०७८ रावणेन मकराक्षप्रेषणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana orders Makaraksha to proceed to the battle-field with an army and to kill Rama, Lakshmana and the monkeys. Makaraksha, surrounded by his army of demons, set out for the encounter. Makaraksha’s whip and flag staff fall down all of a sudden, by the will of providence and a dust-storm ensued. Ignoring those portents, Makaraskha’s army march forward in the battle-field, to reach Rama and Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

78. रावणकी आज्ञासे मकराक्षका युद्धके लिये प्रस्थान

निकुम्भं निहतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् ।
रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानलो यथा ॥ १ ॥

निकुम्भं निहतं श्रुत्वा कुम्भं च विनिपातितम् ।
रावणः परमामर्षी प्रजज्वालानयो यथा ॥

निकुम्भ और कुम्भको मारा गया सुनकर रावणको बड़ा क्रोध हुआ । वह आगके समान जल उठा ॥ १ ॥

कुम्भ-निकुम्भरु हतरादुदन्नु केळि, रावणनिगॆ भारि कोप बन्दु बॆङ्कियन्तॆ उरियतॊडगिदनु.॥1॥

नैर्ऋतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्च्छितः ।
खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत् ॥ २ ॥

नैर्ऋतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्छितः ।
खरपुत्रं विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत् ॥

नैरृतः क्रोधशोकाभ्यां द्वाभ्यां तु परिमूर्चितः । खरपुत्र विशालाक्षं मकराक्षमचोदयत् ॥ ६-७८-२

रावणने क्रोध और शोक दोनोंसे व्याकुल हो विशाल नेत्रोंवाले खरपुत्र मकराक्षसे कहा— ॥ २ ॥

रावणनु क्रोध-शोकदिन्द व्याकुलनागि विशालाक्ष खरपुत्र मरकार्षनल्लि हेळिदनु.॥2॥

गच्छ पुत्र मयाऽऽज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौ ॥ ३ ॥

गच्छ पुत्र मयाऽऽज्ञप्तो बलेनाभिसमन्वितः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव जहि तौ सवनौकसौः ॥

‘बेटा! मेरी आज्ञासे विशाल सेनाके साथ जाओ और बंदरोंसहित उन दोनों भाई राम तथा लक्ष्मणको मार डालो’ ॥ ३ ॥

मगु! नन्न आज्ञॆयन्तॆ विशाल सैन्यदॊन्दिगॆ युद्धक्कॆ होगि वानरर सहित राम-लक्ष्मणरिब्बरन्नू कॊन्दु हाकु.॥3॥

पदच्छेदः

3. aaJNaptaH = commanded; mayaa = by me; abhisamanvitaH = and accompanied; balena = by an army; gachchha = go; putra = my son; jahi = and kill; tau = those; raaghavam = Rama; lakShmaNam chaiva = and even Lakshmana; savanaukasau = together with the monkeys.

अनुवादः

“I am commanding you! Accompanied by an army, go my son! Kill Rama, Lakshmana and the monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी खरात्मजः ।
बाढमित्यब्रवीद‍्धृष्टो मकराक्षो निशाचरम् ॥ ४ ॥
सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली ॥ ५ ॥

रावणस्य वचः श्रुत्वा शूरमानी खरात्मजः ।
बाढमित्यब्रवीद्धृष्टो मकराक्षो निशाचरः ॥ सोऽभिवाद्य दशग्रीवं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
निर्जगाम गृहाच्छुभ्राद् रावणस्याज्ञया बली ॥

रावणकी यह बात सुनकर अपनेको शूरवीर माननेवाले खरपुत्र मकराक्षने हर्षपूर्वक कहा—‘बहुत अच्छा’ । फिर उस बली वीरने निशाचरराज रावणको प्रणाम करके उसकी परिक्रमा की और उसकी आज्ञा लेकर वह उज्ज्वल राजभवनसे बाहर निकला ॥ ४-५ ॥

रावणन मातन्नु केळि तन्नन्नु महाशूरनॆन्दु तिळिद खरपुत्र मकराक्षनु हागॆये आगलि ऎन्दु हेळि आ वीर निशाचरनु रावणनिगॆ प्रणामगैदु, अवनिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु अवनिन्द बीळ्कॊण्डु अवनु उज्वल अरमनॆयिन्द हॊरटनु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4. shrutvaa = hearing; raavaNasya vachah = Ravana’s words; makaraakShaH = Makaraksha; kharaatmajaH = the son of Khara; shuuramaanii = thinking himself as a hero; hR^iShTaH = was please; abraviit = and spoke; nishaacharam = to Ravana; baaDham iti = that (he would do it) certainly.

