०८१ इन्द्रजिता युद्धरङ्गे मायासीताकृतिस्थपनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Placing an illusory live image of Seetha in his chariot, Indrajit along with his army enters the battle-field. Hanuma with his army of monkeys march in front to face Indrajit in battle. While Hanuma and his army are watching, Indrajit pulls Seetha by her hair and unsheathed his sword. Indrajit kills the illusory living image of Seetha, with his sharp sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

81. इन्द्रजित् के द्वारा मायामयी सीताका वध

विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
स निवृत्याहवात् तस्मात् प्रविवेश पुरं ततः ॥ १ ॥

विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः ।
सन्निवृत्याहवात्तस्मात्प्रंविवेश पुरं ततः ॥

विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः । संनिवृत्याहवात्तस्मात्प्रविवेश पुरं ततः ॥ २-८१-१

महात्मा रघुनाथजीके मनोभावको समझकर इन्द्रजित् युद्धसे निवृत्त हो लङ्कापुरीमें चला गया ॥ १ ॥

महात्मा रघुनाथन मनोभाववन्नु तिळिदु इन्द्रजितु युद्धदिन्द निवृत्तनागि लङ्कॆगॆ हॊरटु होदनु.॥1॥

सोऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम् ।
क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगामाथ रावणिः ॥ २ ॥

सोऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम् । क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगाम महाद्युतिः ॥ २-८१-२

वहाँ जानेपर बलवान् राक्षसोंके वधका स्मरण हो आनेसे शूरवीर रावणकुमारकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं । वह पुनः युद्धके लिये निकला ॥ २ ॥

अल्लिगॆ होद मेलॆ बलिष्ठ राक्षसर वधॆय स्मरणॆयागत्तले वीर रावणन कुमारन कण्णु कॆम्पागि, अवनु पुनः युद्धक्कागि हॊरटनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. atha = thereafter; saH shuuraH = that valiant; raavaNiH = Indrajit; anusmR^itya = recalling; vadham = the killing; teShaam = of those; tarasvinaam = energetic; raakShasaanaam = demons (like Kumbhakarna and others); nirjagaama = sallied forth (for the fight); krodhataamrekShaNaH = with red-hot eyes in anger.

अनुवादः

Then, recalling the killing of those energetic demons like Kumbhakarna and others, that valiant Indrajit sallied forth (for the fight) with red-hot eyes in anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर्वृतः ।
इन्द्रजित् सुमहावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः ॥ ३ ॥

स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर्वृतः । इन्द्रजित्तु महावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः ॥ २-८१-३

पुलस्त्यकुलमें उत्पन्न महापराक्रमी इन्द्रजित् देवताओंके लिये कण्टकरूप था । वह राक्षसोंकी बहुत बड़ी सेना साथ लेकर नगरके पश्चिम द्वारसे पुनः बाहर आया ॥ ३ ॥

पुलस्त्यकुलदल्लि हुट्टिद महापराक्रमि इन्द्रजितनु देवतॆगळिगॆ कण्टकप्रायनागिद्द. अवनु राक्षसर दॊड्ड सैन्यदॊन्दिगॆ नगरद पश्चिम द्वारदिन्द पुनः हॊरबिद्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH indrajit = that Indrajit; sumahaaviiryaH = of very great prowess; devakaN^TakaH = the adversary of gods; poulastyaH = and who was born in Pulastya-dynasty; vR^itaH = surrouded; raakShasaiH = by demons; niryayau = came forth; pashchimena dvareNa = from the western gate.

अनुवादः

That Indrajit, of very great prowess, the adversary of gods and who was born in Sage Pulstya’s dynasty, accompanied by an army of demons, came forth from the western gate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रजित्तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
रणायाभ्युुद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत् तदा ॥ ४ ॥

इन्द्रजित्तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत्तदा ॥

दोनों भाई वीर श्रीराम और लक्ष्मणको युद्धके लिये उद्यत देख इन्द्रजित् ने उस समय माया प्रकट की ॥ ४ ॥

इब्बरू सहोदररु श्रीराम-लक्ष्मणरु युद्धक्कॆ उद्युक्तरादुदन्नु नोडि इन्द्रजितनु आग मायॆयन्नु प्रकटिसिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dR^iShTvaa = seeing; viirau bhraatarau = the two valiant brothers; raamalakShmaNau = Rama and lakshmana; abhyudyatau = who were prepared; raNaaya = for the battle; indrajit tu = Indrajit for his part; tadaa = then; praaduShkarot = demonstrated; maayaam = his conjuring tricks.

अनुवादः

Seeing the two valiant brothers, Rama and Lakshamana, who were prepared for the encounter, Indrajit for his part, then started to demonstrate his conjuring tricks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रजित्तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा ।
बलेन महतावृत्य तस्या वधमरोचयत् ॥ ५ ॥

इन्द्रजित्तु रथे स्थाप्य सूतां मायामयीं तदा । बलेन महतावृत्य तस्या वधमरोचयत् ॥ २-८१-५

उसने मायामयी सीताका निर्माण करके उसे अपने रथपर बिठा लिया और विशाल सेनाके घेरेमें रखकर उसका वध करनेका विचार किया ॥ ५ ॥

अवनु मायामय सीतॆयन्नु निर्मिसि आकॆयन्नु तन्न रथदल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु, विशाल सैन्यद नडुवॆ इरिसि अवळन्नु वधिसलु विचारमाडिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. sthaapya = placing; maayaamayiim siitaam = an illusory image of Seetha; rathe = on his chariot; indrajit tu = Indrajit for his part; mahataa = and a huge; balena aavR^itya = army surrounding it; tadaa = then; aarochayat = intended; tasyaaH vadham = to kill her.

