinctly pointed arrows.

अनुवादः

Lakshmana Indrajit, the heroes endowed with extraordinary might and armed with very strong bows and possessing terrible prowess, struck each other with distinctly pointed arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ ।
घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ॥ ३८ ॥

ततह् शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ ॥ ९०-६-३८ रणे तौ राजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।

उन दोनों धनुर्धर वीरोंके मनमें विजय पानेके लिये दृढ़ संकल्प था, अतः वे आपसमें भिड़कर एक-दूसरेके सभी अङ्गोंको भयंकर बाणोंका निशाना बनाने लगे ॥ ३८ ॥

इब्बरू धनुर्धर वीरर मनस्सिनल्लि विजय पडॆयलु दृढसङ्कल्पवित्तु; अदरिन्द अवरु परस्पर कादाडुत्ता ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु गुरियागिसि भयङ्कर बाणगळन्नु प्रहरिसुत्तिद्दरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tau = those two warriors; lakShmaNendrajitau = Lakshmana and Indrajit; ubhau shoNitadigdhaaN^gau = both with their bodies stained in blood; tataH = at that time; raNe = in battle; rejatuH = shone; puShpitau kimshukau iva = like Kimshuka trees in blossom.

अनुवादः

Those two warriors, Lakshmana and Indrajit, with both their bodies stained in blood, shone in the battle-field at that time, like Kimshuka trees in blossom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समरकोपेन संयुतो रावणात्मजः ।
विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे ॥ ३९ ॥

इसी बीचमें समरोचित क्रोधसे युक्त हुए रावणकुमारने विभीषणके सुन्दर मुखपर तीन बाणोंका प्रहार किया ॥ ३९ ॥

इदर नडुवॆ समरोचित क्रोधगॊण्ड रावणकुमारनु विभीषणन सुन्दर मुखक्कॆ मूरु बाणगळन्नु प्रहरिसिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. tau ubhau dhanvinau = those two archers; kR^ita bhaavau = with their minds directed towards; jaye = victory; abhyetya = approached; parasparam = each other; vivyadhatuH = and pierced; sarvagaatreShu = in all the others limbs; ghoraiH baaNaiH = with dreadful arrows.

अनुवादः

Those two archers, with their minds directed towards victory, met each other and pierced their opponent in all limbs with dreadful arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्‍ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।
एकैकेनाभिविव्याध तान् सर्वान् हरियूथपान् ॥ ४० ॥

अयोमुखैस्त्रिभिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्र विभीषणम् ।
एकैकेनाभिविव्याध तान्सर्वान् हरियूथपान् ॥

ततः समरकोपेन संवृतो रावणात्मजः ॥ ९०-६-४० विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे ।

जिनके अग्रभागमें लोहेके फल लगे हुए थे, ऐसे तीन बाणोंसे राक्षसराज विभीषणको घायल करके इन्द्रजित् ने उन सभी वानर-यूथपतियोंपर एक-एक बाणका प्रहार किया ॥ ४० ॥

कब्बिणद तुदियिरुव मूरु बाणगळिन्द राक्षसराज विभीषणनन्नु गायगॊळिसि इन्द्रजितनु ऎल्ल वानर यूथपतिगळ मेलॆ ऒन्दॊन्दु बाणवन्नु प्रहरिसिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tataH = then; raavaNaatmajaH = Indrajit; samarakopena samvR^itaH = filled with martial anger; vivyaadha = struck; vibhiiShanam = Vibhishana; shubhe vadane = in his auspicious face; tribhiH baaNaiH = with three arrows.

अनुवादः

Then, Indrajit, filled with martial anger, struck Vibhishana in his auspicious face, with three arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मै दृढतरं क्रुद्धो जघान गदया हयान् ।
विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः ॥ ४१ ॥

अयोमुखस्त्रिभिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥ ९०-६-४१ एकैकेनाभिविव्याध तान्सर्वान् हरियूथपान् ।

इससे महातेजस्वी विभीषणको उसपर बड़ा क्रोध आया और उन्होंने अपनी गदासे उस दुरात्मा रावणकुमारके चारों घोड़ोंको मार डाला ॥ ४१ ॥

इदरिन्द महा तेजस्वी विभीषणनिगॆ भारी कोप बन्दु, अवनु तन्न गदॆयिन्द आ दुरात्म रावणकुमारन नाल्कु कुदुरॆगळन्नु कॊन्दुहाकिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. viddhvaa = having struck; vibhiiShaNam = Vibhishana; raakShasendram = the leader of demons; tribhiH ayomukhaiH = with three arrows; (Indrajit); abhirivyaadha = struck; sarvaan = all; taan = those; hariyuuthapaan = monkey-chiefs; ekekaina = each with one arrow.

अनुवादः

Having struck Vibhishana, the leader of demons, with three arrows, Indrajit struck all those monkey chiefs with a single arrow each.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हताश्वादवप्लुत्य रथान्निहतसारथेः ।
अथ शक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह ॥ ४२ ॥

तस्मै दृढतरं क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः ॥ ९०-६-४२ विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः ।

जिसका सारथि पहले ही मारा जा चुका था और अब घोड़े भी मार डाले गये, उस रथसे नीचे कूदकर महातेजस्वी इन्द्रजित् ने अपने चाचापर शक्तिका प्रहार किया ॥ ४२ ॥

सारथियु मॊदले मडिदिद्द, ईग कुदुरॆगळु सत्तुहोदुवु. आग महातेजस्वी इन्द्रजितु रथदिन्द हारि तन्न चिक्कप्पन मेलॆ शक्तियिन्द प्रहरिसिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. kruddhaH dR^iDhataram = much enraged; tasmai = with him; saH vibhiiShaNaH = that Vibhishana; mahaatejaaH = of great splendor; jaghaana = killed; hayaan = the horses; duraatmanaH raavaneH = of the evil-minded Indrajit; gadayaa = with his mace.

अनुवादः

Very much enraged with him, that Vibhishana of great splendor killed the horses of that evil-minded Indrajit with his mace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः ।
चिच्छेद निशितैर्बाणैर्दशधापातयद् भुवि ॥ ४३ ॥

स हताश्वात्समाप्लुत्य रथान्मथिरसारथिः ॥ ९०-६-४३ अथ शक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह ।

उस शक्तिको आती देख सुमित्राका आनन्द बढ़ानेवाले लक्ष्मणने तीखे बाणोंसे काट डाला और दस टुकड़े करके उसे पृथ्वीपर गिरा दिया ॥ ४३ ॥

आ शक्तियु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि सुमित्रॆय आनन्दवर्धननाद लक्ष्मणनु हरितवाद बाणगळिन्द कत्तरिसि ऎरडु तुण्डुगळागिसि नॆलक्कॆ बीळिसिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. rathaat = from the chariot; mathitasaarathiH = whose charioteer was destroyed; hataashvaat = and whose horses were killed; saH mahaatejaaH = that Indrajit of a great splendor; samaaplntya = just dumped down; atha = and then; mumochaha = released; shaktim = his javelin; pitR^ivyaaya = towards his paternal uncle.

अनुवादः

Just leaping down from the chariot whose charioteer was destroyed earlier and whose horses were killed, that Indrajit of great splendor employed his javelin towards his maternal uncle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मै दृढधनुः क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः ।
वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ॥ ४४ ॥

तत्पश्चात् सुदृढ़ धनुष धारण करनेवाले विभीषणने जिसके घोड़े मारे गये थे, उस इन्द्रजित् पर कुपित हो उसकी छातीमें पाँच बाण मारे, जिनका स्पर्श वज्रके समान दुःसह था ॥ ४४ ॥

अनन्तर सुदृढ धनुस्सन्नु धरिसिद विभीषणनु, कुदुरॆगळु मॊदले सत्तुहोद इन्द्रजितुविन मेलॆ कुपितनागि अवन ऎदॆगॆ वज्रदन्तॆ दुःसहवाद ऐदु बाणगळन्नु हॊडॆदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. samprekShya = seeing; taan = that javelin; aapatantiim = rushing towards him; sumitrananda vardhanaH = Lakshmana; chichheda = tore (it); nishitaiH baaNaiH = with sharp arrows; dashadhaa = into ten pieces; aapaatayat = and felled it; bhuvi = on the floor.

