०८४ विभीषणेन इन्द्रजिद्रहस्यभेदनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Vibhishana comes to Lakshmana and beholds Rama having fallen into a swoon and lying in the lap of Lakshmana. Lakshmana informs Vibhishana that on hearing the words of Hanuma saying that Seetha was killed by Indrajit, Rama fell into a swoon. Telling Rama the secret of conjuring trick practiced by Indrajit in killing an illusory image of Seetha, Vibhishana assures him of Seetha being still alive and urges him to send Lakshmana with an army to the sanctuary of Nikumbhila.

स्रोतः: valmikiramayan.net

84. विभीषणका श्रीरामको इन्द्रजित् की मायाका रहस्य बताकर सीताके जीवित होनेका विश्वास दिलाना और लक्ष्मणको सेनासहित निकुम्भिला-मन्दिरमें भेजनेके लिये अनुरोध करना

राममाश्वासमाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले ।
निक्षिप्य गुल्मान् स्वस्थाने तत्रागच्छद् विभीषणः ॥ १ ॥

राममाश्वासयाने तु लक्ष्मणे भ्रातृवत्सले । निक्षिप्य गुल्मान्स्वस्थाने तत्रागच्छद्विभीषणः ॥ ६-८४-१

भ्रातृभक्त लक्ष्मण जब श्रीरामको इस प्रकार आश्वासन दे रहे थे, उसी समय विभीषण वानरसैनिकोंको अपने-अपने स्थानपर स्थापित करके वहाँ आये ॥ १ ॥

भ्रातृवत्सल लक्ष्मणनु श्रीरामनिगॆ हीगॆ आश्वासनॆ कॊडुत्तिरुवागले विभीषणनु वानर सैन्यवन्नु यथा यथा स्थानगळल्लि स्थापिसि, रामनिद्दल्लिगॆ बन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. lakShmaNe = (While) Lakshmana; bhraatR^ivatsale = who was fond of his brother; aashvaasamaane = was consoling; raamam = Rama; vibhiiShaNaH = Vibhishana; nikShipya = keeping; gulmaan = the division of his army; svasthaane = in their respective positions; aagachchhat = arrived; tatra = there.

अनुवादः

While Lakshmana, who was so fond of his brother, was consoling Rama, Vibhishana, keeping the troops of simian army in their respective positions, arrived there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिरभिसंवृतः ।
नीलाञ्जनचयाकारैर्मातङ्गैरिव यूथपैः ॥ २ ॥

नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिरभि संवृतः ।
नीलाञ्जनचयाकारैर्मातङ्गरिव यूथपैः ॥

नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये चार निशाचर वीर, जो काली कज्जल-राशिके समान काले शरीरवाले यूथपति गजराजोंके समान जान पड़ते थे, चारों ओरसे घेरकर उनकी रक्षा कर रहे थे ॥ २ ॥

नाना विधवाद आयुधगळन्नु धरिसिद, काडिगॆय राशियन्तॆ कप्पाद, मदिसिद सलगगळन्तॆ काणुत्तिद्द नाल्वरु राक्षसश्रेष्ठरिन्द विभीषणनु परिवृतनागिद्दनु.॥2॥

सोऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसम् ।
वानरांश्चापि ददृशे बाष्पपर्याकुलेक्षणान् ॥ ३ ॥

सोऽभिगम्य महात्मानं राघवं शोकलालसम् ।
वानरांश्चापि ददृशे भाष्पपर्याकुलेक्षणान् ॥

वहाँ आकर उन्होंने देखा महात्मा लक्ष्मण शोकमें मग्न हैं तथा वानरोंके नेत्रोंमें भी आँसू भरे हुए हैं ॥ ३ ॥

अल्लिगॆ बन्दु नोडुत्तानॆ - महात्मा लक्ष्मणनु शोकमग्ननागिद्दनु. ऎल्ल वानरर कण्णीरु तुम्बिकॊण्डिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

