०८८ लक्ष्मण-इन्द्रजिद्युद्धम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

A fierce battle of archery starts between Indrajit and Lakshmana. Indrajit strikes Lakshmana with seven arrows, Hanuma with ten arrows and Vibhishana with a hundred arrows/almost at the same time. In retaliation, Lakshmana strikes Indrajit with a multiple of arrows and Indrajit’s armour breaks up into pieces. Indrajit, in response, strikes Lakshmana with a thousand arrows and breaks up Lakshmana’s armour. A fierce fight ensues for a long time. Meanwhile, Vibhishana joins the battle-field, to relieve Lakshmana’s fatigue.

स्रोतः: valmikiramayan.net

88. लक्ष्मण और इन्द्रजित् की परस्पर रोषभरी बातचीत और घोर युद्ध

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधेनाभ्युत्पपात च ॥ १ ॥

विभीषण वचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात च ॥

विभीषणवचः श्रुत्वा रावणिः क्रोधमूर्चितः । अब्रवीत् परुषं वाक्यं वेगेनाभ्युत्पपात च ॥ ८८-६-१

विभीषणकी यह बात सुनकर रावणकुमार इन्द्रजित् क्रोधसे मूर्च्छित-सा हो उठा । वह रोषपूर्वक कठोर बातें कहने लगा और उछलकर सामने आ गया ॥ १ ॥

विभीषणन मातन्नु केळि रावणियु अति क्रुद्धनादनु. विभीषणनॊडनॆ कठोरवागि मातनाडुत्ता मुन्नुग्गि बन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. Shrutvaa = hearing; vibhiiShaNa vachaH = the words of Vibhishana; raavaNiH = Indrajit; krodha muurchhitaH = was excited with rage; abraviit = spoke; paruShaM vaakyam = harsha words; abhyutpaatacha = and rushed forward; vegena = in fury.

अनुवादः

Hearing the words of Vibhishana, Indrajit was excited with rage, spoke harsh words and rushed forward in fury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्यतायुधनिस्त्रिंशो रथे सुसमलङ्कृते ।
कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः ॥ २ ॥

उसने खड्ग तथा दूसरे आयुध भी उठा रखे थे । काले घोड़ोंसे युक्त, सजे-सजाये विशाल रथपर बैठा हुआ इन्द्रजित् विनाशकारी कालके समान जान पड़ता था ॥ २ ॥

कप्पाद कुदुरॆगळन्नु हूडिद्दॆ, अलङ्कृतरथदल्लि कुळितिरुव इन्द्रजितनु खड्गवे मुन्ताद इतर आयुधगळन्नु धरिसि विनाशकारि कालनन्तॆ कण्डु बरुत्तिद्दनु.॥2॥

महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद् दृढम् ।
धनुर्भीमबलो भीमं शरांश्चामित्रनाशनान् ॥ ३ ॥

महाप्रमाणमुद्यम्य विपुलं वेगवद् दृढम् ।
धनुर्भीमबलो भीमं शरांश्चामित्रशाशनान् ॥

वह भयंकर बलशाली निशाचर बहुत बड़े आकारवाले, लंबे, मजबूत, वेगशाली और भयानक धनुषको तथा शत्रुओंका नाश करनेमें समर्थ बाणोंको भी लेकर युद्धके लिये उद्यत था ॥ ३ ॥

आ भयङ्कर बलशाली निशाचरनु दॊड्ड आकारद उद्दवाद, गट्टिमुट्टाद, भयानक धनुस्सन्नु हागू शत्रुगळन्नु नाशगॊळिसुव समर्थ बाणगळन्नॆत्तिकॊण्डु युद्धक्कॆ तॊडगिद्दनु.॥3॥

तं ददर्श महेष्वासो रथस्थः समलङ्कृतः ।
अलङ्कृतममित्रघ्नो रावणस्यात्मजो बली ॥ ४ ॥
हनूमत्पृष्ठमारूढमुदयस्थरविप्रभम् ।

तं ददर्श महेष्वासो रथस्थः समलङ्कृतः ।
अलङ्कृतममित्रघ्नो राघवस्यात्मजो बली ॥
हनूमत् पृष्ठमारूढमुदयस्थरविप्रभम् ।

तं ददर्श महेष्वासो रथस्थः समलंकृतः । अलंकृतममित्रघ्नो राघवस्यानुजं बली ॥ ८८-६-४ हनुमत्पृष्ठमारूढमुदयस्थरविप्रभम् ।

वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत होकर रथपर बैठे हुए उस महाधनुर्धर, शत्रुनाशक बलवान् रावणकुमारने देखा, लक्ष्मण अपने तेजसे ही विभूषित हो हनुमान् जी की पीठपर आरूढ़ होकर उदयाचलपर विराजमान सूर्यदेवके समान प्रकाशित हो रहे हैं ॥ ४ १/२ ॥

वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतनागि रथदल्लि कुळितिरुव महाधनुर्धर शत्रुनाशक बलवन्त रावणकुमारनु हनुमन्तन हॆगलेरि कुळितु उदया चलदल्लि विराजिसुव सूर्यनन्तॆ प्रकाशितनागुत्ता, तन्न तेजदिन्द विभूषितनाद लक्ष्मणनन्नु नोडिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. balii = the mighty Indrajit; maheShvaasaH = wielding a large bow; rathasthaH = seated in a chariot; samalamkR^itaH = well-adorned; amitraghnaH = and the destroyer of adversaries; dadarsha = saw; tam = that; raaghavasya tanujam = samalankR^itam = the well-adorned; Lakshmana; the brother of Rama.

अनुवादः

The mighty the destroyer of adversaries, wielding a large bow, fully adorned, and seated in a chariot saw that Lakshmana who was embellished with his own splendor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाचैनं सुसंरब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् ॥ ५ ॥
तांश्च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम् ।
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् ॥ ६ ॥
मुक्तवर्षमिवाकाशे धारयिष्यथ संयुगे ।

उवाचैनं सुसंरब्धः सौमित्रिं सविभीषणम् ॥ तांश्च वानर शार्दूलान्पश्यध्वं मे पराक्रमम् ।
अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् ॥
मुक्तं वर्षमिवाकाशे वारयिष्यथ संयुगे ।

अद्य मत्कारुमुकोत्सृष्टं शरवर्षं दुरासदम् । ८८-६-५ तांश्च वानरशार्दूलान् पश्यध्वं मे पराक्रमम् । ८८-६-६ मुक्तं वर्षमिवाकाशे धारयिष्यथ संयुगे ।

देखते ही वह अत्यन्त रोषसे भर गया और विभीषणसहित सुमित्राकुमार तथा अन्य वानरसिंहोंसे कहा—‘शत्रुओ! आज मेरा पराक्रम देखना । तुम सब लोग युद्धस्थलमें मेरे धनुषसे छूटे हुए बाणोंकी दुःसह वर्षाको अपने अङ्गोंपर उसी तरह धारण करोगे, जैसे आकाशमें होनेवाली उन्मुक्त वर्षाको भूतलके प्राणी अपने ऊपर धारण करते हैं ॥ ५-६ १/२ ॥

नोडुत्तले अवनु अत्यन्त रोषगॊण्डु विभीषण सहित लक्ष्मणनल्लि हागू वानरशार्दूलरल्लि हेळिदनु- शत्रुगळे! इन्दु नन्न पराक्रम नोडि, युद्धदल्लि नीवॆल्लरू नन्न बाणगळ दःसह मळॆयन्नु आकाशदिन्द सुरियुव मुसलधारॆयन्नु भूमिय प्राणिगळु तम्म मेलॆ धरिसुवन्तॆ नीवु तम्म शरीरगळल्लि धरिसुविरि.॥5-6॥

पदच्छेदः

5. (Indrajit) susamrabdhaH = very hurriedly; uvaacha = spoke; taan vaanara shaarduulaan cha = to those foremost of monkeys and; evam saumitrim = to this Lakshmana; aaruuDham = who ascended; hanumatpR^iShTham = Hanuma’s back; udaya stharaviprabham = with a splendor of the sun shining on Udaya Mountain; sa vibhiiShaNam = and also with Vibhishana; pashyadhvam = you behold; me paraakramam = my prowess.

अनुवादः

Indrajit hurriedly spoke to those foremost of monkeys and to this Lakshmana, who ascended Hanuma’s back with a splendor of the sun shining on Mount Udaya and also with Vibhishana as follows: “You behold my prowess now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. adya = now; dhaarayiShyatha = you can observe; shara varSham duraasadam = an unconquerable stream of arrows; varSham iva = like rain; muktam = released; aakaashe = in the sky; matkaarmukotkR^iShTam = discharged from my bow; samyuge = in the battle field.

अनुवादः

“Now, you can face an unconquerable stream of arrows, like rain, released in the sky, as discharged from my bow in the battle-field.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य वो मामका बाणा महाकार्मुकनिःसृताः ।
विधमिष्यन्ति गात्राणि तूलराशिमिवानलः ॥ ७ ॥

‘जैसे आग रूईके ढेरको जला देती है, उसी प्रकार इस विशाल धनुषसे छूटे हुए मेरे बाण आज तुम्हारे शरीरोंकी धज्जियाँ उड़ा देंगे ॥ ७ ॥

हत्तिय राशियन्नु बॆङ्कियु सुट्टुहाकुवन्तॆ, ई विशालधनुस्सिनिन्द चिम्मिद नन्न बाणगळु इन्दु निम्म शरीरगळन्नु छिन्नभिन्नवागिसुवुवु.॥7॥

पदच्छेदः

7. adya = today; maamakaaH baaNaaH = my arrows; mahaakaarmukaniHsR^itaaH = released from my large bow; vidhamiShyanti = will destroy; vaH gaatraaNi = your bodies; analaH iva = like fire; tuularaashim = consumes a pile of cotton.

अनुवादः

“Today my arrows released from my large bow will destroy your bodies, as fire consumes a pile of cotton.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ।
अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम् ॥ ८ ॥

तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्यष्टि तोमरैः ।
अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेव यमक्षयम् ॥

तीक्षणसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः ॥ ८८-६-८ अद्य वो गमयिष्यामि सर्वानेन यमक्षयम् ।

‘आज अपने शूल, शक्ति, ऋष्टि और तोमरोंद्वारा तथा तीखे सायकोंसे छिन्न-भिन्न करके तुम सब लोगोंको यमलोक पहुँचा दूँगा ॥ ८ ॥

इन्दु नन्न शूल, शक्ति, ऋष्टि, तोमरगळिन्द मत्तु सायकगळिन्द छिन्नभिन्नगॊळिसि निम्मॆल्लरन्नु यमलोकक्कॆ कळिसुवॆनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. adya = today; gamayiShyaami = I will send; vaH sarvaaneva = all of you; yamakShayam = to the world of Yama the lord of Death; tiikShNasaayaka nirbhinnaan = pierced with my sharp arrows; shuula shaktyR^iShTitomaraiH = by hurling the pikes javelins and lances.

अनुवादः

“Today, I will send all of you to the world of Yama the lord of Death, by piercing you with my sharp arrows and hurling the pikes, javelins and lances on you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सृजतः शरवर्षाणि क्षिप्रहस्तस्य संयुगे ।
जीमूतस्येव नदतः कः स्थास्यति ममाग्रतः ॥ ९ ॥

‘युद्धस्थलमें हाथोंको बड़ी फुर्तीसे चलाकर जब मैं मेघके समान गर्जता हुआ बाणोंकी वर्षा आरम्भ करूँगा, उस समय कौन मेरे सामने ठहर सकेगा? ॥ ९ ॥

युद्धदल्लि मेघदन्तॆ गर्जिसुत्ता कैचळकदिन्द बाणगळ मळॆयन्नु सुरिसलु प्रारम्भमाडिदाग यारु नन्न ऎदुरिगॆ निल्लबल्लिरी.॥9॥

पदच्छेदः

9. kaH = who; sthaasyati = can stand; agrataH = before; mama = me; sR^ijataH = while I release; shara varShaaNi = streams of arrows; kShiprahastasya = swift-handed; samyuge = in battle; nadataH = and roar; jiimuutasyeva = like a cloud.