अनुवादः

Seeing that Javelin rushing towards Vibhishana, Lakshmana tore it into ten pieces with his sharp arrows and felled it on the floor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तस्य कायं भित्त्वा तु रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः ।
बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ॥ ४५ ॥

ते तस्यकायं भिक्त्वातु रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः ।
बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ॥

तस्मै दृढतनुः क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः ॥ ९०-६-४५ वज्रस्पर्शसमान्पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ।

सुनहरे पङ्खोंसे सुशोभित और लक्ष्यतक पहुँचनेवाले वे बाण इन्द्रजित् के शरीरको विदीर्ण करके उसके रक्तमें सन गये और लाल रंगके बड़े-बड़े सर्पोंके समान दिखायी देने लगे ॥ ४५ ॥

बङ्गारद रॆक्कॆगळिन्द सुशोभित, गुरियन्नु तलुपुव आ बाणगळु इन्द्रजितन शरीरवन्नु सीळि अवन रक्तदिन्द तॊय्दु, कॆम्बण्णद दॊड्ड दॊड्ड सर्पगळन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दवु.॥45॥

पदच्छेदः

45. dR^iDhatanuH = the strong-bodied; vibhiiShaNaH = Vibhishana; kruddhaH = in anger; sasarja = dug; paNcha = five; saayakaan = arrows; vajra sparshasamaan = whose impact was as hard as that of a thunder-bolt; urasi = into the bossom; tasmai = of Indrajit; hataashvaaya = whose horses were already killed.

अनुवादः

The strong bodied Vibhishana, in anger, dug five arrows, whose impact was a hard as that of a thunder-bolt, into the bosom of Indrajit, whose horses were already killed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पितृव्यस्य सङ्क्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे ।
उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ॥ ४६ ॥

ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः ॥ ९०-६-४६ बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्टा इव महोरगाः ।

तब महाबली इन्द्रजित् के मनमें अपने चाचाके प्रति बड़ा क्रोध हुआ । उसने राक्षसोंके बीचमें यमराजका दिया हुआ उत्तम बाण हाथमें लिया ॥ ४६ ॥

आग महाबलि इन्द्रजितन मनस्सिनल्लि चिक्कप्पन कुरितु भारी क्रोधवुण्टायितु. अवनु राक्षसर नडुवॆ यमराजनु कॊट्टिद्द उत्तम बाणवन्नु कैगॆत्तिकॊण्डनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. bhitvaatu = having penetrated; tasya kaayam = his body; te = those arrows; rukmapuNkhaaH = which were provided with golden feathers; nimittagaaH = went straight into their target; lohita digdhaaH = got stained with blood; babhuuvaH = and became; raktaaH mahoragaaH iva = like red large serpents.

अनुवादः

Having penetrated his body, those arrows which were provided with golden feathers, went straight into their target, got stained with blood and appeared like red large serpents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम् ।
लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यद् भीमपराक्रमः ॥ ४७ ॥

उस महान् बाणको इन्द्रजित् के द्वारा धनुषपर रखा गया देख भयानक पराक्रम करनेवाले महातेजस्वी लक्ष्मणने भी दूसरा बाण उठाया ॥ ४७ ॥

आ महाबाणवन्नु इन्द्रजितु धनुस्सिगॆ हूडिदाग भयानक पराक्रम तोरुव महातेजस्वी लक्ष्मणनू कूड ऒन्दु बाणवन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. samkruddhaH = enraged; pitR^ivyasya = with his paternal uncle; saH Indrajit = that Indrajit; rakShasaam mmadhye = standing in the midst of the demons; aadade = took; uttamam = an excellent; mahaabalam = mighty; sharam = arrow; yama dattam = (earlier) presented by Yama the lord of Death.

अनुवादः

Enraged with his paternal uncle, that Indrajit, standing in the midst of demons, took hold of an excellent arrow earlier presented by Yama the lord of Death.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद् दत्तममितात्मना ।
दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ॥ ४८ ॥

तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम् ॥ ९०-६-४८ लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यं भीमपराक्रमः ।

उस बाणकी शिक्षा महात्मा कुबेरने स्वप्नमें प्रकट होकर स्वयं उन्हें दी थी । वह बाण इन्द्र आदि देवताओं तथा असुरोंके लिये भी असह्य एवं दुर्जय था ॥ ४८ ॥

आ बाणद उपदेश महात्मा कुबेरनु स्वप्नदल्लि कॊट्टिद्दनु. आ बाण इन्द्रादि देवतॆगळिगॆ हागू असुररिगू असह्य हागू दुर्जयवागित्तु.॥48॥

पदच्छेदः

48. samiikShya = seeing; tam = that; maheShum = great arrow; samhitam = seized; tena = by him; lakShmano.api = Lakshmana also; mahaatejaa = of great splendor; bhiima paraakramaH = and terrible prowess; aadade = took hold of; anyat = another; baanam = arrow.

अनुवादः

Seeing that great arrow seized by him, Lakshmana also, of great splendor and terrible prowess, took hold of another arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोस्तु धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः परिघोपमैः ।
विकृष्यमाणे बलवत् क्रौञ्चाविव चुकूजतुः ॥ ४९ ॥

उन दोनोंकी परिघके समान मोटी और बलिष्ठ भुजाओंद्वारा जोर-जोरसे खींचे जाते हुए उन दोनोंके श्रेष्ठ धनुष दो क्रौञ्च पक्षियोंके समान शब्द करने लगे ॥

अवरिब्बर परिघगळन्तॆ बलिष्ठ, दप्पवाद भुजगळिन्द जोरागि धनुस्सन्नु सॆळॆयुवाग उण्टाद शब्दवु क्रौञ्च पक्षिय कूगिनन्तित्तु.॥49॥

पदच्छेदः

49. (That arrow) dattam = had been presented (to him); svapne = in the course of a dream; kubereNa = by Kubera the god of riches; amitaatmanaa svayam = of immense glory himself; yat = which; durjayam = was difficult to be conquered; durviSahyamcha = and much more difficult to be tolerable; suraasurairapi = even for gods anddemons; sendraiH = including Indra the lord of celestials.

अनुवादः

That arrow had been presented to him, in the course of a dream, by Kubera the god of riches, of immense glory himself, which was difficult to be conquered and much more difficult to be tolerated even for gods and demons including Indra the lord of celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभ्यां तु धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ ।
विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ॥ ५० ॥

तयोस्तु धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः परिघोपमैः ॥ ९०-६-५० विकृष्यमाणे बलवत् क्रौञ्चविव चुकूजतुः ।

उन वीरोंने अपने-अपने श्रेष्ठ धनुषपर जो उत्तम सायक रखे थे, वे खींचे जाते ही अत्यन्त तेजसे प्रज्वलित हो उठे ॥ ५० ॥

आ वीररु तम्म तम्म श्रेष्ठ धनुस्सिगॆ आ उत्तम सायकगळन्नु अनु सन्धान माडि सॆळॆदाग अवु अत्यन्त तेजदिन्द प्रज्वलिसतॊडगिदवु.॥50॥

पदच्छेदः

50. vikR^iShyamaaNe = stretched; balavat = with force; parighopamaiH baahubhiH = by their arms which resembled a pair of iron-rods; tayoH = both of their; shreShThTe = excellent; dhanuShii = bows; chukuujatuH = emitted a piercing sound; krauNchaaviva = like that of a pair of curlew-cranes.

अनुवादः

Stretched with strength by their arms, which resembled a pair of steel rods, emitted a piercing sound like that of a pair of curlew-cranes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ ।
मुखेन मुखमाहत्य सन्निपेततुरोजसा ॥ ५१ ॥

ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ ॥ ९०-६-५१ विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ।

दोनोंके बाण एक साथ ही धनुषसे छूटे और अपनी प्रभासे आकाशको प्रकाशित करने लगे । दोनोंके मुखभाग बड़े वेगसे आपसमें टकरा गये ॥ ५१ ॥

इब्बर बाणगळु ऒट्टिगॆ हॊरटु तन्न तेजदिन्द आकाशवन्नु प्रकाशिसतॊडगिदवु. ऎरडू बहळ वेगवागि परस्पर ढिक्किहॊडॆदवु.॥51॥

पदच्छेदः

51. saayakottamau = the excellent arrows; samhitau = fitted; vikR^iShyamaaNe = and pulled out; shreShThe dhanuShi = from their excellent bow; taabhyaam viiraabhyaam = by those heroes; jajvalatuH = blazed; bR^isham = very much; shriyaa = with splendour.

अनुवादः

The excellent arrows fitted and pulled out from their excellent bow by those heroes, blazed very much with splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्निपातस्तयोश्चासीच्छरयोर्घोररूपयोः ।
सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जोऽग्निर्दारुणोऽभवत् ॥ ५२ ॥

सन्निपातस्तयोश्वासीच्छरयोर्घोररूपयोः ।
सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जोऽग्निर्दारुणोऽभवत् ॥

उन दोनों भयानक बाणोंकी ज्यों ही टक्कर हुई, उससे दारुण अग्नि प्रकट हो गयी; जिससे धूआँ उठने लगा और चिनगारियाँ दिखायी दीं ॥ ५२ ॥

आ भयानक बाणगळॆरडू डिक्कि हॊडॆदाग अवुगळिन्द दारुण अग्नि प्रकटवायितु; अदरिन्द हॊगॆ एळुत्ता किडिगळु कारतॊडगिदवु.॥52॥

पदच्छेदः

52. tau vishikhau = those arrows; chutau = released; dhanurbhyaam = from the bow; aakaasham bhaasayantau = making the sky shine; aahatya = hitting; mukhena mukham = face to face; samnipetatuH = sollided with each other; ojasaa = powerfully.

