०७६ सुग्रीवेण कुम्भवधः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Angada kills Kampana and severely injures Shonitaksha, the demons in battle. Angada, along with Mainda and Dvivida the monkey-warriors encounter Shonitaksha, Yupaksha and Prajangha. Angada kills Prajangha. Shonitaksha dies in the hands of Dvivida and Youpaksha at the hands of Mainda. When Kumbha throws down Angada in the battle-field, Rama sends some more monkey-chiefs headed by Jambavan. Sugreeva, with his thunderbolt-like fist, strikes Kumbha with a heavy blow and kills him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

76. अङ्गदके द्वारा कम्पन और प्रजङ्घका, द्विविदके द्वारा शोणिताक्षका, मैन्दके द्वारा यूपाक्षका और सुग्रीवके द्वारा कुम्भका वध

प्रवृत्ते सङ्कुले तस्मिन् घोरे वीरजनक्षये ।
अङ्गदः कम्पनं वीरमाससाद रणोत्सुकः ॥ १ ॥

जब वीरजनोंका विनाश करनेवाला वह घोर घमासान युद्ध चल रहा था, उस समय अङ्गद संग्रामके लिये उत्सुक होकर वीर कम्पनका सामना करनेके लिये आये ॥ १ ॥

वीरजनर विनाशकवाद आ घोर सङ्ग्राम नडॆयुत्तिरुवाग रणोत्साहियाद अङ्गदनु वीर कम्पनन्नु ऎदुरिसलु बन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. viirajanakShaye = destroying eminent heroes; tasmin ghore samkule = (When) that terrific battle; pravR^itte = was setting in motion; aN^gadaH = Angada; raNotsukaH = who was eager to fight; aasasaada = attacked; viiram = the valiant; kampanam = Kampana.

अनुवादः

While that terrific battle, which destroyed many eminent heroes, was in progress, Angada, who was eager to fight, attacked the valiant Kampana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आहूय सोऽङ्गदं कोपात् ताडयामास वेगितः ।
गदया कम्पनः पूर्वं स चचाल भृशाहतः ॥ २ ॥

कम्पनने अङ्गदको क्रोधपूर्वक ललकारकर बड़े वेगसे उनके ऊपर पहले गदाका प्रहार किया । इससे उनको बड़ी चोट पहुँची और वे काँपकर बेहोश हो गये ॥

कम्पननु क्रोधदिन्द अङ्गदनन्नु युद्धक्कागि आह्वानिसि अत्यन्त वेगवागि अवन मेलॆ गदॆयिन्द प्रहरिसिदनु. इदरिन्द अवनिगॆ भारी एटु बिद्दु, तत्तरिसुत्ता मूर्छितनादनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. aahuuya = calling; aN^gadam = Angada; (to fight); saH kampanaH = that Kampana; taaDayaamaasa = struck; vegitaH = rapidly; kopaat = with fury; gadayaa = with a mace; puurvam = before hand; bhR^ishaahataH = violently hit (by him); saH = Angada; chachaala = was reeled.

अनुवादः

Calling Angada to fight, Kampana with fury, rapidly struck him with a mace in anticipation. Violently hit by him, Angada was reeled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी चिक्षेप शिखरं गिरेः ।
अर्दितश्च प्रहारेण कम्पनः पतितो भुवि ॥ ३ ॥

फिर चेत होनेपर तेजस्वी वीर अङ्गदने एक पर्वतका शिखर उठाकर उस राक्षसपर दे मारा । उस प्रहारसे पीड़ित हो कम्पन पृथ्वीपर गिर पड़ा—उसके प्राण-पखेरू उड़ गये ॥ ३ ॥

मत्तॆ ऎच्चरगॊण्ड तेजस्वी वीर अङ्गदनु ऒन्दु पर्वत शिखरवन्नॆत्ति राक्षनन्नु प्रहरिसिदनु. आ प्रहारदिन्द पीडितनाद कम्पननु असुनीगि कॆळक्कॆ बिद्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tejasvii = the energetic; saH = Angada; prapya = obtaining; samJNaam = consciousness; chikShepa = hurled; gireH shikharam = a mountain-peak; arditaH = tormented; prahaareNa = by that stroke; kampanaH = Kampana; patitaH = fell down; bhuvi = on the ground.

