०८७ इन्द्रजिता विभीषणभर्त्सनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Vibhishana takes Lakshmana to the place where indrajit is performing the sacrificial rite. He advises Lakshmana to destroy Indrajit even before he finishes the sacrificial rite at a banyan tree. Indrajit sees Vibhishana there and starts talking harsh words to him, saying that he has ditched him by bringing Lakshmana to that place. Vibhishana replies that because of Ravana’s vices, he has left him and joined Rama’s side. He further adds that Indrajit and his army will not survive under the range of Lakshmana’s arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

87. इन्द्रजित् और विभीषणकी रोषपूर्ण बातचीत

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः ।
धनुष्पाणिं तमादाय त्वरमाणो जगाम सः ॥ १ ॥

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः । धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम सः ॥ ८७-६-१

पूर्वोक्त बात कहकर हर्षसे भरे हुए विभीषण धनुर्धर सुमित्राकुमारको साथ लेकर बड़े वेगसे आगे बढ़े ॥ १ ॥

हीगॆ हेळि हर्षगॊण्ड विभीषणनु धनुर्धर सौमित्रियन्नु जॊतॆगूडि अत्यन्त वेगवागि इन्द्रजितुविद्दॆडॆ होदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. evam = thus; uktvaa = speaking; saumitrim = to lakshmana; saH vibhiShaNaH = that Vibhishana; tam dhanuShpaaNim aadaaya = taking him who held a bow in his hand; jagaama = went; jaata harShaH = rejoiced; tvaramaaNaH = hurriedly.

अनुवादः

After speaking to him as aforesaid, Vibhishana taking Lakshmana, who held a bow in his hand, felt rejoiced and hastened away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य तु महद् वनम् ।
अदर्शयत तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ २ ॥

अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम् । दर्शयामास तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः ॥ ८७-६-२

थोड़ी ही दूर जानेपर विभीषणने एक महान् वनमें प्रवेश करके लक्ष्मणको इन्द्रजित् के कर्मानुष्ठानका स्थान दिखाया ॥ २ ॥

स्वल्प दूर होगि विभीषणनु ऒन्दु महावनवन्नु प्रवेशिसि इन्द्रजितुविन कर्मानुष्ठानद स्थानवन्नु लक्ष्मणनिगॆ तोरिसिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. gatvaa = going; aviduuram = not very distant; tataH = from there; vibhiiShaNaH = Vibhishana; pravishya = having entered; mahat vanam = an extensive thicket; adarshayata = showed; lakShmaNaaya = to Lakshmana; tat karma = that place where Indrajit was going to pour oblations into the sacred fire.

अनुवादः

Moving not very distant from there and entering an extensive thicket, Vibhishana showed to Lakshmana, the place where Indrajit was going to pour oblations into the sacred fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलजीमूतसङ्काशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम् ।
तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत् ॥ ३ ॥

वहाँ एक बरगदका वृक्ष था, जो श्याममेघके समान सघन और देखनेमें भयंकर था । रावणके तेजस्वी भ्राता विभीषणने लक्ष्मणको वहाँकी सब वस्तुएँ दिखाकर कहा— ॥ ३ ॥

अल्लॊन्दु दॊड्ड आलद मरवु कप्पु मोडदन्तॆ दट्टवागि भयङ्करवागि काणुत्तित्तु. तेजस्वी रावणानुज विभीषणनु लक्ष्मणनिगॆ अल्लिय ऎल्ल वस्तुगळन्नु तोरिसि हेळिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tejasvii = the glorious; raavaNa bhraataa = Vibhishana; nyavedayat = showed; bhiimadarshanam = a terribly looking; nyagrodham = banyan tree; niilajiimuutasamkaasham = looking like a black cloud.

अनुवादः

The glorious Vibhishana showed a terribly looking banyan tree, appearing like a blace cloud (and spoke as follows).

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहोपहारं भूतानां बलवान् रावणात्मजः ।
उपहृत्य ततः पश्चात् सङ्ग्राममभिवर्तते ॥ ४ ॥

इहोपहारं भूतानां बलवान्रावणातजः । उपहृत्य ततः पश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ॥ ८७-६-४

‘सुमित्रानन्दन! यह बलवान् रावणकुमार प्रतिदिन यहीं आकर पहले भूतोंको बलि देता, उसके बाद युद्धमें प्रवृत्त होता है ॥ ४ ॥

सुमित्रानन्दन! ई बलवन्त रावणकुमारनु प्रतिसल इल्लिगॆ बन्दु भूतगळिगॆ बलियन्नु कॊट्टु युद्धभूमिगॆ बरुत्तानॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. upahR^itya = after offering; upahaaram = oblations; bhuutaanaam = to the spirits; iha = here; balavaan = the mighty; raavaNaatmajaH = Indrajit; abhivartate = proceeds; samgraamam = to the battle; pashchaat = afterwards.