अनुवादः

Placing an illusory image of Seetha on his chariot and a large army surrounding the chariot, Indrajit intended to kill her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः ।
हन्तुं सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ ॥ ६ ॥

उसकी बुद्धि बहुत ही खोटी थी । उसने सबको मोहमें डालनेका विचार करके मायासे बनी हुई सीताको मारनेका निश्चय किया । इसी अभिप्रायसे वह वानरोंके सामने गया ॥

दुर्बुद्धियाद अवनु ऎल्लरन्नु मायॆयल्लि कॆडहलु योचिसि मायासीतॆयन्नु कॊल्ललु निश्चयिसि, इदे अभिप्रायदिन्द अवनु वानरर ऎदुरिगॆ बन्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. sudurmatiH = the exceedingly evil-minded Indrajit; buddhim kR^itvaa = making up his mind; sarveShaam mohanaartham = to purposefully confuse all; vyavasitaH = by playing a trick; hantum = to kill; siitaam = Seetha; yayau = sallied forth; vaanaraabhimukhaH = in the direction of the monkeys.

अनुवादः

Making up his mind to purposefully confuse all, by playing a trick to kill Seetha’s illusory image, the exceedingly evil-minded Indrajit sallied forth towards the direction of the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं सर्वे ते काननौकसः ।
उत्पेतुरभिसङ्क्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः ॥ ७ ॥

तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं नगर्याः काननौकसः । उत्पेतुरभिसङ्क्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः ॥ २-८१-७

उसे युद्धके लिये निकलते देख सभी वानर क्रोधसे भर गये और हाथमें शिला उठाये युद्धकी इच्छासे उसके ऊपर टूट पड़े ॥ ७ ॥

युद्धक्कागि बन्दिरुव अवनन्नु नोडि वानररॆल्ल क्रोधगॊण्डु कैगळल्लि शिलॆगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु अवन मेलॆ आक्रमिसिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. dR^iShTvaa = seeing; tam = him; abhiniryaantam = coming forth towards their direction; sarve te = all those; kaananaukasaH = monkeys; abhisamkruddhaaH = were enraged; utpetuH = bounced towards him; shilaahastaaH = with rocks in their hands; yuyutsavaH = and with an intent to fight.

अनुवादः

Seeing him coming forth towards their direction, all those monkeys were enraged and bounced towards him, with rocks in their hands and with an intent to fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमान् पुरतस्तेषां जगाम कपिकुञ्जरः ।
प्रगृह्य सुमहच्छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम् ॥ ८ ॥

कपिकुञ्जर हनुमान् जी उन सबके आगे-आगे चले । उन्होंने पर्वतका एक बहुत बड़ा शिखर ले रखा था, जिसे उठाना दूसरेके लिये नितान्त कठिन था ॥ ८ ॥

कपिकुञ्जर हनुमन्तनु ऎल्लरिगॆ मुन्दॆ नडॆदनु. बेरॆयवरिन्द ऎत्तलु असाध्यवागिद्द दॊड्ड पर्वतवॊन्दन्नु ऎत्तिकॊण्डिद्दनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. hanuumaan = Hanuma; kapikuN^jaraH = the foremost among the monkeys; pragR^ihya = taking; sumahat = a very large; parvatasya shR^iNgam = mountain-peak; suduraasadam = which was dangerous to be reached by others; jagaama = went; purataH teShshaam = in front of them.

अनुवादः

Hanuma, the foremost among the monkeys, taking hold of a very large mountain-peak, which was difficult to be reached by others, marched in front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श हतानन्दां सीतामिन्द्रजितो रथे ।
एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम् ॥ ९ ॥

उन्होंने इन्द्रजित् के रथपर सीताको देखा । उनकी खुशी मारी गयी थी । वे एक वेणी धारण किये बहुत दुःखी दिखायी देती थीं और उपवास करनेके कारण उनका मुख दुबला-पतला हो गया था ॥ ९ ॥

अवनु इन्द्रजितुविन रथदल्लि सीतॆयन्नु नोडिदनु. अवन उत्साह इळिदुहोयितु. अवळु एकवेणि धरॆयागि बहळ दुःखितॆयागिद्दु, उपवासदिन्दागि मुख बाडिहोगित्तु.॥9॥

परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम् ।
रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम् ॥ १० ॥

उनके शरीरपर एक ही मलिन वस्त्र था । श्रीरघुनाथजीकी प्रिया सीताके अङ्गोंमें उबटन आदि नहीं लगे थे । उनके सारे शरीरमें धूल और मैल भरी थी तो भी वे श्रेष्ठ और सुन्दर दिखायी देती थीं ॥ १० ॥

आकॆय शरीरदल्लि ऒन्दे मलिन सीरॆ इत्तु. राघवन प्रियॆ सीतॆयु अङ्गरागवन्नु हच्चिरलिल्ल. मैयॆल्ल धूळि धूसरितवागिद्दरू अवळु श्रेष्ठ मत्तु सुन्दरळागि काणुत्तिद्दळु.॥10॥