अनुवादः

Hearing Ravana’s words, Makaraksha, the son of Khara, thinking himself as a hero, was rejoiced and assured Ravana that he would do it certainly as commanded.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5. abhivaadya = having respectfully saluted; pradakShiNam kR^itvaa chaapi = even by performing circumambulation; balii = the mighty; saH = Makaraksha; aaJNayaa dashagriivam = by the orders of Ravana; nirjagaama = came forth; shubhraat gR^ihaat = from the shining palace (of Ravana).

अनुवादः

Having respectfully saluted, even by performing circumambulation, the mighty Makaraksha, by the orders of Ravana, came forth from these shining palace of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समीपस्थं बलाध्यक्षं खरपुत्रोऽब्रवीद् वचः ।
रथमानीयतां तूर्णं सैन्यं त्वानीयतां त्वरात् ॥ ६ ॥

पास ही सेनाध्यक्ष खड़ा था । खरके पुत्रने उससे कहा—‘सेनापते! शीघ्र रथ ले आओ और तुरंत ही सेनाको भी बुलवाओ’ ॥ ६ ॥

पक्कदल्ले निन्तिद्द सेनापतियबळि सेनापतिये ! बेगनॆ रथवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बा हागू कूडले सैन्यवन्नु करॆसु ऎन्दु हेळिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. kharaputraH = Makaraksha the son of Khara; abraviit = spoke; vachaH = the following words; balaadhyakSham = to the commander of an army; samiipastham = who was in the vicinity (as follows); ratham aaniiyataam = let a chariot be brought; tuurNam = quickly; sainyam = and the army; aaniiyataam = be arranged; tvaraat = swiftly.

अनुवादः

Makaraksha the son of Khara asked the commander of an army who was in the vicinity to bring a chariot and the army swiftly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो निशाचरः ।
स्यन्दनं च बलं चैव समीपं प्रत्यपादयत् ॥ ७ ॥

मकराक्षकी यह बात सुनकर निशाचर सेनापतिने रथ और सेना उसके पास लाकर खड़ी कर दी ॥ ७ ॥

मकराक्षन मातन्नु केळि निशाचर सेनापतियु रथ मत्तु सैन्यवन्नु अवन बळि करॆतन्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shrutvaa = hearing; tasya tadvachanam = his words; nishaacharaH = a demons; balaadhyakShaH = being the commander of an army; pratyapaadayat = brought; syandavamcha = the chariot; balamchaiva = and the army; samiipam = to his proximity.

अनुवादः

Hearing his words, the army-commander of the demons brought the chariot and the army to his proximity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रदक्षिणं रथं कृत्वा समारुह्य निशाचरः ।
सूतं सञ्चोदयामास शीघ्रं वै रथमावह ॥ ८ ॥

प्रदक्षिणं रथं कृत्वा आरुरोह निशाचरः ।
सूतं सञ्चोदयामास शीघ्रं मे रथमावह ॥

प्रदक्षिणं रथं कृत्वा समाहूय निशाचरः । सूतं संचोदयामास शीग्रं वै रथ मावह ॥ ६-७८-८

तब मकराक्षने रथकी प्रदक्षिणा की और उसपर आरूढ़ होकर सारथिको आदेश दिया—‘रथको शीघ्रता-पूर्वक ले चलो’ ॥ ८ ॥

आग मकराक्षनु रथक्कॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु, रथारूढनागि सारथिगॆ. रथवन्नु शीघ्रवागि कॊण्डु होगु ऎन्दु आदेशकॊट्टनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. pradakShiNam kR^itvaa = walking clockwise round; ratham = the chariot; samuuhaaya = and calling; suutam = the charioteer; nishaacharaH = Makaraksha; samchodayaamaasa = incited him; aavaha = to drive; ratham = the chariot; shiighram = quickly.