अनुवादः

“After offering oblations to the spirits at this place, the mighty Indrajit proceeds to the battle afterwards.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः ।
निहन्ति समरे शत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ॥ ५ ॥

‘इसीसे संग्रामभूमिमें यह राक्षस सम्पूर्ण भूतोंके लिये अदृश्य हो जाता है और उत्तम बाणोंसे शत्रुओंको मारता तथा बाँध लेता है ॥ ५ ॥

इदरिन्द रणरङ्गदल्लि ई राक्षसनु समस्त प्राणिगळिगॆ अदृशनागि, उत्तम बाणगळिन्द शत्रुवन्नु बन्धिसि संहरिसिबिडुत्तानॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. tataH = thereupon; raakShasaH = (this) demon; bhavati = becomes; adR^ishyaH = invisible; sarva bhuutaanaam = to all the beings; nihanti = kills; shatruun = the enemies; samare = in battle; badhnaati = and binds; sharottamaiH = with excellent arrows.

अनुवादः

“Thereupon, this demon becomes invisible to any one, kills some enemies in battle and binds some with his excellent arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् ।
विध्वंसय शरैर्दीप्तैः सरथं साश्वसारथिम् ॥ ६ ॥

तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् ।
विध्वंसय शरैदीप्तैः सरथं साश्वसारथिम् ॥

तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम् । विध्वंसय शरैस्तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम् ॥ ८७-६-६

‘अतः जबतक यह इस बरगदके नीचे आये, उसके पहले ही आप अपने तेजस्वी बाणोंद्वारा इस बलवान् रावण-कुमारको रथ, घोड़े और सारथिसहित नष्ट कर दीजिये’ ॥

आद्दरिन्द इन्द्रजितु ई वटवृक्षद बळिगॆ बरुवुदरॊळगॆ नीनु तेजस्वी बाणगळिन्द अवन रथाश्व सारथियॊन्दिगॆ नाश माडु.॥6॥

पदच्छेदः

6. vidhvamsaya = destroy; tam = that; balinam raavaNaatmajam = mighty Indrajit; saratham = with his chariot; saashvasaarathim = along with its horses and charioteer; diiptaiH sharaiH = by your blazing arrows; apraviShTam = while he has not reached; nyagrodham = the banyan tree.

अनुवादः

“Destroy that mighty Indrajit, along with his chariot, horses and charioteer, by releasing your blazing arrows, even while he has not reached the banyan tree.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन् धनुः ॥ ७ ॥

तब ‘बहुत अच्छा’ कहकर मित्रोंका आनन्द बढ़ानेवाले महातेजस्वी सुमित्राकुमार अपने विचित्र धनुषकी टंकार करते हुए वहाँ खड़े हो गये ॥ ७ ॥

‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि मित्ररिगॆ आनन्दवन्नुण्टुमाडुव महातेजस्वी सौमित्रियु तन्न चित्रितवाद धनुस्सन्नु टॆङ्करिसि अल्लि निन्तुकॊण्डनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. mahaatejaaH = the greatly brilliant; saumitriH = Lakshmana; mitranandanaH = a delight of his friends; tatheti = saying ‘So be it’; babhuuva avasthitaH = took his stand; tatra = there chitram dhanuH visphaarayan = twanging his wonderful bow at full length.

अनुवादः

That greatly brilliant Lakshmana, a delight of his fiends, saying ‘So be it’ took his stand there, twanging his bow at full length.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः ।
इन्द्रजित् कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ॥ ८ ॥

स रथेनाग्निवर्णेन बलवान् रावणात्मजः ।
इन्द्रजित् कवची धन्वी सध्वजः प्रत्यदृश्यत ॥

इतनेमें ही बलवान् रावणकुमार इन्द्रजित् अग्निके समान तेजस्वी रथपर बैठा हुआ कवच, खड्ग और ध्वजाके साथ दिखायी पड़ा ॥ ८ ॥

अष्टरल्लि बलवन्त इन्द्रजितनु अग्नियन्तॆ तेजस्वी रथदल्लि कुळित, कवच-खड्ग मत्तु ध्वजदॊन्दिगॆ काणिसिकॊण्डनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH balavaan indrajit = that mighty Indrajit; raavaNaatmajah = the son of Ravana; kavachii = wearing an armour; khaDgii = and a sword; sadhvajaH = distinguished by his ensign; pratyadR^ishyata = appeared; rathena in his chariot; agnivarNena = having a colour of fire.