पदच्छेदः

9. saH = that Hanuma; dadarsha = saw; siitaam = Seetha; raaghava priyaam = the wife of Rama; vara striyam = the best among women; hataanandaam = bereft of joy; eka veNiidharaam = wearing only a single braid of hair; diinaam = looking miserable; upavaasakR^ishaananaam = with her face emaciated due to fasting; parikliShTaika vasanaam = wearing a single worn-out clothing; amR^ijaam = unadorned; sarvagaatraiH = and with all her limbs; aaliptaiH = covered; rajomalaabhyaam = with dust and dirt; indrajitaH = in Indrajit’s rahte = chariot.

अनुवादः

That Hanuma saw Seetha, the wife of Rama, the best among women, bereft of joy, wearing only a single braid of hair, looking miserable, with her face emaciated due to fasting, dressed in a single worn-out clothing, unadorned and with all her limbs covered with dust and dirt; in the chaiot of Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीमध्यवस्य च ।
बभूवाचिरदृष्टा हि तेन सा जनकात्मजा ॥ ११ ॥

तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीम् अध्यवस्य च । बाष्पपर्याकुलमुखो हनूमान्व्यथितोऽभवत् ॥ २-८१-११

हनुमान् जी कुछ देरतक उनकी ओर देखते रहे । अन्तमें यह निश्चय किया कि ये मिथिलेशकुमारी ही हैं । उन्होंने जनककिशोरीको थोड़े ही दिन पहले देखा था, इसलिये वे शीघ्र ही उन्हें पहचान सके थे ॥ ११ ॥

हनुमन्तनु स्वल्प हॊत्तु आकॆयन्ने नोडु त्तिद्दनु. कॊनॆगॆ इवळु निश्चयवागि मिथिलेश कुमारिये आगिद्दाळॆ ऎन्दु निश्चयिसिदनु. अवनु कॆलवे दिनगळ हिन्दॆ नोडिद्दनु, आद्दरिन्द बेगनॆ गुरुतिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. niriikShya = on seeing; taam = her; muhuurtam = for a moment; adhyavasya cha = (Hanuma) ascertained her; maithiliim = as Seetha; babhuuva (viShaNNaH) = and became dejected; saa = that; janakaatmajaa = Seetha; achiradR^iShTaa his = was indeed seen not long ago; tena = by him.

अनुवादः

On seeing her for a moment, Hanuma ascertained her as Seetha and became dejected. That Seetha was indeed seen by him, not long ago.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीत् तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनीम् ।
दृष्ट्वा रथस्थितां दीनां राक्षसेन्द्रसुतश्रिताम् ॥ १२ ॥

राक्षसराजके पुत्र इन्द्रजित् के पास रथपर बैठी हुई तपस्विनी सीता शोकसे पीड़ित, दीन एवं आनन्दशून्य हो रही थीं ॥ १२ ॥

राक्षसेन्द्रन पुत्र इन्द्रजितु विन बळि रथदल्लि कुळितिरुव तपस्विनी सीतॆयु शोकदिन्द पीडितळागि दीन हागू आनन्दशून्यळागिद्दळु.॥12॥

किं समर्थितमस्येति चिन्तयन् स महाकपिः ।
सह तैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावत रावणिम् ॥ १३ ॥

सीताको वहाँ देखकर महाकपि हनुमान् जी यह सोचने लगे कि आखिर इस राक्षसका अभिप्राय क्या है? फिर वे मुख्य-मुख्य वानरोंको साथ लेकर रावणपुत्रकी ओर दौड़े ॥ १३ ॥

सीतॆयन्नु अल्लि नोडि, कॊनॆगॆ राक्षस अभिप्रायवेनु ऎन्दु महाकपि हनुमन्तनु योचिसिदनु. मत्तॆ अवनु मुख्य वानररॊन्दिगॆ रावणिय कडॆगॆ धाविसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

12; 13. dR^iShTvaa = seeing; taam = her; shokaartaam = stricken with grief; niraandaam = bereft of joy; tapasviniim = looking distressed; diinaam = and miserable; raakShasendrasutashritaam = sitting beside Indrajit; mahaakapiH = Hanuma; abraviit = wondered; kim samarthitam iti = as to what his intention might be; chintayan = thus thinking; taiH vaanarashreShThaiH saha = (he) along with those leaders of monkeys; abhyadaavata = rushed; raavaNim = towards Indrajit.

अनुवादः

Seeing her stricken with grief bereft of joy, looking distreseed, miserable and sitting under the sway of Indrajit, Hanuma wondered as to what his intention might be. Thus thinking, he along with those leaders of mnkeys, rushed towards Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।
कृत्वा विकोशं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतामकर्षयत् ॥ १४ ॥

तद्वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः ।
कृत्वा विकोशं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतामकर्षयत् ॥

तद्वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः । कृत्वा विशोकं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतां परामृशत् ॥ २-८१-१४

वानरोंकी उस सेनाको अपनी ओर आती देख रावणकुमारके क्रोधकी सीमा न रही । उसने तलवारको म्यानसे बाहर निकाला और सीताके सिरके केश पकड़कर उन्हें घसीटा ॥ १४ ॥

पदच्छेदः

14. dR^iShTvaa = beholding; tat vaanarabalam = that army of monkeys; raavaNiH = Indrajit; krodha muurchhitaH = was excited with anger; kR^itvaa = and making; nistrimsham = his sword; vikosham = sheathless; aakarShayat = and pulled; siitaam = Seetha; muurdhni = (by the hair) on her head.

