०८० रावणेन इन्द्रजित्प्रेषणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana instructs Indrajit to proceed to the battle field. Before proceeding t the battle, Indrajit performs ceremorial oblations into a sacred fire and obtains a capacity of going out of sight while fighting. He proceeds to the battle-field and releases a flood of arrows towards Rama and Lakshmana, while himself remaining invisible in the sky. With a network of arrows, Indrajit creates a darkness in the sky and showers a multitude of steel arrows towards Rama and Lakshmana. Sharp golden shafts arrows are then released by Rama and Lakshmana. Struck by the arrows discharged by Indrajit, monkeys in hundreds fall down dead. Then, Rama and Lakshmana reflect on the various ways and means to destroy Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

80. रावणकी आज्ञासे इन्द्रजित् का घोर युद्ध तथा उसके वधके विषयमें श्रीराम और लक्ष्मणकी बातचीत

मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिञ्जयः ।
रोषेण महताविष्टो दन्तान् कटकटाय्य च ॥ १ ॥

मकराक्षको मारा गया सुनकर समरविजयी रावण महान् रोषसे भरकर दाँत पीसने लगा ॥ १ ॥

मकराक्षनु हतनादनॆन्दु केळि समर विजयि रावणनु महा कोपगॊण्डु कटकटनॆ हल्लु कडिय तॊडगिदनु.॥1॥

कुपितश्च तदा तत्र किं कार्यमिति चिन्तयन् ।
आदिदेशाथ सङ्क्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम् ॥ २ ॥

कुपित हुआ वह निशाचर उस समय वहाँ इस चिन्तामें पड़ गया कि अब क्या करना चाहिये । उसने अत्यन्त क्रोधसे भरकर अपने पुत्र इन्द्रजित् को युद्धके लिये जानेकी आज्ञा दी ॥ २ ॥

कुपितनाद निशाचरनु ईगेनु माडबेकु ऎम्ब चिन्तॆगॊळगादनु. अवनु अत्यन्त क्रोधगॊण्डु तन्न पुत्र इन्द्रजितनन्नु युद्धक्कॆ होगलु आज्ञापिसिदनु.॥2॥

जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः ॥ ३ ॥

वह बोला—‘वीर! तुम महापराक्रमी राम और लक्ष्मण दोनों भाइयोंको छिपकर या प्रत्यक्षरूपसे मार डालो; क्योंकि तुम बलमें सर्वथा बढ़े-चढ़े हो ॥ ३ ॥

वीरने! नीनु महापराक्रमि राम-लक्ष्मणरन्नु अडगिकॊण्डु अथवा प्रत्यक्षवागि कॊन्दुहाकु; एकॆन्दरॆ नीनु हॆच्चु बलशालियागिरुवॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. viira = O hero!; adR^ishyaH = either being invisible; dR^ishyamaanevaa = or visible; (yourself); jahi = kill; raamalakShmaNau = Rama and Lakshmana; bhraatarau = the brothers; mahaaviiryau = of great prowes; tvam = you; balaadhikaH = are superior in strength; sarvathaa = by all means.

अनुवादः

“O hero! Either remaining yourself invisible or visible, kill Rama and Lakshmana, the brothers of great prowess. You are superior in strength by all means.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे ।
किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे ॥ ४ ॥

‘जिसके पराक्रमकी कहीं तुलना नहीं है, उस इन्द्रको भी तुम युद्धमें परास्त कर देते हो; फिर उन दो मनुष्योंको रणभूमिमें अपने सामने पाकर क्यों नहीं मार सकोगे?’ ॥ ४ ॥

अप्रतिम पराक्रमियाद इन्द्रनन्ने नीनु जयिसिरुवॆ; हागिरुवाग आ इब्बरु सामान्य मनुष्यरन्नु युद्धदल्लि वधिसलारॆया.॥4॥

पदच्छेदः

4. tvam = you; jayasi = are conquering; indram = Indra; apratimakarmaaNam = of incomparable deeds; samyuge = in battle; kim punaH na vadhiShyasi = can you not kill; dR^iShTvaa = on seeing (them); maanuShau = (those) men; samyuge = in the battle field?

अनुवादः

“You have conquered Indra, of incomparable deeds, in battle. Can you not kill those two men, on seeing them in the battle-field?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः ।
यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहुवेन्द्रजित् ॥ ५ ॥

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः । यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहवेन्द्रजित् ॥ ६-८०-५

राक्षसराज रावणके ऐसा कहनेपर इन्द्रजित् ने पिताकी आज्ञा शिरोधार्य की और यज्ञभूमिमें जाकर अग्निकी स्थापना करके उसमें विधिपूर्वक हवन किया ॥ ५ ॥

तन्दॆय आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि, यज्ञशालॆगॆ होगि अग्नियन्नु स्थापिसि विधिवत्तागि होममाडिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tathaa = thus; uktaH = spoken; raakShasendreNa = by Ravana; saH indrajit = that Indrajit; pratigR^ihya = bowing to the command; pituH = of his father; juhava = poured oblations; paavaakam = into the sacred fire; vidhivat = with due ceremony; yajJNa bhuumau = on the sacrificial ground.

अनुवादः

Hearing the words of Ravana, that Indrajit, bowing to the command of his father, poured oblations into the sacred fire, with due ceremony, on the sacrificial ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः ।
आजग्मुस्तत्र सम्भ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः ॥ ६ ॥

उसके अग्निमें हवन करते समय लाल वस्त्र धारण किये बहुत-सी स्त्रियाँ घबरायी हुई उस स्थानपर आयीं, जहाँ वह रावणपुत्र हवन कर रहा था ॥ ६ ॥

रावण पुत्र हवन माडुवल्लिगॆ कॆम्पु बट्टॆगळन्नु धरिसिद अनेक स्त्रीयरु गाबरिगॊण्डु अल्लिगॆ बन्दरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. juhvataH cha api = even as he was pouring oblations into the sacred fire; tatra = there; raakShasyaH striyaH = the female-demons; raktoShNiiShadharaaH = carrying red turbans (for the use of priests); sambhraantaaH = hastily; aajagmuH = arrived; tatra = there; yatra = where; raavaNiH = Indrajit was there.