2; 3. saH = that Vibhishana; abhivR^itaH = surround; chaturbhiH viiraiH = by four warriors; naanaapraharaNaiH = wielding many types of weapons; yuuthapaiH = who were chiefs of troops; niilaaNjana chaakaaraiH = who looked like heaps of black collyrium; maataN^gaiH iva = and who were appearing like elephants; abhigamya = approaching; mahaatmaanam = the great souled; raaghavam = Lakshmana; shokalaalasam = who was totally absorbed in sorrow; dadR^ishe = saw; vaanaraamshchaapi = even the monkeys; baaShpaparyaakulekShaNaan = having their eyes filled with tears.

अनुवादः

That Vibhishana, surrounded by four warriors, wielding many types of weapons, and who were chiefs of troops, looking like heaps of black collyrium and who were appearing like elephants, approached Lakshmana who was totally engrossed in sorrow and saw the monkeys also, whose eyes were filled with tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।
ददर्श मोहमापन्नं लक्ष्मणस्याङ्कमाश्रितम् ॥ ४ ॥

साथ ही इक्ष्वाकुकुलनन्दन महात्मा श्रीरघुनाथजीपर भी उनकी दृष्टि पड़ी, जो मूर्च्छित हो लक्ष्मणकी गोदमें लेटे हुए थे ॥ ४ ॥

जॊतॆगॆ इक्ष्वाकु कुलनन्दन महात्मा श्रीरघुनाथन कडॆगॆ नोडिदरॆ अवनु मूर्छितनागि लक्ष्मणन तॊडॆयल्लि मलगिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dadarsha cha = (Vibhishana) also saw; mahaatmaanam = the great souled Rama; ikShvaakukulanandanam = the delight of Ikshvaku dynasty; moham aapannam = fallen into a swoon; aashritam = and resting on; aN^kam = the lap; lakShmaNasya = of Lakshmana.

अनुवादः

Vibhishana also saw the great-souled Rama, the delight of Inkshvaku dynasty fallen into a swoon and resting on the lap of Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्रीडितं शोकसन्तप्तं दृष्ट्वा रामं विभीषणः ।
अन्तर्दुःखेन दीनात्मा किमेतदिति सोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥

श्रीरामचन्द्रजीको लज्जित तथा शोकसे संतप्त देख विभीषणका हृदय आन्तरिक दुःखसे दीन हो गया । उन्होंने पूछा—‘यह क्या बात है ?’ ॥ ५ ॥

श्रीरामनु लज्जितनागि शोक सन्तप्तनागि रुवुदन्नु नोडि, दुःखदिन्द दीन हृदयनाद विभीषणनु ‘इदेनिदु?’ ऎन्दु प्रश्निसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. dR^iShTvaa = seeing; vriiDitam = the embarrassed; raamam = Rama; shokasantaptam = tormented with grief; saH vibhiiShaNaH = that Vibhishana; diinaatmaa = distressed in spirits; duHkhena = with agony; antaH = inside; abraviit = asked him; kim etat iti = “What is this?”

अनुवादः

On seeing the embarrassed Rama, tormented with grief, that Vibhishana, distressed as he was in spirits, with agony inside, asked him, “What is this?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणमुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान् ।
लक्ष्मणोवाच मन्दार्थमिदं बाष्पपरिप्लुतः ॥ ६ ॥

विभीषणमुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्चवानरान् ।
लक्ष्मणोवाच मन्दार्थमिदं भाष्पपरिप्लुतः ॥

विभीषण मुखं दृष्ट्वा सुग्रीवं तांश्च वानरान् । उवाच लक्ष्मणो वाक्यमिदं बाष्पपरिप्लुतः ॥ ६-८४-६

तब लक्ष्मणने विभीषणके मुँहकी ओर देखकर तथा सुग्रीव और दूसरे-दूसरे वानरोंपर दृष्टिपात करके आँसू बहाते हुए मन्दस्वरमें कहा— ॥ ६ ॥

आग लक्ष्मणनु विभीषणनन्नु सुग्रीव हागू इतर वानरर कडॆगॆ दृष्टिहरिसि कण्णीरु सुरिसुत्ता मॆल्लगॆ विभीषणनल्लि हेळिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. dR^iShTvaa = seeing; viibhiishaNamukham = Vibhishana’s face; sugriivam = Sugreeva; taan vaanaraamshcha = and those mokeys; lakShmaNaH = Lakshmana; baaShpa pariplutaH = with tears pouring down; uvaacha = spoke; idam = thse words; mandaartham = with splendid meaning.