अनुवादः

That Indrajit, the son of Ravana, clad in armour, armed with a sword, and distinguished by his ensign, appeared in a fire-coloured chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम् ।
समाह्वये त्वां समरे सम्यग् युद्धं प्रयच्छ मे ॥ ९ ॥

तब महातेजस्वी लक्ष्मणने पराजित न होनेवाले पुलस्त्य-कुलनन्दन इन्द्रजित् से कहा—‘राक्षसकुमार! मैं तुम्हें युद्धके लिये ललकारता हूँ । तुम अच्छी तरह सँभलकर मेरे साथ युद्ध करो’ ॥ ९ ॥

आग महातेजस्वी लक्ष्मणनु अपराजित पुलस्त्यनन्दन इन्द्रजितनल्लि हेळिदनु - राक्षसकुमार! नानु निन्नन्नु युद्धक्कागि आह्वानिसुत्तिद्देनॆ. नीनु नन्नॊडनॆ न्यायोचित युद्धमाडु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaatejaaH = that highly splendid Lakshmana; uvaacha = spoke; tam = to that; paulastya = Indrajit the scion of sage Pulastya; aparaajitam = who had never been conquered before (as follows):;samaahvaye = I am inviting; tvaam = you; samare = for a fight; prayachchha = give; yuddham = battle; me = to me; samyak = in a right manner.

अनुवादः

That highly splendid Lakshmana spoke to that Indrajit, the scion of Sage Paulastya, who had never been conquered before (as follows); “I am inviting you for a fight. Give battle to me in a right manner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ १० ॥

एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणत्मजः ।
अब्रवीत्परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम् ॥

लक्ष्मणके ऐसा कहनेपर महातेजस्वी और मनस्वी रावणकुमारने वहाँ विभीषणको उपस्थित देख कठोर शब्दोंमें कहा— ॥ १० ॥

लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग महातेजस्वी, मनस्वी रावणकुमारनु अल्लि विभीषणनु उपस्थितनागिरुवुदन्नु नोडि कठोरवाद मातुगळन्नु हेळिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. evam = thus; uktaH = spoken; (by Lakshmana); raavaNaatmajaH = Indrajit; mahaatejaaH = with a great brilliance; manasvii = and high mindedness; dR^iShTvaa = seeing; vibhiiShaNam = Vibhishana; tatra = there; abraviit = spoke; paruSham = (the following) harsh; vaakyam = word.

अनुवादः

Thus spoken by Lakshmana, Indrajit with a great brilliance and high mindedness, seeing Vibhishana there, spoke the following harsh words to him:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षात् भ्राता पितुर्मम ।
कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥ ११ ॥

इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम । कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस ॥ ८७-६-११

‘राक्षस! यहीं तुम्हारा जन्म हुआ और यहीं बढ़कर तुम इतने बड़े हुए । तुम मेरे पिताके सगे भाई और मेरे चाचा हो । फिर तुम अपने पुत्रसे—मुझसे क्यों द्रोह करते हो? ॥

राक्षसने! ई लङ्कॆयल्ले नीनु हुट्टि बॆळॆदॆ. नीनु नन्न तन्दॆय तम्मनु मत्तु ननगॆ चिक्कप्पनागिरुवॆ. हागिरुवाग नीनु निन्न मगनाद ननगॆ हेगॆ द्रोह माडुवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. raakShasa = O demon!; tvam = you; jaata samvR^iddhaH = are born and brought up; iha = here; saakShaat = directly; bhraataa = a brother; mama pituH = to my father; pitR^ivyaH = and an uncle; mama = to me; katham = how; druhyati = can you be hostile; putrasya = to a son?.

अनुवादः

“O demon! You are born and brought up here. You are a direct brother to my father and a paternal uncle to me. How can you be hostile to a son?

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते ।
प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥ १२ ॥

न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते ।
प्रमाणं न च सौन्दर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥

न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते । प्रमाणं न च सोदर्यं न धर्मो धर्मदूषण ॥ ८७-६-१२

‘दुर्मते! तुममें न तो कुटुम्बीजनोंके प्रति अपनापनका भाव है, न आत्मीयजनोंके प्रति स्नेह है और न अपनी जातिका अभिमान ही है । तुममें कर्तव्य-अकर्तव्यकी मर्यादा, भ्रातृप्रेम और धर्म कुछ भी नहीं है । तुम राक्षस-धर्मको कलंकित करनेवाले हो ॥ १२ ॥

दुर्मतिये! निन्नल्लि कुटुम्बदवर कुरितु आत्मीयतॆयागलि, आत्मीय जनरल्लि स्नेहवागली, तन्न जातिय अभिमानवागली इल्ल. निन्नल्लि कर्तव्य-अकर्तव्यद विवेचनॆ, भ्रातृप्रेम, धर्म एनू इल्ल. नीनु राक्षस धर्मवन्नु कलङ्कितगॊळिसुववनागिद्दीय.॥12॥

पदच्छेदः

12. durmati = O perverted fellow!; dharmaduuShaNa = an abuser of righteousness!; JNaatitvam = consanguinity; na pramaaNam = is not a norm; tava = to you; na sauhaardram = nor friendliness; na jaatiH = nor pride of birth; na saudaryam = nor brotherly feeling; na dharmaH = nor a right conduct.