अनुवादः

Restoring consciousness, the energetic Angada hurled a mountain peak. Tormented by that stroke, Kampana fell down on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वा शोणिताक्षो हतं रणे ।
रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत् ॥ ४ ॥

ततस्तु कम्पनं दृष्ट्वाशोणिताक्षो हतं रणे ।
रथेनाभ्यपततत्क्षिप्रं तत्राङ्गदमभीतवत् ॥

कम्पनको युद्धमें मारा गया देख शोणिताक्षने रथपर बैठकर तुरंत ही निर्भय हो अङ्गदपर धावा किया ॥

कम्पननु युद्धदल्लि हतनादुदन्नु नोडि शोणिताक्षनु रथारूढनागि बन्दु निर्भयनागिद्द अङ्गदनन्नु आक्रमिसिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; dR^iShTvaa = seeing; kampanam = Kampana; hatam = killed; raNe = in battle; shoNitaakShaH = Shonitaksha; tatra = there; abhiitavat = fearlessly; abhyapatat = rushed towards; aN^gadam = Angada; kShipram = quickly; ratena = in a chariot.

अनुवादः

Then, seeing Kampana killed in battle, Shonitaksha fearlessly rushed there towards Angada quickly in a chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽङ्गदं निशितैर्बाणैस्तदा विव्याध वेगितः ।
शरीरदारणैस्तीक्ष्णैः कालाग्निसमविग्रहैः ॥ ५ ॥

उसने शरीरको विदीर्ण करनेमें समर्थ और कालाग्निके समान आकारवाले तीखे तथा पैने बाणोंद्वारा बड़े वेगसे उस समय अङ्गदको चोट पहुँचायी ॥ ५ ॥

अवनु शरीरवन्नु विदीर्णगॊळिसुव, कालाग्नियन्तॆ आकारवुळ्ळ तीक्ष्ण बाणगळिन्द वेगवागि अङ्गदनन्नु गायगॊळिसिदनु.॥5॥

क्षुरक्षुरप्रनाराचैर्वत्सदन्तैः शिलीमुखैः ।
कर्णिशल्यविपाठैश्च बहुभिर्निशितैः शरैः ॥ ६ ॥
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रः प्रतापवान् ।
धनुरुग्रं रथं बाणान् ममर्द तरसा बली ॥ ७ ॥

उसके चलाये हुए क्षुर१, क्षुरप्र२, नाराच३, वत्सदन्त४, शिलीमुख५, कर्णी६, शल्य७ और विपाठ८ नामक बहुसंख्यक तीखे बाणोंसे जब प्रतापी वालिपुत्र अङ्गदके सारे अङ्ग बिंध गये, तब उन बलवान् वीरने बड़े वेगसे उस राक्षसके भयंकर धनुष, रथ और बाणोंको कुचल डाला ॥ ६-७ ॥

१. जिसका अग्रभाग नाईके छुरेके समान हो, उसे ‘क्षुर’ कहते हैं । २. अर्द्धचन्द्राकार बाण । ३. पूर्णतः लोहेके बने हुए बाणका नाम ‘नाराच’ है । उसमें नीचेसे ऊपरतक सब-का-सब लोहा ही होता है । ४. बछड़ेके दाँतके समान जिसका अग्रभाग हो, उसे ‘वत्सदन्त’ कहा गया है । ५. जिसका मुखभाग कङ्क (वकविशेष)-की पाँखोंके समान हो, उस बाणको ‘शिलीमुख’ कहते हैं । ६. जिस बाणके दोनों पार्श्वभागोंमें कानका-सा आकार बना हो, वह ‘कर्णी’ कहलाता है । ७. जिसका फाल या अग्रभाग बड़ा हो, वह ‘शल्य’ है । किसी-किसीके मतमें आधे नाराचको ‘शल्य’ कहते हैं । ८. कनेरके पत्तेके अग्रभागके समान आकारवाले बाणका नाम ‘विपाठ’ है । (रामायणतिलकसे)

क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदन्त, शिलीमुख, कर्णि, शल्य, विपाठ मुन्ताद नाना प्रकारद बाणविशेषगळिन्द शोणिताक्षनु प्रतापी वालिपुत्र अङ्गदनन्नु प्रहरिसि गायगॊळिसिदनु. आग आ बलवन्त वीरनु वेगदिन्द आ राक्षसन भयङ्कर धनुस्सु, रथ, बाणगळन्नु ध्वंसगॊळिसिदनु.॥6-7॥

पदच्छेदः

5; 6. saH = He; tadaa = then; vegitaH = swiftly; vivyaadha = struck; aN^gadam = Angada; nishitaiH tiikShaNaiH baaNaiH = with sharp pointed arrows; shariira daaraNaiH = which can tear up the body; tiikShNaiH kaalaagni samavigrahaiH = with fire-like forms which can destroy the world; bahubhiH nishitaiH sharaiH = (He struck) with many sharp arrows; (by the names of) kShurakShurapranaaraachaiH = Kshura (an arrow with a crescent-shaped head); naaraacha = Naracha (an arrow entirely made of steel); vatsadanta (an arrow with head slipped like the teeth of a calf; shiliimukhaiH = Shilimukha (an arrow with its head shaped like the feathers of a buzzard); karNishalya vipaaThaiH cha = Karni (an arrow provided with ear-like protuberances on both sides; Shalya (an arrow with a long head); vipaaThaiH = Vipatha (an arrow with its head resembling the leaf of a Karaveera tree.