अनुवादः

“Who can stand before me, while I release streams of arrows with my swift-hand in battle, thundering like a cloud?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रात्रियुद्धे तदा पूर्वं वज्राशनिसमैः शरैः ।
शायितौ तौ मया भूयो विसञ्ज्ञौ सपुरःसरौ ॥ १० ॥
स्मृतिर्न तेऽस्ति वा मन्ये व्यक्तं यातो यमक्षयम् ।
आशीविषसमं क्रुद्धं यन्मां योद्धुमुपस्थितः ॥ ११ ॥

रात्रियुद्धे तदा पूर्वं वज्राशनिसमैः शरैः ।
शायितौ तौ मया भूयो विसञ्ज्ञौ सपुरः सरौ ॥ स्मृतिर्न तेऽस्ति वा मन्ये व्यक्तं वा यमक्षयम् ।
आशीविषसमं क्रुद्धं यन्मां योद्धुमुपस्थितः ॥

‘लक्ष्मण! उस दिन रात्रियुद्धमें मैंने वज्र और अशनिके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा जो पहले तुम दोनों भाइयोंको रणभूमिमें सुला दिया था और तुमलोग अपने अग्रगामी सैनिकोंसहित मूर्च्छित होकर पड़े थे, मैं समझता हूँ, उसका इस समय तुम्हें स्मरण नहीं हो रहा है । विषधर सर्पके समान रोषसे भरे हुए मुझ इन्द्रजित् के साथ जो तुम युद्ध करनेके लिये उपस्थित हो गये, उससे स्पष्ट जान पड़ता है कि यमलोकमें जानेके लिये उद्यत हो’ ॥ १०-११ ॥

लक्ष्मण! अन्दु रात्रि युद्धदल्लि नानु वज्र मत्तु सिडिलिनन्तिद्द बाणगळिन्द निम्मिब्बरन्नु मलगिसिबिट्टिद्दॆ. नीवु प्रधान सैनिकर सहित मूर्छितरागि बिद्दिरुवुदु ईग निनगॆ नॆनपिल्ल ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ. विषधर सर्पदन्तॆ रोषगॊण्डिरुव इन्द्रजितुवाद नन्नॊडनॆ युद्ध माडलु उपस्थितनागिरुवुदरिन्द यमलोकक्कॆ होगलु सिद्धनागिरुवॆ ऎम्बुदु स्पष्टवागि अनिसुत्तदॆ.॥10-11॥

पदच्छेदः

10. puurvam = earlier; tadaa = on that day; raatri yuddhe = in a nocturnal battle; sapurassarau = both of you along with your followers; visamJNau = were made unconscious; sharaiH = by my arrows; vajraashanisamaiH = which were like thunderbolts and tips of missiles; sthaH = and you have been; shaayitau = made to lie; bhuumau = on the floor.

अनुवादः

“Earlier on that day, in a nocturnal battle, both of you along with Sugreeva and other followers, were made unconscious by my arrows which were like thunderbolts and tips of missiles as also you were made to fall down on the floor.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

11. te naasti vaa = do you not have; smR^itiH = that memory?; manye- I presume; vyaktam = clearly that; yaataH = you are on the road; yamakShayam = to the abode of Yama the lord of Death; yat = since; upasthitaH = you have come; yoddhum = to give battle; maam = to me; kruddham = enraged as I am; aashiiviShasamam = like a venomous serpent.

अनुवादः

“Do you not have that remembrance? I presume clearly that you are on the road to Yama the lord of Death, since you have come to give battle to me, enraged as I am, like a venomous serpent.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य गर्जितं राघवस्तदा ।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं वाक्यमब्रवीत् ॥ १२ ॥

राक्षसराजके बेटेकी वह गर्जना सुनकर रघुकुलनन्दन लक्ष्मण कुपित हो उठे । उनके मुखपर भयका कोई चिह्न नहीं था । वे उस रावणकुमारसे बोले— ॥ १२ ॥

राक्षसराजन मगन आ गर्जनॆ केळि रघुकुलनन्दन लक्ष्मणनु कुपितगॊण्डनु. अवन मुखदल्लि भयद यावुदे छायॆ इरदॆ, अवनु इन्द्रजितुविनल्लि हेळिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. kruddhaH = enraged; shrutvaa = in hearing; tat = that; garjitam = roaring; raakShasendrasya = of Indrajit; raaghavaH = Lakshmana; tadaa = then; abraviit = spoke; vaakyam = the following words; abhiitavadanaH = with a courageous countenance.

अनुवादः

Enraged in hearing that roaring of Indrajit, Lakshmana then spoke the following words, with a courageous countenance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया ।
कार्याणां कर्मणा पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ॥ १३ ॥

उक्तश्च दुर्गमः पारः कार्याणां राक्षस त्वया ॥ ८८-६-१३ कार्याणां कर्मणाम् पारं यो गच्छति स बुद्धिमान् ।

‘निशाचर! तुमने केवल वाणीद्वारा अपने शत्रुवध आदि कार्योंकी पूर्तिके लिये घोषणा कर दी; परंतु उन कार्योंको पूरा करना तुम्हारे लिये बहुत ही कठिन है । जो क्रियाद्वारा कर्तव्यकर्मोंके पार पहुँचता है अर्थात् जो कहता नहीं, काम पूरा करके दिखा देता है, वही पुरुष बुद्धिमान् है ॥ १३ ॥

निशाचरने! नीनु केवल मातिनिन्द तन्न शत्रुवधॆ मुन्ताद कार्यगळ पूर्णतॆय घोषणॆ माडिरुवॆ; आदरॆ आ कार्यवन्नु पूर्णगॊळिसुवुदु निनगॆ अत्यन्त कठिणवागिदॆ. क्रियॆय मूलक कर्तव्य कर्मगळन्नु नॆरवेरिसुववनु अर्थात् हेळदॆ कार्यपूर्ण माडि तोरिसुववने बुद्धिवन्त पुरुषनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raakShasa = O; demon!; uktasya = It has been spoken; tvayaa = by you; paaraH = about the successful conclusion; kaaryaaNaam = of your undertakings; durgamaH = eventhough it is difficult to achieve; saH = he (alone); buddhimaan = is clever; yaH gachhati = whoever is reaching; paaram = the end; karmaaNaam = of his undertakings; kaaryaaNaam = which are practicable.

अनुवादः

“O demon! It has been proclaimed by you about the successful conclusion of your tasks, eventhough it is difficult to achieve them. He alone is clever, whoever carries through his undertakings in practice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित् ।
वाचा व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते ॥ १४ ॥

स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित् ।
वचो व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मीति दुर्मते ॥

स त्वमर्थस्य हीनार्थो दुरवापस्य केनचित् ॥ ८८-६-१४ वाचा व्याहृत्य जानीषे कृतार्थोऽस्मिति दुर्मते ।

‘दुर्मते! तुम अपने अभीष्ट कार्यको सिद्ध करनेमें असमर्थ हो । जो कार्य किसीके द्वारा भी सिद्ध होना कठिन है, उसे केवल वाणीके द्वारा कहकर तुम अपनेको कृतार्थ मान रहे हो! ॥ १४ ॥

दुर्मतिये! नीनु निन्न अभीष्ट कार्यवन्नु सिद्धगॊळिसलु असमर्थनागिरुवॆ. याव कार्य यारिन्दलू सिद्धवागुवुदु कठिणवागिदॆयो, अदन्नु केवल मातिनिन्द हेळि नीनु तन्नन्नु कृतार्थनॆन्दु तिळियुत्तिरुवॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. durneate = O evil minded one!; jaaniiShe = you are thinking; iti = that; kR^itaarthaH asmi = you have accomplished your end; vaachaa vyaahR^itya = by proclaiming through word alone; arthasya = the achiement of your end; duravaapasya = which is difficult to attain; kenachit = for anyone; saH tvam hiiinaartham = though you as such are lacking in capacity to achieve your end.

अनुवादः

“O evil-minded one! You are thinking that you have accomplished your end, by proclaiming through word alone, the achievement of your end, which is difficult to attain for anyone, though you, as such, lack in capacity to achieve your purpose.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तर्धानगतेनाजौ यत्त्वया चरितस्तदा ।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः ॥ १५ ॥

अंतर्धानगतेनाजौ यस्त्वया चरितस्तदा ॥ ८८-६-१५ तस्कराचरितो मार्गः नैष वीरनिषेवितः ।

‘उस दिन संग्राममें अपनेको छिपाकर तुमने जिसका आश्रय लिया था, वह चोरोंका मार्ग है । वीर पुरुष उसका सेवन नहीं करते ॥ १५ ॥

अन्दु सङ्ग्रामदल्लि तानु अडगिकॊण्डु नीनु आश्रयिसिदुदु कळ्ळर दारियागिदॆ. वीर पुरुषरु अदन्नु सेविसुवुदिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. tadaa = on that day; tvayaa = by you; antardhaanagatena = who became invisible; aajau = in battle; yaH = which path; charitaH = was followed; maargaH = that path; taskaraacharitaH = is to be followed by thieves; eShaH = this; na viiraniShevitaH = is not to be followed by valiant ones.

अनुवादः

“The path, which was followed on that day by you, becoming invisible in the battle-field, is the one trodden by thieves and is not the path followed by valiant ones.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा बाणपथं प्राप्य स्थितोऽस्मि तव राक्षस ।
दर्शयस्वाद्य तत्तेजो वाचा त्वं किं विकत्थसे ॥ १६ ॥

‘राक्षस! इस समय मैं तुम्हारे बाणोंके मार्गमें आकर खड़ा हूँ । आज तुम अपना वह तेज दिखाओ । केवल बढ़-बढ़कर बातें क्यों बना रहे हो?’ ॥ १६ ॥

राक्षसने! ईग नानु निन्न बाणगळ मार्गदल्लि बन्दु निन्तरुवॆनु. इन्दु निन्न आ तेजवन्नु तोरिसु. केवल बडायि एकॆ कॊच्चिकॊळ्ळुत्तिरुवॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. raakShasa = O demon!; praapya = reaching; tava baaNapatham = within the range of your arrows; yathaa = how; sthitaH asmi = I am standing; (therefore); adya = now; darshayasva = you show; tat = that; tejaH = splendor (prowess); kim = why; tvam = should you; vikatthase = brag; vaachaa = by your words?.

अनुवादः

“O demon! Having reached the range of your arrows, I am standing before you. Therefore show your prowess today. Why should you brag with your words?

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो धनुर्भीमं परामृश्य महाबलः ।
ससर्ज निशितान् बाणानिन्द्रजित् समितिञ्जयः ॥ १७ ॥

लक्ष्मणके ऐसा कहनेपर संग्रामविजयी महाबली इन्द्रजित् ने अपने भयंकर धनुषको दृढ़तापूर्वक पकड़कर पैने बाणोंकी वृष्टि आरम्भ कर दी ॥ १७ ॥

लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग सङ्ग्राम विजयि, महाबलि, इन्द्रजितु तन्न भयङ्कर धनुस्सन्नु बिगियागि हिडिदुकॊण्डु हरितवाद बाणगळ मळॆयन्ने प्रारम्भिसिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. evam = thus; uktaH = spoken; mahaabalaH = the mighty; Indrajit = Indrajit; samitiNJayaH = victorious in battle; paraamR^ishya = reaching; bhiimam dhanuH = his terrific bow; sasarja = released; nishitaan = sharp; sharaan = arrows (from it).

अनुवादः

Hearing those words, the mighty Indrajit, victorious in battle, reaching his terrific bow, released sharp arrows from it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन सृष्टा महावेगाः शराः सर्पविषोपमाः ।
सम्प्राप्य लक्ष्मणं पेतुः श्वसन्त इव पन्नगाः ॥ १८ ॥

उसके छोड़े हुए महान् वेगशाली बाण साँपके विषकी तरह जहरीले थे । वे फुफकारते हुए सर्पके समान लक्ष्मणके शरीरपर पड़ने लगे ॥ १८ ॥

अवनु बिट्टिरुव महावेगशाली बाणगळु सर्पद विषदन्तॆ विषकारियागिद्दवु. अवु बुसुगुट्टुत्ता सर्पगळन्तॆ लक्ष्मणन शरीरद मेलॆ बीळतॊडगिदवु.॥18॥

पदच्छेदः

18. sampraapya = duly reaching; lakShmaNam = Lakshmana; sharaaH = the arrows; sR^iShTaaH = released; tena = by Indrajit; mahaavegaah = which rushed with great speed; sarpaviShopamaaH = and were deadly as the venom of serpents; petuH = fell; shvasantaH pannagaaH = like the hissing of serpents.