अनुवादः

Fixing his gaze on Vibhishana’s face and looking at Sugreeva and those monkeys, Lakshmana with tears pouring down, spoke the following words, with a splendid meaning:

स्रोतः: valmikiramayan.net

हता इन्द्रजिता सीता इति श्रुत्वैव राघवः ।
हनूमद्वचनात् सौम्य ततो मोहमुपाश्रितः ॥ ७ ॥

हतामिन्द्रजिता सीतामिह श्रुत्वैव राघवः । हनूमद्वचनात्सौम्य ततो मोहमुपागतः ॥ ६-८४-७

‘सौम्य! हनुमान् जी के मुँहसे यह सुनकर कि ‘इन्द्रजित् ने सीताजीको मार डाला’ श्रीरघुनाथजी तत्काल मूर्च्छित हो गये हैं’ ॥ ७ ॥

सौम्यने! ‘इन्द्रजितनु सीतॆयन्नु कॊन्दुहाकिदनु’ ऎन्दु हनुमन्तनु हेळिदाग, अदन्नु केळि श्रीरामनु मूर्छितनागिरुवनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. saumya = O gentle Sir!; shrutvaiva = just after hearing; hanumadvachanaat = from the words of Hanuma; iti = that; siitaa = Seetha; hataa = was killed; indrajitaa = by Indrajit; raaghavah = Rama; tataH = then; upaagataH = entered into; moham = a swoon.

अनुवादः

“O gentle Sir! Just on hearing through the words of Hanuma, saying that Seetha was killed by Indrajit, Rama entered into a swoon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथयन्तं तु सौमित्रिं सन्निवार्य विभीषणः ।
पुष्कलार्थमिदं वाक्यं विसञ्ज्ञं राममब्रवीत् ॥ ८ ॥

इस प्रकार कहते हुए लक्ष्मणको विभीषणने रोका और अचेत पड़े हुए श्रीरामचन्द्रजीसे यह निश्चित बात कही— ॥ ८ ॥

मनुजेन्द्रार्तरूपेण यदुक्तस्त्वं हनूमता ।
तदयुक्तमहं मन्ये सागरस्येव शोषणम् ॥ ९ ॥

‘महाराज! हनुमान् जी ने दुःखी होकर जो आपको समाचार सुनाया है, उसे मैं समुद्रको सोख लेनेके समान असम्भव मानता हूँ ॥ ९ ॥

हीगॆ हेळुत्तिरुव लक्ष्मणनन्नु तडॆदु विभीषणनु निश्चेष्टितनागि बिद्दिद्द श्रीरामचन्द्रनल्लि श्रेष्टवाद ई मातन्नु हेळिदनु.॥8-9॥

पदच्छेदः

8. samnivaarya = Intercepting; saumitram = Lakshmana; kathayantam = who was thus narrating; vibhiiShaNaH = Vibhishana; abraviit = spoke; idam = the following; puShkalaartham = amply meaningful; vaakyam = words; raamam = to Rama; visamJNjam = who was unconscious.

अनुवादः

Intercepting the narrating Lakshmana in the middle, Vibhishana spoke the following amply meaningful words to Rama, who was in an unconscious state.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. aham = I; manye = think; yat tat = that which; tvam = you; uktaH = have been told; hanuumataa = by Hanuma; aartaruupeNa = with a sorrowful temper; manujendra = Oruler of men; ayuktam = is absurd; shoShaNam iva = as the drying up; saagarasya = of the sea.