अनुवादः

He then swiftly struck Angada with sharp pointed arrows which can tear up the limbs and with fire-like forms which can destroy the world. He struck with many sharp arrows by the names of Kshura, Kshurapra, Naaraacha, Vatsatanta, Shilimukha, Karni, Shalya and Vipatha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. balii = the strong; aN^gadaH = Angada; vaaliputraH = the son of Vali; pratividdhaaNgaH = with his wounded limbs; prataapavaan = who was powerful; mamarda = crushed; ugram = the terrific; dhanuH = bow; ratham = the chariot; baaNaan = and darts; tarasaa = with his might.

अनुवादः

The strong and powerful Angada, the son of Vali, with his wounded limbs, crushed his terrific bow, chariot and darts with his might.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे ।
उत्पपात तदा क्रुद्धो वेगवानविचारयन् ॥ ८ ॥

शोणिताक्षस्ततः क्षिप्रमसिचर्म समाददे ।
उत्पपात दिवं क्रुद्धो वेगवान विचारयन् ॥

तदनन्तर वेगवान् निशाचर शोणिताक्षने कुपित हो तत्काल ही ढाल और तलवार हाथमें ले ली तथा वह बिना सोचे-विचारे रथसे कूद पड़ा ॥ ८ ॥

अनन्तर वेगशालि निशाचर शोणिताक्षनु कुपितनागि कत्ति-गुराणि हिडिदुकॊण्डु एनन्नू योचिसदॆ रथदिन्द भूमिगॆ हारिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH = then; shoNitaakShaH = Shonitaksha; kShipram = quickly; samaadada = took; asi charma = sword and shield; tadaa = then; kruddhaH = enraged; utpapaata = he jumped down; vegavaan = swiftly; avichaarayan = unhesitatingly.

अनुवादः

Then, Shonitaksha quickly took a sword and a shield. Enraged as he was, he swiftly jumped down (from his chariot) unhesitatingly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली ।
करेण तस्य तं खड्गं समाच्छिद्य ननाद च ॥ ९ ॥

तं क्षिप्रतरमाप्लुत्य परामृश्याङ्गदो बली । करेण तस्य तं खड्गं समाच्चिद्य ननाद च ॥ ६-७६-९

इतनेहीमें बलवान् अङ्गदने शीघ्रतापूर्वक उछलकर उसे पकड़ लिया और अपने हाथसे उसकी उस तलवारको छीनकर बड़े जोरसे सिंहनाद किया ॥ ९ ॥

अष्टरल्लि बलवन्त अङ्गदनु शीघ्रवागि नॆगॆदु अवनन्नु हिडिदुकॊण्डु अवन कैयिन्द खड्गवन्नु कित्तुकॊण्डु जोरागि सिंहनाद माडिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. aaplutya = springing forward; kShiprataram = more swiftly; balii = the strong; aN^gadaH = Angada; paraamR^ishya = seizing hold of; tam = him; kareNa = with his hand; aachchhidya = and snatching away; khaD^gam = the sword; nanaada cha = made a (lion’s) roar.

अनुवादः

Springing forward more swiftly, seizing hold of him with his hand and snatching away the sword, the strong Angada made a lion’s roar.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यांसफलके खड्गं निजघान ततोऽङ्गदः ।
यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्छेद कपिकुञ्जरः ॥ १० ॥

तस्यांसफलके खड्गं निचखान ततोऽङ्गदः । यज्ञोपवीतवच्चैनं चिच्चेद कपिकुञ्जरः ॥ ६-७६-१०

फिर कपिकुञ्जर अङ्गदने उसके कंधेपर तलवारका वार किया और उसके शरीरको इस तरह चीर दिया मानो उसने यज्ञोपवीत पहन रखा हो ॥ १० ॥

मत्तॆ कपिकुञ्जर अङ्गदनु अवन हॆगलिनिन्द हिडिदु यज्योपवीत हाकिदन्तॆ शरीरवन्नु सीळिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = thereupon; aN^gadaH = Angada; nichakhaana = dug; khaDgam = the sword; tasya amsaphalake = into the flat surface of his shoulder; kapikuN^jaraH = that foremost of monkeys; chichheda = divided; enam = him; yaJNopaviitavat = from left to right diagonally.