अनुवादः

Duly reaching Lakshmana, the arrows released by Indrajit, which rushed with great speed and were as deadly as the venom of serpents, fell like the hissing of snakes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरैरतिमहावेगैर्वेगवान् रावणात्मजः ।
सौमित्रिमिन्द्रजिद् युद्धे विव्याध शुभलक्षणम् ॥ १९ ॥

वेगवान् रावणकुमार इन्द्रजित् ने उन अत्यन्त वेगशाली बाणोंद्वारा युद्धमें शुभलक्षण लक्ष्मणको घायल कर दिया ॥ १९ ॥

वेगवन्त इन्द्रजितु आ अत्यन्त वेगशाली बाणगळिन्द युद्धदल्लि शुभ लक्ष्मणनन्नु गायगॊळिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vegavaan = the swift; Indrajit = Indrajit; raavaNaatmajaH = the son of Ravana; sharaiH = with his arrows; atimahaavegaiH = of very great velocity; yuddhe = in battle; vivyaadha = struck; saumitrim = Lakshmana; shubhalakShaNam = who was endowed with auspicious body marks.

अनुवादः

The swift Indrajit, the son of Ravana, with his arrows of very great velocity, in that battle, struck Lakshmana who was endowed with auspicious body-marks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरैरतिविद्धाङ्गो रुधिरेण समुक्षितः ।
शुशुभे लक्ष्मणः श्रीमान् विधूम इव पावकः ॥ २० ॥

बाणोंसे उनका शरीर अत्यन्त क्षत-विक्षत हो गया । वे रक्तसे नहा उठे । उस अवस्थामें श्रीमान् लक्ष्मण धूमरहित प्रज्वलित अग्निके समान शोभा पा रहे थे ॥

पदच्छेदः

20. saH shriimaan lakShmaNaH = that glorious Lakshmana; samukShitaH = drenched; rudhireNa = in blood; atividdhaaNgaH = with his body very much wounded; sharaiH = by arrows; shushubhe = shone; vidhuumaH paavakaH iva = like a smoke-less flame.

अनुवादः

That glorious Lakshmana, drenched in blood, with his body very much wounded by arrows, shone like a smokeless flame.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाणगळिन्द अवन शरीर क्षत-विक्षतवायितु. रक्तदिन्द तॊय्दुहोदनु. आ स्थितियल्लि श्रीमान् लक्ष्मणनु धूमरहित प्रज्वलित अग्नियन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥2.॥

पदच्छेदः

2; 3. (That Indrajit); kaalaantakopamaH = looking like Yama the lord of Death at the time of dissolution of the world; sthitaH = sitting; mahati rathe = in a distinguished chariot; susamalamkR^ite = well-decorated; kaalaashvayukte = and yoked uplifted weapons and sword; udyamya = raising; bhiimam = a terrific; mahaapramaaNam = very big sized; vipulam = enormous; vegavat = and swift; dhanuH = bow; paraamR^ishya = and laying hold of; sharaamshcha = arrows; amitrashaatanaan = which torment the enemies.

अनुवादः

Indrajit was looking like Yama the lord of Death at the time of dissolution of the world, sitting in a well-decorated and distinguished chariot yoked with black horses, having upraised sword and weapons, raising a big terrific enormous strong and swift bow and laying hold of arrows which can torment the enemies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रजित् त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याभिगम्य च ।
विनद्य सुमहानादमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २१ ॥

इन्द्रजित्त्वात्मनः कर्म प्रसमीक्ष्याभिगम्य च ॥ ८८-६-२१ निनद्य सुमहानादमितं वचनमब्रवीत् ।

इन्द्रजित् अपना यह पराक्रम देख लक्ष्मणके पास जा बड़े जोरसे गर्जना करके यों बोला— ॥ २१ ॥

इन्द्रजितनु तन्न पराक्रम तोरि लक्ष्मणन बळिगॆ होगि जोरागि गर्जिसि इन्तॆन्दनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. prasamiikShya = mulling over; aatmanaH karma = his own feat; indrajittu = Indrajit; for his part; abhigamyacha = approaching (Lakshmana); vinadya = and emitting; sumahaanaadam = an exceedingly loud roar; abraviit = spoke; idam = the following; vachanam = words.

अनुवादः

Mulling over his own feat, Indrajit for his part, approaching Lakshmana and emitting an exceedingly loud roar, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पत्रिणः शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः ।
आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तकाः ॥ २२ ॥

पत्रिण शितधारास्ते शरा मत्कार्मुकच्युताः ॥ ८८-६-२२ आदास्यन्तेऽद्य सौमित्रे जीवितं जीवितान्तकाः ।

‘सुमित्राकुमार! मेरे धनुषसे छूटे हुए तेज धारवाले पंखधारी बाण शत्रुके जीवनका अन्त कर देनेवाले हैं । ये आज तुम्हारे प्राण लेकर ही रहेंगे ॥ २२ ॥

अद्य गोमायुसङ्घाश्च श्येनसङ्घाश्च लक्ष्मण ।
गृध्राश्च निपतन्तु त्वां गतासुं निहतं मया ॥ २३ ॥

‘लक्ष्मण! आज मेरे द्वारा मारे जाकर जब तुम्हारे प्राण निकल जायँगे, तब तुम्हारी लाशपर झुंड-के-झुंड गीदड़, बाज और गीध टूट पड़ेंगे ॥ २३ ॥

सुमित्राकुमार! नन्न धनुस्सिनिन्द जिगिद हरितवाद पङ्खधारी बाणगळिन्द निन्न प्राणगळु हॊरटु होगि, हॆणद मेलॆ हिण्डु हिण्डु गुळ्ळॆनरिगळू हद्दुगळू, गिडग गळू बन्दु तम्म हसिवन्नु इङ्गिसिकॊळ्ळुवुवु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22. shitadharaaH = the sharp-edged; jiivitaantakaraaH = and deadly; sharaaH = arrows; patriNaH = with their wings; matkaarmukachyutaaH = released from my bow; adya aadaasyaste = will now take; te jiivitam = your life; samuitre = O Lakshmana!”

अनुवादः

“The sharp-edged and deadly arrows, with their wings, released from my bow, will now take your life, O Lakshmana!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. lakShmaNa = O Lakshmana!; gomaayu samghaashcha = let a number of jackals; shyena samghaashcha = multitude of hawks; gR^iddhaashcha = and vultures; nipatantu = descend; tvaam = upon you; nihatam = when struck down; mayaa = by me; gataasum = you are dead.

अनुवादः

“O Lakshmana! Let a number of Jackals, multitude of hawks and vultures descend upon you, when struck down by me, you are dead.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षत्रबन्धुं सदानार्यं रामः परमदुर्मतिः ।
भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यति हतं मया ॥ २४ ॥

क्षत्रबन्धुः सदानार्यं रामः परम दुर्मतिः ।
भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रक्ष्यतिहतं मया ॥

क्षत्रबन्धुं सदानार्यं रामः परमदुर्मतिः ॥ ८८-६-२४ भक्तं भ्रातरमद्यैव त्वां द्रख्यति हतं मया ।

‘परम दुर्बुद्धि राम तुम-जैसे अनार्य, क्षत्रियाधम एवं अपने भक्त भाईको आज ही मेरे द्वारा मारा गया देखेंगे ॥

रामनु - निन्नन्तह दुर्मतियाद, अनार्यनू, क्षत्रियधमनू, भक्तनाद तम्मनू आद नीनु नन्निन्द हतनागिरुवुदन्नु नोडुवनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. parama durmatiH = the very much evil-minded; raamaH = Rama; drakShyati = can see; tvaam = you; kShatrabandhum = a mere kshatriya (military class only for a name-sake); sadaa anaaryam = ever ignoble; bhaktam bhraataram = his devoted brother; adyaiva = now itself; nihatam mayaa = killed by me.

अनुवादः

“The exceedingly evil-minded Rama now itself can see you, a mere kshatriya (military class only for a name sake), ever ignoble and his devoted brother, killed by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विस्रस्तकवचं भूमौ व्यपविद्धशरासनम् ।
हृतोत्तमाङ्गं सौमित्रे त्वामद्य निहतं मया ॥ २५ ॥

‘सुमित्राकुमार! तुम्हारा कवच खिसककर पृथ्वीपर गिर जायगा, धनुष भी दूर जा पड़ेगा और तुम्हारा मस्तक भी धड़से अलग कर दिया जायगा । इस अवस्थामें राम आज मेरे हाथसे मारे गये तुमको देखेंगे’ ॥ २५ ॥

सुमित्रा कुमार! निन्न कवच जारि नॆलक्कॆ बीळुवुदु, धनुस्सु दूर होगि बीळबहुदु. निन्न मस्तकवू तुण्डरिसलागुवुदु. ई स्थितियल्लि इन्दु नन्न कैयल्लि हतनाद निन्नन्नु रामनु नोडुवनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. saumitre = O Lakshmana!; tvaam = (Rama will see) you; nihatam = struck down; mayaa = by me; adya = today; visrastakavacham = with your armour dropped down; vyapaviddha sharaashanam = with your bow thrown about; hR^itottamaaN^gam = and with your head dismantled.

अनुवादः

“O Lakshmana! Rama will see you, struck down by me today, with your armour dropped down, bow thrown about and head dismantled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवाणं सङ्क्रुद्धः परुषं रावणात्मजम् ।
हेतुमद् वाक्यमर्थज्ञो लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ॥ २६ ॥

इति ब्रुवाणम् संक्रुद्धं परुषं रावणात्मजम् ॥ ८८-६-२६ हेतुमद्वाक्यमर्थज्ञो लक्ष्मणः प्रत्युवाच ह ।

इस तरह कठोर बातें कहते हुए रावणकुमार इन्द्रजित् से अपने प्रयोजनको जाननेवाले लक्ष्मणने कुपित होकर यह युक्तियुक्त उत्तर दिया— ॥ २६ ॥

हीगॆ कठोरवागि मातनाडुत्तिरुव इन्द्रजितुविनल्लि तन्न प्रयोजनवन्नु बल्ल लक्ष्मणनु कुपितनागि युक्तियुक्तवागि हीगॆ उत्तरिसिदनु .॥26॥

पदच्छेदः

26. lakShmaNaH = Lakshmana; arthaJNaH = understanding the sense of the word; pratyuvaacha ha = replied; hetumat vaakyam = (the following) logical words; samkruddham raavaNaatmajam = to the enraged Indrajit; iti = thus; bruvaaNam = speaking; peruSham = harshly.

अनुवादः

Lakshmana, understanding the sense of the word, replied in the following logical words to the enraged Indrajit thus speaking harshly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाग्बलं त्यज दुर्बुद्धे क्रूरकर्मन् हि राक्षस ।
अथ कस्माद् वदस्येतत् सम्पादय सुकर्मणा ॥ २७ ॥

वाग्बलं त्यज दुर्भद्धे क्रूरकर्मासि राक्षस ॥ ८८-६-२७ अथ कस्माद्वदस्येतत्संपादय सुकर्मणा ।

‘क्रूरकर्म करनेवाले दुर्बुद्धि राक्षस! बकवासका बल छोड़ दे । तू ये सब बातें कहता क्यों है? करके दिखा ॥

क्रूरकर्मि दुर्बुद्धि राक्षसने! बडायि कॊच्चिकॊळ्ळुवुदन्नु बिट्टु बिडु. नीनु इवॆल्ल एकॆ हेळुत्तिरुवॆ? माडितोरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. durbuddhe = O evil minded one!; tyaja = give up; vaagbalam = strength in your empty words; raakShasa = O demon!; asi = you are; kruura karma = doing cruel acts; kasmaat = why; vadasi = do you talk; etat = this atha = further?; sampaadaya = make it full; sukarmaNaa = by your good work.