अनुवादः

“O perverted fellow, an abuser of righteousness! Consanguinity is not a norm for you, nor friendliness, nor pride of birth, nor a brotherly feeling nor a right conduct.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः ।
यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः ॥ १३ ॥

‘दुर्बुद्धे! तुमने स्वजनोंका परित्याग करके दूसरोंकी गुलामी स्वीकार की है । अतः तुम सत्पुरुषोंद्वारा निन्दनीय और शोकके योग्य हो ॥ १३ ॥

दुर्बुद्धे! नीनु स्वजनरन्नु परित्यजिसि, इन्नॊब्बर दास्यवन्नु स्वीकरिसिरुवॆ. आद्दरिन्द नीनु सत्पुरुषर निन्दॆ मत्तु शोकक्कॆ योग्य नागिद्दीयॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. durbuddhe = O evil-minded one!; tvam = you; asi = are; shochyaH = pitiable; nindaniiyashcha = and deserve to be reproached; saadhubhiH = by the virtuous; yaH utsR^ijya = (in that) having abandoned; svajanam = your own kind; tvam aagataH = you have entered into; parabhR^ityatvam = the service of our enemy.

अनुवादः

“O evil-minded one! You are pitiable and deserve to be reproached by the virtuous, in that having abandoned your onw kind, you have entered into the service of our enemy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम् ।
क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीच पराश्रयः ॥ १४ ॥

‘नीच निशाचर! तुम अपनी शिथिल बुद्धिके द्वारा इस महान् अन्तरको नहीं समझ पा रहे हो कि कहाँ तो स्वजनोंके साथ रहकर स्वच्छन्दताका आनन्द लेना और कहाँ दूसरोंकी गुलामी करके जीना है ॥ १४ ॥

नीचनिशाचरने! स्वजनरॊडनॆ बाळि बदुकुवुदॆल्लि? नीचराद इतररन्नु आश्रयिसुवुदॆल्लि? ऒन्दक्कॊन्दु सम्बन्धवे इल्ल. निन्न शिथिलबुद्धियिन्दागि इदर तारतम्यवन्नु नीनु तिळिदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. tvam = you; na vatsi = are not recognising; mahat = the great; antaram = difference; shithilayaa buddhyaa = with your feeble mind; etat = in this manner; kva cha = where; svajana samvaasaH = is living together with one’s own kindred; kvacha = and where; niicha paraashrayaH = is taking refuge iwth low kind of enemies?

अनुवादः

“You are not recognizing the great difference because of your feeble mind. Where is living together with one’s own kindred and where is taking refuge with low kind of enemies?

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा ।
निर्गुणः स्वजनः श्रेयान् यः परः पर एव सः ॥ १५ ॥

‘दूसरे लोग कितने ही गुणवान् क्यों न हों और स्वजन गुणहीन ही क्यों न हो? वह गुणहीन स्वजन भी दूसरोंकी अपेक्षा श्रेष्ठ ही है; क्योंकि दूसरा दूसरा ही होता है (वह कभी अपना नहीं हो सकता) ॥ १५ ॥

इतररु ऎष्टे गुणवन्तनिरलेनु? स्वजनरु गुणहीनरागिद्दरू गुणदिन्द स्वजनने इतररिन्द श्रेष्ठनु. एकॆन्दरॆ इतररु बेरॆये आगिरुत्तारॆ, अवरु ऎन्दू नम्मवरागुवुदिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. parajanaH = opponents; guNavaanvaa = may be virtuous; svajanaH = one’s own kindred; nirguNo.api = may not be virtuous; nirguNaH svajanaH = the unvirtuous kindred; shreyaan = is preferable; yaH paraH = he who is an enemy; saH = he; para eva hi = is indeed just an enemy.

अनुवादः

“Opponents may be virtuous. One’s own kindred may not be virtuous. But, a relation, though bereft of merit is preferable. An enemy is, indeed, ever an enemy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते ।
स स्वपक्षे क्षयं याते पश्चात् तैरेव हन्यते ॥ १६ ॥

यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते । स स्वपक्षे क्षयं प्राप्ते पश्चात्तैरेव हन्यते ॥ ८७-६-१६

‘जो अपने पक्षको छोड़कर दूसरे पक्षके लोगोंका सेवन करता है, वह अपने पक्षके नष्ट हो जानेपर फिर उन्हींके द्वारा मार डाला जाता है ॥ १६ ॥

तन्न पक्षवन्नु बिट्टु शत्रुपक्षवन्नु सेविसुववनु तन्न पक्ष नाशवाद मेलॆ अवनिन्दले हतनागुत्तानॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. yaH = he who; parityajya = having abandoned; svapakSham = his onw side; niShevate = and serves; parapakSham = the side of an adversary; saH = he; praapte = having obtained; kShayam = the destruction; svapakShe = of his own side; hanyate = would be killed; pashchaat = thereafter; taireva = only be them.