अनुवादः

Angada the foremost of monkeys the sword into the flat surface of his shoulder and cut him from left to right diagonally.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः ।
वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षे परानरीन् ॥ ११ ॥

तं प्रगृह्य महाखड्गं विनद्य च पुनः पुनः । वालिपुत्रोऽभिदुद्राव रणशीर्षं परानरीन् ॥ ६-७६-११

इसके बाद वालिपुत्रने उस विशाल खड्गको लेकर बारम्बार गर्जना करते हुए युद्धके मुहानेपर दूसरे शत्रुओंपर धावा किया ॥ ११ ॥

बळिक वालिपुत्रनु आ विशाल खड्गवन्नॆत्तिकॊण्डु पदे पदे गर्जिसुत्ता युद्धक्कागि इतर शत्रुगळन्नु आक्रमिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. pragR^ihyam = taking; tam mahaakhaDgam = that large sword; punaH punaH = and repeatedly; vinadya = roaring; vaaliputraH = Angada; abhidudraava = rushed; paraanariin = towards other enemies; raNashiirSham = in the battle-front.

अनुवादः

Taking hold of that large sword and repeatedly roaring, Angada rushed towards the other surviving enemies in the battle-front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजङ्घसहितो वीरो यूपाक्षस्तु ततो बली ।
रथेनाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ १२ ॥

इतनेहीमें प्रजङ्घको साथ लिये बलवान् वीर यूपाक्षने कुपित हो रथके द्वारा महाबली वालिपुत्रपर आक्रमण किया ॥

अष्टरल्लि प्रजङ्घनन्नु जॊतॆगिरिसिकॊण्डु वीर यूपाक्षनु कुपितनागि रथदिन्द महाबलि वालिपुत्रनन्नु आक्रमिसिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = thereafter; yuupaakShastu = Yupaksha on his part; kruddhaH = was enraged; prajN^ghasahitaH = and together with Prajangha; abhiyayau = attacked; mahaabalam = the mighty; vaaliputram = Angada; rathena = in a chariot.

अनुवादः

Taking hold of that large sword and repeatedly roaring, Angada rushed towards the other surviving enemies in the battle-front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयसीं तु गदां गृह्य स वीरः कनकाङ्गदः ।
शोणिताक्षः समाश्वस्य तमेवानुपपात ह ॥ १३ ॥

आयसीं तु गदाङ्गृह्य स वीरः कनकाङ्गदः ।
शोणिताक्षः समाविध्य तमेवानुपपात ह ॥

इसी बीचमें सोनेके बाजूबंद पहने वीर शोणिताक्षने अपनेको सँभालकर लोहेकी गदा उठायी और अङ्गदका ही पीछा किया ॥ १३ ॥

आगले स्वर्ण भुजकीर्ति तॊट्टिरुव वीर शोणिताक्षनु सावरिसिकॊण्डु उक्किन गदॆयन्नॆत्ति कॊण्डु अङ्गदनन्नु हिम्बालिसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. saH = that; viiraH = valiant; shoNitaaH = Shonitaksha; kanakaaN^gadaH = wearing golden armlets; samaashvasya = regaining his consciousness; gR^ihya = and taking; aayasiim gadaam = an iron mace; anupaapata ha = rushed quickly; tameva = towards the same Angada.

अनुवादः

That valiant Shonitaksha, wearing golden armlets, restoring his consciousness, took an iron mace and rushed quickly towards the same Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजङ्घस्तु महावीरो यूपाक्षसहितो बली ।
गदयाभिययौ क्रुद्धो वालिपुत्रं महाबलम् ॥ १४ ॥

फिर यूपाक्षसहित बलवान् महावीर प्रजङ्घ कुपित हो महाबली वालिपुत्रपर गदा लेकर चढ़ आया ॥ १४ ॥

मत्तॆ यूपाक्षन सहित बलवन्त महावीर प्रजङ्घनु कुपितनागि महाबलि वालिपुत्रन मेलॆ गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु एरि बन्दनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. balii = the strong; mahaaviiraH = and the great warrior; prajaN^gha tu = Prajangha on his part; yuupaakSha sahitaH = along with Yupaksha; kruddhaH = was enraged; abhiyayau = rushed towards; mahaabalam vaaliputram = the mighty Angada; gadayaa = with his mace.