अनुवादः

Beholding that army of monkeys, Indrajit was excited with anger, pulled Seetha by the hair on her head and unsheathed his sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानररु तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि इन्द्रजितुविगॆ असीम क्रोधवुण्टायितु. अवनु खड्गवन्नु ऒरॆयिन्द तॆगॆदु सीतॆय कूदलन्नु हिडिदु आकॆयन्नु ऎळॆदाडिदनु.॥1.॥

पदच्छेदः

1. viJNaaya = knowing; manaH = the mind; tasya mahaatmanaH raaghavasya = of that great-souled Rama; saH = Indrajit; tataH = then; nivR^itya = turning away from; tasmaat aahavaat = that battle; praviesha = entered; puram = the city.

अनुवादः

Guessing the mind of that great-souled Rama, Indrajit turning away from that battle, entered the City.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास राक्षसः ।
क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे ॥ १५ ॥

तां स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास राक्षसः ।
क्रोशतीं राम रामेति मायया योजितां रथे ॥

तं स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास रावणिः । क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे ॥ २-८१-१५

मायाद्वारा रथपर बैठायी हुई वह स्त्री ‘हा राम, हा राम’ कहकर चिल्ला रही थी और वह राक्षस उन सबके देखते-देखते उस स्त्रीको पीट रहा था ॥ १५ ॥

मायॆयिन्द रथदल्लि कुळित आ स्त्री हा राम! हा राम! ऎन्दु कूगुत्तिद्दळु. हागू आ राक्षसनु ऎल्लरू नोडुत्तिरुवागले आ स्त्रीयन्नु हॊडॆयुत्तिद्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. teShaam pashyataam = while those monkeys were seeing; raakShasaH = the demon; taaDayaamaasa = began to strike; taam striyam = that woman; yojitaam = who was placed; rathe = in the chariot; maayayaa = by the dint of his conjuring trick; kroshantiim = and was crying; raama raameti = “Rama! Rama!”.

अनुवादः

While those monkeys were seeing, demon began to strike that woman who was placed in the chariot by the dint of his conjuring trick and who was crying “Rama! Rama!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान् दैन्यमागतः ।
दुःखजं वारि नेत्राभ्यामुत्सृजन् मारुतात्मजः ॥ १६ ॥

सीताका केश पकड़ा गया देख हनुमान् जी को बड़ा दुःख हुआ । वे पवनकुमार हनुमान् अपने नेत्रोंसे दुःखजनित आँसू बहाने लगे ॥ १६ ॥

सीतॆय कूदलुगळन्नु हिडिदिरुवुदन्नु नोडि हनुमन्तनिगॆ बहळ दुःखवायितु. मारुतिय कण्णुगळिन्द नीरु हरियतॊडगितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dR^iShTvaa = on seeing; gR^ihiita muurdhajaam = her seized by the hair (by Indrajit); hanuumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; dainyam aagataH = was confounded with misery; utsR^ijat = and shed; vaari = tears; netraabhyaam = from his eyes; duHkhajam = in agony.

अनुवादः

On seeing her seized by the hair Hanuma the son of wind-god was confounded with affliction and shed tears, in agony from his eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं रामस्य महिषीं प्रियाम् ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं क्रोधाद् रक्षोधिपात्मजम् ॥ १७ ॥

श्रीरामचन्द्रजीकी सर्वाङ्गसुन्दरी प्यारी पटरानी सीताको उस अवस्थामें देख हनुमान् जी कुपित हो उठे और उस राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् से कठोर वाणीमें बोले— ॥ १७ ॥

श्रीरामचन्द्रन पट्टदरसि सर्वाङ्गसुन्दरी सीतॆयन्नु आ स्थितियल्लि नोडि हनुमन्तनु कुपितनागि आ राक्षसकुमार इन्द्रजितुविनल्लि कठोरवागि नुडिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. dR^iShTvaa = on seeing; taam = her; priyaam = the beloved; mahiShiim = wife; raamasya = of Rama; chaaru sarvaaN^giim = with all her charming limbs; krodhaat = (Hanuma) angrily; abraviit = addressed; paruSham vaakyam = the following harsh words; raakShodhipaatmajam = to Indrajit.

अनुवादः

On seeing Seetha with all her charming limbs, the beloved wife of Rama, Hanuma angrily addressed the foolowing harsh words to Indrajit:

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुरात्मन्नात्मनाशाय केशपक्षे परामृशः ।
ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिमाश्रितः ॥ १८ ॥

‘दुरात्मन्! तू अपने विनाशके लिये ही तुला हुआ है, तभी सीताके केशोंका स्पर्श कर रहा है । तेरा जन्म ब्रह्मर्षियोंके कुलमें हुआ है तथापि तूने राक्षस-जातिके स्वभावका ही आश्रय लिया है ॥ १८ ॥

दुरात्मने! निन्न विनाशमाडिकॊळ्ळलु हॊरटिरुवॆ, अदरिन्दले सीतॆय केशगळन्नु स्पर्शिसिरुवॆ. नीनु ब्रह्मर्षिगळ कुलदल्लि हुट्टिद्दरू राक्षस जातिय स्वभाववन्ने आश्रयिसिरुवॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. duraatman = O; evil-minded one!; jaataH = born; brahmarShiiNaam kule = in a dynasty of Brahmanical sages; aashritaH yonim = but belonging to the race; raakShasiim = of demons; paraamR^ishaH = you touched; keshapakShe = a lock of her hair; aatmanaashaaya = for your own ruin.