अनुवादः

Walking clockwise round the chariot and ascending it, Makaraksha asked the charioteer to drive forward the chariot quickly to the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ तान् राक्षसान् सर्वान् मकराक्षोऽब्रवीदिदम् ।
यूयं सर्वे प्रयुध्यध्वं पुरस्तान्मम राक्षसाः ॥ ९ ॥

इसके बाद मकराक्षने समस्त राक्षसोंसे कहा—‘निशाचरो! तुमलोग मेरे आगे रहकर युद्ध करो ॥ ९ ॥

बळिक समस्त राक्षसरिगॆ - ‘निशाचररे! नीवु नन्न मुन्दॆ निन्तु युद्धमाडिरि’ ऎन्दु हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

.9. atha = then; makarakShaH = Makaraksha; abraviit = spoke; idam = these words; sarvaan = to all; raakShasaan = demons; sarve = all; yuuyam = of you; prayudhyadhvam = begin to fight; mama purastaat = in my presence; raakShasaaH = O; demons!.

अनुवादः

Then Makaraksha spoke the following words to those demons, “O demons! All of you begin your fight before my presence.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना ।
आज्ञप्तः समरे हन्तुं तावुभौ रामलक्ष्मणौ ॥ १० ॥

अहं राक्षसराजेन रावणेन महात्मना । आज्ञ्प्तः समरे हन्तुं रावुभौ रामल्क्ष्मणौ ॥ ६-७८-१०

‘मुझे महामना राक्षसराज रावणने समरभूमिमें राम और लक्ष्मण दोनों भाइयोंको मारनेकी आज्ञा दी है ॥

महामना राक्षस राजा रावणनु युद्धदल्लि राम-लक्ष्मणरिब्बरन्नू कॊल्लुवन्तॆ ननगॆ आज्ञापिसिरुवनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. aham = I; aJNaptaH = was commanded; mahaatmanaa raavaNena = by the mighty Ravana; raakShasa raajena = the king of demons; hantum = to kill; tau raamalakShmaNau = both Rama and Lakshmana; samara = in battle.

अनुवादः

“The mighty Ravana, the king of demons commanded me to kill both Rama and Lakshmana in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य रामं वधिष्यामि लक्ष्मणं च निशाचराः ।
शाखामृगं च सुग्रीवं वानरांश्च शरोत्तमैः ॥ ११ ॥

‘राक्षसो! आज मैं राम, लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव तथा दूसरे-दूसरे वानरोंका अपने उत्तम बाणोंद्वारा वध करूँगा ॥ ११ ॥

राक्षसरे इन्दु नानु राम-लक्ष्मण, वानर राज सुग्रीव हागू इतर वानररन्नु उत्तम बाणगळिन्द वधिसिबिडुवॆनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. adya = today; vadhiShyaami = I will kill; raamam = Rama; lakShmaNam cha = Lakshmana; sugriivam cha = Sugreeva; shaakhaamR^igam = the monkey; vaanaraan cha = and the (other) monkeys; sharottamaiH = with my excellent arrows; nishaacharaaH = O; demons!.

अनुवादः

“Today, I will kill Rama, Lakshmana, Sugreeva the monkey and the other monkeys with my excellent arrows, O demons!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य शूलनिपातैश्च वानराणां महाचमूम् ।
प्रदहिष्यामि सम्प्राप्तां शुष्केन्धनमिवानलः ॥ १२ ॥

‘जैसे आग सूखी लकड़ीको जला देती है, उसी प्रकार आज मैं शूलोंकी मारसे सामने आयी हुई वानरोंकी विशाल वाहिनीको दग्ध कर डालूँगा’ ॥ १२ ॥

बॆङ्कियु ऒणगिद कट्टिगॆयन्नु सुडुवन्तॆ इन्दु नानु शूलगळिन्द ऎदुरिगॆ बन्द वानरर विशालवाहिनियन्नु बूदि माडिबिडुवॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shuulanipaataiH = by the hurlings of spears; pradahiShyaami = I will completely destroy; mahaachamuum = the huge army; vaanaraaNaam = of monkeys; sampraaptaam = who arrived ; adya = today; analaH iva = like when the fire; shuShkendhanam = destroys dry wood.