अनुवादः

“O evil-minded one! Give up strength of speech in your empty words. O demons! You are doing cruel acts. Why do you indulge in such idle talk? Make it active with your good work.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस ।
कुरु तत् कर्म येनाहं श्रद्धेयं तव कत्थनम् ॥ २८ ॥

अकृत्वा कत्थसे कर्म किमर्थमिह राक्षस ॥ ८८-६-२८ कुरु तत्कर्म येनाहं श्रद्दध्यां तव कत्थनम् ।

‘निशाचर! जो काम अभी किया नहीं, उसके लिये यहाँ व्यर्थ डींग क्यों हाँकता है? तू जिसे कहता है, उस कार्यको पूरा कर, जिससे मुझे तेरी इस बढ़ा-चढ़ाकर कही हुई बातपर विश्वास हो ॥ २८ ॥

निशाचरने! इष्टरवरॆगॆ माडदिरुव कॆलसद कुरितु इल्लि व्यर्थालाप एकॆ माडुत्तिरुवॆ? नीनु हेळिदुदन्नु पूर्णमाडु. अदरिन्द निन्न ई आत्मश्लाघनॆयन्नु नम्बुवॆनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. raakShasa = O demon! akR^ityaa = without performing; karma = the act; kimartham = why; katthase = do you boast yourself; iha = here?; kuru = perform; tat karma = that act; yena = by which; shraddadhyaam = I can believe; tava katthanam = your brag.

अनुवादः

“O demon! Without performing that act, why do you boast yourself here? Perform that act by which I can believe your brag.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किञ्चिदप्यनवक्षिपन् ।
अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषादन ॥ २९ ॥

अनुक्त्वा परुषं वाक्यं किंचिदप्यनवक्षिपन् ॥ ८८-६-२९ अविकत्थन् वधिष्यामि त्वां पश्य पुरुषाधम ।

‘नरभक्षी राक्षस! तू देख लेना, मैं कोई कठोर बात न कहकर तेरे ऊपर किसी तरहका आक्षेप न करके आत्मप्रशंसा किये बिना ही तेरा वध करूँगा’ ॥

पुरुषाधमने! नानु यावुदे कठोर मातुगळन्नु हेळदॆ, निन्न कुरितु यावुदे आक्षेपवॆत्तदॆ, आत्मप्रशंसॆ माडदॆये निन्नन्नु वधिसुवॆनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. puruShaadhama = O the worst of persons!; anuktvaa = without speaking; kimchidapi = even a few; paruSham = harsha; vaakyam = words; anavakhShipan = without abusing you; avikattham = and without bragging myself; pashya = LO!; vadhiShyaami = I will kill; tvaam = you.

अनुवादः

“O the worst of persons! Without speaking even a few harsh words, without abusing you and without bragging myself, Lo! I will kill you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा पञ्च नाराचानाकर्णापूरितान् शरान् ।
विजघान महावेगाल्लक्ष्मणो राक्षसोरसि ॥ ३० ॥

ऐसा कहकर लक्ष्मणने उस राक्षसकी छातीमें बड़े वेगसे पाँच नाराच मारे, जो धनुषको कानतक खींचकर छोड़े गये थे ॥ ३० ॥

हीगॆ हेळि लक्ष्मणनु धनुस्सन्नु आकर्णान्त सॆळॆदु राक्षसन ऎदॆगॆ ऐदु बाणगळन्नु वेगवागि प्रयोगिसिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. iti = thus; uktvaa = speaking; lakShmaNaH = Lakshmana; paNcha naaraachaanaakrNaapuuritaan = stretching five steel arrows up to the ear; vijaghaana = dug them; rakShasorasi = into the demon’s chest; mahaavegaat = with a great speed.

अनुवादः

Thus speaking, Lakshmana stretching five steel arrows upto the ear, dug them into the demon’s chest with a great speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुपत्रवाजिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः ।
नैर्ऋतोरस्यभासन्त सवितू रश्मयो यथा ॥ ३१ ॥

सुपत्रवाजिता बाणा ज्वलिता इव पन्नगाः ॥ ८८-६-३१ नैरृतोरस्यभासन्त सवितू रश्मयो यथा ।

सुन्दर पंखोंके कारण अत्यन्त वेगसे जानेवाले और प्रज्वलित सर्पके समान दिखायी देनेवाले वे बाण उस राक्षसकी छातीपर सूर्यकी किरणोंके समान प्रकाशित हो रहे थे ॥ ३१ ॥

सुन्दर रॆक्कॆगळुळ्ळ, वेगवागि होगुव, प्रज्वलित सर्पगळन्तॆ काणुव आ बाणगळु राक्षसन ऎदॆयल्लि सूर्यकिरणगळन्तॆ प्रकाशिसिदवु.॥31॥

पदच्छेदः

31. baaNaaH = the arrows; jvalitaaH = blazing; pannagaaH iva = like serpents; supatra vaajitaaH = and feathered with good plumes; abhaasanta = shone; nairR^itorasi = in the demon’s chest; savituH rashmayaH yathaa = like sun-rays.

अनुवादः

The arrows, blazing like serpents and feathered with fine plumes, shone like sun-rays in that demon’s chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरैराहतस्तेन सरोषो रावणात्मजः ।
सुप्रयुक्तैस्त्रिभिर्बाणैः प्रतिविव्याध लक्ष्मणम् ॥ ३२ ॥

लक्ष्मणके बाणोंसे आहत होकर रावणकुमार रोषसे आगबबूला हो उठा । उसने अच्छी तरह चलाये हुए तीन बाणोंसे लक्ष्मणको भी घायल करके बदला चुकाया ॥ ३२ ॥

लक्ष्मणन बाणगळिन्द आहतनाद रावणकुमार कोपदिन्द कॆण्डामण्डलनादनु. अवनु चॆन्नागि प्रयोगिसिद मूरु बाणगळिन्द लक्ष्मणनन्नु गायगॊळिसि प्रतीकार माडिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. aahataH = struck; sharaiH = with arrows; tena = by Lakshmana; saH = that; saroShaH = enraged; raavaNaatmajaH = Indrajit; prativivyaadha = pierced in return; tribhiH baaNaiH = three arrows; suprayuktaiH = well-directed; lakShmaNam = to Lakshmana.

अनुवादः

Struck with arrows by Lakshmana, that enraged Indrajit pierced in return three arrows well-directed towards Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बभूव महाभीमो नरराक्षससिंहयोः ।
विमर्दस्तुमुलो युद्धे परस्परजयैषिणोः ॥ ३३ ॥

एक ओर पुरुषसिंह लक्ष्मण थे तो दूसरी ओर राक्षससिंह इन्द्रजित् । दोनों युद्धस्थलमें एक-दूसरेपर विजय पाना चाहते थे । उन दोनोंका वह तुमुल संग्राम महाभयंकर था ॥ ३३ ॥

ऒन्दुकडॆ पुरुषसिंह लक्ष्मणनिद्दरॆ, इन्नॊन्दॆडॆ राक्षससिंह इन्द्रजितु इद्दनु. इब्बरू युद्धदल्लि परस्पर विजयवन्नु बयसुत्तिद्दरु. अवरिब्बर आ तुमुल सङ्ग्राम भयङ्करवागित्तु.॥33॥

पदच्छेदः

33. saH = that; mahaabhiimaH = very terrific; vimardaH = fight; babhuuva = became; tumulaH = tumultuous; nararaakShasa simhayoH = between Lakshmana the foremost of men and Indrajit the foremost of demns; parasparajayaiShiNoH = who wished to conquer one over the other; yuddhe = in battle.

अनुवादः

That fight between Lakshmana, the foremost among men and Indrajit, the formost among demons, who wished to conquer one over the other in battle, was most terrific and tumultuous.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विक्रान्तौ बलसम्पन्नावुभौ विक्रमशालिनौ ।
उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ ॥ ३४ ॥

उभौ हि बलसंपन्नावुभौ विक्रमशालिनौ ॥ ८८-६-३४ उभौ परमदुर्जेयावतुल्यबलतेजसौ ।

वे दोनों वीर पराक्रमी, बलसम्पन्न, विक्रमशाली, परम दुर्जय तथा अनुपम बल और तेजसे युक्त होनेके कारण अत्यन्त दुर्जय थे ॥ ३४ ॥

आ इब्बरू वीररु पराक्रमिगळू, बलसम्पन्नरू, विक्रमशालिगळू, परम दुर्जयरू, अनुपम बल-तेजदिन्द कूडिद्दरिन्द अत्यन्त दुर्जयरागिद्दरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. ubhau = both; balasampannau = were endowed with strength; ubhau = both; vikramashaalinau = were distinguished for their prowess; ubhau = both; paramadurjayau = were exceedingly difficult to conquer atulya balatejasau = and peerless in strength and courage.

अनुवादः

Both were endowed with strength. Both were distinguished for their prowess. Both were exceedingly difficult to conquer and peerless in strength and courage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युयुधाते तदा वीरौ ग्रहाविव नभोगतौ ।
बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्प्रधर्षणौ ॥ ३५ ॥

युयुधाते तदा वीरौग्रहाविव नभोगतौ ।
बलवृत्राविव हि तौ युधि वै दुष्ट्रधर्षणौ ॥

युयुधाते तदा वीरौ ग्रहाविव नभोगतौ ॥ ८८-६-३५ बलवृत्राविवाभीतौ युधि तौ दुष्पृधर्षणौ ।

जैसे आकाशमें दो ग्रह टकरा गये हों, उसी तरह वे दोनों वीर परस्पर जूझ रहे थे । उस युद्धस्थलमें वे इन्द्र और वृत्रासुरके समान दुर्धर्ष जान पड़ते थे ॥ ३५ ॥

आकाशदल्लि ऎरडु ग्रहरु ढिक्कि हॊडॆदन्तॆ आ वीररिब्बरु कादाडुत्तिद्दरु. आ रणरङ्गदल्लि अवरु इन्द्र-वृत्रासुररन्तॆ दुर्धषकरागि कण्डु बरुत्तिद्दरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tau viirau = those two heroes; duShpradharShaNau = who were difficult to overcome; yuddhi = in battle; yuyudhaate = fought; tadaa = at that moment; grahaaviva = like two planets; nabhogate = figuring in the sky; balavR^itraaviva = like Indra and Vritra; the demon.

अनुवादः

Those two heroes, who were difficult to overcome in battle, fought at that moment like two plants figuring in the sky and like Indra and Vritra, the demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युयुधाते महात्मानौ तदा केसरिणाविव ।
बहूनवसृजन्तौ हि मार्गणौघानवस्थितौ ।
नरराक्षसमुख्यौ तौ प्रहृष्टावभ्ययुध्यताम् ॥ ३६ ॥

वे महामनस्वी नरश्रेष्ठ तथा राक्षसप्रवर वीर जैसे दो सिंह आपसमें लड़ रहे हों उसी प्रकार युद्ध करते थे और बहुत-से बाणोंकी वर्षा करते हुए युद्धभूमिमें डटे हुए थे । दोनों ही बड़े हर्ष और उत्साहके साथ एक-दूसरेका सामना करते थे ॥ ३६ ॥

आ महामनस्वी नरश्रेष्ठ हागू राक्षस प्रवर वीररू ऎरडु सिंहगळु कादाडुत्तिरुवन्तॆ युद्ध माडुत्तिद्दरु. असङ्ख्य बाणगळ मळॆगरॆदु युद्धभूमियल्लि स्थिरवागि निन्तिद्दरु. इब्बरू बहळ हर्षोत्साहदिन्द ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु ऎदुरिसुत्तिद्दरु.॥36॥

ततः शरान् दाशरथिः सन्धायामित्रकर्षणः ।
ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ३७ ॥

ततः शरान् दाशरथिः सन्धायामित्रकर्शणः ।
ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥

तदनन्तर दशरथनन्दन शत्रुसूदन लक्ष्मणने कुपित हुए सर्पकी भाँति लंबी साँस खींचते हुए अपने धनुषपर अनेक बाण रखे और उन सबको राक्षसराज इन्द्रजित् पर चलाया ॥ ३७ ॥

अनन्तर दशरथनन्दन शत्रुसूदन लक्ष्मणनु कुपितनागि सर्पदन्तॆ बुसुगुट्टुत्ता अनेक बाणगळन्नु इन्द्रजितुविन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

36; 37. Tadaa = then; mahaatmaanau = the two warriors; avasthitau = engaged in; avasR^ijantau = releasing; bahuun maargaNaughaan = many streams of arrows; yuyudhaate = fought; kesariNaaviva = like two lions; tau = those; nara raakShasa mukhyau = foremost of human being and demons; abhyayudhyataam = fought; prahR^iShTau = with rejoice.