अनुवादः

Even as he was pouring oblations into the sacred fire there, the female-demons carrying red turbans (for the use of priests) hastily arrived at the spot where Indrajit was there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः ।
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ७ ॥

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ विभीतकाः ।
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधो।अ अथ विभीतकाः । लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ॥ ६-८०-७

उसके तलवार आदि शस्त्र ही सरपत—कुशास्तरणका काम दे रहे थे, बहेड़ेकी लकड़ी समिधा थी, लाल वस्त्र और लोहेका स्रुवा—ये सब वस्तुएँ उपयोगमें लायी गयी थीं ॥ ७ ॥

इन्द्रजितु होममाडुवाग शसगळन्ने परिस्तरणगळागिसिद्दनु, तारॆय गिडद कड्डिगळ समिधॆगळागिद्दु, कॆम्पु वस्त्रवन्नुट्टु कब्बिणद स्रुक्-स्रुवॆगळन्नु बळसिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shastraaNi = weapons (such as a lance); shara patraaN = served as blades of Shara grass (for being spread around the sacrificial fire); vibhiitakaaH = chips of wood of Vibhitaka tree; samidhaH = served as wooden sticks to feed the sacrificial fire; atha = and; lohitaani vaasaamsi = red robes; tathaa = and; kaarShNaayasam = iron ladles; sruvam = (were used) for cleaning and pouring clarified melted butter into the sacrificial fire.

अनुवादः

Weapons (such as a lance) served as blades of Shara grass (for being spread around the sacrificial fire). Chips of wood of Vibhitaka tree served as wooden sticks to feed the sacrificial fire as also red robes and iron ladles were used for cleaning and pouring clarified melted butter into the sacrificial fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वतोऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः ।
छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ८ ॥

सर्वतो।अग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः । चागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ॥ ६-८०-८

उसने तोमरसहित शस्त्ररूपी सरपत अग्निके चारों ओर बिछा दिये । उसके बाद काले रंगके जीवित बकरेका गला पकड़कर उसे अग्निमें होम दिया ॥ ८ ॥

अवनु तोमर सहित शस्त्ररूपी दर्भॆगळन्नु अग्निय सुत्तलू हरडिदनु. बळिक कप्पु बण्णद मॆकॆय कत्तन्नु हिडिदु अदन्नु अग्नियल्लि होमिसिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. samaastiirya = having spread on the ground; agniH sarvataH = around all the sides of the sacrificial fire; sharapatraiH = with other weapons; satomaraiH = along with lances; jagraaha = the demon seized hold; galam = of the neck; jiivitaH chhaagasya = of a live goat; sarva kR^iShNasya = entirely black (and consigned it to the fire).

अनुवादः

Having spread on the ground around all the sides of the sacrificial fire with other weapons along with lances, the demon seized hold of the neck of a live goat, entirely black and consigned it to the fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकृद्धोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ।
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च ॥ ९ ॥

एक ही बार किये गये उस होमसे अग्नि प्रज्वलित हो उठी, उसमें धुआँ नहीं था और बड़ी-बड़ी लपटें उठ रही थीं । उस अग्निमें वे सभी चिह्न प्रकट हुए, जो विजयकी सूचना देते थे ॥ ९ ॥

ऒन्दे आहुतियिन्दले होमदिन्द हॊगॆयिल्लद अग्निय दॊड्ड दॊड्ड ज्वालॆगळु ऎद्दवु. आ अग्नियल्लि विजयसूचक चिह्नॆगळु प्रकटगॊण्डवु.॥9॥

पदच्छेदः

9. taani = such; liN^gaani = omens; vijayam = as betokened victory; babhuuvuH darshayanti = appeared; vidhuumasya = in the smokeless; mahaarchiShaH = fire which burst into mighty flames; homa samiddhasya = when it was fully aroused; sakR^it = by the single offering.

अनुवादः

Such omens as betokened victory appeared in the smokeless fire which burst into mighty flames, when it was fully aroused by that single offering.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसन्निभः ।
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥ १० ॥

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकदसन्निभः ।
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ॥

उस समय तपाये हुए सुवर्णके समान कान्तिमान् अग्निदेवने स्वयं प्रकट होकर हविष्य ग्रहण किया । उनकी ज्वाला दक्षिणावर्त होकर निकल रही थी ॥ १० ॥

आग कादस्वर्णदन्तॆ कान्तियुळ्ळ यज्ञेश्वरनु प्रकटनागि स्वतः हविस्सन्नु स्वीकरिसिदनु. अग्निय ज्वालॆगळु दक्षिणावर्तवागि उरियुत्तिद्दवु.॥10॥

पदच्छेदः

10. utthitaH = becoming visible; svayam = in person; paavakaH = the god of fire; pradakShiNaavarta shikhaH = who was shooting out flames towards the right; taptahaaTaka sannibhaH = and who shone brightly like refined gold; pratijagraaha = received; tat = that; haviH = offering.

अनुवादः

Becoming visible in person, the god of fire, who was shooting out flames towards the right and who shone brightly like refined gold, received that offering.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान् ।
आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम् ॥ ११ ॥

हुत्वाग्निम् तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान् । आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगरं शुभम् ॥ ६-८०-११

अग्निमें आहुति दे आभिचारिक यज्ञ-सम्बन्धी देवता, दानव तथा राक्षसोंको तृप्त करनेके पश्चात् इन्द्रजित् अन्तर्धान होनेकी शक्तिसे सम्पन्न सुन्दर रथपर आरूढ़ हुआ ॥ ११ ॥

अग्नियल्लि आहुतिकॊट्टु अभिचारिक यज्ञसम्बन्धि देवता, दानव, राक्षसरन्नु तृप्तिपडिसि, इन्द्रजितु अन्तर्धाननागुव शक्तियन्नु हॊन्दि सुन्दरवाद रथदल्लि आरूढनादनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. hutvaa = offering oblations; agnim = in fire; atha = and thereafter; tarpayitvaa = gratifying; devadaanava raakShasaan = the gods; devils and demons; aaruroha = (he) ascended; shreShTham = and excellent; shubham = and splendid; ratham = chariot; antardhaana gatam = capable of disappearing from sight.

अनुवादः

Offering oblations in fire and gratifying the gods, the devils and demons, Indrajit ascended an excellent and splendid chariot, capable of disappearing from sight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वाजिभिश्चतुर्भिस्तु बाणैस्तु निशितैर्युतः ।
आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः ॥ १२ ॥

स वाजिभिश्चतुर्भिश्च बाणैस्तु निशितैर्युतः ।
आरोपित महाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः ॥

चार घोड़ों, पैने बाणों तथा अपने भीतर रखे हुए विशाल धनुषसे युक्त वह उत्तम रथ बड़ी शोभा पा रहा था ॥ १२ ॥

नाल्कु कुदुरॆगळिन्द, हरितवाद बाणगळिन्द तुम्बिद विशाल धनुस्सुगळिन्द कूडिद आ उत्तम रथवु बहळ शोभिसुत्तित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. chaturbhiH yutaH = drawn by four; vaajibhiH = horses; nishitaiH = sharp; baaNaiH = arrows; aaropita mahaa chaapaH = and a mighty bow placed on it; saH = that; syandanottamaH = excellent chariot; shushubhe = looked beautiful.