अनुवादः

“By hurling the spears, I will destroy completely the huge army of monkeys who arrived today to the battle-field, as the fire destroys the dry wood.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मकराक्षस्य तच्छ्रुत्वा वचनं ते निशाचराः ।
सर्वे नानायुधोपेता बलवन्तः समाहिताः ॥ १३ ॥

मकराक्षका यह वचन सुनकर नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न वे समस्त बलवान् निशाचर युद्धके लिये सावधान हो गये ॥ १३ ॥

मकराक्षन मातन्नु केळि नाना रीतिय अस्त्र-शस्त्रगळिन्द कूडिद समस्त बलिष्ठ राक्षसरु युद्धक्कागि सिद्धरादरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words; makaraakShasya = of Makaraksha; sarve = all; te = those; balavantaH = strong; nishaacharaaH = demons; naanaayudhopetaaH = wielding various kinds of weapons; samaahitaaH = were steadfast (to fight).

अनुवादः

Hearing those words of Makaraksha, all those strong demons, wielding various kinds of weapons, were steadfast to fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः ।
मातङ्गा इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः ॥ १४ ॥
परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम् ।
अभिजग्मुस्ततो हृष्टाश्चालयन्तो वसुन्धराम् ॥ १५ ॥

ते कामरूपिणः क्रूरा दंष्ट्रिणः पिङ्गलेक्षणाः । मातङ्ग इव नर्दन्तो ध्वस्तकेशा भयावहाः ॥ ६-७८-१४ परिवार्य महाकाया महाकायं खरात्मजम् । अभिजघ्नस्ततो हृष्टाश्चलयन्तो नभस्तलम् ॥ ६-७८-१५

वे सब-के-सब इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले और क्रूर स्वभावके थे । उनकी दाढ़ें बड़ी-बड़ी और आँखें भूरी थीं । उनके केश सब ओर बिखरे हुए थे; इसलिये वे बड़े भयानक जान पड़ते थे । हाथीके समान चिग्घाड़ते हुए वे विशालकाय निशाचर खरके पुत्र महाकाय मकराक्षको चारों ओरसे घेरकर पृथ्वीको कँपाते हुए बड़े हर्षके साथ युद्धभूमिकी ओर चले ॥ १४-१५ ॥

अवरॆल्लरू काम रूपियागिद्दु, क्रूरस्वभावदवरागिद्दरु. अवर कॊरॆदाडॆगळु दॊड्ड दॊड्डदागिद्दु, पिङ्गळवर्णद कण्णुगळिद्दु, कूदलु कॆदरिकॊण्डिद्दवु, इदरिन्द अवरु भयानकरागि काणुत्तिद्दरु. आनॆयन्तॆ अरचुत्ता आ विशालकाय निशाचररु खरपुत्र महाकाय मकराक्षनन्नु सुत्तुवरिदु भूमियन्नु नडुगिसुत्ता हर्षदिन्द रणरङ्गद कडॆगॆ हॊरटरु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14; 15. te kruuraaH = the cruel demons; kaamaruupiNah = who can change their forms at will; damShTriNaH = with their protruding tusks; piN^galekShaNaaH = with tawny coloured eyes; dhvantakeshaaH = with their disheveled hair; bhayaavahaaH = creating terror; mahaakaayaaH = with their colossal bodies; tataH = then; nardantaH = roaring; maataNgaaH iva = like elephants; parivaarya = having surrounded; mahaakaayam kharaatmajam = the huge-bodied Makaraksha; hR^iShTaaH = were overjoyed; abhijaghnuH = and marched forward; chaalayantaH = shaking; nabhastalam = the firmament.

अनुवादः

Those cruel demons, who can change their forms at will, who had protruding tusks, had tawny coloured eyes, had their disheveled hair, creating terror with their colossal bodies, then marched forward like roaring elephants, shaking the firmament and surrounded the huge-bodied Makaraksha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः ।
क्ष्वेलितास्फोटितानां च तत्र शब्दो महानभूत् ॥ १६ ॥

शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानां समन्ततः । क्ष्वेलितास्फोटितानां च तत्र महानभूत् ॥ ६-७८-१६

उस समय चारों ओर सहस्रों शङ्खोंकी ध्वनि हो रही थी । हजारों डंके पीटे जाते थे । योद्धाओंके गर्जने और ताल ठोंकनेकी आवाज भी उनके साथ मिली हुई थी । इस प्रकार वहाँ बड़ा भारी कोलाहल मच गया था ॥

पदच्छेदः

16. tatra abhuut = there arose; aahataanaam = sounded; samantataH = on all sides; mahaan = a great; shabdaH = tumult; shaN^kha bherii sahasraaNaam = of thousands of couches and kettle-drums; kShvelitaasphoTitaanaam cha = leonine roars and clapping of arms.