अनुवादः

The strong and the great warrior, Prajangha on his part, along with Yupaksha, was enraged and rushed towards the mighty Angada with his mace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोर्मध्ये कपिश्रेष्ठः शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।
विशाखयोर्मध्यगतः पूर्णचन्द्र इवाबभौ ॥ १५ ॥

शोणिताक्ष और प्रजङ्घ दोनों राक्षसोंके बीचमें कपिश्रेष्ठ अङ्गद वैसी ही शोभा पा रहे थे, जैसे दोनों विशाखा नक्षत्रोंके बीचमें पूर्ण चन्द्रमा सुशोभित होते हैं ॥

शोणिताक्ष मत्तु प्रजङ्घ इब्बरू राक्षसर नडुवॆ कपिश्रेष्ठ अङ्गदनु ऎरडु विशाखा नक्षत्रगळ नडुवॆ पूर्णचन्द्रनिरुवन्तॆ शोभिसिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. kapishreShTaH = Angada; the chief of monkeys; madhye = in the middle; tayoH shoNitaakShaprajaN^ghayoH = of those two; Shonitaksha and Prajangha; aababhau = shone; puurNachandraH iva = like a full moon; madhyagataH = staying in the middle; vishaakhayoH = of two Vishakha asterisms.

अनुवादः

Angada, the chief of monkeys, between the two warriors, Shonitaksha and Prajangha, shone like a full moon between the two asterisms known as Vishakhas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदं परिरक्षन्तौ मैन्दो द्विविद एव च ।
तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ॥ १६ ॥

अङ्गदं परिरक्षनौ मैन्दो द्विविद एव च । तस्य तस्थतुरभ्याशे परस्परदिदृक्षया ॥ ६-७६-१६

उस समय मैन्द और द्विविद अङ्गदकी रक्षा करनेके लिये उनके निकट आकर खड़े हो गये । वे दोनों अपने-अपने योग्य विपक्षी योद्धाकी तलाश भी कर रहे थे ॥ १६ ॥

आग मैन्द मत्तु द्विविदरु अङ्गदन रक्षणॆगागि अवन बळि बन्दु निन्तरु. अवरिब्बरू तमगॆ योग्यनाद योधनन्नु हुडुकुत्तिद्दरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. parirakShantau = protecting; aNgadam = Angada; maindaH = Mainda; dvividaH eva cha = and Dvivida; tasthatuH = stood; abhyaashe = in the vicinity; tasya = of Angada; parasparadR^ikShayaa = with an intent to exhibit each his own martial skill.

अनुवादः

Protecting Angada, Mainda and Dvivida took their position near Angada, with an intent to exhibit each of their own martial skill.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिपेतुर्महाकायाः प्रतियत्ता महाबलाः ।
राक्षसा वानरान् रोषादसिबाणगदाधराः ॥ १७ ॥

इतनेहीमें तलवार, बाण और गदा धारण किये बहुत-से महाबली विशालकाय राक्षस रोषपूर्वक वानरोंपर टूट पड़े ॥ १७ ॥

अष्टरल्लि खड्ग, बाण, गदॆ धरिसिकॊण्डु अनेक महाबलि विशालकाय राक्षसरु रोषदिन्द वानरर मेलॆ ऎरगिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. mahaabalaaH = the mighty; raakShasaaH = demons; mahaakaayaaH = with their colossal bodies; pratiyattaaH = in retaliation; abhipetuH = rushed; vaanaraan = towards the monkeys; roShaat = with rage; asibaaNagadaa dharaaH = wielding swords; arrows and maces.

अनुवादः

The mighty demons with their colossal bodies retaliated and rushed in anger, wielding swords, arrows and maces, towards the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रयाणां वानरेन्द्राणां त्रिभी राक्षसपुङ्गवैः ।
संसक्तानां महद् युद्धमभवद् रोमहर्षणम् ॥ १८ ॥

त्रयाणां वानरेन्द्राणाम् त्रिभिराक्षसपुम्गवैः । संसक्तानाम् महद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ॥ ६-७६-१८

ये तीन वानर-सेनापति उन तीन प्रमुख राक्षसोंके साथ उलझे हुए थे । उस समय उनमें रोंगटे खड़े कर देनेवाला महान् युद्ध छिड़ गया ॥ १८ ॥

अङ्गद, मैन्द, द्विविद ई मूवरू प्रमुख राक्षसराद शोणिताक्ष, यूपाक्ष, प्रजङ्घ ई मूवरॊन्दिगॆ रोमाञ्चकरवाद भयङ्कर युद्ध प्रारम्भवायितु.॥18॥

पदच्छेदः

18. mahat = a great; yuddham = battle; romaharShaNam = causing hair to stand on end; abhavat = was waged; trayaaNaam = by the three; vaanarendraaNaam = monkey-chiefs; samsaktaanaam = who encountered; tribhiH = the three; raakShasa puN^gavaiH = excellent demons.