अनुवादः

Those arrows, released from the bow, making the sky shine and hitting each other face to face, collided each other powerfully.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ महाग्रहसङ्काशावन्योन्यं सन्निपत्य च ।
सङ्ग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां चैव पेततुः ॥ ५३ ॥

वे दोनों बाण दो महान् ग्रहोंकी भाँति आपसमें टकराकर सैकड़ों टुकड़े हो संग्रामभूमिमें गिर पड़े ॥ ५३ ॥

अवॆरडू बाणगळू ऎरडु महाग्रहदन्तॆ परस्पर ढिक्कि हॊडॆदु नूरारु चूरु चूरुगळागि सङ्ग्रामभूमिगॆ बिद्दु होदुवु.॥53॥

पदच्छेदः

53. samnipaataH = the collision; tayoH sharayoH = of those arrows; ghoraruupayoH = of terrible form; aasiit = broke out; sadhuumavisphuliNgaH = a fierce five comprising of smoke and sparkles; agniH = the five; tajjaH = broke out from it; abhavat = became; daaruNam = fierce.

अनुवादः

The collision of those arrows of terrible form broke out a fierce fire comprising of smoke and sparkles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि ।
व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा ॥ ५४ ॥

तौ महाग्रहसङ्काशावन्योन्यं संनिपत्य च ॥ ९०-६-५४ सङ्ग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां विनिपेततुः ।

युद्धके मुहानेपर उन दोनों बाणोंको आपसके आघात-प्रतिघातसे व्यर्थ हुआ देख लक्ष्मण और इन्द्रजित् दोनोंको ही उस समय लज्जा हुई । फिर दोनों एक-दूसरेके प्रति अत्यन्त रोषसे भर गये ॥ ५४ ॥

युद्धदल्लि अवॆरडू बाणगळु ऒन्दक्कॊन्दु तगुलि आघात-प्रतिघातदिन्द व्यर्थवादुदन्नु नोडि इब्बरू नाचिकॊण्डरु. मत्तॆ इब्बरू ऒब्बरु मत्तॊब्बर कुरितु अत्यन्त रोषगॊण्डरु.॥54॥

पदच्छेदः

54. samnipatya = hitting; anyonyam = each other; mahaagraha samkaashau = like two major planets; tau = those two arrows; samgraame = in battle; yaatau = turned; shatadhaa = into a hundred pieces; petatuH = and fell; medinyaam = on the ground.

अनुवादः

Hitting each other like two major planets, those two arrows in battle burst into a hundred pieces and fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे ।
रौद्रं महेन्द्रजिद् युद्धेऽप्यसृजद् युधि निष्ठितः ॥ ५५ ॥

शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि ॥ ९०-६-५५ व्रीडितो जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा ।

सुमित्रानन्दन लक्ष्मणने कुपित होकर वारुणास्त्र उठाया । साथ ही उस रणभूमिमें खड़े हुए इन्द्रजित् ने रौद्रास्त्र उठाया और उसे वारुणास्त्रके प्रतीकारके लिये छोड़ दिया ॥ ५५ ॥

सुमित्रानन्दननु कुपितनागि वारुणास्त्रवन्नु ऎत्तिकॊण्डनु. जॊतगॆ रणभूमियल्लि निन्तिद्द इन्द्रजितु रौद्रासवन्नु ऎत्ति, अदन्नु वारुणास्त्रद प्रतिकारक्कागि प्रयोगिसिदनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. ubhau dR^iShTvaa = both of them seeng; sharau = their arrows; pratihatau = warded off; raNamuurdhani = in the battle-front; tau = those two warriors; lakShmaNendrajitau = Lakshmana and Indrajit; tadaa = then; vriiDitau = felt abashed; jaataroShaucha = and got provoked.

अनुवादः

On seeing their arrows warded off in the battle-front, those two warriors, Lakshmana and Indrajit then felt abashed and got provoked.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन तद्विहितं शस्त्रं वारुणं परमाद्भुतम् ।
ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिञ्जयः ।
आग्नेयं सन्दधे दीप्तं स लोकं सङ्क्षिपन्निव ॥ ५६ ॥

स संरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे ॥ ९०-६-५६ रौद्रं महेद्रजिद्युद्धे व्यसृजद्युधि विष्ठितः ।

उस रौद्रास्त्रसे आहत होकर लक्ष्मणका अत्यन्त अद्भुत वारुणास्त्र शान्त हो गया । तदनन्तर समरविजयी महातेजस्वी इन्द्रजित् ने कुपित होकर दीप्तिमान् आग्नेयास्त्रका संधान किया, मानो वह उसके द्वारा समस्त लोकोंका प्रलय कर देना चाहता हो ॥ ५६ ॥

आ रौद्रास्त्रदिन्द आहतवागि लक्ष्मणन अत्यन्त अद्भुत वारुणास्त्रवु शान्तवायितु. अनन्तर समरविजयि महातेजस्वी इन्द्रजितनु कुपितनागि आग्नेयासवन्नु सन्धान माडिदनु. अदु समस्त लोकगळ प्रळयवन्ने माडलु बयसुत्तिरुवन्तित्तु.॥56॥

पदच्छेदः

56. samrabdhaH = getting excited; saH saumitriH = that Lakshmana; aadade = took hold of astram = a missile; vaaruNam = presided over by Varuna (the god of water); yuddhaviShThitaH = being active in the performance of battle; mahendrajitapi = the great Indrajit too; asR^ijat = discharged; raudram = a missile presided over by Rudra (the god of destruction); yuddhe = in the battle.

अनुवादः

Getting excited, Lakshmana took hold of a missile presided over by Varuna (the god of water). Skilled in warfare, the great Indrajit too discharged a missile presided over by Rudra (the god of destruction) in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौरेणास्त्रेण तद् वीरो लक्ष्मणः पर्यवारयत् ।
अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ५७ ॥

सौरेणास्त्रेण तद्वीरो लक्ष्मणः प्रत्यवारयत् ।
अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः ॥

परंतु वीर लक्ष्मणने सूर्यास्त्रके प्रयोगसे उसे शान्त कर दिया । अपने अस्त्रको प्रतिहत हुआ देख रावणकुमार इन्द्रजित् अचेत-सा हो गया ॥ ५७ ॥

आदरॆ वीर लक्ष्मणनु सूर्यास्त्रद प्रयोगदिन्द अदन्नु शान्तगॊळिसिदनु. तन्न अस्त्रवु प्रतिहतवादुदन्नु नोडि रावणकुमारनु निश्चेष्टितनन्तॆ आदनु.॥57॥

आददे निशितं बाणमासुरं शत्रुदारणम् ।
तस्माच्चापाद् विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद‍्गराः ॥ ५८ ॥
शूलानि च भुशुण्ड्यश्च गदाः खड्गाः परश्वधाः ।

आददे निशितं बाणमासुरं शत्रुदारुणम् ।
तस्माच्चापाद् विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद्गराः ॥
शूलानि च भुशुण्ड्यश्च गदाः खड्गाः परश्वधाः ।

उसने आसुर नामक शत्रुनाशक तीखे बाणका प्रयोग किया, फिर तो उसके उस धनुषसे चमकते हुए कूट, मुद‍्गर, शूल, भुशुण्डि, गदा, खड्ग और फरसे निकलने लगे ॥

अवनु असुर ऎम्ब शत्रुनाशक हरितवाद बाणवन्नु प्रयोगिसिदनु. मत्तॆ अवन धनुस्सिनिन्द हॊळॆयुव कूट, मुद्गर, शूल, भुशुण्डी, गदॆ, खड्ग, कॊडलिगळु हॊरटवु.॥58॥

पदच्छेदः

57; 58. Tena = by that Rudra missile; tat = that; parama adbhutam = very much wonderful; vaaruNam astram = Varuna-missile; vihatam = was hit; tataH = then; saH = that; kruddham = the enraged; Indrajit = Indrajit; mahaatejaaH = of great splendour; samitimjayaH = and the conqueror of battle; lokam samkShipanniva = like the destroyer of the world; samdadhe = employed; agneyam = a missile presided over by Agni the god of fire; diiptam = which was blazing.