अनुवादः

“I hold that which you have been told by Hanuma with a sorrowful temper, O ruler of men, to be absurd as the drying up of the sea.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिप्रायं तु जानामि रावणस्य दुरात्मनः ।
सीतां प्रति महाबाहो न च घातं करिष्यति ॥ १० ॥

‘महाबाहो! दुरात्मा रावणका सीताके प्रति क्या भाव है, यह मैं अच्छी तरह जानता हूँ । वह उनका वध कदापि नहीं करने देगा ॥ १० ॥

महाराजा! दुरात्मा रावणनिगॆ सीतॆय कुरितु इरुव भाववन्नु नानु चॆन्नागि तिळिदिद्देनॆ. अवनु आकॆय वधॆयन्नु माडलु ऎन्दू बिडलारनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. mahaabaaho = O; the long-armed!; jaanaami = I know; abhipraayam = the design; duraatmanaH raavaNasya = of the evil-mined Ravana; siitaam prati = towards Seetha; na kariShyati = He would never do; ghaatam = the killing (of Seetha).

अनुवादः

“O the long armed! I know the design of the evil-minded Ravana towards Seetha. He would never do the killing of Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

याच्यमानः सुबहुशो मया हितचिकीर्षुणा ।
वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत् कृतवान् वचः ॥ ११ ॥

‘मैंने उसका हित करनेकी इच्छासे अनेक बार यह अनुरोध किया कि विदेहकुमारीको छोड़ दो; किंतु उसने मेरी बात नहीं मानी ॥ ११ ॥

नानु अवन हितवन्नु माडुव इच्छॆयिन्द ‘विदेहकुमारियन्नु बिट्टुबिडु’ ऎन्दु पदे पदे हेळिद्दॆ; आदरॆ अवनु नन्न मातन्नु केळलिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. yaachyamaanaH = eventhough begged; mayaa = by me; hitachikiirShuNaa = the well-wisher; subahushaH = several times; utsR^ijasva iti = to give up; vaidehiim = Seetha; na kR^itavaan = he did not heed; tat vachaH = that advice.

अनुवादः

“Eventhough begged by me, the well-wisher, several times to give up Seetha, he did not heed that advice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव साम्ना न दानेन न भेदेन कुतो युधा ।
सा द्रष्टुमपि शक्येत नैव चान्येन केनचित् ॥ १२ ॥

नैव साम्ना न भेदेन न दानेन कुतो युधा । सा द्रष्टुमपि शक्येत नैव चान्येन केन चित् ॥ ६-८४-१२

‘सीताको दूसरा कोई पुरुष साम, दाम और भेदनीतिके द्वारा भी नहीं देख सकता; फिर युद्धके द्वारा कैसे देख सकता है? ॥ १२ ॥

सीतॆयन्नु साम, दान, भेदनीतियिन्दलू बेरॆ यारू नोडलारनु. मत्तॆ युद्धद मूलक हेगॆ नोडबल्लनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. na shakyeta = It is neither possible; draShTum api = even to see; saa = her; saamnaa = by conciliation; na daanena = nor by bestowing gifts; na bhedena = nor by sowing dissention; kutaH = how is it possible; yudhaa = by a war?; naiva = It is not possible; anyena kenachit = by any other strategy.

अनुवादः

“It is neither possible even to see her by recourse to conciliation nor by bestowing gifts nor by sowing dissention. How is it possible then by a war? By any other strategy, it is impossible.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरान् मोहयित्वा तु प्रतियातः स राक्षसः ।
मायामयीं महाबाहो तां विद्धि जनकात्मजाम् ॥ १३ ॥

‘महाबाहो! राक्षस इन्द्रजित् वानरोंको मोहमें डालकर चला गया है । जिसका उसने वध किया था, वह मायामयी जानकी थीं, ऐसा निश्चित समझिये ॥ १३ ॥

महाबाहो! राक्षस इन्द्रजितनु वानररन्नु मोहगॊळिसि हॊरटुहोगिरुवनु. अवनु वधिसिदुदु मायामय जानकियागिद्दळु ऎम्बुदन्नु निश्चितवागि तिळियिरि.॥13॥

पदच्छेदः

13. saH raakShasaH = that Indrajit; pratiyaataH = retracted; mohayitvaa = by hoodwinking; vaanaraan = the monkeys; mahaabaaho = O long armed!; viddhi = know; taam jaanakaatmajaam = that Seetha (who was seemingly killed by him); maayaamayiim = as unreal.