अनुवादः

Drawn by four horses, provided with sharp arrows and a mighty bow placed on it, that excellent chariot looked beautiful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः ।
मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलङ्कृतः ॥ १३ ॥

उसके सब सामान सोनेके बने हुए थे, अतः वह रथ अपने स्वरूपसे प्रज्वलित-सा जान पड़ता था । उसमें मृग, अर्धचन्द्र और पूर्णचन्द्र अङ्कित किये गये थे, जिनसे उसकी सजावट आकर्षक दिखायी देती थी ॥ १३ ॥

ऎल्ल वस्तुगळू चिन्नदिन्द तयारिसिद्दरिन्द आ रथवु तन्न कान्तियिन्द प्रज्वलिसुवन्तॆ अनिसुत्तित्तु. अदरल्लि मृग, अर्धचन्द्र, पूर्णचन्द्र अङ्कितवागित्तु. अदरिन्द अदु आकर्षकवागि कण्डुबरुत्तित्तु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tapaniiya parichchhadaH = adorned with gold; saH = that; rathaH = chariot; jaajvalya maanaH = glittered; vapuShaa = on account of its body; samalamkR^itaH = and was decorated; mR^igaiH = with carved images of antelopes; chandra ardhachandraishcha = full moons and crescents.

अनुवादः

Adorned with gold, that chariot glittered on account of its body and was decorated with carved images of antelopes, full moons and crescents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसन्निभः ।
बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैदूर्यसमलङ्कृतः ॥ १४ ॥

जाम्बूनद महाकम्बुर्दीप्तपावक सन्निभः ।
बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैढूर्य समलङ्कृतः ॥

इन्द्रजित् का ध्वज प्रज्वलित अग्निके समान दीप्तिमान् था । उसमें सोनेके बड़े-बड़े कड़े पहनाये गये थे और उसे नीलमसे अलंकृत किया गया था ॥ १४ ॥

इन्द्रजितुविन ध्वजवु प्रज्वलित अग्नियन्तॆ दीप्तिमन्तवागित्तु. अदरल्लि चिन्नद बळॆगळिद्दु, अवन्नु नवरत्नगळिन्द अलङ्करिसिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. ketH = the flag-post; indrajitaH = of Indrajit; babhuuva diipta paavaka sannibhaH = shone like a flaming fire; jambuunada mahaakambuH = provided as it was with large rings of gold; vaiDuurya samalamkR^itaH = and decorated with cats’s eye gems.

अनुवादः

The flag-post of Indrajit shone like a flaming fire, provided, as it was, with large rings of gold and decorated with cat’s eye gems.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः ।
स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ॥ १५ ॥

तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मस्त्रेण च पालितः । स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः ॥ ६-८०-१५

उस सूर्यतुल्य तेजस्वी रथ और ब्रह्मास्त्रसे सुरक्षित हुआ वह महाबली रावणकुमार इन्द्रजित् दूसरोंके लिये दुर्जय हो गया था ॥ १५ ॥

सूयतुल्य तेजस्वि रथ मत्तु ब्रह्मास्त्रदिन्द सुरक्षितनाद आ महाबलि रावणपुत्र इन्द्रजितु इतररिगॆ दुर्जयनागिद्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. paalitaH = protected; tena brahmaastreNa = by the missile presided over by Brahma; aaditya kalpena = which was as efflugent as the sun; saH raavaNiH = that Indrajit; sumahaabalaH = endowed with exceptional strength; bahuuva = became; duraadharShaH = difficult to be attcked.

अनुवादः

Protected by the missile presided over by Brahma, which was as efflugent as the sun, that Indrajit endowed with exceptional strength, became difficult to be attacked.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित् समितिञ्जयः ।
हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ १६ ॥

सो।अभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित्समितिञ्जयः । हुत्वाग्निं राक्षसैर्मन्रैरन्तर्धानगतो।अब्रवीत् ॥ ६-८०-१६

समरविजयी इन्द्रजित् नगरसे निकलकर निर्ऋति-देवता-सम्बन्धी मन्त्रोंसे अग्निमें आहुति दे अन्तर्धानकी शक्तिसे सम्पन्न हो इस प्रकार बोला— ॥ १६ ॥

समरविजयि इन्द्रजितु नगरदिन्द हॊरटु निऋति देवता सम्बन्धी मन्त्रगळिन्द अग्नियल्लि, आहुति कॊट्टु अन्तर्धानद शक्तियिन्द सम्पन्ननागि हीगॆ हेळिदनु .॥16॥

पदच्छेदः

16. saH indrajit = that Indrajit; samitiN^jayaH = who was ever victorious in war; abhiniryaaya = coming forth; nagaraat = from the city; antardhaanagataH = and having acquired the capacity of vanishing from the sight; hutvaa = by pouring oblations; agnim = into the sacred fire; mantraiH = with the utterance of spells; raakShasaiH = sacred to demons; abraviit = spoke (as follows):

अनुवादः

Coming forth from the city and having acquired the capacity of vanishing from the sight, by offering oblations into the sacred fire, with the uttereance of spells sacred to demons, that indrajit, who was ever victorious in war, spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य हत्वा रणे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने ।
जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणेऽधिकम् ॥ १७ ॥

अद्य हत्वा रणे यौ तौ मिथ्याप्रव्रजितौ वने । जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणार्जितम् ॥ ६-८०-१७

‘जो व्यर्थ ही वनमें आये हैं (अथवा झूठे ही तपस्वीका बाना धारण किये हुए हैं), उन दोनों भाई राम और लक्ष्मणको आज रणभूमिमें मारकर मैं अपने पिता रावणको उत्कृष्ट जय प्रदान करूँगा ॥ १७ ॥

व्यर्थवागि अरण्यक्कॆ दूडल्पट्ट आ राम-लक्ष्मणरिब्बरन्नु नानिन्दु संहरिसि तन्दॆ रावणनिगॆ उत्तमवाद जयवन्नु समर्पिसुवॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. hatvaa = by killing; tau = both the princes; yau = who; mithyaapravrajtau vane = left home to become religious mendicants; roaming in the forest in vain; pradaasyaami = I will present a gift; jayam = of victory; raNaarjitam = secured in the battle; pitre raavaNaaya = to my father; Ravana; adya = today.

अनुवादः

“By killing both the princes who left home to become religious mendicants in the forest in vain, I will present a gift of victory secured in the battle, to my father, Ravana today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं च लक्ष्मणम् ।
करिष्ये परमां प्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ १८ ॥

‘आज राम और लक्ष्मणको मारकर पृथ्वीको वानरोंसे सूनी करके मैं पिताको परम संतोष दूँगा ।’ ऐसा कहकर वह अदृश्य हो गया ॥ १८ ॥

इन्दु राम-लक्ष्मणरन्नु कॊन्दु पृथियन्नु वानर रहितवन्नागि माडि नानु तन्दॆगॆ परम सन्तोषपडिसुवॆनु; ऎन्दु हेळि अवनु अदृश्यनादनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. urviim nirvaanaraam = by making the earth bereft of monkeys; adya = today; hatvaa = and by killing; raamam = Rama; lakShmaNam cha = and Lakshmana; kariShye = I will proudce; paramaam priitim = a great pleasure; iti = thus; uktvaa = speaking; antaradhiiyata = he vanished from the sight.