अनुवादः

By that Rudra missile, that very wonderful Varuna-missile was struck. Then, that enraged Indrajit of great splendour and the conqueror of battle, looking like the destroyer of the world, employed a missile presided over by Agni the god of fire which was blazing.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् दृष्ट्वा लक्ष्मणः सङ्ख्ये घोरमस्त्रमथासुरम् ॥ ५९ ॥
अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशस्त्रविदारणम् ।
माहेश्वरेण द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ६० ॥

रणभूमिमें उस भयंकर आसुरास्त्रको प्रकट हुआ देख तेजस्वी लक्ष्मणने सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंको विदीर्ण करनेवाले माहेश्वरास्त्रका प्रयोग किया, जिसका समस्त प्राणी मिलकर भी निवारण नहीं कर सकते थे । उस माहेश्वरास्त्रके द्वारा उन्होंने उस आसुरास्त्रको नष्ट कर दिया ॥ ५९-६० ॥

रणभूमियल्लि आ भयङ्कर असुरास्त्रवु प्रकटवादुदन्नु नोडि तेजस्वी लक्ष्मणनु समस्त अस्त्र-शस्त्रगळन्नु विवीर्णगॊळिसुव माहेश्वरास्त्रवन्नु प्रयोगिसिदनु. अदन्नु समस्त प्राणिगळु सेरिदरू निवारिसलाररु. आ माहेश्वरास्त्रदिन्द अवनु आ असुरास्त्रवन्नु नाशमाडिबिट्टनु.॥59-60॥

पदच्छेदः

59. viiraH = the valiant; lakShmaNah = Lakshmana; paryavaarat = obstructed; tat = it; saureNa astreNa = by a missile presided over by the sun-god; dR^iShTvaa = finding; asstram = his missile; nivaaritam = repelled; raavaNiH = Indrajit; krodhamuurchhitaH = was filled with anger; aadade = took hold of; nishitam = a sharp; aasuram baaNam = arrow used by demons; shatrudaaraNam = and capable of tearing an enemy.

अनुवादः

The valiant Lakshmana obstructed Agni-missile, by a missile presided over by the sun-god. Finding his missile repelled, Indrajit was filled with anger and took hold of a sharp arrow used by demons and capable of tearing down an enemy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

60. tasmaat chaapaat = from that bow; bhaasvaraa = blazing; kuuTamudgaraaH = weapon similar to a hammer; duly hidden; shuulaanicha = darts; bhushuNDyashcha = fire arms; gadaaH = maces; khaDgaaH = swords; parashvadhaaH = axes; viniShpetuH = rushed forth.

अनुवादः

From that bow, blazing weapon similar to a hammer duly hidden, darts, fire arms, maces, swords and axes rushed forth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोः समभवद् युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् ।
गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ॥ ६१ ॥

इस प्रकार उन दोनोंमें अत्यन्त अद्भुत और रोमाञ्चकारी युद्ध होने लगा । आकाशमें रहनेवाले प्राणी लक्ष्मणको घेरकर खड़े हो गये ॥ ६१ ॥

ई प्रकार अवरिब्बरल्लि अत्यन्त अद्भुत, रोमाञ्चकर युद्धवु नडॆयुत्तित्तु. आकाशदल्लि इरुव असङ्ख्यप्राणिगळु लक्ष्मणनन्नु सुत्तुवरॆदु निन्तवु.॥61॥

भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानररक्षसाम् ।
भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥ ६२ ॥

भैरव-गर्जनासे गूँजते हुए वानरों और राक्षसोंके उस भयानक युद्धके छिड़ जानेपर आश्चर्यचकित हुए बहुसंख्यक प्राणी आकाशमें आकर खड़े हो गये । उनसे घिरे हुए उस आकाशकी अद्भुत शोभा हो रही थी ॥

भैरव गर्जनॆयन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता वानरर राक्षसर आ भयानक युद्धवु नडॆयुत्तिद्दाग आश्चर्यचकितराद असङ्ख्यप्राणिगळु बन्दु निन्तुकॊण्डरु. अवरिन्द आवरिसिद आकाशवु अद्भुतवागि शोभिसुत्तित्तु.॥62॥

पदच्छेदः

61; 62. dR^iShTvaa = seeing; tat = that; ghoram = terrible; astram = missile; sudaaruNam = which was very harsh; avaaryam = unrestrainable; sarva bhuutaanaam = for all beings; sarva shastra vidaaraNam = and which can tear all the weapons; samkhye = in battle; dyutimaan lakShmaNaH = the brilliant Lakshmana; pratyavaarayat = obstructed; tat = that; astram = missile; maheshvareNa = by Maheswara-missile.

अनुवादः

Seeing that terrible missile, which was very harsh, unrestrainable for all beings and which can tear all weapons in battle, the brilliant Lakshmana obstructed that missile by using Maheswara-missile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वगरुडोरगाः ।
शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ॥ ६३ ॥

ऋषि, पितर, देवता, गन्धर्व, गरुड़ और नाग भी इन्द्रको आगे करके रणभूमिमें सुमित्राकुमारकी रक्षा करने लगे ॥ ६३ ॥

ऋषि, पितृगळु, देवतॆगळु, गन्धर्व, गरुड, नाग इवरॆल्ल इन्द्रनन्नु मुन्दिरिसिकॊण्डु रणरङ्गदल्लि सुमित्राकुमारनन्नु रक्षिसतॊडगिदरु.॥63॥

पदच्छेदः

63. samabhavat = there was; adbhutam = a wonderful; yuddham = battle; tayoH = between them both; romaharShaNam = causing hair to stand erect; bhuutaani = the beings; gaganasthaani = in the sky; paryavaarayan = surrounded; lakShmaNam = Lakshmana.

अनुवादः

There was a wonderful battle between both of them, causing hair to stand erect. The beings in the sky surrounded Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं सन्दधे राघवानुजः ।
हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारणम् ॥ ६४ ॥

भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानरराक्षसाम् । भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ॥ ९०-६-६४

तत्पश्चात् लक्ष्मणने दूसरा उत्तम बाण अपने धनुषपर रखा, जिसका स्पर्श आगके समान जलानेवाला था । उसमें रावणकुमारको विदीर्ण कर देनेकी शक्ति थी ॥ ६४ ॥

अनन्तर लक्ष्मणनु बॆङ्कियन्तॆ सुडुव, रावणकुमाररन्नु विदीर्णगॊळिसुव शक्तियिरुव ऒन्दु उत्तम बाणवन्नु धनुस्सिगॆ हूडिदनु.॥64॥

पदच्छेदः

64. aavR^itam = surrounded; bahubhiH = by many; vismitaiH = surprised; bhuutaiH = beings; bhiime yuddhe = in the terrible battle; vaanararakShasaam = taking place between monkeys and demons; bhairavaabhirute = with a terrific noise; aakaasham = the sky; babhau = sparkled.

अनुवादः

Surrounded by many surprised beings in that terrible battle taking place between monkeys and demons, yielding terrific noise, the sky sparkled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम् ।
सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ॥ ६५ ॥
दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम् ।
आशीविषविषप्रख्यं देवसङ्घैः समर्चितम् ॥ ६६ ॥
येन शक्रो महातेजा दानवानजयत् प्रभुः ।
पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः ॥ ६७ ॥
अथैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम् ।
शरश्रेष्ठं धनुश्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् ॥ ६८ ॥
लक्ष्मीवाल्ँ लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि ।
पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदैनं जहि रावणिम् ॥ ६९ ॥

सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम् ।
सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ॥ दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम्
आशीविषविषप्रख्यं देवसङ्घैः समर्चितम् ॥ येन शक्रो महातेजा दानवानजयत्प्रभुः ।
पुरा दैवासुरे युद्धेवीर्यवान्हरिवाहनः ॥ अथैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्व पराजितम् ।
शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत् ॥ लक्ष्मीवांल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि ।
पौरुषेचाप्रतिद्वन्द्वस्तदैनं जहि रावणिम् ॥

उसमें सुन्दर पर लगे थे । उस बाणका सारा अङ्ग सुडौल एवं गोल था । उसकी गाँठ भी सुन्दर थी । वह बहुत ही मजबूत और सुवर्णसे भूषित था । उसमें शरीरको चीर डालनेकी क्षमता थी । उसे रोकना अत्यन्त कठिन था । उसके आघातको सह लेना भी बहुत मुश्किल था । वह राक्षसोंको भयभीत करनेवाला तथा विषधर सर्पके विषकी भाँति शत्रुके प्राण लेनेवाला था । देवताओंद्वारा उस बाणकी सदा ही पूजा की गयी थी । पूर्वकालके देवासुर संग्राममें हरे रंगके घोड़ोंसे युक्त रथवाले, पराक्रमी, शक्तिमान् एवं महातेजस्वी इन्द्रने उसी बाणसे दानवोंपर विजय पायी थी । उसका नाम था ऐन्द्रास्त्र । वह युद्धके अवसरोंपर कभी पराजित या असफल नहीं हुआ था । शोभासम्पन्न वीर सुमित्राकुमार लक्ष्मणने अपने उत्तम धनुषपर उस श्रेष्ठ बाणको रखकर उसे खींचते हुए अपने अभिप्रायको सिद्ध करनेवाली यह बात कही—‘यदि दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम धर्मात्मा और सत्यप्रतिज्ञ हैं तथा पुरुषार्थमें उनकी समानता करनेवाला दूसरा कोई वीर नहीं है तो हे अस्त्र! तुम इस रावणपुत्रका वध कर डालो’ ॥ ६५—६९ ॥

पदच्छेदः

65. puraskR^itya shatukratum = placing Indra the Lord of Celestials as their head; R^iShayaH = the sages; pitaraH = manes; devaaH = gods; gandharva garuDoragaaH = Gandharvas the celestial musicians; eagles and serpents; rarakShuH = protected; lakShmaNam = Lakshmana; raNe = in the battle-field.