अनुवादः

“That Indrajit for his part retracted, by hoodwinking the monkeys. O the long armed! Know that Seetha (who was seemingly killed by him) as illusory.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चैत्यं निकुम्भिलामद्य प्राप्य होमं करिष्यति ।
हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः ॥ १४ ॥
दुराधर्षो भवत्येष सङ्ग्रामे रावणात्मजः ।

चैत्यं निकुम्भिला मद्य प्राश्यहोमं करिष्यति ।
हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः ॥
दुराधर्षो भवत्येष सङ्ग्रामे रावणात्मजः ।

चैत्यं निकुम्भिलां नाम यत्र होमं करिष्यति । हुतवानुपयातो हि देवैरपि सवासवैः ॥ ६-८४-१४ दुराधर्षो भवत्येष सङ्ग्रामे रावणात्मजः ।

‘वह इस समय निकुम्भिला-मन्दिरमें जाकर होम करेगा और जब होम करके लौटेगा, उस समय उस रावणकुमारको संग्राममें परास्त करना इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताओंके लिये भी कठिन होगा ॥ १४ १/२ ॥

अवनु ईग निकुम्भिला मन्दिरदल्लि होगि होम माडुत्तिरबहुदु. होम माडि मरळिदाग आ रावण कुमारनन्नु सङ्ग्रामदल्लि सोलिसुवुदु इन्द्रन सहित समस्त देवतॆगळिगू कष्टवागबहुदु.॥14½॥

पदच्छेदः

14. praapya = after reaching; chaityam = a sanctuary; nikumbhilaamnaama = by name; Nikumbhila; eShaH raavaNaatmajaH = this Indrajit; homam kariShyati = will pour oblations into the sacred fire; hutavaan upayaataH = on returning after pouring oblations into the sacred fire (Indrajit); bhavati duraadharShaH = will prove difficult to be overcome; samgraame = in battle; devairapi = even by celestials; sa vaasavaiH = including Indra.

अनुवादः

“After reaching a sanctuary by name Nikumbhila, this Indrajit will pour oblations into the sacred fire. On returning after pouring oblations into the sacred fire, Indrajit will prove difficult to be overcome in battle, even by celestials including Indra.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता ॥ १५ ॥
विघ्नमन्विच्छता तत्र वानराणां पराक्रमे ।

तेन मोहयता नूनमेषा माया प्रयोजिता ॥ ६-८४-१५ विघ्नमन्विच्छता तात वानराणां पराक्रमे ।

‘निश्चय ही उसने हमलोगोंको मोहमें डालनेके लिये ही यह मायाका प्रयोग किया है । उसने सोचा होगा—यदि वानरोंका पराक्रम चलता रहा तो मेरे इस कार्यमें विघ्न पड़ेगा (इसीलिये उसने ऐसा किया है) ॥ १५ १/२ ॥

अवनु नम्मन्नु मायॆयल्लि कॆडहलॆन्दे खण्डितवागि ई मायॆय प्रयोग माडिरुवनु. वानर पराक्रम मुन्दरिदरॆ नन्न ई कार्यवन्नु विघ्न उण्टादीतॆन्दु योचिसि हीगॆ माडिरुवनु.॥15½॥

पदच्छेदः

15. nuuam = certainly; eShaa = this; maayaa = conjuring trick (in the form Seetha); prayojitaa = was exhibited; tena = by him; mohayataa = who was employing magical art; anvichchhataa = expecting; vighnam = interruption; paraakrame = by the prowess; vaanaraaNaam = of the monkeys; tatra = there.