अनुवादः

“By making the earth bereft of monkeys today and by killing Rama and Lakshmana, I will create a great spleasure”. Thus speaking, Indrajit vanished from thes sight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपपाताथ सङ्क्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः ।
तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ १९ ॥

अपपाताथ सङ्क्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः ।
तीक्ष्ण कार्मुक नाराचैस्तीक्ष्णैस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥

आपपाताथ सम्क्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः । तीक्षणकार्मुकनाराचैस्तीक्षणस्त्विन्द्ररिपू रणे ॥ ६-८०-१९

तत्पश्चात् दशमुख रावणसे प्रेरित हो इन्द्रशत्रु इन्द्रजित् कुपित होकर रणभूमिमें आया । उसके हाथमें धनुष और तीखे नाराच थे ॥ १९ ॥

बळिक दशकण्ठनिन्द प्रेरितनागि इन्द्रशत्रु इन्द्रजितु कुपितनागि कैयल्लि धनुर्बाणगळन्नु धरिसि रणरङ्गक्कॆ बन्दनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. choditaH = impelled; dashagriiveNa = by Ravana; tiikShNaH = the fiery; indraripuH = Indrajit; raNe = in battle; tiikShNa kaarmuka naaraachaiH = with barbarous bow and steel arrows; papaata = swiftly came; samkruddhaH = enraged; atha = thereafter.

अनुवादः

Impelled, as he was, by Ravana, the fiery Indrajit, with his barbarons bow and steel arrows, swiftly came to the battle-field enraged.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाविव ।
सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ ॥ २० ॥

युद्धस्थलमें आकर उस निशाचरने वानरोंके बीचमें खड़े हो बाण-समूहोंकी वर्षा करते हुए महापराक्रमी वीर श्रीराम और लक्ष्मणको वहाँ (ऊँचे और मोटे कंधोंसे युक्त, होनेके कारण) तीन सिरवाले नागोंके समान देखा ॥

युद्धस्थळक्कॆ बन्दु आ निशाचरनु वानरर नडुवॆ निन्तु, बाण समूहगळन्नु मळॆगरॆयुत्तिद्द, ऎत्तरवाद भुजगळिद्दुदरिन्द मूरु तलॆय नागगळन्तॆ महापराक्रमि श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु नोडिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saH = that Indrajit; dadarsha = saw; viirau = those two heroes; mahaaviiryau = having abundant prowess; naagau iva = like serpents; trishirasau = with three heads; sR^ijantau = who were discharging; iShujaalaani = a net-work of arrows; vaanara madhyagau = and standing amidst the monkeys.

अनुवादः

That Indrajit saw the two heroes, showering a multitude of arrows. Both the princes, having mighty prowess, looked like three- hooded serpents in the middle of the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमौ ताविति सञ्चिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् ।
सन्ततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ २१ ॥

इवौ ताविति सञ्चिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम् ।
सन्ततानेषुधाराभिः पर्जन्यइव वृष्टिमान् ॥

‘ये ही वे दोनों हैं’ ऐसा सोचकर इन्द्रजित् ने अपने धनुषपर प्रत्यञ्चा चढ़ायी और जलकी वर्षा करनेवाले मेघकी भाँति अपनी बाण-धाराओंसे सम्पूर्ण दिशाओंको भर दिया ॥ २१ ॥

इवरे आ राम-लक्ष्मणरु ऎन्दु इन्द्रजितु योचिसि तन्न धनुस्सिगॆ नाणन्नेरिसि, नीरन्नु सुरियुव मोडगळन्तॆ बाणगळ धारावर्षदिन्द ऎल्ल दिक्कुगळन्नु तुम्बिबिट्टनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. samchintya imau iti = concluding that both of them; iti = as; tau = those two princes; Rama and Lakshmana; sajyam kR^itvaa = stringing; kaarmukam = his bow; santataana = he covered them; iShudhaaraabhiH = with floods of arrows; vR^iShTimaan parjanyaH iva = like rainy clouds do.

अनुवादः

Concluding that both of them were the two princes, Rama and Lakshmana and stringing his bow, he covered them with a flood of arrows, as the rainy clouds do.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु वैहायसरथो युधि तौ रामलक्ष्मणौ ।
अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः शरैः ॥ २२ ॥

स तु वैहायसं प्राप्य सरथो रामलक्ष्मणौ । अचक्षुर्विषये तिष्ठन्विव्याध निशितैः शरैः ॥ ६-८०-२२

उसका रथ आकाशमें खड़ा था और श्रीराम तथा लक्ष्मण युद्धभूमिमें विराजमान थे । उन दोनोंकी दृष्टिसे ओझल होकर वह राक्षस उन्हें पैने बाणोंसे बींधने लगा ॥ २२ ॥

अवन रथवु आकाशदल्लि इत्तु हागू राम-लक्ष्मणरु भूमिय मेलॆ निन्तिद्दरु. अवरिब्बर दृष्टिगॆ गोचरवागदॆ आ राक्षसनु हरित बाणगळिन्द नोयिसतॊडगिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saH = that Indrajit; sarathaH = with his chariot; praapya = reaching; vaihaayasam = the sky; tiShThan achakShurviShaye = and remaining invisible to the reach of eyes; vivyaadha = struck; raamalakShmaNau = Rama and Lakshmana; nishitaiH sharaiH = with sharp arrows.

अनुवादः

That Indrajit with his chariot, reaching the sky and remaining invisible, struck Rama and Lakshmana with his sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ ।
धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः ॥ २३ ॥

उसके बाणोंके वेगसे व्याप्त हुए श्रीराम और लक्ष्मणने भी अपने-अपने धनुषपर बाणोंका संधान करके दिव्य अस्त्र प्रकट किये ॥ २३ ॥

अवन बाणगळिन्द व्याप्तराद श्रीराम-लक्ष्मणरू कूड तम्म तम्म धनुस्सिगॆ बाणगळन्नु अनुसन्धान माडि दिव्यास्त्रगळन्नु प्रकटिसिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tau raamalakShmaNau = those two; Rama and Lakshmana; pariitau = when enveloped; tasya sharavegena = by a stream of his arrows; kR^itvaa = fitting; dhanuShii = their bows; sashare = with arrows; prachakrutuH = revealed; divyam = divine; astram = missiles.