अनुवादः

“O evil minded one! Born in a dynasty of Brahmanical sages, but belonging to demoniacal race, you touched a lock of her hair, for your hair, for your own ruin.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धिक् त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिरीदृशी ।
नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम ।
अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण ॥ १९ ॥

‘अरे! तेरी बुद्धि ऐसी बिगड़ी हुई है? धिक्कार है तुझ-जैसे पापाचारीको! नृशंस! अनार्य! दुराचारी तथा पापपूर्ण पराक्रम करनेवाले नीच! तेरी यह करतूत नीच पुरुषोंके ही योग्य है । निर्दयी! तेरे हृदयमें तनिक भी दया नहीं है ॥ १९ ॥

ऎलवो! निन्न बुद्धिकॆट्टु होगिदॆ. पापाचारी, निन्दनीय, अनार्यनाद निनगॆ धिक्कारविरलि. दूराचारी, पापपराक्रम तोरुव नीचने! नीनु माडुव ई कार्यवु नीचरिगू योग्यवल्ल. निर्दयि! निन्न हृदयदल्लि कॊञ्चवू दयॆ इल्लवल्ल.॥19॥

पदच्छेदः

19. nR^ishamsa = O cruel one!; anaarya = O vulgar one!; durvR^itta = O mean fellow!; kShudra = O wicked demon!; paapaparaakrama = having sinful prowess!; nirghR^iNa = O pitiless one!; tvaam dhik = woe be to you; paapa samaacharam = of sinful conduct!; yasya iidR^ishii = in whom such; matiH = a resolve; te = of you; iidR^isham karma = such an act; anaaryasya = is worthy of a barbarian; gR^iNaaa te naasti = there is no pity in you!.

अनुवादः

“O cruel, vulgar and mean fellow! O wicked demon of sinful prowess! O pitiless fellow! Woe be to you, of sinful conduct, in whom such a resolve has taken place. Such an act is worthy of a barbarian. There is no pity in you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली ।
किं तवैषापराद्धा हि यदेनां हंसि निर्दय ॥ २० ॥

च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली ॥ २-८१-२० किं तवैषापराद्धा हि यदेनां हिंसि निर्दय ।

‘बेचारी मिथिलेशकुमारी घरसे, राज्यसे और श्रीरामचन्द्रजीके करकमलोंके आश्रयसे भी बिछुड़ गयी हैं । निष्ठुर! इन्होंने तेरा क्या अपराध किया है, जो तू इन्हें इतनी निर्दयतासे मार रहा है? ॥ २० ॥

बडपायि मिथिलेशकुमारि मनॆयिन्द, राज्यदिन्द, श्रीरामन कैयिन्दलू अगलिरुवळु. निष्ठुरने! नीनु हीगॆ निर्दयनागि हॊडॆयुत्तिरुवॆल्ल? ईकॆ निनगेनु अपराध माडिदळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. nirdaya = O pitiless one!; maithilii = Seetha; chyutaa = came away; gR^ihaachcha = from her house; raajyaachcha = from her kingdom; raama hastaachcha = and from the protection of Rama; hamsi yat enaam = you are killing her; kim aparaaddhaahi = what wrong; eShaa = has Seetha; tava = (done) to you?

अनुवादः

“O pitiless one! Seetha came away from her house, from her kingdom and from her huband’s (Rama’s) protection. What wrong has Seetha done to you, that you are killing her?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतां हत्वा तु न चिरं जीविष्यसि कथञ्चन ।
वधार्ह कर्मणा तेन मम हस्तगतो ह्यसि ॥ २१ ॥

सीतां च हत्वा न चिरं जीविष्यसि कथं चन ॥ २-८१-२१ वधार्हकर्मणानेन मम हस्तगतो ह्यसि ।

‘सीताको मारकर तू अधिक कालतक किसी तरह जीवित नहीं रह सकेगा । वधके योग्य नीच! तू अपने पापकर्मके कारण मेरे हाथमें पड़ गया है (अब तेरा जीना कठिन है) ॥ २१ ॥

सीतॆयन्नु हॊडॆदु नीनु हॆच्चुकाल बदुकिरलारॆ. वधार्हनाद नीचने! नीनु निन्न पापकर्मदिन्दागि नन्न कैगॆ सिक्किरुवॆ; इन्नु नीनु जीविसि इरुवुदु कष्टवागिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. hatvaa = by killing; siitaam = Seetha; na jiiviShyasi = you will not survive; chiram = for long; kathamchana = in any way; vadhaarha = O demon; deserving of death!; tena karmeNa = by your act; mama hastagataH asi hi = you indeed fell into my hands.