अनुवादः

Then, the two warriors, who were engaged in releasing several streams of arrows, fought like two lions. Lakshmana the foremost among humans and Indrajit the foremost among demons fought with rejoice.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा राक्षसाधिपः ।
विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ॥ ३८ ॥

ततश्श्रान् दाशरथिः संधायामित्रकर्षणः । ससर्ज राक्षसेन्द्रय कृद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ८८-६-३८

उनके धनुषकी डोरीसे प्रकट होनेवाली टंकार-ध्वनि सुनकर राक्षसराज इन्द्रजित् का मुँह उदास हो गया और वह चुपचाप लक्ष्मणकी ओर देखने लगा ॥ ३८ ॥

लक्ष्मणन धनुष्टङ्कार केळि राक्षसराज इन्द्रजितुविन मुख बाडितु हागू सुम्मने लक्ष्मणन कडॆगॆ नोडुत्तले इद्दनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tataH = thereupon; daasharathiH = Lakshmana; amitrakarShaNaH = the tormentator of enemies; samdhaaya = fitting; sharaan = his arrows; shvasan = and hissing; kruddhaH sarpaH iva = like an enraged serpent; sasarja = released them; raakShasendraaya = for Indrajit.

अनुवादः

Thereupon, Lakshmana the tormentator of enemies, fitting his arrows to his bow, released arrows on Indrajit, hissing like an enraged serpent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विवर्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् ।
सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ३९ ॥

रावणकुमार इन्द्रजित् का मुँह उदास देखकर विभीषणने युद्धमें लगे हुए सुमित्राकुमारसे कहा— ॥ ३९ ॥

रावणकुमार इन्द्रजितुविन उदासवाद मुखवन्नु नोडि विभीषणनु युद्धदल्लि तॊडगिद्द सौमित्रियल्लि हेळिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. shrutvaa = hearing; jvaatalanirghoSham = the twang of the bow string; tasya = of Lakshmana; saH = that; raakShasaadhipaH = chief of demons; bhuutvaa = becoming; vivarNaradanaH = pale-faced; samudaikShata = fixed his gaze; lakShmaNam = On Lakshmana.

अनुवादः

Hearing the twang of the bow-string of Lakshmana, Indrajit the Chief of demons became pale-faced and fixed his gaze on Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमित्तान्युपपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे ।
त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः ॥ ४० ॥

विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् । सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ८८-६-४०

‘महाबाहो! इस समय रावणपुत्र इन्द्रजित् में मुझे जो लक्षण दिखायी दे रहे हैं, उनसे जान पड़ता है कि निःसंदेह इसका उत्साह भंग हो गया है; अतः आप इसके वधके लिये शीघ्रता करें’ ॥ ४० ॥

महाबाहो! ईग रावणपुत्र इन्द्रजितुविनल्लि कण्डुबरुव लक्षणगळिन्द खण्डितवागि अवन उत्साह भङ्गवादन्तॆ तोरुत्तदॆ. आद्दरिन्द नीनु बेगने इवन वधॆ माडु.॥40॥

पदच्छेदः

40. dR^iShTvaa = seeing; raakShasam = Indrajit; raavaNaatmajam = the son of Ravana; viShaNNavadanam = with a pale face; vibhiiShaNah = Vibhishana; pratyuvaacha = spoke; saumitrim = to Lakshmana; yuddha samyuktam = who was absorbed in the fight.

अनुवादः

Seeing Indrajit (the son of Ravana) pale-faced, Vibhishana spoke as follows to Lakshmana, who was fully absorbed in the fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सन्धाय सौमित्रिः शरानाशीविषोपमान् ।
मुमोच विशिखांस्तस्मिन् सर्पानिव विषोल्बणान् ॥ ४१ ॥

ततः सन्धाय सौमित्रिः शरानाशीविषोपमान् ।
मुमोच विशिखाःस्तस्मिन् सर्पानिव विषोल्बणान् ॥

तब सुमित्राकुमारने विषधर सर्पोंके समान भयंकर बाणोंको धनुषपर चढ़ाया और उन्हें इन्द्रजित् को लक्ष्य करके चला दिया । वे बाण क्या थे महाविषैले सर्प थे ॥

आग सुमित्राकुमारनु महाविषदिन्द कूडिद सर्पगळन्तिद्द भयङ्कर बाणगळन्नु इन्द्रजितुविगॆ गुरियिट्टु हॊडॆदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. mahaabaaho = O the long armed Lakshmana!; asmin raavanaatmaje = In this Indrajit; yaani nimittaani = which indications; upapashyaami = I am seeing; tena = by them; eShaH = he; bhagnaH = is disappointed; na samshayaH = there is no doubt; tvara = make haste.

अनुवादः

“O the long-armed Lakshmana! I infer on the strength of the indications which I see in Indrajit, that he is disappointed. There is no doubt about it. Make haste.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः ।
मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसङ्क्षुभितेन्द्रियः ॥ ४२ ॥

ततस्संधाय सौमित्रिः शरानाशीविषोपमान् । मुमोच निशितांस्तस्मिन् सर्पानिव विषोल्बणान् ॥ ८८-६-४२

उन बाणोंका स्पर्श इन्द्रके वज्रकी भाँति दुःसह था । लक्ष्मणके चलाये हुए उन बाणोंकी चोट खाकर इन्द्रजित् दो घड़ीके लिये मूर्च्छित हो गया । उसकी सारी इन्द्रियाँ विक्षुब्ध हो उठीं ॥ ४२ ॥

आ बाणगळ स्पर्श इन्द्रन वज्रायुधदन्तॆ दुःसहवागित्तु. लक्ष्मणनु प्रयोगिसिद आ बाणगळ एटिनिन्द इन्द्रजितु ऎरडु घळिगॆ मूर्छितनादनु. अवन इन्द्रियवॆल्ल क्षुब्धगॊण्डवु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tataH = thereupon; samdhaaya nishitaan baaNaan = fitting to his bow; sharp arrows; aashiiviShopamaan = resembling poisonous snakes; saumitriH = Lakshmana; mumocha = the discharged; (those arrows); viSholbaNaan sarppaaniva = which looked like serpents full of venom; tasmin = on him.

अनुवादः

Thereupon, fitting to his bow sharp arrows, resembling poisonous snakes, Lakshmana discharged those arrows which looked like serpents full of venom to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपलभ्य मुहूर्तेन सञ्ज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः ।
ददर्शावस्थितं वीरमाजौ दशरथात्मजम् ।
सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः ॥ ४३ ॥

शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्षमणेनाहतः शरैः । मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ॥ ८८-६-४३

थोड़ी देरमें जब होश हुआ और इन्द्रियाँ सुस्थिर हुईं, तब उसने रणभूमिमें दशरथकुमार वीर लक्ष्मणको खड़ा देखा । देखते ही उसके नेत्र रोषसे लाल हो गये और वह सुमित्राकुमारके सामने गया ॥ ४३ ॥

स्वल्पहॊत्तिनल्लि इन्द्रियगळु स्वस्थवागि ऎच्चरगॊण्डाग अवनु रणरङ्गदल्लि निन्तिरुव लक्ष्मणनन्नु नोडिदनु. नोडुत्तलॆ रोषदिन्द कण्णु कॆम्पागि सौमित्रिय ऎदुरिगॆ बन्दनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. aahataH = hit; lakShmaNena = by Lakshmana; sharaiH = with arrows; sarvasamkShubhitendriyaH = which invaded all the senses; shakraashani samasparshaiH = like the painful touching of Indra’s thunderbolt; abhavat = (Indrajit) became; muuDhaH = stupefied; muhuurtam = for a moment.

अनुवादः

Hit by Lakshmana with arrows, which invaded all his senses, like the hit of Indra’s thunderbolt, Indrajit became stupefied for a moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः ।
किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् ।
निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥ ४४ ॥

अब्रवीच्छैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः ।
किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् ।
निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे ॥

वहाँ पहुँचकर वह उनसे कठोर वाणीमें बोला— ‘सुमित्राकुमार! पहले युद्धमें मैंने जो पराक्रम दिखाया था, उसे क्या तुम भूल गये? उस दिन तुमको और तुम्हारे भाईको भी मैंने बाँध लिया था । उस समय तुम युद्धभूमिमें पड़े-पड़े छटपटा रहे थे ॥ ४४ ॥

अवनु कठोरवाणियिन्द नुडियुत्ता- सुमित्रा कुमारने! मॊदलु नानु युद्धदल्लि तोरिद पराक्रम मरॆतुबिट्टॆया? अन्दु निम्मिब्बरन्नू नानु बन्धिसिद्दॆ. आग नीनु युद्धभूमियल्लि चडपडिसुत्तिद्दॆ.॥44॥

पदच्छेदः

44. upalabhya = regaining; samJNaam = his consciousness; muhuurtena = within a moment; pratyaagatendriyaH = with his senses restored; (that Indrajit); dadarsha = saw; viiram = the valiant; dasharadhaatmajam = Lakshmana; avasthitam = engaged in; ajau = the battle.s

अनुवादः

Regaining his consciousness within a moment, with his senses restored, that Indrajit saw the valiant Lakshmana engaged in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युवां खलु महायुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः ।
शायितौ प्रथमं भूमौ विसञ्ज्ञौ सपुरःसरौ ॥ ४५ ॥

सोऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात्संरक्तलोचनः । अब्रवीछैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः ॥ ८८-६-४५

‘उस महायुद्धमें वज्र एवं अशनिके समान तेजस्वी बाणोंद्वारा मैंने तुम दोनों भाइयोंको पहले धरतीपर सुला दिया था । तुम दोनों अपने अग्रगामी सैनिकोंके साथ मूर्च्छित होकर पड़े थे ॥ ४५ ॥

आ महायुद्धदल्लि वज्रायुध मत्तु सिडिलिनन्तह तेजस्वी बाणगळिन्द नानु निम्मिब्बरन्नु नॆलद मेलॆ मलगिसिबिट्टिद्दॆ. नीविब्बरू प्रधान सैनिकरॊन्दिगॆ मूर्छॆ होगिद्दीरि.॥45॥

पदच्छेदः

45. samrakta lochanaH = with blood-red eyes; roShaat = in anger; saH = Indrajit; abhichakraama = walked; saumitrim = towards Lakshmana; aasaadya = approaching; evam = Lakshmana; saH = he; punaH = again; abraviit cha = spoke; paruSham vachaH = harsh words (as follows):

अनुवादः

With blood-red eyes in anger, Indrajit walked towards Lakshmana. Approaching Lakshmana, he again spoke the following harsh words to him:

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम् ।
गन्तुमिच्छसि यन्मां त्वमाधर्षयितुमिच्छसि ॥ ४६ ॥

किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे यत्पराक्रमम् । निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा भुवि विचेष्टसे ॥ ८८-६-४६

‘अथवा मालूम होता है कि तुम्हें उन सब बातोंकी याद नहीं आ रही है । यह स्पष्ट जान पड़ता है कि तुम यमलोकमें जाना चाहते हो । इसीलिये तुम मुझे पराजित करनेकी इच्छा रखते हो ॥ ४६ ॥

इल्लवे अवॆल्ल मातुगळु निनगॆ नॆनपिल्ल ऎन्दे तोरुत्तदॆ. नीनु यमलोकक्कॆ होगबेकॆन्दु बयसुत्तिरुवॆ ऎम्बुदु स्पष्टवागि काणुत्तदॆ. अदरिन्द नन्नन्नु सोलिसलु इच्छिसुत्तिरुवॆ.॥46॥

पदच्छेदः

46. na smarasikim = don’t you remember; tat matparaakramam = my prowess; prathame yuddhe = in the first battle; yadaa tvam = bhraatraashcha = when you; along with your brother; nibaddhaH = was bound by me; vicheShTate = and you wriggled; bhuvi = on the floor.

अनुवादः

“Don’t you remember my prowess in the first encounter, when you along with your brother, was bound by me and you wriggled on the floor?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः ।
अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ॥ ४७ ॥

युवां खलु महायुद्धे शक्रानिसमैः शरैः । शायितौ प्रथमम् भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ ॥ ८८-६-४७

‘यदि पहले युद्धमें तुमने मेरा पराक्रम नहीं देखा है तो आज तुम्हें दिखा दूँगा । इस समय सुस्थिरभावसे खड़े रहो’ ॥ ४७ ॥

मॊदलु युद्धदल्लि नन्न पराक्रम नोडदिद्दरॆ इन्दु तोरिसिकॊडुवॆनु. ईग स्थिरवागि निन्तुकॊ.॥47॥

पदच्छेदः

47. prathamam = at first; yuvaam = both of you; sa puraH sarau = along with your foremost warriors; mahaayuddhe = in a major encounter; shaayitau khalu = were indeed laid down; visamJNau = unconscious; bhuumau = on the ground; sharaiH = by me arrows; shakraashanisamaiH = which were equal to Indra’s thunderbolt.