अनुवादः

When enveloped by a stream of arrows Rama and Lakshamana, fitted arrows to their bows and revealed divine missiles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ ।
तमस्त्रैः सूर्यसङ्काशैर्नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ २४ ॥

प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ ।
तमस्त्रॆೖः सूर्यसङ्काशैर्नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥

प्रच्छादयन्तौ गगनम् शरजालैर्महाबलौ । तमस्त्रैः सुरसङ्काशौ नैव पस्पर्शतुः शरैः ॥ ६-८०-२४

उन महाबली बन्धुओंने सूर्यतुल्य तेजस्वी बाणसमूहोंसे आकाशको आच्छादित करके भी इन्द्रजित् का अपने बाणोंसे स्पर्श नहीं किया ॥ २४ ॥

आ महाबलि सहोदररु सूर्यतुल्य बाणसमूहगळिन्द आकाशवन्नु आच्छादिसिदरू तम्म बाणगळिन्द इन्द्रजितुवन्नु स्पर्शिसदादरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. prachchhaadayantau = (Though) covereing; gaganam = the sky; sharajaalaiH = with a net-work of arrows; mahaabalau = those mighty princes; na pasparshatuH = could not touch; tam = him; astraiH sharaiH = with their arrows charged with mystic missiles; suuryasamkaashaiH = equal to the sun.

अनुवादः

Though covering the sky with a net-work of arrows, the two mighty princes could not touch Indrajit with their arrows charged with mystic missiles and which were efflugent like the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः ।
दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान् नीहारतमसा वृताः ॥ २५ ॥

स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः । दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान्नीहारतमसावृतः ॥ ६-८०-२५

उस तेजस्वी राक्षसने मायासे धूमजनित अन्धकारकी सृष्टि की और आकाशको ढक दिया । साथ ही कुहरेका अन्धकार फैलाकर दिशाओंको भी ढक दिया ॥ २५ ॥

तेजस्वी राक्षसनु मायॆयिन्द हॊगॆयिन्द कूडिद कत्तलॆयन्नु सृष्टिसि, आकाशवन्नु मुच्चिबिट्टनु. जॊतॆगॆ हिमदिन्दलू अन्धकारवन्नु हरडि दिक्कुगळन्नु आवरिसिबिट्टनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. prachchhaadayan = covering; nabhaH = the sky; saH = he; chakre = created; dhuumaandhakaaram = dark-like smoke; shriimaan = the illustrious Indrajit; antardadhe = cloaked; dishashcha = the quarters; vR^itaaH = enclosing them; niihaaratamasaa = with mist-like darkness.

अनुवादः

Covering the sky, the illustrious Indrajit created a dark-like smoke. He made the quarters also invisible, by enclosing them with mist-liek darkness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः ।
शुश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते ॥ २६ ॥

उसकी प्रत्यञ्चाकी टंकार नहीं सुनायी देती थी । पहियोंकी घर्घराहट तथा घोड़ोंकी टापकी आवाज भी कानोंमें नहीं पड़ती थी और सब ओर विचरते हुए उस राक्षसका रूप भी दृष्टिगोचर नहीं होता था ॥ २६ ॥

अवन धनुष्टङ्कारवागली, रथद गडगड शब्द कुदुरॆगळ कालिन सद्दु यावुदू केळि बरुत्तिरलिल्ल. ऎल्ल कडॆ सञ्चरिसुव आ राक्षसन रूपवू कण्डु बरुत्तिरलिल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. tasya = charitaH = while Indrajit was moving about; jyaatalanirghoShaH = the sound produced by the impact of his palm on the bow-string; naiva shushruve = was not heard; na cha = nor; nemikhura svanaH cha = the sound of hs wheels; or the clattering of hoofs (of his horses); ruupam cha; na prakaashate = nor did his form come to view.

अनुवादः

While Indrajit was moving about, neither the sound produced by the impact of his palm on the bow string was heard, nor the sound of his wheels or the clattering of hoofs of his horses could be heard, nor did his form come tot he view.

स्रोतः: valmikiramayan.net

घनान्धकारे तिमिरे शिलावर्षमिवाद्भुतम् ।
स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥ २७ ॥

घनान्धकारे तिमिरे शरवर्षमिवाद्भुतम् । स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ॥ ६-८०-२७

महाबाहु इन्द्रजित् उस घने अन्धकारमें जहाँ दृष्टि काम नहीं करती थी, पत्थरोंकी अद्भुत वृष्टिके समान नाराच नामक बाणोंकी वर्षा करने लगा ॥ २७ ॥

दट्टवाद कविदिद्द कत्तलिनल्लि महाबाहु इन्द्रजितु कल्लुगळ अद्भुत मळॆयन्तॆ नाराच ऎम्ब बाणगळ वर्षा माडतॊडगिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. ghanandhakaare timire = in that thick darkness; saH mahaabaahuH = that long-armed Indrajit; vavarSha = showered; naaraacha sharavR^iShTibhiH = hails of his steel arrows; adbhutam shilaavarShamiva = like wonderful shower of rocks.

अनुवादः

In that thick darkness, that long-armed Indrajit showered hails of his steel arrows, like wonderful shower of rocks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामं सूर्यसङ्काशैः शरैर्दत्तवरैर्भृशम् ।
विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ २८ ॥

सा रामं सूर्यसङ्काशैः शरैर्दत्तवरैर्भृशम् ।
विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥

स रामं सूर्यसङ्काशैः शरैर्दत्तवरो भृशम् । विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः ॥ ६-८०-२८

समराङ्गणमें कुपित हुए उस रावणकुमारने वरदानमें प्राप्त हुए सूर्यतुल्य तेजस्वी बाणोंद्वारा श्रीरामचन्द्रजीके सम्पूर्ण अङ्गोंमें घाव कर दिया ॥ २८ ॥

पदच्छेदः

28. saH = that; kruddhaH = enraged; raavaNiH = Indrajit; samare = in battle; bhR^isham = abundantly; vivyaadha = piereced; raamam = Rama; sarvagaatreShu = in all his limbs; sharaiH = with his arrows; datta varaiH = which were greanted as boons; suurya samkaashaiH = and which were afflugent like the sun.

अनुवादः

That enraged Indrajit in battle, abundantly pierced Rama in all his limbs with his arrows, which were earlier granted as boons to him and which were effluent like the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समराङ्गणदल्लि कुपितनाद रावणियु वरदानदिन्द प्राप्तवाद सूर्यतुल्य तेजस्वी बाणगळिन्द श्रीरामचन्द्रन सर्माङ्गवन्नु गायगॊळिसिदनु.॥2.॥

पदच्छेदः

1; 2. shrutvaa = on hearing; makaraakSham = Makaraksha; hatam = having been killed; raavaNaH = Ravana; samitiN^jayaH = who had ever seen victorious in battle; kaTakaTaayya cha = grinding his teeth; mahataa roSheNa = in excessive rage; kupitashcha = and anger; chintayan iti = reflected on; kim = what; kaaryam = to do; tadaa = then; tatra = there; atha = and thereupon; samkruddhaH = instructed; sutam = his son; indrajitam = Indrajit; raNaaya = for the battle.