अनुवादः

Placing Indra the lord of celestials as their head, the sages, manes, gods, Gandharvas the celestial musicians, eagles and serpents protected Lakshmana in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

66. atha = then; raaghavaanujaH = Lakshmana; samdadhe = fitted; anyam = another; maarga shreShTham = excellent arrow; hutaashana samasparsham = which had a sensation of ignition; raavaNaatmaja daaraNam = and which can tear down Indrajit.

अनुवादः

Then, Lakshmana fitted another excellent arrow, which had a sensation of ignition and which can tear down Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदक्कॆ सुन्दरवाद रॆक्कॆगळिद्दु, सुन्दरवाद गिण्णुगळिद्दवु. अदर गात्रवु दुण्डागित्तु. अदु अत्यन्त दृढवागिद्दु चिन्नदिन्द चित्रितवागित्तु. शत्रुविन जीवनवन्नु अन्त्यगॊळिसुव सामर्थ्यवन्नु हॊन्दिद्दु, निवारिसलु अथवा सहिसिकॊळ्ळलु असाध्यवागित्तु. राक्षसरिगॆ भयदायकवाद अदु सर्पद विषयदन्तॆ शत्रुगळ प्राणवन्नु अपहरिसुवुदागित्तु. देवतॆगळिन्द पूजितवाद, हिन्दॆ देवासुररिगॆ नडॆद युद्धदल्लि हसुरु बण्णद कुदुरॆगळिन्द कूडिद रथदल्लि कुळितु पराक्रमि, शक्तिवन्त महातेजस्वी इन्द्रनु इदे बाणदिन्द दानवरन्नु गॆद्दिद्दनु. अदु युद्धदल्लि ऎन्दु पराजयवन्नु काणदिद्द अन्तह परमाद्भुतवाद ऐन्द्रास्त्रवॆम्ब श्रेष्ठवाद अस्त्रवन्नु लक्ष्मणनु तन्न धनुस्सिगॆ हूडि नाणन्नु सॆळॆयुत्ता तन्न अभिप्रायवन्नु सिद्धगॊळिसुवन्तह ई मातन्नु हेळिदनु- ‘‘दशरथनन्दन श्रीरामनु धर्मात्मनू, सत्यसन्धनू, पौरुषदल्लि अद्वितीयनू आगिद्दानॆ. अवन महिमॆयिन्द ऎलै ऐन्द्रास्त्रवे! नीनु ई रावणपुत्रनन्नु संहरिसु’’.॥65-69॥

पदच्छेदः

67; 68. viiraH = the heroic Lakshmana (fitted); sharam = the arrow; supatram = having beautiful plumes; anuvR^ittaaN^gam = which consisted of rounded parts; suparvaaNam = well-jointed; susamsthitam = skillfully fashioned; suvarNa vikR^itam = decked with gold; shariiraantakaram = which was capable of destroying the body of the enemies; duraavaaram = not difficult to keep off; durviShaham = but difficult even to tolerate; bhayaaraham = which was source of terror; raakShasaanaam = to the demons; aashiiviShaviShaprakhyam = deadly as the venom of poisonous snakes; samarchitam = and duly honoured by the hosts of gods.

अनुवादः

The heroic Lakshmana fitted the arrow, having beautiful plumes, which consisted of rounded parts, well-jointed, skillfully fashioned, decked with gold, capable of destroying the body of the enemies, not difficult to keep off but difficult even to tolerate, a source of terror to the demons as deadly as the venom of poisonous snakes and duly honoured by the host of gods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

69. puraa = earlier; yena = with the help of that arrow; mahaatejaaH = the highly powerful; viiryavaan = and valiant; shakraH = Indra; prabhuH = the lord (of celestials); harivaahanaH = who had green horses to his chariot; ajayat = was able to conquer; daanavaan = the demons; devaasura yuddhe = in a combat which raged between celestials and demons.

अनुवादः

With the help of that arrow, the highly powerful and valiant Indra, the lord of celestials, who had green horses to his chariot, was able to conquer the demons in a combat which raged between celestials and demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम् ।
लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति ।
ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ७० ॥

तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम् । शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे विकर्षन्निदमिब्रवीत् ॥ ९०-६-७० लक्ष्मीवान् लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।

समराङ्गणमें ऐसा कहकर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले वीर लक्ष्मणने सीधे जानेवाले उस बाणको कानतक खींचकर ऐन्द्रास्त्रसे संयुक्त करके इन्द्रजित् की ओर छोड़ दिया ॥ ७० ॥

समराङ्गणदल्लि हीगॆ हेळि शत्रुगळन्नु संहरिसुव वीर लक्ष्मणनु नेरवागि होगुव आ बाणवन्नु किवियवरॆगॆ सॆळॆदु ऐन्द्रास्त्रदिन्द संयुक्तगॊळिसि इन्द्रजितन कडॆगॆ ऎसॆदनु.॥70॥

पदच्छेदः

70. (Fitting); astram = a missile; aindram = presided over by Indra the lord of celestials; aparaajitam = which had never been defeated in battles; dhanuHshreShThe = to his excellent bow; vikarShan = and drawing it; lakShmiivaan = the glorious; saumitriH = Lakshmana; abraviit = made; idam vaakyam = the following prayer; aatmanaH arthasaadhakam = which was intended to achieve his purpose:

अनुवादः

Fitting a missile presided over by Indra the lord of celestials, which had never been defeated in battle, to his excellent bow and drawing it, the glorious Lakshmana addressed the following prayer, which was intended to achieve his purpose:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।
प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पातयामास भूतले ॥ ७१ ॥

धर्मात्मा सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि ॥ ९०-६-७१ पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदेनं जहि रावणिम् ।

धनुषसे छूटते ही ऐन्द्रास्त्रने जगमगाते हुए कुण्डलोंसे युक्त इन्द्रजित् के शिरस्त्राणसहित दीप्तिमान् मस्तकको धड़से काटकर धरतीपर गिरा दिया ॥ ७१ ॥

धनुस्सिनिन्द हॊरट ऐन्द्रास्त्रवु हॊळॆयुत्तिरुव कुण्डलगळिन्द कूडिद इन्द्रजितुविन शिरस्त्राण सहित दीप्तिदन्त मस्तकवन्नु कडिदु भूमिगॆ बीळिसितु.॥71॥

पदच्छेदः

71. shara = O; my dear arrow!; yadi = if; raamaH = Rama; daasharathiH = the son of Dasaratha; dharmaatmaa = has set his mind of virtueous; satya sadhashcha = keeps up his promise; apratidvandvaH cha = and is second to none; pauruSham = in prowess; jahi = kill; enam = this; raavaNim = Indrajit.

अनुवादः

“O my dear arrow! If Rama the son of Dasaratha has set his mind on virtue, keeps up his promise and is second to none in his prowess, destroy this Indrajit.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् राक्षसतनूजस्य भिन्नस्कन्धं शिरो महत् ।
तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ॥ ७२ ॥

तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्ध शिरो महत् ।
तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ॥

राक्षसपुत्र इन्द्रजित् का कंधेपरसे कटा हुआ वह विशाल सिर, जो खूनसे लथपथ हो रहा था, भूमिपर सुवर्णके समान दिखायी देने लगा ॥ ७२ ॥

राक्षसपुत्र इन्द्रजितुविन आ तुण्डाद विशाल शिरवु रक्तदिन्द तॊय्दुहोगित्तु. भूमिगॆ बिद्दु सुवर्णदन्तॆ कण्डुबरतॊडगितु.॥72॥

पदच्छेदः

72. iti = thus; uktvaa = saying; vikR^iShya = and drawing; aakarNam = up to the ear; baaNam = the arrow; ajihmagam = which went straight; viiraH = the heroic; lakShmaNaH = Lakshmana; tam sasarja = released it; indrajitam prati = towards Indrajit.