अनुवादः

“At first, both of you along with your foremost warriors in a major encounter, were indeed laid down unconscious on the ground, by my arrows which were equal to Indra’s thunderbolt.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम् ।
दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ॥ ४८ ॥

ऐसा कहकर तीखी धारवाले सात बाणोंसे उसने लक्ष्मणको घायल कर दिया और दस उत्तम सायकोंद्वारा हनुमान् जी पर प्रहार किया ॥ ४८ ॥

हीगॆ हेळि हरितवाद एळु बाणगळिन्द लक्ष्मणनन्नु घासिपडिसि, हत्तु उत्तम सायक गळिन्द हनुमन्तन मेलॆ प्रहरिसिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. yat = that; tvam = you; ichchhasi = desire; aadharShayitum = to attack; maam = me; (means); smR^itiH = the thought of it; naasti = no longer exist; te = in you; vaa = or; manye = I presume; ichhasivaa = you desire; gantum = to go; yama saadanam = to the abode of Yama the lord of Death; vyaktam = clearly.

अनुवादः

“The fact that you desire to attack me means that either the remembrance of it no longer exists in you or I presume you desire to go clearly to the abode of Yama the lord of Death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान् ।
क्रोधाद् द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥ ४९ ॥

ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान् ।
क्रोधाद्वगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ॥

यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः । अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिषेदानीं व्यवस्थितः ॥ ८८-६-४९

तत्पश्चात् दूने रोषसे भरे हुए उस पराक्रमी निशाचरने अच्छी तरहसे छोड़े गये सौ बाणोंद्वारा विभीषणको क्रोधपूर्वक क्षत-विक्षत कर दिया ॥ ४९ ॥

अनन्तर इम्मडि रोषगॊण्डु आ पराक्रमी निशाचरनु चॆन्नागिरुव नूरु बाणगळिन्द विभीषणनन्नु क्रोधदिन्द क्षत-विक्षतगॊळिसिदनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. matparaakramH na dR^iShTaH yadi = If my prowess was not witnessed; te = by you; prathame = in the first; yuddhe = encounter; tvaam darshayiShyaami = I will make you see; adya = today; tiShTha = stand; vyavasthitaH = ready for it idaaniim = now.

अनुवादः

“If my prowess was not witnessed by you in the first encounter, I will show it today. Stand ready for it now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा ।
अचिन्तयित्वा प्रहसन्नैतत् किञ्चिदिति ब्रुवन् ॥ ५० ॥

इत्युक्त्वा सप्तभिर्बाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम् । दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्षणधारैः शरोत्तमैः ॥ ८८-६-५०

इन्द्रजित् द्वारा किये गये इस पराक्रमको देखकर श्रीरामके छोटे भाई लक्ष्मणने उसकी कोई परवा नहीं की और हँसते-हँसते कहा—‘यह तो कुछ नहीं है’ ॥ ५० ॥

इन्द्रजितनु तोरिद ई पराक्रमवन्नु नोडि रामानुज लक्ष्मणनु अदन्नु गणनॆगॆ तारदॆ, नगु नगुत्ता हेळिदनु - इदु एनू इल्ल.॥50॥

पदच्छेदः

50. iti = thus; uktvaa = speaking; vivyeadha = (he) struck; lakShmaNam = Lakshmana; saptabhiH baaNaiH = with seven arrows; hanuumantam = and Hanuma; dashabhiH = with ten; sharottamaiH = excellent arrows; tiikShaNadhaaraiH = having sharp edges.

अनुवादः

Thus speaking, he struck Lakshmana with seven arrows and Hanuma with ten excellent sharp-edged arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुमोच च शरान् घोरान् सङ्गृह्य नरपुङ्गवः ।
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥ ५१ ॥

मुमोच स शरान् घोरान्सङ्गृह्य नरपुङ्गवः
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि ॥

साथ ही उन नरश्रेष्ठ लक्ष्मणने मुखपर भयकी छायातक नहीं आने दी । उन्होंने युद्धस्थलमें कुपित हो भयंकर बाण हाथमें लिये और उन्हें रावणकुमारको लक्ष्य करके चला दिया ॥ ५१ ॥

जॊतॆगे आ नरश्रेष्ठ लक्ष्मणन मुखदल्लि भयद छायॆयू इरलिल्ल. अवनु युद्धदल्लि कुपितनागि भयङ्कर बाणवन्नु कैगॆत्तिकॊण्डु रावणकुमार निगॆ गुरियिट्टु प्रयोगिसिदनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. tataH = then; viiryavaan = the valiant Indrajit; krodhaat = with anger; dviguNa samvambhaH = and with twice as much vehemence; nirbhibheda = wounded; vibhiiShaNam = Vibhishana; suprayuktena sharashatenaiva = with a hundred well-aimed arrows.

अनुवादः

Then, the valiant Idnrajit with anger and with twice as much vehemence, wounded Vibhishana with a hundred well-aimed arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ति निशाचर ।
लघवश्चाल्पवीर्याश्च शरा हीमे सुखास्तव ॥ ५२ ॥

फिर वे बोले—‘निशाचर! रणभूमिमें आये हुए शूरवीर इस तरह प्रहार नहीं करते । तुम्हारे ये बाण बहुत हल्के और कमजोर हैं । इनसे कष्ट नहीं होता—सुख ही मिलता है ॥ ५२ ॥

मत्तॆ हेळिद- निशाचरने! रणरङ्गक्कॆ बन्द योधरु इन्तह दुर्बलवाद, अल्पनाद बाणगळिन्द प्रहार माडुवुदिल्ल. इवुगळिन्द कष्टवागदॆ सुखवे आगुत्तदॆ.॥52॥

नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे युद्धकाङ्क्षिणः ।
इत्येवं तं ब्रुवन् धन्वी शरैरभिववर्ष ह ॥ ५३ ॥

नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः ।
इत्येवं तं ब्रुवन् ध्वनी शरैरभिववर्ष ह ॥

‘युद्धकी इच्छा रखनेवाले शूरवीर समराङ्गणमें इस तरह युद्ध नहीं करते हैं ।’ ऐसा कहते हुए धनुर्धर वीर लक्ष्मणने उस राक्षसपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥

युद्धद इच्छॆयुळ्ळ वीररु युद्धदल्लि ई रीति माडुवुदिल्ल. ऎन्दु हेळुत्ता धनुर्धर वीर लक्ष्मणनु आ राक्षसन मेलॆ बाणगळ मळॆगरॆदनु.॥53॥

पदच्छेदः

52; 53. Tadaa = then; lakShmaNaH = Lakshmana; raamaanujaH = the younger brother of Rama; narapuNgavaH = and the foremost among men; dR^iShTvaa = seeing; tat = that; karma = feat; kR^itam = accomplished; indrajitaa = by Indrajit; achintayitvaa = disregarding it; prahasan = deriding it; bruvan = and saying it; iti = as; na kimchit = nothing; abhiitavadanaH = with a fearless face; kruddhaH = enraged; samgR^ihya = and taking ghoraan sharaan = terrific arrows; mumocha = and sicharged them; raavaNim = on Indrajit; yudhi = in the battle.

अनुवादः

Seeing that feat accomplished by Indrajit, yet disregarding it, deriding it by saying “This is noting” and taking up terrific arrows, the fearless and enraged Lakshmana the younger brother of Rama and foremost among men, then discharged them against Indrajit in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं काञ्चनं महत् ।
व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात् ॥ ५४ ॥

नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ति निशाचर । लघुवश्चाल्पवीर्याश्च शरा हीमे सुखास्तव ॥ ८८-६-५४

लक्ष्मणके बाणोंसे इन्द्रजित् का महान् कवच, जो सोनेका बना हुआ था, टूटकर रथकी बैठकमें बिखर गया, मानो आकाशसे ताराओंका समूह टूटकर गिर पड़ा हो ॥

लक्ष्मणन बाणगळिन्द आकाशदिन्द नक्षत्रगळ गुम्पे धरॆगॆ बीळुत्तिवॆयो ऎम्बन्तॆ इन्द्रजितन स्वर्ण कवचवु तुण्डागि रथदल्लि बिद्दु चॆल्लिहोयितु.॥54॥

पदच्छेदः

54. nishaachara = O demon!; shuuraaH = heroes; raNagataaH = who come to battle; na praharanti = do not strike; evam = like this; ime sharaaH = these arrows; tava = of yours; laghuvashcha = are light; alpaviiyaashcha = weak; sukhaaH hi = and indeed mild.

अनुवादः

“O demon! Heroes who come to battle do not strike like this. These arrows of yours are light, weak and mild indeed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः ।
इन्द्रजित् समरे वीरः प्रत्यूषे भानुमानिव ॥ ५५ ॥

नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकांक्षिणः । इत्येवं तं ब्रुवन् धन्वी शरैरभिववर्ष ह ॥ ८८-६-५५

कवच कट जानेपर नाराचोंके प्रहारसे वीर इन्द्रजित् के सारे अङ्गोंमें घाव हो गये । वह समराङ्गणमें रक्तसे रञ्जित हो प्रातःकालके सूर्यकी भाँति दिखायी देने लगा ॥ ५५ ॥

कवच पुडियादाग नाराचगळ प्रहार दिन्द इन्द्रजितुविन सर्वाङ्गवू गायगॊण्डितु. अवनु रणरङ्गदल्लि रक्तरञ्जितनागि प्रातःकालद सूर्यनन्तॆ कङ्गॊळिसतॊडगिदनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. shuuraaH = warriors; jaya kaankShiNaH = who wish to win; samara = in battle; na yudhyante = do not fight; evam = like this; ityevam = thus; bruvan = speaking; wielder of a bow; abhivavarSha ha = streamed forth; sharaiH = with arrows; tam = on him.

अनुवादः

“Warriors, who wish to win in battle, do not fight like this.” Thus speaking, Lakshmana the wielder of a bow, streamed forth arrows on him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरसहस्रेण सङ्क्रुद्धो रावणात्मजः ।
बिभेद समरे वीरो लक्ष्मणं भीमविक्रमः ॥ ५६ ॥

तब भयानक पराक्रमी वीर रावणकुमारने अत्यन्त कुपित हो समरभूमिमें लक्ष्मणको सहस्रों बाणोंसे घायल कर दिया ॥ ५६ ॥

आग भयानक पराक्रमी वीर रावणकुमारनु अत्यन्त कुपितनागि समराङ्गणदल्लि लक्ष्मणनन्नु साविरारु बाणगळिन्द गायगॊळिसिदनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. mahat = a large; kaaN^chanam kavacham = golden armour; suvidhvastam = broken to pieces; baaNaiH = by the arrows; tasya = of Lakshmana; vyashiiryata = slipped down; rathopasthe = in the middle of his chariot; taaraajaalamiva = like a cobweb of stars; ambaraat = (falling) from the sky.

अनुवादः

A large golden armour, broken to pieces by Lakshmana’s arrows, slipped down in the middle of chariot, like a cob-web of stars falling from the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यशीर्यत महद्दिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य तु ।
कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुररिन्दमौ ॥ ५७ ॥

इससे लक्ष्मणका भी दिव्य एवं विशाल कवच छिन्न-भिन्न हो गया । वे दोनों शत्रुदमन वीर एक-दूसरेके प्रहारका जवाब देने लगे ॥ ५७ ॥

इदरिन्द लक्ष्मणन दिव्य विशाल कवचवू छिन्नभिन्नवायितु. अवरिब्बरू शत्रुदमन वीररु ऒब्बरु मत्तॊब्बर प्रहारद उत्तर कॊडुत्तिद्दरु.॥57॥

पदच्छेदः

57. viiraH = the valiant; Indrajit = Indrajit; vidhuuta varmaa = with his armour disheveled; naaraachaiH = by the steel arrows; kR^itavraNaH = and having a wound made; samara = in the battle; babhuuva = was; bhaanumaaniva = like the sun; pratyuuShe = at dawn.