अनुवादः

“He who, abandoning his own side, takes sides with adversary, is killed, after his own knsmen are destroyed just by those people of the other side.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर ।
स्वजनेन त्वया शक्यं पौरुषं रावणानुज ॥ १७ ॥

निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर । स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज ॥ ८७-६-१७

‘रावणके छोटे भाई निशाचर! तुमने लक्ष्मणको इस स्थान तक ले आकर मेरा वध करानेके लिये प्रयत्न करके यह जैसी निर्दयता दिखायी है, ऐसा पुरुषार्थ तुम्हारे-जैसा स्वजन ही कर सकता है—तुम्हारे सिवा दूसरे किसी स्वजनके लिये ऐसा करना सम्भव नहीं है’ ॥ १७ ॥

रावणानुजने! नीनु लक्ष्मणनन्नु इल्लिगॆ करॆतन्दु नन्न वधॆगागि प्रयत्निसिदुदु निर्दयतॆये सरि. इन्तह क्रूर कार्यमाडलु स्वजननाद निन्नन्तहवनिन्द मात्र साध्य.॥17॥

पदच्छेदः

17. raavaNaanuja = O Indrajit; nishaachara = the demon! niranukroshataa = the ruthlessness; iyam yaadR^ishii te = thus shown by you; pauruSham = and the manliness exhibited by you (in bringing Lakshmana here); shakyam could be possible; tvayam = only by you; svajanena = our own kindred.

अनुवादः

“O Indrajit, the demon! The ruthlessness thus shown by you and the manliness exhibited by you (in bringing Lakshmana here) could be possible only by you, our own kindred.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः ।
अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे ॥ १८ ॥

अपने भतीजेके ऐसा कहनेपर विभीषणने उत्तर दिया—‘राक्षस! तू आज ऐसी शेखी क्यों बघारता है? जान पड़ता है तुझे मेरे स्वभावका पता ही नहीं है ॥ १८ ॥

अण्णन मगनु हेळिद मातन्नु केळि विभीषणनु उत्तरिसिदनु - नीनु इन्दु हीगॆ हरटुत्तिरुवॆ? निनगॆ नन्न स्वभाव तिळिदिल्ल ऎन्दे अनिसुत्तदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. iti = thus; uktaH = spoken; bhraatR^iputreNa = by his brother’s son; vibhiiShaNaH = Vibhishana; pratyuvaacha = replied; raakShasa = O demon!; kim = why; vikatthase = do you speak perversely; ajaananniva = as though you do not know; machchhiilam = my nature.

अनुवादः

Hearing the words of Indrajit, his brother’s son, Vibhishana replied: “O demon! Why do you speak perversely, as though you are not aware of my nature.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् ।
कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ।
गुणो यः प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसम् ॥ १९ ॥

राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात् । कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम् ॥ ८७-६-१९ गुणोऽयं प्रथमो नृइणां तन्मे शीलमराक्षसं ।

‘अधम! राक्षसराजकुमार! बड़ोंके बड़प्पनका खयाल करके तू इस कठोरताका परित्याग कर दे । यद्यपि मेरा जन्म क्रूरकर्मा राक्षसोंके कुलमें ही हुआ है, तथापि मेरा शील-स्वभाव राक्षसोंका-सा नहीं है । सत्पुरुषोंका जो प्रधान गुण सत्त्व है, मैंने उसीका आश्रय ले रखा है ॥

अधमने! राजकुमार! हिरियरल्लि गौरवतोरि नीनु ई कठोरतॆयन्नु त्यजिसु. नन्न जन्म क्रूरकर्मा राक्षस कुलदल्लि आदरू नन्न शील स्वभाव राक्षसरन्तॆ इल्ल. सत्पुरुषर प्रधानवाद सत्वगुणवन्ने नानु आश्रयिसिरुवॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. asaadho = O the wicked one!; raakShasendrasuta = O Indrajit!; gauravaat = out of respect; tyaja = abandon; pauruShyam = the harshness; aham jaataH yadyapi = even if I am born; rakShasaam kulam = in a demoniac race; kruura karmaNaam = doing cruel acts; me shiilam = my nature (of goodness); yaH prathamaH guNaH nR^iiNaam = which is the prime virtue of human beings; tat = that; araakShasam = is not demoniacal.

अनुवादः

“O Indrajit the wicked one! Atleast out of respect for the elders, abandon your harshness. Even if I am born in a demoniac race, which does cruel acts, my nature is goodness, which is prime virtue of human beings and it is not demoniacal.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे ।
भ्रात्रा विषमशीलोऽपि कथं भ्राता निरस्यते ॥ २० ॥

न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे ॥ ८७-६-२० भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते ।

‘क्रूरतापूर्ण कर्ममें मेरा मन नहीं लगता । अधर्ममें मेरी रुचि नहीं होती । यदि अपने भाईका शील-स्वभाव अपनेसे न मिलता हो तो भी बड़ा भाई छोटे भाईको कैसे घरसे निकाल सकता है? (परंतु मुझे घरसे निकाल दिया गया, फिर मैं दूसरे सत्पुरुषका आश्रय क्यों न लूँ?) ॥ २० ॥