अनुवादः

Thus saying and drawing up to the ear the arrow, which went straight, the heroic Lakshmana released it towards Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतः स निपपाताथ धरण्यां रावणात्मजः ।
कवची सशिरस्त्राणो विप्रविद्धशरासनः ॥ ७३ ॥

हतः स निपपाताथ धरण्यां रावणात्मजः ।
कवची सशिरस्त्राणो विप्रविद्धसशरासनः ॥

इस प्रकार मारा जाकर कवच, सिर और शिरस्त्राणसहित रावणकुमार धराशायी हो गया । उसका धनुष दूर जा गिरा ॥ ७३ ॥

हीगॆ सत्तु कवच, तलॆ मत्तु शिरस्त्राण सहित रावणकुमारनु धराशायियादनु. अवन धनुस्सु दूरहोगि बिद्दित्तु.॥73॥

चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः ।
हृष्यन्ते निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा ॥ ७४ ॥

जैसे वृत्रासुरका वध होनेपर देवता प्रसन्न हुए थे, उसी प्रकार इन्द्रजित् के मारे जानेपर विभीषणसहित समस्त वानर हर्षसे भर गये और जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे ॥

वृत्रासुरन वधॆयादाग देवतॆगळु प्रसन्नरादन्तॆ इन्द्रजितु हतनादाग विभीषण सहित समस्त वानररु हर्षगॊण्डु जोरागि सिंहनाद माडतॊडगिदरु.॥74॥

पदच्छेदः

73; 74. samaayujya = charging; aindraastreNa = with a missile presided over by Indra the lord of celestials; lakShmaNaH = Lakshmana; para viirahaa = the destroyer of valiant enemies; pramathya = severing; tat = that; shriimat = gracious; shiraH = head; indrajitaH = of Indrajit; jvalita kuN^Dalam = which was adorned with blazing ear-rings; sashirastraaNam = and a head-protector; kaayaat = from his trunk; paatayaamaasa = felled (it); bhuutale = to the surface of the earth.

अनुवादः

75. tat mahat shiraH= that large head; raakShasatanuujasya= of Indrajit; bhinna skandham= separated from his trunk; rudhirokShitam= and moistened with blood; dadR^ishe= appeared; bhuumau= on the ground; tapaniiya nibham= shining like gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम् ।
जज्ञेऽथ जयसन्नादो गन्धर्वाप्सरसामपि ॥ ७५ ॥

तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत् । तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ॥ ९०-६-७५

आकाशमें देवताओं, महात्मा ऋषियों, गन्धर्वों तथा अप्सराओंका भी विजयजनित हर्षनाद गूँज उठा ॥ ७५ ॥

आकाशदल्लि देवतॆगळु, महात्मा ऋषिगळु, गन्धर्वरु, अप्सरॆयरू कूड जय घोष माडिदरु.॥75॥

पदच्छेदः

75. tat mahat shiraH = that large head; raakShasatanuujasya = of Indrajit; bhinna skandham = separated from his trunk; rudhirokShitam = and moistened with blood; dadR^ishe = appeared; bhuumau = on the ground; tapaniiya nibham = shining like gold.

अनुवादः

That large head of Indrajit, separated from his trunk and moistened with blood, was seen on the ground, shining like gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः ।
वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ ७६ ॥

हतस्तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः । कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः ॥ ९०-६-७६

इन्द्रजित् को धराशायी हुआ जान राक्षसोंकी वह विशाल सेना विजयसे उल्लसित हुए वानरोंकी मार खाकर सम्पूर्ण दिशाओंमें भागने लगी ॥ ७६ ॥

इन्द्रजितनु धराशायियागिरुवुदन्नु नोडि विजयोत्साहदिन्द वानरर पॆट्टुतिन्दु राक्षसर विशाल सैन्यवु दिक्कापालागि ओडितु.॥76॥

पदच्छेदः

76. hataH = having been killed; saH raavaNaatmajaH = that Indrajit; atha = then; nipapaataha = forthwith fell; dharaNyaam = to the ground; kavachii = sashirastraaNaH = along with his armour and head-protector; vipraviddha sharaaanaH = with bow shattered.

अनुवादः

Having been killed, that Indrajit then forthwith fell to the ground, along with his armour and head-protector, with his bow shattered.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः ।
लङ्कामभिमुखाः सस्रुर्भ्रष्टसञ्ज्ञाः प्रधाविताः ॥ ७७ ॥

वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः ।
लङ्कामभिमुखाः सस्रुर्भष्ट सञ्ज्ञाः प्रधाविताः ॥

चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः । हृष्यन्तो निहते तस्मिन्देवा वृत्रवधे यथा ॥ ९०-६-७७

वानरोंद्वारा मारे जाते हुए राक्षस अपनी सुध-बुध खो बैठे और अस्त्र-शस्त्रोंको छोड़कर तेजीसे भागते हुए लङ्काकी ओर चले गये ॥ ७७ ॥

वानररिन्द एटुतिन्दु राक्षसरु ऎच्चरविल्लदॆ अस्त्र-शस्त्रगळन्नु बिट्टु वेगवागि ओडुत्ता लङ्कॆय कडॆगॆ हॊरटुहोदरु.॥77॥

पदच्छेदः

77. tasmin nihate = as Indrajit was killed; sarva te vaanaraaH = all tose monkeys; savibhiiShaNaaH = along with Vibhishana; tataH = then; chukrushuH = roared; hR^iShyantaH = in rejoice; devaaH yathaa = as the celestials (roared in rejoice) vR^itravadhe = when Vritra the demon was killed.

अनुवादः

As Indrajit was killed, all those monkeys together with Vibhishana roared in rejoice, as the celestials did, when Vritra the demon was killed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः ।
त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टिशासिपरश्वधान् ॥ ७८ ॥

अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम् । जज्ञेऽथ जयसंनादो गन्धर्वाप्सरसाम् अपि ॥ ९०-६-७८

राक्षस बहुत डर गये थे; इसलिये वे सब-के-सब पट्टिश, खड्ग और फरसे आदि शस्त्रोंको त्यागकर सैकड़ोंकी संख्यामें एक साथ ही सब दिशाओंमें भागने लगे ॥ ७८ ॥

हॆदरिहोगिद्द राक्षसरॆल्लरू पट्टिश, खड्ग, कॊडलि मुन्ताद शस्त्रगळन्नु त्यजिसि ऒट्टिगॆ कण्ड कण्ड कडॆगॆ ओडतॊडगिदरु.॥78॥

पदच्छेदः

78. atha = then; jayasamnaadaH = a shout of victory; jajNE = rose; antarikShe = in the sky; (from the mouth); devaan = of gods; mahaatmanaam = from the great souled sages; gandharvaapsarasaamcha = Gandharavas the celestial musicians and Apsarasas the celestial nymphs.

अनुवादः

Then, a shout of victory rose in the sky from the mouth of gods, great-souled sages, Gandharvas the celestial musicians and the celestial nymphs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः ।
समुद्रे पतिताः केचित् केचित् पर्वतमाश्रिताः ॥ ७९ ॥

केचिल्लकां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः ।
समुद्रे पतिताः केचित्केचित् पर्वतमाश्रिताः ॥

वानरोंसे पीड़ित होकर कोई डरके मारे लङ्कामें घुस गये, कोई समुद्रमें कूद पड़े और कोई-कोई पर्वतकी चोटीपर चढ़ गये ॥ ७९ ॥

वानररिन्द पीडितरागि कॆलवरु लङ्कॆयन्नु हॊक्करु, कॆलवरु समुद्रक्कॆ हारिदरु, कॆल कॆलवरु पर्वतगळन्नु आश्रयिसिदरु.॥79॥

पदच्छेदः

79. abhiJNaaya = seeing; tam = him; patitam = fallen; saa mahaachamuuH = that great army; raakShasii = of demons; vadhyamaanaa = being struck; jitakaashibhiH haribhiH = by monkeys shining with victory; bheje = sought; dishaH = the quarters.