अनुवादः

“Certainly, this conjuring trick (in the form of killing an illusory living effigy of Seetha) was exhibited by him, who was employing his magical art, expecting interruption by the prowess of the monkeys there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ससैन्यास्तत्र गच्छामो यावत्तन्न समाप्यते ॥ १६ ॥
त्यजैनं नरशार्दूल मिथ्या सन्तापमागतम् ।

‘जबतक उसका होमकर्म समाप्त नहीं होता, उसके पहले ही हमलोग सेनासहित निकुम्भिला-मन्दिरमें चले चलें । नरश्रेष्ठ! झूठे ही प्राप्त हुए इस संतापको त्याग दीजिये ॥ १६ १/२ ॥

अवन होम कार्य समाप्तवागुव मॊदले नावु सैन्यदॊन्दिगॆ निकुम्भिळा मन्दिरक्कॆ होगोण. नरश्रेष्ठने! सुळ्ळाद ई वार्तॆयिन्द उण्टाद सन्तापवन्नु त्यजिसिबिडु.॥16½॥

सीदते हि बलं सर्वं दृष्ट्वा त्वां शोककर्शितम् ॥ १७ ॥
इह त्वं स्वस्थहृदयस्तिष्ठ सत्त्वसमुच्छ्रितः ।
लक्ष्मणं प्रेषयास्माभिः सह सैन्यानुकर्षिभिः ॥ १८ ॥

‘प्रभो! आपको शोकसे संतप्त होते देख सारी सेना दुःखमें पड़ी हुई है । आप तो धैर्यमें सबसे बढ़े-चढ़े हैं; अतः स्वस्थचित्त होकर यहीं रहिये और सेनाको लेकर जाते हुए हमलोगोंके साथ लक्ष्मणजीको भेज दीजिये ॥

प्रभो! नीवु शोकदिन्द सन्तप्तनागिरुवुदन्नु नोडि सैन्यवॆल्ल दुःखितवागिदॆ. नीवु धैर्यदल्लि श्रेष्ठनागिरुविरि; आद्दरिन्द स्वस्थचित्तरागि इल्ले इरि. सैन्यद जॊतॆगॆ लक्ष्मणनन्नु नम्मॊन्दिगॆ कळिसिकॊडि.॥17-18॥

पदच्छेदः

16; 17. yaavat = before which time; tat = that act of offering oblations in the sacred fire; na samaapyate = is not completed; (within that time); gachchhaama = we shall go; tatra = there; sasainyaaH = along with an army; narashaarduula = O the foremost of men!; tyaja = give up; enam = this; mithyaa santaapam = improper grief; aagatam = has come upon (you); dR^iShTvaa = on seeing; tvaam = you; shokakarshitam = tormented by grief; sarvam = all; balam = the army; siidatehi = is indeed sinking into despondency.

अनुवादः

“While the sacrificial performance is not ended, we shall proceed to that place, along with an army. O the foremost of men! Give up this improper grief, which has come upon you. Seeing you tormented with grief, the entire army is sinking into despondency.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. tvam = you; tiShTha = stay; iha = here; svasthahR^idayaH = confident at heart; sattvasamuchchhritaH = and exalted in courage; preShaya = send; lakShmaNam = Lakshmana; asmaabhiH saha = with us; sainyaanukarShibhiH = who are summoning an army.