अनुवादः

The valiant Indrajit, with his armour disheveled by the steel arrows, was wounded in battle and looked like the sun at dawn.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ तौ युध्येतां तुमुलं युधि ।
शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥ ५८ ॥

ततः शरसहस्रेण संक्रुद्धो रावणात्मजः । बिभेद समरे वीरो लक्ष्मणं भीमविद्रमः ॥ ८८-६-५८

वे बारंबार हाँफते हुए भयानक युद्ध करने लगे । युद्धस्थलमें बाणोंके आघातसे दोनोंके सारे अङ्ग क्षत-विक्षत हो गये थे । अतः वे दोनों सब ओरसे लहूलुहान हो गये ॥ ५८ ॥

अवरु पदे पदे निट्टुसिरुबिडुत्ता भयानक युद्ध माडतॊडगिदरु. युद्धदल्लि बाणाघातगळिन्द इब्बर शरीरगळु क्षत-विक्षतवागिद्दवु. इदरिन्द इब्बरू रक्षसिक्तरागिद्दरु.॥58॥

पदच्छेदः

58. tataH = thereupon; viiraH = the valiant; raavaNaatmajah = Indrajit; bhiimavikramaH = of terrific prowess; samkruddhaH = was enroged; bibheda = and wounded; lakShmaNam = Lakshmana; sharasahasreNa = with a thousand arrows; samara = in battle.

अनुवादः

Thereafter, the valiant Indrajit of terrific prowess was enraged and wounded Lakshmana with a thousand arrows in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः ।
ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ ।
बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ ॥ ५९ ॥

व्यशीर्यत महद्दिव्यं कवचम् लक्ष्मणस्य तु । कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुरभिद्रुतौ ॥ ८८-६-५९

दोनों वीर दीर्घकालतक एक-दूसरेपर पैने बाणोंका प्रहार करते रहे । दोनों ही महामनस्वी तथा युद्धकी कलामें निपुण थे । दोनों भयंकर पराक्रम प्रकट करते थे और अपनी-अपनी विजयके लिये प्रयत्नशील थे ॥ ५९ ॥

इब्बरू बहळ हॊत्तु ऒब्बरु मत्तॊब्बर मेलॆ तीक्ष्णवाद बाणगळन्नु प्रयोगिसुत्तिद्दरु. महात्मरिब्बरू युद्ध कलॆयल्लि निपुणरागिद्दरु. इब्बरू भयङ्कर पराक्रम प्रकटिसुत्ता तम्म तम्म विजयक्कागि प्रयत्नशीलरागिद्दरु.॥59॥

पदच्छेदः

59. mahat = the large; divyam = celestial; kavacham = armour; lakShmaNasya = of Lakshmana; vyashiiryata = borke into pieces; kR^ita pratikR^itaanyonyam = with each other in offence and retaliation; abhidrutau = in their attack.

अनुवादः

The large celestial armour of Lakshmana broke into pieces. The two warriors vied with each other in offence and retaliation in their attack.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ शरौघैस्तथाकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ ।
सृजन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव ॥ ६० ॥

तौ शरौघैस्तथाकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ ।
स्रवन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव ॥

अभीक्षणम् निःश्वसन्तौ तौ युध्येतां तुमुलं युधि । शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ ॥ ८८-६-६०

दोनोंके शरीर बाण-समूहोंसे व्याप्त थे । दोनोंके ही कवच और ध्वज कट गये थे । जैसे दो झरने जल बहा रहे हों, उसी तरह वे दोनों अपने शरीरसे गरम-गरम रक्त बहा रहे थे ॥ ६० ॥

इब्बर शरीरगळु बाणगळिन्द व्याप्तवागिद्दवु. इब्बर कवच मत्तु ध्वजगळु तुण्डागिद्दवु. ऎरडु तॊरॆगळु हरियुवन्तॆ इब्बर शरीरगळिन्द बिसिबिसि रक्त हरियुत्तित्तु.॥60॥

पदच्छेदः

60. tau = those two warriors; sharasamkR^itta sarvaaN^gau = with all their limbs got lacerated; yudhi = in combat; rudhiraukShitau = smeared with blood; sarvataH = all around; abhiikShaNam niH shvasantau = and breathing heavily; yudhyetaam = fought; tumulam = tumultuously.

अनुवादः

Those two warriors, with their entire bodies lacerated in combat, smeared with blood all around and breathing heavily, fought the battle tumultuously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।
सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः ॥ ६१ ॥

शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चितोर्भीमनिःस्वनम् ।
सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः ॥

सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः । ततक्षतुर्महत्मानौ रणकर्मविशारदौ ॥ ८८-६-६१

दोनों ही भयंकर गर्जनाके साथ बाणोंकी घोर वर्षा कर रहे थे, मानो प्रलयकालके दो नील मेघ आकाशमें जलकी धारा बरसा रहे हों ॥ ६१ ॥

इब्बरू भयङ्कर गर्जनॆयॊन्दिगॆ बाणगळ मळॆ सुरिसुत्तिद्दरु. प्रळयकालद ऎरडु कप्पाद मोडगळु नीरु सुरिसुवन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥61॥

पदच्छेदः

61. tau = those; mahaatmanau = great souled; viirous = warriors; raNakarma vishaaradau = skilled in war-fare; sudiirgha kaalam = for a long time; tatakShatuH = were cutting through; anyonyam = each other; nishitaiH sharaiH = with sharp arrows.

अनुवादः

Thos mighty warriors, skilled in warfare, were cutting through each other, for a long time, with sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः ।
न च तौ युद्धवैमुख्यं क्लमं चाप्युपजग्मतुः ॥ ६२ ॥

तयोरथ महान्कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः ।
न च तौ युद्धवैमुख्यं क्ल्रमं चाप्युपजग्मतुः ॥

बभूवतुश्चात्मजये यतौ भीमपराक्रमौ । तौ शरौघै स्तथाकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ ॥ ८८-६-६२ सृजन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव ।

वहाँ जूझते हुए उन दोनों वीरोंका बहुत अधिक समय व्यतीत हो गया; परंतु वे दोनों न तो युद्धसे विमुख हुए और न उन्हें थकावट ही हुई ॥ ६२ ॥

कादाडुत्ता बहळ समय कळॆदरू इब्बरू वीररू युद्धदिन्द विमुखरागलिल्ल. मत्तु बळलिकॆयु कण्डुबरलिल्ल.॥62॥

पदच्छेदः

62. bhiimaparaakramau = those two heroes of terrific prowess; babhuuvatuH = stay on; yatnau = strennously trying; aatmajaye = in securing their own victory; aakiirNau = crowded all over; tathaa = thus; sharaughaiH = with a multitude of arrows; nikR^itta kavachadhvajau = their armour and standards torn to pieces; tau = they; (stood) sR^ijantau = emitting; uShNam = hot; rudhiram = blood; prasravaNaaviva = as two water falls (gushing); jalam = (hot) water.

अनुवादः

Those two heroes f terrific prowess stay on strenuously trying to secure their own victory, covered as they were, all over with a multitude of arrows as also their armour and standards torn to pieces. They stood emitting hot blood, as two water-falls gushing hot water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः ।
शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ॥ ६३ ॥

दोनों ही अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ थे और बारंबार अपने अस्त्रोंका प्रदर्शन करते थे । उन्होंने आकाशमें छोटे-बड़े बाणोंका जाल-सा बाँध दिया ॥ ६३ ॥

श्रेष्ठ अस्त्रवेत्तराद इब्बरू पदे पदे अस्त्रगळन्नु प्रदर्शिसुत्तिद्दरु. अवरु आकाशदल्लि बाणगळिन्दले बलॆयन्नु नॆय्दिद्दरु.॥63॥

व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च ।
उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ॥ ६४ ॥

व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघुचित्रं च सुष्ठु च ।
उभौ तौ तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ॥

वे मनुष्य और राक्षस—दोनों वीर बड़ी फुर्तीके साथ अद्भुत और सुन्दर ढंगसे बाणोंका प्रहार करते थे । उनके बाण चलानेकी कलामें कोई दोष नहीं दिखायी देता था । वे दोनों घोर घमासान युद्ध कर रहे थे ॥ ६४ ॥

आदान-सन्धान-प्रयोगगळल्लि यावुदे दोषविल्लदॆ, चित्रविचित्रवागि चॆन्नागि बाणगळन्नु बिडुत्ता लक्ष्मण-इन्द्रजितरु भयङ्करवागि युद्ध माडुत्तिद्दरु.॥64॥

पदच्छेदः

63; 64. Mahaan = much; kaalaH = of a time; vyatiiyaat = lapsed; tayoH = while the two warriors; yudhyamaanayoH = fought; muN^chatoH = loosing; ghoram = terrific; sharavarSham = stream of arrows; tataH = then; bhiima niH svanam = with an awful clamour; niilayoH iva = like two dark; kaala meghayoH = destructive clouds; saasaarayoH = raining; aakaashe = from the sky; tau = they; na = neither; yuddhavaimukhyam = turned their back from the battle; (na = nor); abhijagmatuH = experienced; sharamamvaapi = any fatigue.

अनुवादः

Much of a time lapsed while the two warriors fought loosing terrific stream of arrows, then with an awful clamour, like two dark destructive clouds raining from the sky. They neither trned their back from the battle, nor experienced any fatigue.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोः पृथक् पृथग् भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः ।
स कम्पं जनयामास निर्घात इव दारुणः ॥ ६५ ॥

अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्त् पुनः पुनः ॥ ८८-६-६५ शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ।

बाण चलाते समय उन दोनोंकी हथेली और प्रत्यञ्चाका भयंकर एवं तुमुल नाद पृथक्-पृथक् सुनायी देता था, जो भयंकर वज्रपातकी आवाजके समान श्रोताओंके हृदयमें कम्प उत्पन्न कर देता था ॥ ६५ ॥

बाणगळन्नु बिडुत्ता इब्बर अङ्गैशब्दवु, प्रत्यञ्चॆय भयङ्कर तुमुलनाद बेरॆ बेरॆयागि केळि बरुत्तित्तु. आ भयङ्कर शब्दवु भयङ्कर वज्रपातदन्तॆ श्रोतृगळ हृदय नडुगिसुत्तित्तु.॥65॥

पदच्छेदः

65. darshayantau = displaying; astraaNi = their missiles; punaH punaH = again and again; 9the two warriors) shreShThau = who were excellent; astravidaam = among those skilled in the use of missiles; babandhatuH = fastened a net work; sharaan = of arrows; uchchhavachaan aakaraan = of both large and small shapes; antarikShe = in the sky.

अनुवादः

Displaying their missiles again and again, the two warriors, who were excellent among those skilled in the use missiles, fastened a net work of arrows both large and small, in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोः स भ्राजते शब्दस्तथा समरमत्तयोः ।
सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेघयोरिव ॥ ६६ ॥

तयोः स र्भ्राजते शब्दस्तदा समरमत्तयोः ।
सुघोरयोर्निष्ट नतोर्गगने मेघयोरिव ॥

उन दोनों रणोन्मत्त वीरोंका वह शब्द आकाशमें परस्पर टकराते हुए दो महाभयंकर मेघोंकी गड़गड़ाहटके समान सुशोभित होता था ॥ ६६ ॥

अवरिब्बर रणोन्मत्त वीरर आ शब्दवु आकाशदल्लि परस्पर ढिक्कि हॊडॆयुव भयङ्कर मेघगळन्तॆ सुशोभितवागित्तु.॥66॥

पदच्छेदः

66. asyantau = loosing their arrows; vyapeta doSham = faultlessly; suShThucha = gracefully; laghu = and easily; chitramcha = in a wonderful way; nara raakShasau = both the man and the demon; chakratuH = carried on; tumulam = a tumultuous; ghoram = and terrific war.

अनुवादः

Loosing their arrows faultlessly, gracefully and easily in a wonderful way, both the man and the demon carried on a tumultuous and terrific war.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ ।
प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ ॥ ६७ ॥

तयोः पृथक् पृथग्भीमः शुश्रुवे तुमुलः स्वनः ॥ ८८-६-६७ सुघोरयोर्निःस्वनतोर्गगने मेघयोरिव ।

वे दोनों बलवान् योद्धा सोनेके पंखवाले नाराचोंसे घायल हो शरीरसे खून बहा रहे थे । दोनों ही यशस्वी थे और अपनी-अपनी विजयके लिये प्रयत्न कर रहे थे ॥ ६७ ॥

आ इब्बरू बलवन्त योधरु स्वर्णपङ्खवुळ्ळ नाराचगळिन्द गायगॊण्डु शरीरगळिन्द रक्त हरियुत्तित्तु. यशस्वी अवरिब्बरू तम्म तम्म विजयक्कागि प्रयत्निसुत्तिद्दरु.॥67॥

पदच्छेदः

67. tayoH = their; bhimaH = terrific; tumulaH = and tumultuous; svanaH = sound; shushruve = could be heard; pR^ithak pR^ithak = one by one repeatedly; saH = that sound; janayaamaasa = created; kampam = tremble; daaruNaH nirghaataH iva = like a violent thunder-storm.