क्रूर कर्मदल्लि नन्न मनस्सु होगुवुदिल्ल. अधर्मदल्लि ननगॆ रुचियिल्ल. तन्न तम्मन शीलस्वभाव तन्निन्द विपरीतवागिद्दरू अण्णनादवनु तम्मनन्नु हेगॆ मनॆयिन्द हॊर अट्टुवनु? (आदरॆ नन्नन्नु मनॆयिन्द हॊरहाकलागिदॆ, हागिरुवाग नानु बेरॆ सत्पुरुषरन्नु एकॆ आश्रयिसबारदु.॥20॥

पदच्छेदः

20. aham = I; na rame = do not delight; daarunena = in cruel acts; na rame vai = nor rejoice; adharmeNa cha = in virtuous acts; katham = how; bhraataa = can a brother; nirasyate = be driven away; bhraatraa = by his brother; viShamashilo.api = even if the former’s nature is different.

अनुवादः

“I neither delight in cruel acts, nor rejoice in unvirtuous acts. How can a brother be driven away by his brother, even if the former’s nature is different?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मात् प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम् ।
त्यक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा ॥ २१ ॥

धर्मात्प्रच्युतशीलं हि पुरुषं पापनिश्चयम् ॥ ८७-६-२१ त्वक्त्वा सुखमवाप्नोति हस्तादाशीविषं यथा ।

‘जिसका शील-स्वभाव धर्मसे भ्रष्ट हो गया हो,जिसने पाप करनेका दृढ़ निश्चय कर लिया हो, ऐसे पुरुषका त्याग करके प्रत्येक प्राणी उसी प्रकार सुखी होता है, जैसे हाथपर बैठे हुए जहरीले सर्पको त्याग देनेसे मनुष्य निर्भय हो जाता है ॥ २१ ॥

यार शीलस्वभावगळु धर्मदिन्द भ्रष्टनागि होगिदॆयो, यारु पापवन्ने माडलु दृढनिश्चय माडिरुवनो, इन्तह पुरुषनन्नु त्यजिसि प्रतियॊन्दु प्राणियु कैय्यमेलॆ कुळितिरुव विषसर्पवन्नु त्यजिसिदन्तॆ मनुष्य निर्भयनादन्तॆ सुखियागुत्तानॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. tyaktvaa = renouncing; puruSham = a man; paapanishschayam = of sinful resolve; prachyuta shiilam = whose conduct has deviated; dharmaat = from righeousness; avaapnoti = one attains; sukham = happiness; ashiivisham yathaa = as (one shakes off) a venomous serpent; hastaat = from his hand.

अनुवादः

“Renouncing a man of sinful resolve hose conduct has deviated from righteousness, one attains happiness, as one shakes off a venomous serpent from his hand.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकम् ।
त्याज्यमाहुर्दुरात्मानं वेश्म प्रज्वलितं यथा ॥ २२ ॥

परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शनम् ।
त्याज्यमाहुर्दुरात्मानं वेश्म प्रज्वलितं यथा ॥

परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शाम् ॥ ८७-६-२२ त्याज्यमाहुर्दुरात्मानं वेश्म प्रज्वलितं यथा ।

‘जो दूसरोंका धन लूटता हो और परायी स्त्रीपर हाथ लगाता हो, उस दुरात्माको जलते हुए घरकी भाँति त्याग देने योग्य बताया गया है ॥ २२ ॥

बेरॆयवर धनवन्नु अपहरिसुववनन्नु, परस्त्रीय मेलॆ कैयिडुववन्नु अन्तह दुरात्मनन्नु, उरियुव मनॆयन्नु त्यजिसिदन्तॆ बिडुवुदे योग्यवागिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. aahuH = (the wise men) say that duraatmanam = an evil-natured fellow; yuktam = who is intent; para svaharaNe = on taking away other’s property; paradaaraabhimarshakm = and lustfully touches another’s wife; tyaajyam = is worth shunning; prajvalitam veshmayathaa = as one abandons a house in flames.

अनुवादः

“The wise men say that an evil-natured fellow, who is intent on taking away other’s property and lustfully touches another’s wife, is worth shunning, as one abandons a house in flames.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् ।
सुहृदामतिशङ्का च त्रयो दोषाः क्षयावहाः ॥ २३ ॥

परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम् ॥ ८७-६-२३ सुहृदामतिशङ्कां च त्रयो दोषाः क्षयावहाः ।

‘पराये धनका अपहरण, परस्त्रीके साथ संसर्ग और अपने हितैषी सुहृदोंपर अधिक शङ्का—अविश्वास—ये तीन दोष विनाशकारी बताये गये हैं ॥ २३ ॥

परधन अपहरण, परस्त्री संसर्ग, तन्न हितैषि सुहृदर मेलॆ अविश्वास ई मूरु दोषगळु विनाशकारिगळागिवॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. trayaH = three; doShaaH = faults; kShayaavahaaH = produce destruction; parasvaanaamharaNam = taking away other’s property; para daaraabhi marshanam = lustfully touching another’s wife; suhR^idaam atishaN^kaacha = and excessive distrust with one’s friends.