अनुवादः

A great battle, causing hair to stand on end, was waged by the three monkey-chiefs who encountered the three excellent demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे ।
खड्गेन प्रतिचिक्षेप तान् प्रजङ्घो महाबलः ॥ १९ ॥

ते तु वृक्षान् समादाय सम्प्रचिक्षिपुराहवे । खड्गेन प्रतिचिक्षेप तान् प्रजङ्ग महाबलः ॥ ६-७६-१९

उन तीनों वानरोंने रणभूमिमें वृक्ष ले-लेकर युद्धमें निशाचरोंपर चलाये, परंतु महाबली प्रजङ्घने अपनी तलवारसे उन सब वृक्षोंको काट गिराया ॥ १९ ॥

ई मूवरू वानररु रणरङ्गदल्लि वृक्षगळन्नॆत्ति निशाचरर मेलॆ ऎसॆयुत्तिद्दरु, आदरॆ महाबलि प्रजङ्घनु तन्न खड्गदिन्द ऎल्ल वृक्षगळन्नु कत्तरिसिबिट्टनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. te = those monkeys; aahave = in the battle; samaadaaya = having taken; vR^ikShaan = the trees; samprachikShipuH hurled (at the demons); mahaabalaH = the mighty; prajaN^ghaH = Prajangha; taan pratichikShepa = got rid of them; khaDgena = with a sword.

अनुवादः

In the battle-field, the monkeys, seizing hold of trees, hurled them against the demon-chiefs. The mighty Prajangha, however, cut them down with his sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथानश्वान् द्रुमाञ्छैलान् प्रतिचिक्षिपुराहवे ।
शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान् यूपाक्षो महाबलः ॥ २० ॥

रथानश्वान् द्रुमान्शैलान् प्रतिक्षिपुराहवे ।
शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान्यूपाक्षो महाबलः ॥

रथानश्वान् द्रुमान् शैलान् प्रतिचिक्षिपुराहवे । शरौघैः प्रतिचिच्छेद तान्यूपाक्षो महाबलः ॥ ६-७६-२०

तत्पश्चात् उन्होंने रणभूमिमें उन राक्षसोंके रथों और घोड़ोंपर वृक्ष तथा पर्वतशिखर चलाये; परंतु महाबली यूपाक्षने अपने बाणसमूहोंसे उनके टुकड़े-टुकड़े कर डाले ॥ २० ॥

अनन्तर अवरु युद्धदल्लि राक्षसर रथ, कुदुरॆगळ मेलॆ पर्वत शिखरगळन्नु ऎसॆदरु. आदरॆ महा बलि यूपाक्षनु तन्न बाणगळिन्द अवन्नु पुडिपुडि माडिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. aahave = (the monkeys) in the battle-field; pratichikShipuH = hurled; drumaan = trees; shailaan = and rocks; rathaan = towards chariots; ashvaan = and horses; mahaabalaH = the mighty; yuupaakShaH = Yupaksha; taan chichheda = chopped them off; shoraughaiH = with a flood of arrows.

अनुवादः

The monkeys in the battle-field hurled trees and rocks towards chariots and horses. The mighty Yupaksha chopped them off with a flood of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सृष्टान् द्विविदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्यवान् ।
बभञ्ज गदया मध्ये शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥ २१ ॥

सृष्टान् द्विवदमैन्दाभ्यां द्रुमानुत्पाट्य वीर्य्वान् । बभञ्ज गदया मद्य शोणिताक्षः प्रतापवान् ॥ ६-७६-२१

मैन्द और द्विविदने जिन-जिन वृक्षोंको उखाड़-उखाड़कर उन राक्षसोंपर चलाया था, उन सबको बल-विक्रमशाली और प्रतापी शोणिताक्षने गदा मारकर बीचमें ही तोड़ डाला ॥ २१ ॥

मैन्द, द्विविदरु वृक्षगळन्नु कित्तु राक्षसर मेलॆ प्रयोगिसिदुदन्नु बल विक्रमशालि, प्रतापि शोणिताक्षनु तन्न गदॆयिन्द नडुवॆये हॊडॆदु उरुळिसिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. shoNitaakShaH = Shonitaksha; viiryavaan = the valiant demon; prataapavaan = and the powerful demon; babhaaN^ja = chopped off; drumaan = the trees; utpaaTya = uplifted; sR^iShTaan = and hurled; dvivida maindaabhyaam = by Dvivida and Mainda; gadayaa = by his mace; madhye = in the mid-way.