अनुवादः

Their terrific and tumultuous sound could be heard one by one repeatedly. That sound created a tremble in people, like a violent thunder-storm.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि ।
असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ॥ ६८ ॥

ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि ।
असृग्दिद्धा विनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ॥

तयोः स भ्राजते शब्दस्तथा समरयत्तयोः ॥ ८८-६-६८ सुघोरयोर्निःस्वनतोर्गगने मेघयोरिव ।

युद्धमें उन दोनोंके चलाये हुए सुवर्णमय पंखवाले बाण एक-दूसरेके शरीरपर पड़ते, रक्तसे भीगकर निकलते और धरतीमें समा जाते थे ॥ ६८ ॥

युद्धदल्लि प्रयोगिसिद सुवर्ण पङ्खगळुळ्ळ बाणगळु परस्पर शरीरगळल्लि नाटिकॊण्डु रक्तदिन्द तॊय्दु नॆलक्कॆ बीळुत्तिद्दवु.॥68॥

पदच्छेदः

68. saH shabdaH = that clamour; tayoH = of those two warriors; tathaa samara yattayoH = who were engaged thus in that martial act; bhraajate iva = resembled; niH svanatoH = the rumbling; sughorayoH = of two dreadful; meghayoH = thunderin clouds; gagane = in the sky.

अनुवादः

That clamour of those two warriors, who were engaged thus in that martial act, resembled the rumbling of two dreadful thundering clouds in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे सञ्जघट्टिरे ।
बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैव तयोर्बाणाः सहस्रशः ॥ ६९ ॥

अन्ये सुनिशितैः शस्त्रॆೖराकाशे सञ्जघट्टिरे ।
बभञ्जु श्चिच्छि दुच्चैव तयोर्बाणाः सहस्रशः ॥

उनके हजारों बाण आकाशमें तीखे शस्त्रोंसे टकराते और उन्हें तोड़कर टुकड़े-टुकड़े कर डालते थे ॥ ६९ ॥

अवर साविरारु बाणगळु आकाशदल्लि तीक्ष्म शस्त्रगळॊन्दिगॆ डिक्किहॊडॆदु, अवन्नु कत्तरिसि तुण्डु तुण्डुगळागि सुत्तिद्दवु.॥69॥

पदच्छेदः

69. kiirtivantau balavantau = those two mighty and glorious warriors; dhR^itau = who were determined; jaye = to gain victory; kR^ita vraNau = wounded; suvarNapuNkhaiH = with golden-shafted; naaraachaiH = steel arrows; prasusruvaate = were profusely giving out; rudhiram = blood.

अनुवादः

Those two mighty and glorious warriors, who were determined to gain victory over one another, wounded with golden-shafted steel arrows, were profusely giving out blood.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बभूव रणो घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।
अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ॥ ७० ॥

वह बड़ा भयंकर युद्ध हो रहा था । उसमें उन दोनोंके बाणोंका समूह यज्ञमें गार्हपत्य और आहवनीय नामक दो प्रज्वलित अग्नियोंके साथ बिछे हुए कुशोंके ढेरकी भाँति जान पड़ता था ॥ ७० ॥

हीगॆ भयङ्कर युद्ध नडॆयुत्तित्तु. अवरिब्बर बाण समूहवु यज्ञदल्लि गार्हपत्य मत्तु आहवनीय ऎम्ब प्रज्वलित ऎरडु अग्निगळॊन्दिगॆ हासिद दर्भॆगळ राशियन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥70॥

पदच्छेदः

70. te sharaaH = those arrows; rukmapuNkhaaH = with golden shafts; patitaaH = fallen; gaatrayoH = on their limbs; yudhi = in battle; asR^igdigdhaaH = were smeared with blood; viniShpetuH = came out; vivishuH = and pierced; dharaNiitalam = the surface of the earth.

अनुवादः

Fallen on their limbs, the golden-shafted arrows, dropped on the battle-field, smeared with blood and pierced into the surface of the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः ।
सुपुष्पाविव निष्पत्रौ वने किंशुकशाल्मली ॥ ७१ ॥

तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः ।
सपुष्पाविव निष्पत्रौ वने किंशुकशाल्मली ॥

उन दोनों महामनस्वी वीरोंके क्षत-विक्षत शरीर वनमें पत्रहीन एवं लाल पुष्पोंसे भरे हुए पलाश और सेमलके वृक्षोंके समान सुशोभित होते थे ॥ ७१ ॥

महामनस्वी आ वीररिब्बर शरीरगळु क्षत-विक्षतवागि काडिनल्लिन ऎलॆगळिल्लद कॆम्पु हूवु गळिन्द तुम्बिद मुत्तुग मत्तु बूरुगद मरगळन्तॆ सुशोभितरागिद्दवु.॥71॥

पदच्छेदः

71. anye sunishitaiH baaNaaH = some more arrows; tayoH = released by those two warriors; samjaghaTTire = clashed; sahasrashaH = in thousands; sunishitaiH shastraiH = with sharp weapons; aakaashe = in the sky; babhaNJaH = and shattered; chichchhidushcha = and tore them.

अनुवादः

Some more arrows released by those two warriors clashed in thousands with sharp weapons in the sky and shattered and tore them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चक्रतुस्तुमुलं घोरं सन्निपातं मुहुर्मुहुः ।
इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परजयैषिणौ ॥ ७२ ॥

स बभूव रणे घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ॥ ८८-६-७२ अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ।

एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छावाले इन्द्रजित् और लक्ष्मण रह-रहकर बारंबार भयंकर मार-काट मचाते थे ॥ ७२ ॥

ऒब्बरु - मत्तॊब्बरन्नु जयिसबेकॆम्ब इच्छॆयुळ्ळ इन्द्रजितु मत्तु लक्ष्मण क्षणक्षणक्कू भयङ्कर प्रहरिसुत्ता घोरवाद युद्ध माडुत्तिद्दरु.॥72॥

पदच्छेदः

72. tayoH = their; ghoraH = terrific; baaNamayaH chayaH = pile consisting of arrows; raNe = in battle; babhuuva = appeared; kushamayaH chayaH iva = like a mass of sacred Kusha grass; diiptaabhyaam agnibhyaam = by the side of two blazing fires; satre = at a sacrifice.

अनुवादः

The terrific pile of arrows in battle appeared like a mass of sacred Kusha grass by the side of two blazing fires at a sacrifice.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम् ।
अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रतिपद्यताम् ॥ ७३ ॥

लक्ष्मण रणभूमिमें रावणकुमारपर चोट करते थे और रावणकुमार लक्ष्मणपर । इस तरह एक-दूसरेपर प्रहार करते हुए वे वीर थकते नहीं थे ॥ ७३ ॥

लक्ष्मणनु रावणियन्नु, रावणियु लक्ष्मणनन्नू प्रहरिसु त्तिद्दरू याव वीरनू आयासगॊळ्ळलिल्ल.॥73॥

पदच्छेदः

73. kR^ita vraNau = the wounded; dehau = bodies; taoH mahaatmanoH = of those two mighty warriors; shushubhaate = shone; kimshukashaalmalii iva = like Kimshuka and Shalmali (silk-cotton) trees; supuShpau = in full blossom; niShpatrau = deprived of leaves; vane = in a forest.

अनुवादः

The wounded bodies of those two mighty warriors shone like Kimshuka and Shalmali (silk-cotton) trees in full blossom, deprived of leaves.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।
शुशुभाते महावीर्यौ प्ररूढाविव पर्वतौ ॥ ७४ ॥

उन दोनों वेगशाली वीरोंके शरीरमें बाणोंके समूह धँस गये थे, इसलिये वे दोनों महापराक्रमी योद्धा जिनपर बहुत-से वृक्ष उग आये हों, उन दो पर्वतोंके समान शोभा पाते थे ॥ ७४ ॥

वेगशाली वीररिब्बर शरीरगळल्लि बाणगळु नॆट्टिद्दवु. अदरिन्द आ पराक्रमि योधरिब्बरू वृक्षगळु तुम्बिरुव ऎरडु पर्वतगळन्तॆ शोभिसुत्तिद्दरु.॥74॥

पदच्छेदः

74. Indrajit = Indrajit; lakShmaNashchaiva = and Lakshmana; muhurmuhuH paraspara jayaiShiNau = who were time and again wishing to attain victory one over the other; chakratuH = carried out; tumulam = tumultuous; ghoram = and terrific; samnipaatam = battle.

अनुवादः

Indrajit and Lakshmana who were time and again wishing to attain victory one over the other, carried out tumultuous and terrific battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम् ।
बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ॥ ७५ ॥

बाणोंसे ढके और खूनसे भीगे हुए उन दोनोंके सारे अङ्ग जलती हुई आगके समान उद्दीप्त हो रहे थे ॥ ७५ ॥

बाणगळिन्द मुच्चिहोद, रक्तदिन्द तॊय्दु होद अवरिब्बर इडी शरीरगळु उरियुव बॆङ्कियन्तॆ काणुत्तिद्दवु.॥75॥

पदच्छेदः

75. yuddhe = in the combat; lakShmaNaH = Lakshmana; (was striking) raavaNim = Indrajit; raavaNishchaapi = and even Indrajit (was striking); lakShmaNamchaapi = Lakshmana too; tau = both of them; abhighnantau = were striking; anyonyam = each other; na pratipadyataam = and did not experience; shramam = any weariness.

अनुवादः

In the combat, Lakshmana was striking Indrajit and Indrajit too was striking Lakshmana. Both of them were striking each other and did not experience any weariness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोरथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः ।
न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं चाप्यभिजग्मतुः ॥ ७६ ॥

बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ॥ ८८-६-७६ शुशुभाते महाविर्यौ प्ररूढाविव पर्वतौ ।

इस तरह युद्ध करते-करते उन दोनोंका बहुत समय व्यतीत हो गया; परंतु वे दोनों न तो युद्धसे विमुख हुए और न उन्हें थकावट ही हुई ॥ ७६ ॥

हीगॆ युद्ध माडुत्ता माडुत्ता बहळ हॊत्तु कळॆदुहोयितु. आदरॆ अवरिब्बरल्लि यारू युद्धदिन्द विमुखरागलिल्ल; आयासगॊळ्ळलू इल्ल.॥76॥

पदच्छेदः

76. baaNajaalaiH = with a multitude of arrows; avagaaDhaiH = dug deep; shariirasthaiH = into their bodies; mahaaviiryau tarasvinau = those two warriors of great prowess and swiftness; shushubhnate = shone; parvatau iva = like two mountains; praruuDhau = shooting forth plants from them.

अनुवादः

With a multitude of arrows dug deep into their bodies, those two warriors, of great prowess and swiftness, shone like two mountains shooting forth plants from them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं
समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य ।
प्रियहितमुपपादयन् महात्मा
समरमुपेत्य विभीषणोऽवतस्थे ॥ ७७ ॥

ततो रुधिरस्तिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम् ॥ ८८-६-७७ बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ।

युद्धके मुहानेपर पराजित न होनेवाले लक्ष्मणके युद्धजनित श्रमका निवारण तथा उनके प्रिय एवं हितका सम्पादन करनेके लिये महात्मा विभीषण युद्धभूमिमें आकर खड़े हो गये ॥ ७७ ॥

युद्धदल्लि पराजितनागदिद्द लक्ष्मणनिगॆ युद्धदिन्दाद श्रमवन्नु निवारिसलु हागू अवन प्रियवन्नू, हितवन्नू माडलिक्कागि महात्मनाद विभीषणनु लक्ष्मणन बळिगॆ बन्दनु.॥77॥

पदच्छेदः

77. tataH = at that time; sarvaaatraaNi = all their limbs; rudhira siktaani = dampened with blood; sam vR^itaani = and covered; sharaiH = with arrows; bhR^isham babhraajuH = shone very much; jvalantaH paavakaaH iva = like blazing fires.

अनुवादः

At that time, all their limbs, dampened with blood and thickly covered with arrows shone very much like blazing fires.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः ॥ ८८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अट्ठासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎम्भत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥88॥