अनुवादः

Seeing him fallen, that great army of demons, being struck by monkeys shining with victory, sought the quarters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं च रणक्षितौ ।
राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत ॥ ८० ॥

वनरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः । लङ्कामभिमुखाः सर्वे नष्टसंज्ञाः प्रधाविताः ॥ ९०-६-८०

इन्द्रजित् मारा गया और रणभूमिमें सो रहा है, यह देख हजारों राक्षसोंमेंसे एक भी वहाँ खड़ा नहीं दिखायी दिया ॥ ८० ॥

इन्द्रजितु सत्तु रणभूमियल्लि मलगिरुवुदन्नु नोडि साविरारु राक्षसरल्लि ऒब्बनू अल्लि कण्डु बरलिल्ल.॥80॥

पदच्छेदः

80. vadhyamaanaaH = being struck; vaanaraiH = by the mnkeys; raakShasaaH = those demons; utsR^ijya = abandoning; shastraaNi = their weaons; bhraShTasamJNaaH = stupefied; pradhaavitaaH = and while running sasruH = went; laN^kaam abhimukhaaH = towards Lanka.

अनुवादः

Abandoning their weapons, while being struck by the monkeys, those demons went towards Lanka, running fast stupefied.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः ।
तथा तस्मिन् निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ॥ ८१ ॥

दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः । त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वे पट्टसासिपरश्वधान् ॥ ९०-६-८१

जैसे सूर्यके अस्त हो जानेपर उसकी किरणें यहाँ नहीं ठहरती हैं, उसी प्रकार इन्द्रजित् के धराशायी होनेपर वे राक्षस वहाँ रुक न सके, सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये ॥ ८१ ॥

सूर्यास्तवादाग अवन किरणगळु उळिदुकॊळ्ळदिरुवन्तॆ इन्द्रजितु धराशायि यादाग आ राक्षसरु अल्लि निल्लदॆ ऎल्ल दिक्कुगळिगॆ ओडिहोदरु.॥81॥

पदच्छेदः

81. sarve = all bhiitaaH = the frightened; raakShasaaH = demons; shatashaH = in hundreds; tyaktvaa = abandoning; praharaNaan = their weapons; paTTishaasi parashvadhaan = sharp-edged spears; swords and axes; dudruvuH = ran away; bahuudhaa = to various directions.

अनुवादः

All those frightened demons, abandoning their weapons sharp-edged spears, swords and axes ran away in hundreds to various directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः ।
बभूव स महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ॥ ८२ ॥

शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः ।
स बभूव महाबाहुर्व्यपास्तगतजीवितः ॥

महाबाहु इन्द्रजित् निष्प्राण हो जानेपर शान्त किरणोंवाले सूर्य अथवा बुझी हुई आगके समान निस्तेज हो गया ॥ ८२ ॥

महाबाहु इन्द्रजितु निष्प्राणनादाग किरणगळु शान्तवाद सूर्यनन्तॆ अथवा आरिहोद बॆङ्कियन्तॆ निस्तेजवागिद्दनु.॥82॥

पदच्छेदः

82. vaanararditaaH = tormented by the monkeys; kechit = some; paritrastaaH = were scared; praviShTaaH = and entered; laN^kaam = Lanka; kechit = some; patitaaH = fell; samudre = into the ocean; kechit = some; aashritaaH = took refuge; parvatam = in the mountain.

अनुवादः

Tormented by the monkeys, some were scared and entered Lanka. Some fell into the ocean. Some took refuge in the mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रशान्तपीडाबहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान् ।
बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा ॥ ८३ ॥

हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ । राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत ॥ ९०-६-८३

उस समय राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् के समरभूमिमें गिर जानेपर सारे संसारकी अधिकांश पीड़ा नष्ट हो गयी । सबका शत्रु मारा गया और सभी हर्षसे भर गये ॥

आग राक्षसराजकुमार इन्द्रजितु समरभूमियल्लि बिद्दुहोदाग जगत्तिन अधिकांश पीडॆ नाशवायितु. ऎल्लर शत्रु सत्तु, ऎल्लरू हर्षगॊण्डरु.॥83॥

पदच्छेदः

83. dR^iShTvaa = seeing; hatam = the killed; indrajitam = Indrajit; shayaanam = lying; raNakShitau = in the battle-field; kashchit = not even one; sahasreShu = among the thousands; raakShasaanaam = of demons; pratyadR^ishyata = was to be seen.

अनुवादः

Seeing Indrajit killed and lying on the battle-field, not even one among the thousands of demons was to be seen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैर्महर्षिभिः ।
जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि ॥ ८४ ॥

उस पापकर्मा राक्षसके मारे जानेपर सम्पूर्ण महर्षियोंके साथ भगवान् इन्द्रको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥

आ पापकर्मि राक्षसनु हतनादाग समस्त महर्षिगळॊन्दिगॆ भगवान् इन्द्रनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु.॥84॥

पदच्छेदः

84. rashmayaH yathaa = as the sun-rays; naavatiShThanti = do not exist; aaditye astamgate = when the sun sets; tathaa = so also; tasmin nipatite = when Indrajit had fallen; te raakShasaaH = those demons; gataaH = left; dishaH = to (different) directions.

अनुवादः

As the sun-rays do not exist when the sun has sunk below the horizon, so those demons left to different directions when Indrajit had fallen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आकाशे चापि देवानां शुश्रुवे दुन्दुभिस्वनः ।
नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च महात्मभिः ॥ ८५ ॥

शान्तरक्ष्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः । स बभूव महातेजा व्यपास्त गतजीवितः ॥ ९०-६-८५

आकाशमें नाचती हुई अप्सराओं और गाते हुए महामना गन्धर्वोंके नृत्य और गानकी ध्वनिके साथ देवताओंकी दुन्दुभिका शब्द भी सुनायी देने लगा ॥ ८५ ॥

आकाशदल्लि अप्सरॆयर नृत्यद, हाडुत्तिरुव गन्धर्वर गायनद ध्वनि, जॊतॆगॆ देवतॆगळ दुन्दुभिगळ शब्दगळु केळि बरतॊडगितु.॥85॥

पदच्छेदः

85. saH mahaabaahuH = that long-armed Indrajit; vyapaastagatajiivitaH = thrown asunder and dead; babhuuva = was; aadityaH iva = like the sun; shaantarashmiH = whose rays have cooled down; paavakaH iva = and like the fire; nirvaaNaH = which is extinguished.

अनुवादः

Thrown asunder and dead, that long-armed Indrajit looked like the sun whose rays have cooled down and like the fire which is extinguished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ववर्षुः पुष्पवर्षाणि तदद्भुतमिवाभवत् ।
प्रशशाम हते तस्मिन् राक्षसे क्रूरकर्मणि ॥ ८६ ॥

देवता आदि वहाँ फूलोंकी वर्षा करने लगे । वह दृश्य अद्भुत-सा प्रतीत हुआ । उस क्रूरकर्मा राक्षसके मारे जानेपर वहाँकी उड़ती हुई धूल शान्त हो गयी ॥ ८६ ॥

देवतॆगळु अल्लि हूविन मळॆ सुरिसिदरु. आ दृश्य अद्भुतवागि कण्डु बरुत्तित्तु. आ क्रूरकर्मि राक्षसनु सत्तुहोदाग अल्लि हाराडुत्तिरुव धूळु शान्तवायितु.॥86॥

पदच्छेदः

86. raakShasendrasute patite = when Indrajit was fallen; lokaH = the world; tadaa = then; babhuuva = became; viShTaariH = the one whose enemy were destroyed; prashaanta piiDaa bahulaH = whose oppressions were pacified; praharShavaan = and the one which was rejoiced.

अनुवादः

When Indrajit was fallen, the world then had its oppressions pacified, now that its enemy had been destroyed and it experience a rejoice.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्देवदानवाः ।
आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे ॥ ८७ ॥
ऊचुश्च सहितास्तुष्टा देवगन्धर्वदानवाः ।
विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ॥ ८८ ॥

शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्देवदानवाः ।
आजग्मुः पतिते तस्मिन्सर्वलोकभयावहे ॥ ऊचुश्च सहितास्तुष्टा देवगन्धर्वदानवाः ।
विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्व्विति ॥

सम्पूर्ण लोकोंको भय देनेवाले इन्द्रजित् के धराशायी होनेपर जल स्वच्छ हो गया, आकाश भी निर्मल दिखायी देने लगा और देवता तथा दानव हर्षसे खिल उठे । देवता, गन्धर्व और दानव वहाँ आये और सब एक साथ संतुष्ट होकर बोले—अब ब्राह्मणलोग निश्चिन्त एवं क्लेशशून्य होकर सर्वत्र विचरें ॥ ८७-८८ ॥

समस्त जनरिगॆ भयकॊडुव इन्द्रजितु धराशायियादाग जलस्वच्छवायितु. आकाश निर्मलवायितु, देवतॆगळु दानवरु हर्षगॊण्डरु. देवतॆगळु, गन्धर्वरु, दानवरु अल्लिगॆ बन्दु ऎल्लरू ऒट्टिगॆ सन्तुष्टरागि हेळिदरु-इन्नु ब्राह्मणरु निश्चितरागि क्लेशशून्यरागि ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुवर.॥87-88॥

पदच्छेदः

87. tasmin raakShase = while that demon; paapakarmaNi = of sinful deeds; nihate = having been killed; bhagavaan shakraH = the illustrious Indra the ruler of gods; sarveH maharShibhiH saha = along with all the great sages; jagaama harSham = obtained rejoice.