अनुवादः

Shonitaksha, the valiant and the powerful demon, chopped off the trees uplifted and hurled by Dvivida and Mainda with his mace in the midway itself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्यम्य विपुलं खड्गं परमर्मविदारणम् ।
प्रजङ्घो वालिपुत्राय अभिदुद्राव वेगितः ॥ २२ ॥

तत्पश्चात् प्रजङ्घने शत्रुओंके मर्मको विदीर्ण करनेवाली एक बहुत बड़ी तलवार उठाकर वालिपुत्र अङ्गदपर वेगपूर्वक आक्रमण किया ॥ २२ ॥

अनन्तर प्रजङ्घनु शत्रुगळ मर्मभेदी ऒन्दु दॊड्ड खड्गवन्नॆत्तिकॊण्डु वालिपुत्र अङ्गदन मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. prajaN^ghaH = Prajangha; udyamya = lifting; vipulam = a large; khaDgam = sword; paramarma vidaaraNam = which can chop off vital parts of the enemies; abhidudraava = rushed; vegitaH = swiftly; vaaliputraaya = towards Angada.

अनुवादः

Prajangha, lifting a large sword, which can chop off vital parts of the enemies, rushed swiftly towards Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमभ्याशगतं दृष्ट्वा वानरेन्द्रो महाबलः ।
आजघानाश्वकर्णेन द्रुमेणातिबलस्तदा ॥ २३ ॥
बाहुं चास्य सनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।
वालिपुत्रस्य घातेन स पपात क्षितावसिः ॥ २४ ॥

उसे निकट आया देख अतिशय शक्तिशाली महाबली वानरराज अङ्गदने अश्वकर्ण नामक वृक्षसे मारा । साथ ही उसकी बाँहपर, जिसमें तलवार थी, उन्होंने एक घूसा मारा । वालिपुत्रके उस आघातसे वह तलवार छूटकर पृथ्वीपर जा गिरी ॥ २३-२४ ॥

अवनु हत्तिर बरुवुदन्नु नोडि अतिशय शक्तिशालि महाबलि वानरराज अङ्गदनु अश्वकर्ण ऎम्ब वृक्षदिन्द हॊडॆदु, खड्गवन्नु धरिसिद बाहुविगॆ ऒन्दु गद्दुहॊडॆदनु. वालिपुत्रन आ आघातदिन्द खड्गवु भूमिगॆ बिद्दुहोयितु.॥23-24॥

पदच्छेदः

23. tadaa = then; mahaabalaH = the mighty; vaanarendraH = Angada; atibalaH = who was exceedingly strong; dR^iShTvaa = seeing; tam = him; abhyaashagatam = coming nearer; aajaghaana = struck (him); drumeNa = with a tree; ashvaarNena = called Ashvakarna.

अनुवादः

Then the mighty Angada, who was exceedingly strong, seeing him coming nearer, struck him with an Ashvakarna tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

24. saH = Angada; aajaghaana = struck; asya baahum = his arm; sanistrimsham = holding the sword; muShTinaa = with his fist; ghaatena = by the blow; vaaliputrasya = of Angada; saH asiH = that sword; papaata = fell; kShitau = on the ground.

अनुवादः

Angada struck, with his fist, the arm of Prajangha, holding the sword. By that blow, the sword fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ खड्गं मुसलसन्निभम् ।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ २५ ॥

मूसल-जैसी उस तलवारको पृथ्वीपर पड़ी देख महाबली प्रजङ्घने अपना वज्रके समान भयंकर मुक्का घुमाना आरम्भ किया ॥ २५ ॥

ऒनकॆयन्तिद्द आ खड्गवु बिद्दुहोदाग महाबलि प्रजङ्घनु तन्न वज्रदन्तह भयङ्कर मुष्टियन्नु तिरुगिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. dR^iShTvaa = seeing; tam khaDgam = that sword; musala samnibham = looking like a pebble in shape); patitam = which fell; bhuumau = on the ground; mahaabalaH = the mighty Prajangha; samvartayaamaasa = tightened; muShTim = his fist; vajrakalpam = equal to a thunder-bolt.