अनुवादः

“By killing Seetha, you will not survivie for long in any way. O demon, desrving of death! By your act, you indeed fell into my hands.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः ।
इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्य तान् प्रति लप्स्यसे ॥ २२ ॥

ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः ।
इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्यतान् प्रतिलत्स्यसे ॥

‘लोकमें अपने पापके कारण वधके योग्य माने गये जो चोर आदि हैं, वे भी जिन लोकोंकी निन्दा करते हैं तथा जो स्त्री-हत्यारोंको ही मिलते हैं, तू यहाँ अपने प्राणोंका परित्याग करके उन्हीं नरक-लोकोंमें जायगा’ ॥ २२ ॥

नीनीग इल्लिये ई क्षणदल्ले जीववन्नु तॊरॆदु लोकवध्यराद स्त्रीसंहारकरिगॆ सिगुव कुत्सितवाद घोरनरक लोकगळन्नु हॊन्दलिरुवॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. utsR^ijya = abandoning; jiivitam = your life; iha = in this world; pretya = after death; prati lapsyase = you shall descend; ye aan lokaaH = to those worlds; striighaatinaam = which are the lot of the killers of women; kutsitaaH lika vadhyeShu = and are condemned even by thse who deserved to be killed by the peple.

अनुवादः

“Abandoning your life in this world, you shall, after death, descend to those worlds which are the lot of the killers of women and are condemned even by those who deserved to be killed by the people.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवाणो हनुमान् सायुधैर्हरिभिर्वृतः ।
अभ्यधावत् सुसङ्क्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ॥ २३ ॥

इति ब्रुवाणो हनूमान्सायुधैर्हरिभिर्वृतः ।
अभ्यधावत् सुसङ्क्रुद्धो राक्षसेन्द्र सुतं प्रति ॥

इति ब्रुवाणो हनुमान्सायुधैर्हरिभिर्वृतः ॥ २-८१-२३ अभ्यधावत सङ्क्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति ।

ऐसी बातें कहते हुए हनुमान् जी अत्यन्त कुपित हो शिला आदि आयुध धारण करनेवाले वानरवीरोंके साथ राक्षसराजकुमारपर टूट पड़े ॥ २३ ॥

हीगॆ हेळुत्ता हनुमन्तनु अत्यन्त कुपितनागि शिलॆये आदि आयुधगळन्नु धरिसिद वानरवीररॊन्दिगॆ राक्षस राजकुमारन मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. hanumaan = Hanuma; iti = thus; bruvaaNaH = speaking; vR^itaH = surrounded; haribhiH = by monkeys; saayudhaiH = with their weapons; susamkruddhaH = and very much enraged; abhyadhaavat = rushed; raakShasendrasutamprati = towards Indrajit.

अनुवादः

Thus speaking, Hanuma surrounded as he was by monkeys with their weapons and very much enraged, rushed headlong towards Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम् ।
रक्षसां भीमकोपानामनीकेन न्यवारयत् ॥ २४ ॥

आपतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम् ॥ २-८१-२४ रक्षसां भीमवेगानामनीकेन न्यवारयत् ।

वानरोंके उस महापराक्रमी सैन्य-समुदायको आक्रमण करते देख इन्द्रजित् ने भयानक क्रोधवाले राक्षसोंकी सेनाके द्वारा उसे आगे बढ़नेसे रोका ॥ २४ ॥

वानरर आ महापराक्रमि सैन्य समुदायवु आक्रमिसिदुदन्नु नोडि इन्द्रजितनु भयानक क्रोधवुळ्ळ राक्षसरसैन्यदॊन्दिगॆ अवरन्नु तडॆहिडिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. aniikam = the army; bhiima kopaanaam = of terrible rage; rakShasaam = of demons; nyavaarayat = intercepted tam aniikam = that army; vanaukasaam = of monkeys; mahaaviiryam = possessing a high prowess; aapatantam = and advancing towars them.

अनुवादः

The army of demons of terrible rage intercepted that army of mokeys possessing a high prowess and advancing towards them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ।
हनूमन्तं हरिश्रेष्ठमिन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ॥ २५ ॥

स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ।
हरिश्रेष्ठं हनूमन्तमिन्द्रजित् प्रत्युवाच ह ॥

फिर सहस्रों बाणोंद्वारा उस वानरवाहिनीमें हलचल मचाकर इन्द्रजित् ने कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी से कहा— ॥ २५ ॥

मत्तॆ साविरारु बाणगळिन्द आ वानर सैन्यदल्लि कोलाहल उण्टुमाडुत्ता इन्द्रजितु हनुमन्तनल्लि हेळिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. vikShobhya = stirring up; taam hari vaahiniim = that army of monkeys; baaNa sahasreNa = with a multitude of his arrows; saH indrajit = that Indrajit; pratyuvaacha ha = replied; hanumantam = to Hanuma; harishreShTham = the foremost of monkeys (as follows).