अनुवादः

On hearing Makaraksha having been killed, Ravana who had been ever victorious in battle, grinding his teeth in rage, reflected on what to do then and there, and as greatly furious as he was, instructed Indrajit, his son to proceed to the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ ।
हेमपुङ्खान् नरव्याघ्रौ तिग्मान् मुमुचतुः शरान् ॥ २९ ॥

जैसे दो पर्वतोंपर जलकी धाराएँ बरस रही हों, उसी प्रकार उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंपर नाराचोंकी मार पड़ने लगी । उसी अवस्थामें वे दोनों वीर भी सोनेके पंखोंसे सुशोभित तीखे बाण छोड़ने लगे ॥ २९ ॥

ऎरडु पर्वतगळ मेलॆ सुरियुत्तिद्द जलधारॆयन्तॆ आ इब्बरु नरश्रेष्ठ वीरर मेलॆ नाराचगळ एटु बीळुत्तित्तु. अदे स्थितियल्लि इब्बरु वीररु स्वर्णपङ्खदिन्द सुशोभित हरितवाद बाणगळन्नु बिडतॊडगिदरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. tau = both Rama and Lakshmana; naravyaaghrau = the foremost of men; hanyamaanau = who were being struck; naaraachaiH = with steel arrows; parvatau iva = like two mountains (being hit); dhaaraabhiH = by torrents; mumuchatuH = released; tigmaan = sharp; sharaan = arrows; hema puN^khaan = with golden shafts.

अनुवादः

Both Rama and Lakshmana, the foremost of men, who were being struck with steel arrows, like two mountains being hit by torrents, released sharp golden-shafted arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तरिक्षे समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः ।
निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणिताप्लुताः ॥ ३० ॥

अन्तरिक्षं समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः । निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणितोक्षिताः ॥ ६-८०-३०

वे कङ्कपत्रयुक्त बाण आकाशमें पहुँचकर रावणकुमार इन्द्रजित् को क्षत-विक्षत करके रक्तमें डूबे हुए पृथ्वीपर गिर पड़ते थे ॥ ३० ॥

आ रणहद्दिन गरिगळिन्द कूडिद बाणगळु आकाशक्कॆ होगि रावणियन्नु गायगॊळिसि रक्तदिन्द तॊय्दु भूमिगॆ बीळुत्तिद्दवु.॥30॥

पदच्छेदः

30. te = those; patagaaH = arrows; kaN^ka patriNaH = adorned with plumes of heron; samaasaadya = reaching; raavaNim = Indrajit; nikR^itya = and piercing him; antarikShe = in the sky; petuH = fell; bhuumau = to the ground; shoNitaakShitaaH = soaked in blood.

अनुवादः

Those arrows, adorned with plumes of heron, reaching Indrajit in the sky and piercing him, fell to the ground, soaked in blood.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिमात्रं शरौघेण दीप्यमानौ नरोत्तमौ ।
तानिषून् पततो भल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ॥ ३१ ॥

अतिमात्रं शरौघेण पीड्यमानौ नरोत्तमौ ।
तानिषून् पततो भल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ॥

अतिमात्रं शरौघेण पीड्यमानौ नरोत्तमौ । तानिषून्पततो भल्लैरनेकैर्निचकर्ततुः ॥ ६-८०-३१

बाणसमूहोंसे अत्यन्त देदीप्यमान वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर अपने ऊपर गिरते हुए सायकोंको अनेक भल्ल मारकर काट गिराते थे ॥ ३१ ॥

बाणसमूहगळिन्द अत्यन्त देदीप्य मानवाद आ इब्बरू नरश्रेष्ठ वीररु तम्म मेलॆ बीळुत्तिरुव सायकगळन्नु भल्ल ऎम्ब बाणगळिन्द कत्तरिसि हाकुत्तिद्दरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. diipyamaanau = shing; atimaatram = beyond measure; sharaugheNa = with a flood of arrows; narottamau = the two excellent men; vichakartatuH = began to chop off; taan iShuun = those arrows; patataH = which were falling; anekaiH = with many arrows; bhallaiH = called by the name of Bhallas.

अनुवादः

Shining beyond measure with a flood of arrows, the two excellent men began to chop off those arrows which were falling on them with many arrows called by the name of Bhallas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यतो हि ददृशाते तौ शरान् निपतिताञ्छितान् ।
ततस्तु तौ दाशरथी ससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ॥ ३२ ॥

यतो हि ददृशाते तौ शरान्निपतितान्छ्रितान् ।
ततस्तु तौ दाशरथी ससृजातेऽस्त्र मुत्तमम् ॥

यतो हि ददृशाते तौ शरान्निपतिताञ्शितान् । ततस्ततो दाशरथी ससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ॥ ६-८०-३२

जिस ओरसे तीखे बाण आते दिखायी देते, उसी ओर वे दोनों भाई दशरथकुमार श्रीराम और लक्ष्मण अपने उत्तम अस्त्रोंको चलाया करते थे ॥ ३२ ॥

याव दिक्किनिन्द बाणगळु बरुत्तिद्दवो अदे दिक्किगॆ श्रीराम-लक्ष्मणरु तम्म उत्तम अस्त्रगळन्नु प्रयोगिसुत्तिद्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. yataH = from which side; tau = they; dadR^ishaate = saw; shitaan = the sharp; sharaan = arrows; nipatitaan = fallen; tataH = towards that side; tau daasharathii = both Rama and Lakshmana; sasR^ijaate = released; uttamam astram = their excelletnt missiles.

अनुवादः

Both Rama and Lakshmana for their part directed their excellent missiles in the direction from which they saw the aforesaid sharp arrows, fallen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथोऽपतत् ।
विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ ३३ ॥

रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथः पतन् । विव्याध तौ दाशरथी लघ्वस्त्रो निशितैः शरैः ॥ ६-८०-३३

अतिरथी वीर रावणपुत्र इन्द्रजित् अपने रथके द्वारा सम्पूर्ण दिशाओंमें दौड़ लगाता और बड़ी फुर्तीसे अस्त्र चलाता था । उसने अपने पैने बाणोंद्वारा उन दोनों दशरथकुमारोंको घायल कर दिया ॥ ३३ ॥

अतिरथि वीर इन्द्रजितु तन्न रथद मूलक ऎल्ल दिक्कुगळिगॆ ओडुत्ता बहळ चाकचक्यतॆयिन्द अस्त्रगळन्नु प्रयोगिसि, तन्न निशित शरगळिन्द राम-लक्ष्मणरन्नु गायगॊळिसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. raavaNistu = Indrajit for his part; atirathaH = who was a superior chariot = warrior; laghvastraH = and who was swift in discharging missiles; apatat = rushed on; sarvaaH dishaH = towards all sides; vivyaadha = and pierced; tau daasharathii = Rama and Lakshmana; nishitaiH sharaiH = with his sharp arrows.