अनुवादः

“Three faults produce destruction. Taking away other’s property, lustfully touching another’s wife and excessive distrust with one’s friends.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः ।
अभिमानश्च रोषश्च वैरित्वं प्रतिकूलता ॥ २४ ॥
एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।
गुणान् प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः ॥ २५ ॥

महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः ।
अभिमानश्च कोपश्च वैरत्वं प्रतिकूलता ॥ एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।
गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः ॥

महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः ॥ ८७-६-२४ अभिमानश्च कोपश्च वैरित्वं प्रतिकूलता । एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ॥ ८७-६-२५ गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः ।

‘महर्षियोंका भयंकर वध, सम्पूर्ण देवताओंके साथ विरोध, अभिमान, रोष, वैर और धर्मके प्रतिकूल चलना—ये दोष मेरे भाईमें मौजूद हैं, जो उसके प्राण और ऐश्वर्य दोनोंका नाश करनेवाले हैं । जैसे बादल पर्वतोंको आच्छादित कर देते हैं, उसी प्रकार इन दोषोंने मेरे भाईके सारे गुणोंको ढक दिया है ॥ २४-२५ ॥

महर्षिगळ भयङ्कर वधॆ, समस्त देवतॆगळल्लि विरोध, अभिमान, रोष, वैर, धर्मद प्रतिकूल नडॆयुवुदु, ई प्राणगळु मत्तु ऐश्वर्यगळन्नू नाश माडुवन्तह दोषगळु नम्म अण्णनल्लि इवॆ. मोडगळु पर्वतवन्नु आच्छादिसु वन्तॆ ई दोषगळु अण्णन ऎल्ल गुणगळन्नु मुच्चिहाकिवॆ.॥24-25॥

पदच्छेदः

24; 25. ete doShaaH = these faults; jiivitaishvaryanaashanaaH = which destroy one’s life and lordship; ghoraH vadhaH maharShiiNaam = terribly killing the great sages; sarvadevaiH vigrahaH cha = waging war against all celestials; abhimaanashcha = arrogance; roShaH cha = becoming angry very easily; vairitvam cha = quarrelsomeness; pratikuulataa = ill-will; prachchhaadayaamaasaH = have concealed; guNaan = the good qualities; mama bhraatuH = of my elder brother; toyadaaH iva = as clouds (conceal); parvataaniva = (the view of) mountains.

अनुवादः

“These faults which destroy one’s life and lordship killing great sages terribly, waging war against all celestials, arrogance, becoming angry very easily, quarrelsomeness, ill-will have concealed the good qualities of my elder brother, as the clouds conceal the view of mountains.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव ।
नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता ॥ २६ ॥

‘इन्हीं दोषोंके कारण मैंने अपने भाई एवं तेरे पिताका त्याग किया है । अब न तो यह लङ्कापुरी रहेगी, न तू रहेगा और न तेरे पिता ही रह जायँगे ॥ २६ ॥

ई दोषगळिन्दागिये नानु नन्न अण्णनन्नु त्यजिसिदॆ. ईगलादरो ई लङ्कॆयागली, नीनागलि, निन्न तन्दॆयागली उळियलारदु.॥26॥

पदच्छेदः

26. etaiH doShaiH = because of these faults; tava pitaa = your father; bhraataa = and my brother; parityaktaH = has been abandoned; mayaa = by me; na = neither will; iyam laN^kaa purii = this City of Lanka; asti = will exist (any longer); na tvam cha = nor you; na te pitaacha = nor your father.

अनुवादः

“Because of these vices, Ravana, your father and my brother, has been abandoned by me. Neither will this City of Lanka will exist any longer nor you nor your father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिमानश्च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस ।
बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद् यदिच्छसि ॥ २७ ॥

अतिमानश्च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस ।
बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यदिच्छसि ॥

अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस । बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि ॥ ८७-६-२७

‘राक्षस! तू अत्यन्त अभिमानी, उद्दण्ड और बालक (मूर्ख) है, कालके पाशमें बँधा हुआ है; इसलिये तेरी जो-जो इच्छा हो, मुझे कह ले ॥ २७ ॥

राक्षसने! नीनु अत्यन्त अभिमानि, उद्दण्ड मत्तु मूर्खनागिरुवॆ, कालपाशदिन्द बन्धिसिरुवॆ; आद्दरिन्द नीनेनु बयसुवॆयो अदन्नु ननगॆ हेळु.॥27॥

पदच्छेदः

27. raakShasa = O demon!; tvam = you; maam bruuhi = can talk to me; yat yat ichchhasi = as you like; atimaanashcha = you are highly arrogant; baalashcha = foolish; durviniitashcha = and indisciplined; kaalapaashena baddhaH = and caught; as you are; in the noose of Death.