अनुवादः

There arose a great tumult sounded, on all sides, of thousands of couches and kettle-drums including leonine roars and clapping of arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग ऎल्लॆडॆ शङ्खध्वनिगळु मॊळगुत्तिद्दवु. साविरारु भेरि निनादगळॊन्दिगॆ, ताळतट्टुत्ता योधर गर्जनॆय शब्दवु सेरिकॊण्डित्तु. हीगॆ भारी कोलाहल उण्टायितु.॥1.॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; nikumbham = Nikumbha; nihatam = was killed; kumbham cha = and Kumbha also; vinipaatitam = was lost; raavaNaH = Ravana; paramaamarShii = was very much enraged; prajajvaala = fiercely analoyathaa = like fire.

अनुवादः

On hearing of Nikumbha and Kumbha having been killed, Ravana was very much flared up like fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभ्रष्टोऽथ करात् तस्य प्रतोदः सारथेस्तदा ।
पपात सहसा दैवाद् ध्वजस्तस्य तु रक्षसः ॥ १७ ॥

उस समय मकराक्षके सारथिके हाथसे चाबुक छूटकर नीचे गिर पड़ा और दैववश उस राक्षसका ध्वज भी सहसा धराशायी हो गया ॥ १७ ॥

आग मकराक्षसन सारथिय चावटिगॆ कॆळगॆ बित्तु, दैववश आ राक्षसन ध्वज मुरिदु बिद्दु नॆलसमवायितु.॥17॥

पदच्छेदः

17. atha = thereupon; tasya saarathaH karaat = from that charioteers hand; pratodaH = the long whip; tadaa = then; prabhraShTaH = fell down; dhvajaH = and the flag-staff; tasya rakShasaH = of that demon; sahasaa = suddenly; papaata = fell down; daivaat = by the will of the province.

अनुवादः

The long whip then slipped down from the hands of Makaraksha’s charioteer and the flag-staff of that demon also suddenly fell down by the will of the province.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः ।
चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा ययुः ॥ १८ ॥

तस्य ते रथसंयुक्ता हया विक्रमवर्जिताः ।
चरणैराकुलैर्गत्वा दीनाः सास्रमुखा युयुः ॥

उसके रथमें जुते हुए घोड़े विक्रमरहित हो गये—वे अपनी नाना प्रकारकी विचित्र चालें भूल गये । पहले तो कुछ दूरतक आकुल—लड़खड़ाते हुए पैरोंसे गये; फिर ठीकसे चलने लगे । परंतु भीतरसे वे बहुत दुःखी थे । उनके मुखपर आँसूकी धारा बह रही थी ॥ १८ ॥

अवन रथक्कॆ हूडिद कुदुरॆगळु निरुत्साहिगळागि सरियागि नडॆयदादवु. मॊदलिगॆ स्वल्प दूर ऎडवुत्ता तडुवुत्ता नडॆदु, मत्तॆ सरियागि नडॆयतॊडगिदवु. आदरू अवु बहळ दुःखितरागि कण्णीरु हरिसुत्तिद्दवु.॥18॥

पदच्छेदः

18. te hayaaH = those horses; tasya ratha samyuktaaH = yoked to his chariot; vikramavarjitaaH = deprived of their diversified gait; gatvaa = were walking; aakulaiH charaNaiH = with flurried feet; yuyuH = and went; dinaaH = timidly; sasrumukhaaH = with tears in their eyes.

अनुवादः

Those horses, yoked to his chariot, deprived of their diversified gait, were walking with flurried feet and went timidly, with tears in their eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रवाति पवनस्तस्मिन् सपांसुः खरदारुणः ।
निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥ १९ ॥

प्रवाति पवनस्तस्मिन् पपांसुः खरदारुणः ।
निर्याणे तस्य रौद्रस्य मकराक्षस्य दुर्मतेः ॥

दुष्ट बुद्धिवाले उस भयंकर राक्षस मकराक्षकी यात्राके समय धूलसे भरी हुई दारुण एवं प्रचण्ड वायु चलने लगी थी ॥ १९ ॥

दुष्टबुद्धियुळ्ळ आ भयङ्कर राक्षस मकराक्षस प्रयाणद समय धूळु तुम्बिद दारुण प्रचण्ड गाळि बीसुत्तित्तु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tasmin niryaaNe = at the time of marching; tasya makaraakShasya = of that Makaraksha; raudrasya = of dreadful appearance; durmateH = and of bad disposition of mind; pavanaH = the wind; sapaamsuH = with dust; khara daaruNaH = which was dreadfully harsh; pravaati = blew forth.