अनुवादः

Indrajit for his part, who was a superior chariot-warrior and who was swift in discharging missiles, rushed on towards all sides and pierced Rama and Lakshmana with his sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः ।
बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ३४ ॥

उसके सोनेके पंखवाले सुदृढ़ सायकोंद्वारा अत्यन्त घायल हुए वे दोनों वीर दशरथकुमार रक्तरञ्जित हो खिले हुए पलाशवृक्षोंके समान प्रतीत होते थे ॥ ३४ ॥

अवन स्वर्णपङ्खगळिद्द सुदृढवाद सायकगळिन्द गायगॊण्ड राम-लक्ष्मणरु हू अरळिद मुत्तुगद मरगळन्तॆ काणुत्तिद्दरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tau viirau daasharathii = those valiant princes; Rama and Lakshmana; ati viddhau = pierced deeply; susamhataiH = with well-made; rukmapuNkhaiH = golden shafted arrows; babhuuvatuH = appeared; kumshukau iva = like two Kamshuka trees; puShpitau = in flowering.

अनुवादः

Those valiant princes, Rama and Lakshmana pierced deeply with well-made goldne shafted arrows, appeared like two Kamshuka trees in flowering.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नास्य वेगगतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान् ।
न चास्य विदितं किञ्चित् सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ॥ ३५ ॥

नास्य वेद गतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान् । न चान्यद्विदितं किं चित्सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ॥ ६-८०-३५

इन्द्रजित् की वेगपूर्ण गति, रूप, धनुष और बाणोंको कोई देख नहीं पाता था । मेघोंकी घटामें छिपे हुए सूर्यकी भाँति उसकी कोई भी बात किसीको ज्ञात नहीं हो पाती थी ॥ ३५ ॥

इन्द्रजितुविन वेगद गति, रूप, धनुस्सु मत्तु बाणगळन्नु यारू नोडुत्तिरलिल्ल. मोडगळल्लि अडगिद्द सूर्यनन्तॆ अवन सुळिवु यारिगू तिळियुत्तिरलिल्ल.॥35॥

पदच्छेदः

35. na kashchit = No one could perceive; asya = his; vegagatim = rapid movement; suuryasyeva = like the position of the sun; abhrasamplave = when the sky is thickly overcast with clouds; na = nor; ruupam = the form; dhanuH sharaan = nor his bows; na anyat = nor any other thing about him; kimchit = whatever; viditam = could be knwon.

अनुवादः

No one could perceive his rapid movement, like the position of the sun when the sky is thickly overcast with clouds, nor his form nor his bows and arrows, nor any other thing about him whatsoever could be known.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः ।
बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले ॥ ३६ ॥

उसके द्वारा घायल और आहत होकर कितने ही वानर अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे तथा सैकड़ों योद्धा मरकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ३६ ॥

अवनिन्द गायगॊण्डु ऎष्टो वानररु प्राणकळॆदुकॊण्डरु हागू नूरारु योधरु सत्तु नॆलदल्लि बिद्दुहोदरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. viddhaaH = struck down; tena = by him; harayaH = the monkeys; nihataaH = were killed; shatashaH = (the monkeys) in hundreds; babhuuvuH patitaaH gataasavaH = dropped dead; dharaNiitale = on the earth’s surgace; tatra = there.

अनुवादः

Struck down by him, the monkeys were killed. The monkeys dropped dead in hundreds on the earth’s surface there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् ।
ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ३७ ॥

लक्ष्मणस्तु सुसङ्क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत् । ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम् ॥ ६-८०-३७

तब लक्ष्मणको बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने अपने भाईसे कहा—‘आर्य! अब मैं समस्त राक्षसोंके संहारके लिये ब्रह्मास्त्रका प्रयोग करूँगा’ ॥ ३७ ॥

आग लक्ष्मणनिगॆ भारी क्रोधवुण्टायितु मत्तु अवनु अण्णन बळिगॆ होदनु - आर्यने! ईग नानु समस्त राक्षसर संहारक्कागि ब्रह्मास्त्रवन्नु प्रयोगिसुवॆनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tataH = then; lakShmaNastu = Lakshmana for his part; kruddhaH = was enraged; abraviit = and spoke; vaakyam = the following words; bhraataram = to his brother; prayokShyaami = I will employ; braahmam astram = the missile presided over by Brahama; vadhaartham = for the purpose of killing; sarva raakShasaam = all the demons.

अनुवादः

Then, Lakshmana for his part was enraged and told his brother that he would employ the missile presided over by Brahma for the purpose of killing all the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुमर्हसि ॥ ३८ ॥

उनकी यह बात सुनकर श्रीरामने शुभलक्षणसम्पन्न लक्ष्मणसे कहा—‘भाई! एकके कारण भूमण्डलके समस्त राक्षसोंका वध करना तुम्हारे लिये उचित नहीं है ॥ ३८ ॥

अवन मातन्नु केळि श्रीरामनु शुभलक्षण सम्पन्न लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु - तम्म! ऒब्बनिन्दागि भूमण्डलद समस्त राक्षसरन्नु वधिसुवुदु निनगॆ उचितवल्ल.॥38॥

पदच्छेदः

38. tataH = then; raamaH = Rama; uvaacha = spoke; tam lakShmaNam = to that Lakshmana; shubhalakShaNam = who was endowed with auspicious bodily marks; (as follows); na arhasi = you ought not; hantum = to kill; rakShaamsi = all the demons; pR^ithivyaam = on the earth; ekasya hetoH = for the sake of a single demons.