अनुवादः

Stirring up that army of mokeys with a multitude of his arrows, Indrajit replied to Hanuma, the foremost of mokeys as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः ।
तां वधिष्यामि वैदेहीमद्यैव तव पश्यतः ॥ २६ ॥
इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर ।
सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम् ॥ २७ ॥

‘वानर! सुग्रीव, राम और तुम सब लोग जिसके लिये यहाँतक आये हो, उस विदेहकुमारी सीताको मैं अभी तुम्हारे देखते-देखते मार डालूँगा । इसे मारकर मैं क्रमशः राम-लक्ष्मणका, तुम्हारा, सुग्रीवका तथा उस अनार्य विभीषणका भी वध कर डालूँगा ॥ २६-२७ ॥

वानरने! सुग्रीव, राम-लक्ष्मणरु मत्तु नीवॆल्लरु यारिगागि इल्लिगॆ बन्दिरुविरो आ विदेहकुमारि सीतॆयन्नु नीनु नोडुत्तिरुवागले ईग नानु कॊन्दु हाकुवॆनु. ईकॆयन्नु कॊन्दु नानु क्रमवागि राम-लक्ष्मणरन्नु, निन्नन्नु, सुग्रीव हागू अनार्यनाद विभीषणनन्नु वधिसिबिडुवॆनु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. yannimittam = for whose sake; sugriivaH = Sugreeva; tvam cha = yourself; raamashcha = and Rama; aagataaH = came; iha = here; vadhiShyaami = I am going to kill; vaidehiim = Seetha; adyaiva = now itself; tava pashyataH = while you stand looking on.

अनुवादः

“For whose sake, Sugreeva, yourself and Rama came here, I am going to kill Seetha now itself, while you stand looking on.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. vaanara = O monkey!; hatvaa imaam = after killing her; vadhiShyaami = I will make a short work of; raamam = Rama; lakShmaNamcha = Lakshmana; tvaam cha = yourself too; sugriivamcha = Sugreeva; anaaryam tam vibhiiShaNam cha = and that vulgar Vibhishana; tataH = thereafter.

अनुवादः

“O monkey! After killing her, I will make a short work of Rama, Lakshmana, yourself too, Sugreeva and that vulgar Vibhishana thereafter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद् ब्रवीषि प्लवङ्गम ।
पीडाकरममित्राणां यच्च कर्तव्यमेव तत् ॥ २८ ॥

न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद्ब्रवीषि प्लवङ्गम ॥ २-८१-२८ पीडा करममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेत तत् ।

‘बंदर! तुम जो यह कह रहे थे कि स्त्रियोंको मारना नहीं चाहिये, उसके उत्तरमें मुझे यह कहना है कि जिस कार्यके करनेसे शत्रुओंको अधिक कष्ट पहुँचे, वह कर्तव्य ही माना गया है ॥ २८ ॥

कपिये! स्त्रीयरन्नु कॊल्लबारदॆन्दु नीनु हेळिदुदक्कॆ उत्तरवागि शत्रुगळिगॆ हॆच्चु कष्टकॊडवुदे कर्तव्यवागिदॆ ऎन्दु नानु हेळुत्तेनॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. plavamgama = O monkey!; yat = (for) what; braviiShi = you have said; iti = that; striyaH = women; na hantavyaaH = are not to be killed; (hear my reply); yat = that which; piiDaakaramsyaat = causes tormentation; amitraaNaam = to te enemies; tat = that; kartavyameva = indeed needs to be done.

अनुवादः

“O monkey! What you have said just now viz. that women are not to be killed, is correct. But that which causes tormentation to the enemies indeed needs to be done.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं च ताम् ।
शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित् स्वयम् ॥ २९ ॥

तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं च ताम् ।
शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्र जित्स्व्वयम् ॥

तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं ततः ॥ २-८१-२९ शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित्स्वयम् ।

हनुमान् जी से ऐसा कहकर इन्द्रजित् ने स्वयं ही तेज धारवाली तलवारसे उस रोती हुई मायामयी सीतापर घातक प्रहार किया ॥ २९ ॥

हनुमन्तनल्लि हीगॆ हेळि इन्द्रजितनु हरितवाद खड्गदिन्द अळुत्तिरुव मायामयि सीतॆय मेलॆ आघात माडिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. evam = thus; uktvaa = having spoken; tam = to Hanuma; indrajit = Indrajit; svayam = personally; nijaghaana = killed; taam maayaamayiim siitaam = that illusory Seetha; rudatiim = who had been sobbing (all the while); shitadhaareNa = with sharp-edged; khaDgena = sword.

अनुवादः

Having spoken thus to Hanuma, Indrajit personally killed that illusory Seetha, who ahd been sobbing all the while, with his sharp-edged sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी ।
सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना ॥ ३० ॥

शरीरमें यज्ञोपवीत धारण करनेका जो स्थान है, उसी जगहसे उस मायामयी सीताके दो टुकड़े हो गये और वह स्थूल कटिप्रदेशवाली प्रियदर्शना तपस्विनी पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ ३० ॥

यज्ञोपवीत धरिसुवन्तॆ खड्गदिन्द कत्तरिसल्पट्ट मायासीतॆय ऎरडु होळुगळागि, आ स्थूलकटियुळ्ळ प्रियदर्शिनी तपस्वियु नॆलक्कुरुळिदळु.॥30॥

पदच्छेदः

30. chchhinnaa = Split asunder; tena = by him; yaJNopaviita maargeNa = diagonally (as the way of wearing a sacred thread over the left shoulder and hanging down under the right by the three twice-born castes); saa tapasvinii = that miserable lady; pR^ithushreNii = of broad hips; priyadarshanaa = and pleasant to the sight; papaata = fell down; pR^ithivyaam = on the ground.