अनुवादः

At the time of marching of that dreadful and evil-minded Makaraksha, a harsh and fearful dust-storm blew forth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि दृष्ट्वा निमित्तानि राक्षसा वीर्यवत्तमाः ।
अचिन्त्य निर्गताः सर्वे यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ २० ॥

उन सब अपशकुनोंको देखकर भी वे महाबलशाली राक्षस उनकी कोई परवा न करके सब-के-सब उस स्थानपर गये, जहाँ श्रीराम और लक्ष्मण विद्यमान थे ॥

अवॆल्ल अपशकुनगळु नोडियू महाबल शालि राक्षसनु अदर परिवॆ इल्लदॆ ऎल्लरू श्रीराम-लक्ष्मणरिद्दल्लिगॆ होदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. dR^iShTvaa = (Though) seeing; taani = all those; raakShasaaH = demons; viiryavattamaaH = of high prowess; achintya = ignoring (them); nirgataaH = set out; yatra = where; raamalakShmaNau = those Rama and Lakshmana (were there).

अनुवादः

Though seeing those portents, all those highly valiant demons ignored them and set out to the place, where both Rama and Lakshmana were there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः
समरमुखेष्वसकृद‍्गदासिभिन्नाः ।
अहमहमिति युद्धकौशलास्ते
रजनिचराः परिबभ्रमुर्मुहुस्ते ॥ २१ ॥

घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णाः । समरमुखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः । अहमहमिति युद्धकौशलास्ते । रजनिचराः परिबभ्रामुर्नदन्तः ॥ ६-७८-२१

उन राक्षसोंकी अङ्गकान्ति मेघ, हाथी और भैंसोंके समान काली थी । वे युद्धके मुहानेपर अनेक बार गदाओं और तलवारोंकी चोटसे घायल हो चुके थे । उनमें युद्धविषयक कौशल विद्यमान था । वे निशाचर ‘पहले मैं युद्ध करूँगा, पहले मैं युद्ध करूँगा’ ऐसा बारंबार कहते हुए वहाँ सब ओर चक्कर लगाने लगे ॥

पदच्छेदः

21. nadantaH = saying thunderously; aham aham iti = “I shall take the lead; I shall take the lead”; te rajaniicharaaH = those demons; ghanagajamahiShaaN^ga tulya varNaaH = who resembled black clouds; elephants and buffaloes in hue; gadaasi bhinnaaH asakR^it = who had been wounded with a pointed weapon more than once by maces and swords; samara mukheShu = in the battle-front; yuddha kaushalaaH = and who were skilled in martial art; paribabhramuH = moved hither and thither (in the battle-field).

अनुवादः

Saying thunderously, “I shall take the lead”, those demons who resembled black clouds, elephants and buffaloes in hue, who had been wounded pointedly more than once by maces and swords in the battle-front and who were skilled in martial art, moved hither and thither in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ राक्षसरु मोड, आनॆ, कोणदन्तॆ कप्पाद शरीरदवरागिद्दरु. अवरु युद्धदल्लि अनेक सल गदॆ-खड्गगळिन्द गायगॊण्डिद्दरु. अवरल्लि युद्धकौशल्य तुम्बित्तु. आ निशाचररु नानु मॊदलु काडुवॆ, मॊदलु युद्ध नानु माडुवॆ ऎन्दु पदे पदे हेळुत्ता ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. parimuurchchhitaH = pervaded with; dvaabhyaam krodha shokaabhyaam = both anger and sorrow; nairR^itaH = Ravana; achodayat = impelled; vishaalaakSham = the wide-eyed; makaraakSham = Makaraksha; kharaputram = the son of Khara (as follows):

अनुवादः

Engulfed with both anger and sorrow, Ravana ordered the wide-eyed Makaraksha, the son of Khara (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टसप्ततितमः सर्गः ॥ ७८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अठहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎप्पत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥78॥