अनुवादः

Then, Rama spoke to that Lakshmana, who was endowed with auspicious bodily marks as follows: “You ought not to kill all the demons on earth, merely for the sake of a single demon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् ।
पलायमानं मत्तं वा न हन्तुं त्वमिहार्हसि ॥ ३९ ॥
तस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यामि महाभुज ।
आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥ ४० ॥

अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् ।
पलायमानं मत्तं वा न हन्तुं त्वमिहार्हसि ॥ तस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यामी महाभुज ।
आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥

अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् । पलायन्तं प्रमत्तं वा न त्वं हन्तुमिहार्हसि ॥ ६-८०-३९ अस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यावो महाबल । आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान् ॥ ६-८०-४०

‘महाबाहो! जो युद्ध न करता हो, छिपा हो, हाथ जोड़कर शरणमें आया हो, युद्धसे भाग रहा हो अथवा पागल हो गया हो, ऐसे व्यक्तिको तुम्हें नहीं मारना चाहिये । अब मैं उस इन्द्रजित् के ही वधका प्रयत्न करता हूँ । आओ, हमलोग विषैले सर्पोंकी भाँति भयंकर तथा अत्यन्त वेगशाली अस्त्रोंका प्रयोग करें ॥ ३९-४० ॥

महाबाहो! युद्ध माड दिरुव, अडगिरुव, कैमुगिदु शरणु बन्दव, युद्धदल्लि ओडुत्तिरुव, हुच्चनाद इन्तह व्यक्तिगळन्नु कॊल्लबारदु. ईग नानु ई इन्द्रजितुविन वधॆगागि प्रयत्निसुवॆ. बा! नावु विषसर्पगळन्तह अति भयङ्कर हागू अत्यन्त वेगशाली अस्त्रगळन्नु प्रयोगिसुवा.॥39-40॥

पदच्छेदः

39. tvam na arhasi = you ought not; hantum = to kill; iha = here; ayudhyamaanam = one who is not fighting; prachchhannam = or one who is hiding; praaN^jalim = or the one who is a refugee; palaayamaanam = or who is fleeing; mattam vaa = or who is intoxicated.

अनुवादः

“You ought not to kill on this earth one who is not fighting or one who is hiding or one who seeks refuge with joined palms or is fleeing or is intoxicated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

40. mahaabhuja = O long-armed Lakshmana; yatnam kariShyaavaH = we shall try; vadhe = to kill; tasyaiva = only Indrajit; aadekShyaavaH = we will employ; astraan = mystic missiles; mahaavegaan = with great impetuosity; aashiiviShopamaam = and which are equal to venomous serpents.

अनुवादः

“O long-armed Lakshmana! We shall try to kill Indrajit alone. We will employ mystic mssiles with great impetuosity and which are equal to venomous serpents.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात् ।
राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ४१ ॥

‘यह मायावी राक्षस बड़ा नीच है । इसने अन्तर्धान-शक्तिसे अपने रथको छिपा लिया है । यदि यह दीख जाय तो वानरयूथपति इस राक्षसको अवश्य मार डालेंगे ॥

ई मायावी राक्षसनु बहळ नीचनागिद्दानॆ. इवनु अन्तर्धान शक्तियिन्द तन्न रथवन्नु अडगिसिरुवनु. इवनु कण्डुबन्दरॆ वानर दळपतिगळु ई राक्षसनन्नु खण्डितवागि कॊन्दु हाकुवरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. dR^iShTvaa = on seeing; enam = this; raakShasam = demon; tam as such; vaanarayuuthapaaH = the leaders of monkey-troops; balaat = will forcibly nihaniShyati = kill; kShudram = this petty demon; maayinam = who is skilled in conjuring tricks; antarhita ratham = and whose chariot remains invisible.

अनुवादः

“On seeing this demons, the leaders of mokey-troops will forcibly kill this petty demon, who is skilled in conjuring tricks and whose chariot remains invisible.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्येष भूमिं विशते दिवं वा
रसातलं वापि नभस्तलं वा ।
एवं विगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः
पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ ४२ ॥

यद्येष भूमिं विशते दिवं वा
रसातलं वापि नभःस्थलं वा ।
एवं विगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः
पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
रघुप्रवीरः प्रवगर्षभैर्वृतः ।
वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मण-
स्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥

यद्येष भूमिं विशते दिवं वा । रसातलं वापि नभस्तलं वा । एवं निगूढोऽपि ममास्त्रदग्धः । पतिष्यते भूमितले गतासुः ॥ ६-८०-४२

‘यदि यह पृथ्वीमें समा जाय, स्वर्गको चला जाय, रसातलमें प्रवेश करे अथवा आकाशमें ही स्थित रहे तथापि इस तरह छिपे होनेपर भी मेरे अस्त्रोंसे दग्ध होकर प्राणशून्य हो भूतलपर अवश्य गिरेगा’ ॥ ४२ ॥

इवनु भूमियॊळगॆ सेरिकॊण्डरू, स्वर्गक्कॆ होदरू, रसातळवन्नु प्रवेशिसिदरू, अथवा आकाशदल्ले स्थितनागि हीगे अडगिद्दरू नन्न अस्त्रगळिन्द दग्धनागि प्राणशून्यनागि भूमिगॆ अवश्यवागि बीळुवनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. mama astradagdhaH = scorched by my mystic missiles; patiShyati gataasuH = he will fall dead; bhuumitale = on the ground; eShaH vishate yadi = even if he enters; bhuumim = the earth; divam vaa = or into heaven; rasaatalam vaa = or into the subterranean world; nabhasthalam vaa = or penetrates the vault of heaven; niguuDho.api = and remains completely hidden; evam = in this manner.

अनुवादः

“Scorched by my mystic missiles, he will fall dead on the ground, even if he enters the earth or into heaven or into the subterrranean world or penetrates the vault of heaven and remains completely hidden in this manner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं
रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः ।
वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मण-
स्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ ४३ ॥

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा । रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः । वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस् । तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते ॥ ६-८०-४३

इस प्रकार महान् अभिप्रायसे युक्त वचन कहकर वानर शिरोमणियोंसे घिरे हुए रघुकुलके प्रमुख वीर महात्मा श्रीरामचन्द्रजी उस क्रूरकर्मा भयानक राक्षसका वध करनेके लिये तत्काल ही इधर-उधर दृष्टिपात करने लगे ॥

हीगॆ महार्थयुक्तवाद मातुगळन्नु हेळि वानर श्रेष्ठरिन्द परिवृतनाद रघुकुलद प्रमुख वीर महात्मा श्रीरामनु आ क्रूरकर्म भयानक राक्षसनन्नु वधिसलु अत्त इत्त नोडतॊडगिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. uktvaa = speaking; mahaartham = highly meaningful; vachanam = words; ityevam = in the aforesaid manner; mahaatmaa = the great-souled; raghupraviiraH = Rama; vR^itaH = surrounded; plavagarShabhaiH = by the foremost of monkeys; tadaa = then; nirikShate = started to reflect; tvaritam = on the speedy means; vadhaaya = of killing; raudrasya = the furious; nR^ishamsa karmaNaH = Indrajit; the demon of cruel deeds.

अनुवादः

Speaking highly meaningful words in the aforesaid manner, the great-souled Rama, surrounded by the foremost of monkeys, started to reflect on the speedy means of killing the furious Indrajit, the demons of cruel deeds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽशीतितमः सर्गः ॥ ८० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अस्सीवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥80॥