अनुवादः

“Very exalted as you are in courage, stay you here, confident at heart, and send Lakshmana with us, who are taking an army along with us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष तं नरशार्दूलो रावणिं निशितैः शरैः ।
त्याजयिष्यति तत्कर्म ततो वध्यो भविष्यति ॥ १९ ॥

‘ये नरश्रेष्ठ लक्ष्मण अपने पैने बाणोंसे मारकर रावणकुमारको वह होमकर्म त्याग देनेके लिये विवश कर देंगे । इससे वह मारा जा सकेगा ॥ १९ ॥

ई नरश्रेष्ठ लक्ष्मणनु तन्न हरितवाद बाणगळिन्द रावणकुमारनन्नु होम त्यजिसलु विवशमाडुवनु. इदरिन्द अवनु सत्तुहोदानु.॥19॥

पदच्छेदः

19. eShaH = this Lakshmana; narashaarduulaH = the eminent prince; raavaNim tyaajayiShyati = can make Indrajit abandon; tat = that; karma = act of sacrifice; nishitaiH sharaiH = by his sharp arrows; tataH = then; bhaviShyati vadhyaH = he will be susceptible to be killed.

अनुवादः

“This Lakshmana, the eminent prince, can make Indrajit abandon that act of sacrifice, by employing his sharp arrows. Then, he will be susceptible of being killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः ।
पतत्त्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम् ॥ २० ॥

तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः प्रतिपत्राङ्ग वाजिनः ।
पतत्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम् ॥

तस्यैते निशितास्तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः । पतत्रिण इवासौम्याः शराः पास्यन्ति शोणितम् ॥ ६-८४-२०

‘लक्ष्मणके ये पैने बाण जो पक्षियोंके अङ्गभूत परोंसे युक्त होनेके कारण बड़े वेगशाली हैं, कंक आदि क्रूर पक्षियोंके समान इन्द्रजित् के रक्तका पान करेंगे ॥ २० ॥

लक्ष्मणन निश्चितवाद तीक्ष्णवाद, पक्षिगळ रॆक्कॆगळन्नु हॊन्दिरुव क्रूरवाद बाणगळु गृध्रगळन्तॆ इन्द्रजितुविन रक्तपान माडुववु.॥20॥

पदच्छेदः

20. ete sharaaH = these arrows; nishitaaH = which are sharp; tiikShaNaaH = fiery; patripatraaN^ga vaajinaH = with a speed equal to the speed of the wings of a bird; paasyanti = can drink; tasya shoNitam = his blood; asaumyaaH patatriNaH iva = like unlovely birds.

अनुवादः

“Lakshmana’s arrows, which are sharp and fiery, with a speed equal to the wings of a bird, can drink his blood like cruel birds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् सन्दिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा ॥ २१ ॥

तत् सन्दिश महाबाहो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ।
राक्षसस्य विनाशाय वज्रं वज्रधरो यथा ॥

‘अतः महाबाहो! जैसे वज्रधारी इन्द्र दैत्योंके वधके लिये वज्रका प्रयोग करते हैं, उसी प्रकार आप उस राक्षसके विनाशके लिये शुभलक्षण-सम्पन्न लक्ष्मणको जानेकी आज्ञा दीजिये ॥ २१ ॥

वज्रधारी इन्द्रनु दैत्यर वधॆगागि वज्रायुधवन्नु प्रयोगिसुवन्तॆ, नीवु आ राक्षसन विनाशक्कागि शुभलक्षण सम्पन्न लक्ष्मणनिगॆ आदेशवन्नु नीडिरि.॥21॥

पदच्छेदः

21. mahaabaaho = O the long-armed one!; tat = therefore; samdisha = dispatch; lakShmaNam = Lakshmana; shubhalakShaNaH = having auspicious body-marks; vajradhvaH yathaa = as Indra the lord of celestials; vajram (employed) the thunderbolt; vinaashaaya = for the destruction; raakShasasya = of Indrajit.