अनुवादः

Split asunder by him diagonally, that miserable lady of broad hips and pleasant to the sight, fell down on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामिन्द्रजित् स्त्रियं हत्वा हनूमन्तमुवाच ह ।
मया रामस्य पश्येमां प्रियां शस्त्रनिषूदिताम् ।
एषा विशस्ता वैदेही निष्फलो वः परिश्रमः ॥ ३१ ॥

तामिन्द्र जित्स्त्रियं हत्वा हनूमन्त मुवाच ह ।
मया रामस्य पश्येमां प्रियां शस्त्र निषूदिताम् ।
एषा विशस्ता वैदेही निष्पलो वः परिश्रमः ॥

उस स्त्रीका वध करके इन्द्रजित् ने हनुमान् से कहा—‘देख लो, मैंने रामकी इस प्यारी पत्नीको तलवारसे काट डाला । यह रही कटी हुई विदेह-राजकुमारी सीता । अब तुमलोगोंका युद्धके लिये परिश्रम व्यर्थ है’ ॥ ३१ ॥

आ स्त्रीयन्नु वधिसि इन्द्रजितनु हनुमन्तनल्लि हेळिदनु - नोडु, नानु रामन प्रिय पत्नी वैदेहियन्नु खड्गदिन्द तुण्डरिसिबिट्टिरुवॆनु. इन्नु निम्म युद्धद परिश्रम व्यर्थवागिदॆ.॥31॥

ततः खड्गेन महता हत्वा तामिन्द्रजित्स्वयम् ।
हृष्टः स रथमास्थाय ननाद च महास्वनम् ॥ ३२ ॥

इस प्रकार स्वयं इन्द्रजित् विशाल खड्गसे उस मायामयी स्त्रीका वध करके रथपर बैठा-बैठा बड़े हर्षके साथ जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगा ॥ ३२ ॥

हीगॆ इन्द्रजितु विशाल खड्गदिन्द आ मायामय सीतॆयन्नु वधिसि रथदल्लि कुळितुकॊण्डे तुम्बा हर्षदिन्द जोरागि सिंहनाद माडतॊडगिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

31; 32. hatvaa = after killing; taam = that; striyam = woman; indrajit = Indrajit; uvaacha ha = told; hanumantam = Hanuma (as follows); pashya = see; imaam = this; raamasya priyaam = wife of Rama; shastraniShuuditaam = has been killed with a weapon; mayaa = by me; eShaa = this; vaidehii = Seetha; vishastaa = has been killed; vaH = your; parishramaH = labour; niShphalaH = is in vain.

अनुवादः

After killing that woman, Indrajit told Hanuma as follows: “See, I killed Rama’s wife with my weapon. This Seetha is dead and all your labour is in vain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराः शुश्रुवुः शब्दमदूरे प्रत्यवस्थिताः ।
व्यादितास्यस्य नदतस्तद्दुर्गं संश्रितस्य तु ॥ ३३ ॥

ततः खड्गेन महता हत्वा ताम् इन्द्रजित्स्वयम् । हृष्टः स रथमास्थाय विननाद महास्वनम् ॥ २-८१-३३

पास ही खड़े हुए वानरोंने उसकी उस गर्जनाको सुना । वह उस दुर्गम रथपर बैठकर मुँह बाये विकट सिंहनाद करता था ॥ ३३ ॥

अल्लि निन्तिरुव वानररु आ गर्जनॆयन्नु केळिदरु. अवनु आ दुर्गम रथदल्लि कुळितु बायियन्नु अगलिसि विकटवागि गर्जिसुत्तिद्दनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. hatvaa = after killing; taam = her; svayam = personally; mahataakhaDgena = with a large sword; saH indrajit = that Indrajit; tataH = then; aasthaaya = sitting on; ratham = his chariot; hR^iShThaH = pleasurefully; nanaada cha = roared; mahaasvanam = with a high sound.

अनुवादः

After killing her with a large sword personally, that Indrajit then sitting on his chariot, pleasurefully roared loudly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः
प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः ।
तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा
विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥

रावणके उस पुत्रकी बुद्धि बड़ी खोटी थी । उसने इस प्रकार मायामयी सीताका वध करके अपने मनमें बड़ी प्रसन्नताका अनुभव किया । उसे हर्षसे उत्फुल्ल देख वानर विषादग्रस्त हो भाग खड़े हुए ॥ ३४ ॥

दुर्बुद्धियाद रावणियु हीगॆ मयासीतॆयन्नु वधिसि मनस्सिनल्लि बहळ सन्तोषगॊण्डनु. हर्षगॊण्डिरुव अवनन्नु नोडि वानररु अति दुःखितरागि पलायन माडिदरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. vaanaraaH = the monkeys; pratyavasthitaah = standing; aduure = in vicinity; shushruvuH = heard; shabdam = his roar; nadataH = even as he shouted; vyaaditaasyasya = with his mouth wide open; samshritya = while comfortably sitting; tat durgam = in that tower of the aerial chariot; which was actually difficult of access for others.

अनुवादः

The monkeys standing in vicinity heard his roar, even as he shouted with his mouth wide open, while comfortable sitting in that tower of the aerial chriot, which was actually difficult of access for others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः ॥ ८१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इक्यासीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎम्भत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥81॥