अनुवादः

“O demon! You can talk to me as you like, since you are arrogant, foolish, indisciplined and caught, as you are, in the noose of Death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्येह व्यसनं प्राप्तं यन्मां परुषमुक्तवान् ।
प्रवेष्टुं न त्वया शक्यं न्यग्रोधं राक्षसाधम ॥ २८ ॥

अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किमिह त्वं तु वक्ष्यसि । प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम ॥ ८७-६-२८

‘नीच राक्षस! तूने मुझसे जो कठोर बात कही है, उसीका यह फल है कि आज तुझपर यहाँ घोर संकट आया है । अब तू बरगदके नीचेतक नहीं जा सकता ॥

नीच राक्षसने! नीनु ननगॆ कठोरवाद मातुगळन्नु हेळिद फलवे इन्दु निन्न मेलॆ घोर सङ्कट बन्दॊदगिदॆ. ईग नीनु वटवृक्षदवरॆगॆ होगलारॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. raakShasaadhama = O the worst of demons!; yat = for which reason; uktavaan = you spoke; paruSham = harsha words; maam = about me; adya = today; praaptam = you got; vyasanam = a calamity; iha = here; na shakyam = it is not possible; tvayaa = for you; pravaShTum = to enter; nyagrodham = the banyan tree.

अनुवादः

“O the worst of demons! You got this calamity here because you spoke harsh words to me today. You cannot reach the banyan-tree any longer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यं जीवितुं त्वया ।
युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह ।
हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षयम् ॥ २९ ॥

धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यं जीवितुं त्वया ।
युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह ।
हतस्त्वं देवताकार्यं करिष्यसि यमक्षये ॥

धर्षयित्वा तु काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया । युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह ॥ ८७-६-२९ हतस्त्वं देवता कार्यं करिष्यसि यमक्षये ।

‘ककुत्स्थकुलभूषण लक्ष्मणका तिरस्कार करके तू जीवित नहीं रह सकता; अतः इन नरदेव लक्ष्मणके साथ रणभूमिमें युद्ध कर । यहाँ मारा जाकर तू यमलोकमें पहुँचेगा और देवताओंका कार्य करेगा (उन्हें संतुष्ट करेगा) ॥

ककुत्स्थ कुलभूषण लक्ष्मणनन्नु तिरस्करिसि नीनु बदुकुळियलारॆ; आद्दरिन्द ई नरदेव लक्ष्मणनॊडनॆ युद्धमाडु. नीनु इल्लि सत्तु यमलोकक्कॆ होगि देवतॆगळन्नु सन्तोषपडिसुवॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. na shakyam = It is not possible; tvayaa = for you; jiivitum = to survive; dharShayitvaa = on attacking; kaakutthsam = Lakshmana; yuddhyasva = you fight; lakShmaNena saha = with Lakshmana; naradevana = the lord of men; raNe = in the battle; hataH = being killed; tvam = you; kariShyasi = will do; devataakaaryam = sacred work; yamakShaya = in the abode of Yama; the god of Death.

अनुवादः

“It is not possible for you to survive, on attacking Lakshmana. You fight with Lakshmana, the lord of men, in the battle-field. After being killed, you will do sacred work in the abode of Yama, the god of Death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं
कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम् ।
न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं
त्वमद्य जीवन् सबलो गमिष्यसि ॥ ३० ॥

निदर्शय स्वात्मबलं समुद्यतं
कुरुष्व सर्वायुध सायकव्यम् ।
न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं
त्वमद्य जीवन्सबलो गमिष्यसि ॥

‘अब तू अपना बढ़ा हुआ सारा बल दिखा’ समस्त आयुधों और सायकोंका व्यय कर ले; परंतु लक्ष्मणके बाणोंका निशाना बनकर आज तू सेनासहित जीवित नहीं लौट सकेगा’ ॥ ३० ॥

ईग निन्नल्लिरुव हॆच्चिन बलवन्नु तोरु. समस्त आयुधगळन्नु मत्तु सायकगळन्नु व्ययमाडु. आदरॆ लक्ष्मणन बाणगळिगॆ गुरियागि नीनु सैन्य सहित बदुकि होगलारॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. kuruShva = do; sarvaayudhasaayaka vyayam = spend all your weapons and arrows; nidarshayitvaa = by showing; samudyatam aatmabalam = your own augmented strength; etya = reaching; baaNa gocharam = the range of arrows; lakShmaNasya = of Lakshmana; tvam nagammiSyasihi = you will not indeed go; jiivan = alive; adya = today; sabalaH = along with your army.

अनुवादः

“Do spend away all your weapons and arrows, by showing your own augmented strength. Reaching the range of Lakshmana’s arrows, you will not indeed return alive with your army today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः ॥ ८७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिर्निमित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सतासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎम्भत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥87॥