अनुवादः

“O the long-armed one! Therefore, dispatch Lakshmana having auspicious body-marks even as Indra the lord of celestials employed the thunderbolt to kill Indrajit.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनुजवर न कालविप्रकर्षो
रिपुनिधनं प्रति यत्क्षमोऽद्य कर्तुम् ।
त्वमतिसृज रिपोर्वधाय वज्रं
दिविजरिपोर्मथने यथा महेन्द्रः ॥ २२ ॥

मनुजवर न कालविप्रकर्षो । रिपुनिधनं प्रति यत्क्षमोऽद्य कर्तुम् । त्वमतिसृज रिपोर्वधाय बाणीम् । असुरपुरोन्मथने यथा महेन्द्रः ॥ ६-८४-२२

‘नरेश्वर! शत्रुका विनाश करनेमें अब यह कालक्षेप करना उचित नहीं है । इसलिये आप शत्रुवधके लिये उसी तरह लक्ष्मणको भेजिये, जैसे देवद्रोही दैत्योंके विनाशके लिये देवराज इन्द्र वज्रका प्रयोग करते हैं ॥

नरेश्वरने! शत्रुविन विनाशक्कागि ईग समय कळॆयुवुदु उचितवागिल्ल. अदक्कागि नीवु शत्रुवधॆगागि देवद्रोहि दैत्यर विनाशक्कागि देवेन्द्रनु वज्रवन्नु प्रयोगिसुवन्तॆ लक्ष्मणनन्नु कळिसिरि.॥22॥

पदच्छेदः

22. manujavara = O the best of men!; yat = for which reason; na kShamaH = it is not appropriate; kartum kaala viprakarShaH = to delay; ripunidhanam prati = the killing of the enemy; adya = at this time; (for that reason); tvam atisR^ija vaaNiim = you grant permission in your words; ripoH vadhaaya = to destroy the enemy; mahendraH yathaa = as Indra; divijaripoH madhane = (hurl his thunderbolt) to destroy the enemies of celestials.

अनुवादः

“O the best of men! It is not appropriate to delay the killing of the enemy any further now. Therefore, grant permission to Lakshmana to destroy the enemy, as Indra would hurl his thunderbolt to destroy the enemies of celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समाप्तकर्मा हि स राक्षसर्षभो
भवत्यदृश्यः समरे सुरासुरैः ।
युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा
भवेत् सुराणामपि संशयो महान् ॥ २३ ॥

समाप्तकर्मा हि स राक्षसेन्द्रो । भवत्यदृश्यः समरे सुरासुरैः । युयुत्सता तेन समाप्तकर्मणा । भवेत्सुराणामपि संशयो महान् ॥ ६-८४-२३

‘वह राक्षसशिरोमणि इन्द्रजित् जब अपना अनुष्ठान पूरा कर लेगा, तब समराङ्गणमें देवता और असुर भी उसे देख नहीं सकेंगे । अपना कर्म पूरा करके जब वह युद्धकी इच्छासे रणभूमिमें खड़ा होगा, उस समय देवताओंको भी अपने जीवनकी रक्षाके विषयमें महान् संदेह होने लगेगा’ ॥ २३ ॥

आ राक्षसश्रेष्ठ इन्द्रजितनु तन्न अनुष्ठान पूर्णगॊळिसिदरॆ समराङ्गणदल्लि देवासुररू अवनन्नु नोडलाररु. तन्न ऎल्ल कर्मवन्नु नॆरवेरिसि युद्धक्कागि रणरङ्गदल्लि निन्ताग देवतॆगळिगू तम्म रक्षणॆय विषयदल्लि सन्देह उण्टादीतु.॥23॥

पदच्छेदः

23. saH raakShasaR^iShabhaH = that foremost among demons; samaapta karma = having completed the sacrifice; adR^ishyaH bhavati hi = he will indeed be invisible; suraasuraiH = to celestials and demons; samara = in battle; suraaNaamapi = even the celestials; bhavet mahaa samshayaH = feel a great doubt; tena = of him; samaaptakarmaNaa = who has completed the sacrifice; yuyutsataa = and has an intent to fight.

अनुवादः

“If that Indrajit, the foremost of demons completes the sacrifice, he would not be visible even to the celestials and the demons in battle. If he come with a desire to fight, after ending that sacrifice, the celestials also will feel a great suspicion on their own lives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरशीतितमः सर्गः ॥ ८४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौरासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎम्भत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥84॥