अनुवादः

While that demon of sinful deeds is having been killed, the illustrious Indra the ruler of gods along with all the great sages were rejoiced.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

88. aakaashe cha = in the sky too; shushruve = was leard; dundubhiH svanaH = the sound of large drums; devaanaam = of celestials; nR^ityadbhiH apsarobhiH = of dancing Apsaras the celestial nymphs; mahaatmabhiH gandharvaishcha = and of the great souled Gandharvas the celestial musicians.

अनुवादः

In the sky too was heard the sound of large drums played by celestials, the melody produced by dancing Apsaras the celestial nymphs and the songs of Gandharvas the celestial musicians.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः ।
तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैर्ऋतपुङ्गवम् ॥ ८९ ॥

ववर्षुः पुष्पवर्षाणि तदद्भुतमिवाभवत् । प्रशशंसुर्हते तस्मिन् राक्षसे क्रूरकर्मणि ॥ ९०-६-८९

समराङ्गणमें अप्रतिम बलशाली निशाचरशिरोमणि इन्द्रजित् को मारा गया देख हर्षसे भरे हुए वानर-यूथपति लक्ष्मणका अभिनन्दन करने लगे ॥ ८९ ॥

समराङ्गणदल्लि अप्रतिम बलशालि निशाचर श्रेष्ठ इन्द्रजितनु हतनादुदरिन्द हर्षगॊण्डु वानर यूथपतिगळु लक्ष्मणनन्नु अभिनन्दिसिदरु.॥89॥

पदच्छेदः

89. tasmin raakShase = while that demon; kruurakarmaNi = of cruel deeds; hate = was killed; puShpavarShaaNi = a deluge of flowers; vavarShuH = rained; prashashamsuH = and (a deluge of) praises; tat = It; abhavat = was; adbhutamiva = wonderful.

अनुवादः

While that demon of cruel deeds was killed, a deluge of flowers rained along with showers of praises. It was a wonderful scene.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः ।
विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ९० ॥

शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः । आजग्मुः पतिते तस्मिन्सर्वलोकभयावहे ॥ ९०-६-९०

विभीषण, हनुमान् और रीछ-यूथपति जाम्बवान्—ये इस विजयके लिये लक्ष्मणजीका अभिनन्दन करते हुए उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे ॥ ९० ॥

विभीषण, हनुमन्त, करडिगळ दळपति जाम्बवन्त इवरु विजयक्कागि लक्ष्मणनन्नु अभिनन्दिसुत्ता अवनन्नु भूरि भूरि प्रशंसिसतॊडगिदरु.॥90॥

पदच्छेदः

90. saH = while that Indrajit; sarvalokabhayaavaha = who was the terror of all the worlds; patite = had fallen; aapaH = the waters; nabhashchaiva = and the sky; shuddhaaH = became clear; devadaanavaaH = the celestials and demons; jahruShuH = were rejoiced; aagagmuH = and arrived (on the scene).

अनुवादः

While that Indrajit, who was the terror of all the worlds, had fallen, the waters and the sky became clear. The celestials and demons were rejoiced and arrived on the scene.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्ष्वेडन्तश्च प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ९१ ॥

क्ष्वेडन्त प्लवन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ॥

ऊचुश्च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः । विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ॥ ९०-६-९१

हर्ष एवं रक्षाका अवसर पाकर वानर किलकिलाते, कूदते और गर्जते हुए वहाँ रघुकुलनन्दन लक्ष्मणको घेरकर खड़े हो गये ॥ ९१ ॥

हर्ष हागू रक्षणॆय सन्दर्भ दॊरॆतु वानररु किल किलनॆ नगुत्ता नॆगॆयुत्ता, गर्जिसुत्ता रघुकुल नन्दन लक्ष्मणनन्नु सुत्तुवरॆदु निन्तुकॊण्डरु.॥91॥

पदच्छेदः

91. tuShTaaH = the gratified; devagandharvadaanavaaH = celestials; Gandharvas the celestial musicians and the demons; sahitaaH = together; iti uuchuscha = said; braahmaNaaH = (Let) the Brahmanas; vicharantu = move about; vijvaraaH = cheerfully; shaantakaluShaaH = that their trouble has ceased.

अनुवादः

The gratified celestials, Gandharvas the celestial musicians and the demons said: “Let the Brahmanas move about cheerfully, now that their trouble has ceased.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः ।
लक्ष्मणो जयतीत्येव वाक्यं विश्रावयंस्तदा ॥ ९२ ॥

लाङ्गूलानि प्रविध्यन्त्तः स्फोटयन्तश्च वानराः ।
लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं विश्रावयं स्तदा ॥

ततोऽभ्यनन्दन्संहृष्टाः समरे हरियुथपाः । तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैरृतपुङ्गवम् ॥ ९०-६-९२

उस समय अपनी पूँछोंको हिलाते और फटकारते हुए वानर वीर ‘लक्ष्मणकी जय हो’ यह नारा लगाने लगे ॥ ९२ ॥

आग तम्म बालवन्नु अल्लाडिसुत्ता, बडियुत्ता वानर वीररु ‘लक्ष्मणनिगॆ जयवागली’ ऎन्दु कूगतॊडगिदरु.॥92॥

पदच्छेदः

92. dR^iShTvaa = seeing; tam = that; nairR^itapungavam = foremost of demons; apratibalam = who was unrivalled; samara = in battle; hatam = having been killed; samhR^iShTaaH hariyuuthapaaH = the rejoiced monkey-chiefs; tataH = then; abhyanandan = applauded (Lakshmana).

अनुवादः

Seeing that foremost among demons, who was unrivalled in battle, having been killed, the rejoiced monkey-chiefs applauded Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यं च समाश्लिष्य हरयो हृष्टमानसाः ।
चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयसत्कथाः ॥ ९३ ॥

विभीषणो हनुमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयुथपः । विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ॥ ९०-६-९३

वानरोंका चित्त हर्षसे भरा हुआ था । वे विविध गुणोंवाले वानर एक-दूसरेको हृदयसे लगाकर श्रीरामचन्द्रजीसे सम्बन्ध रखनेवाली कथाएँ कहने लगे ॥

वानरर चित्त हर्षदिन्द तुम्बिहोगित्तु. आ तरतरद गुणगळुळ्ळ वानररु ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु अप्पिकॊण्डु श्रीरामचन्द्रनिगॆ सम्बन्धिसिद कथॆगळन्नु हेळतॊडगिदरु.॥93॥

पदच्छेदः

93. vibhiiShaNaH = Vibhishana; hannumaamshcha = Hanuma; jambavaan cha = and Jamabavan; R^ikShayuuthapaH = the chief of bears; abhinanadantaH = were pleased at; lakShmaNam = Lakshmana; vijayena = for his victory; tuShTuvaH cha api = and applauded him too.

अनुवादः

Vibhishana, Hanuma and Jambavan the chief of bears were pleased at Lakshmana for his victor and applauded him too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः
प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म ।
परममुपलभन्मनःप्रहर्षं
विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ॥ ९४ ॥

क्ष्वेडन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः । लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ॥ ९०-६-९४

युद्धस्थलमें लक्ष्मणके प्रिय सुहृद् वानर उनका वह दुष्कर एवं महान् पराक्रम देख बड़े प्रसन्न हुए । देवता भी उस इन्द्रद्रोही राक्षसका वध हुआ देख मनमें बड़े भारी हर्षका अनुभव करने लगे ॥ ९४ ॥

युद्धदल्लि लक्ष्मणन दुष्करवाद, महापराक्रमवन्नु नोडि अवन सुहृद् वानररु बहळ सन्तोषगॊण्डरु. देवतॆगळू कूड इन्द्रद्रोहि राक्षसन वधॆयन्नु नोडि मनस्सिनल्लि बहळ हर्षगॊण्डरु.॥94॥

पदच्छेदः

94. plavangamaaH = the monkeys; labdha lakShyaaH = who achieved their aim; kShveDantashcha = roaring; plavantashcha = and jumping; upatasthire = stood; parivaarya = encircling; raghusutam = Lakshmana; garjantashcha = while emitting thundering sounds.

अनुवादः

The monkeys, who accomplished their aim, roaring, jumping with joy and emitting thundering sounds, stood encircling Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः ॥ ९० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें नब्बेवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ९० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥90॥