अनुवादः

Seeing that sword looking like a pebble (in shape), which fell on the ground, the mighty Prajangha tightened his thunderbolt like fist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ललाटे महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम् ।
आजघान महातेजाः स मुहूर्तं चचाल ह ॥ २६ ॥

स ललाटे महावीर्यमङ्गदं वानरर्षभम् । आजघान महातेजाः स मुहूर्तं च्चाल ह ॥ ६-७६-२६

उस महातेजस्वी निशाचरने महापराक्रमी वानरशिरोमणि अङ्गदके ललाटमें बड़े जोरसे मुक्का मारा, जिससे अङ्गदको दो घड़ीतक चक्कर आता रहा ॥ २६ ॥

आ महातेजस्वी निशाचरनु महापराक्रमि वानर शिरोमणि अङ्गदन हणॆगॆ जोरागि गुद्दिदनु; इदरिन्द अङ्गदनिगॆ ऎरडु घळिगॆ तलॆ सुत्ततॊडगितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH = that Prajangha; mahaatejaaH = with great splendour; mahaa viiryam = of great valour; vaanararShabham = the excellent monkey; aajaghaana = struck; aN^gadam = Angada; lalaaTe = on his forehead; saH = Angada; chchaalaha = shuddered; muhuurtam = for a moment.

अनुवादः

When that Prajangha of great splendour struck Angaa, the excellent monkey with a great strength on his forehead, Angada shuddered for a moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सञ्ज्ञां प्राप्य तेजस्वी वालिपुत्रः प्रतापवान् ।
प्रजङ्घस्य शिरः कायात् पातयामास मुष्टिना ॥ २७ ॥

इसके बाद होशमें आनेपर तेजस्वी और प्रतापी वालिकुमारने प्रजङ्घको ऐसा घूसा मारा कि उसका सिर धड़से अलग हो गया ॥ २७ ॥

अनन्तर सुधारिसिकॊण्ड तेजस्वी, प्रतापि, वालिकुमारनु प्रजङ्घनिगॆ बलवागि मुष्टिप्रहार माडि रुण्ड-मुण्ड बेर्पडिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH = that; vaaliputraH = Angada; tejasvii = of splendour; prataapavaan = and prowess; praapya = obtaining; samJNaam = consciousness; muShTinaa = and by his fist; prajaN6ghasya shiraH paatayaamaasa = caused Prajangha’s head to fall; kaayaat = off his trunk.

अनुवादः

That Angada of splendour and prowess, restoring his consciousness, struck with his fist and shattered Prajangha’s head off his trunk.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे ।
अवरुह्य रथात् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे ॥ २८ ॥

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षः पितृव्ये निहते रणे । अवरुह्य रथान् क्षिप्रं क्षीणेषुः खड्गमाददे ॥ ६-७६-२८

रणभूमिमें अपने चाचा प्रजङ्घके मारे जानेपर यूपाक्षकी आँखोंमें आँसू भर आये । उसके बाण नष्ट हो चुके थे । इसलिये तुरंत ही रथसे उतरकर उसने तलवार हाथमें ले ली ॥ २८ ॥

रणभूमियल्लि तन्न चिक्कप्प प्रजङ्घनु हतनादाग यूपाक्षनु कण्णुगळल्लि नीरूरितु. अवन बाणगळु नाशवागिद्दवु. अदक्कागि कूडले रथदिन्द कॆळगिळिदु खड्गवन्नॆत्तिकॊण्डनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. saH = that; yuupaakShaH = Yuupaksha; ashrupuurNaakShaH = with tears filled in his eyes; pitR^ivye nihate = because of the death of his paternal uncle; raNe = in battle; kShiiNeShuH = and since his arrows were exhausted; kShipram = quickly; aadade = took; khaDgam = a sword; avaruhya = after descending; rathaat = from his chariot.

अनुवादः

That Yupaksha, with tears filled in his eyes because of the death of his paternal uncle in battle, quickly took a sword as his arrows were exhausted and descended from his chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य यूपाक्षं द्विविदस्त्वरन् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो जग्राह च बलाद् बली ॥ २९ ॥

यूपाक्षको आक्रमण करते देख बलवान् वीर द्विविदने कुपित हो बड़ी फुर्तीके साथ उसकी छातीमें चोट की और उसे बलपूर्वक पकड़ लिया ॥ २९ ॥

यूपाक्षनु आक्रमिसिदुदन्नु बलवन्त वीर द्विविदनु कुपितनागि वेगवागि अवन ऎदॆगॆ हॊडॆदु, बलवन्तवागि अवनन्नु हिडिदुकॊण्डनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. samprakShya = seeing; tam yuupaakSham = that Yupaksha; aapatantam = rushing on him; dvividaH = Dvivida; tvaram = hurriedly; aajaghaana = struck; urasi = on his chest; kruddhaH = with rage balii = the strong Dvivida; balata = forcibly; jagraaha = caught hold of him.

अनुवादः

Seeing that Yupaksha rushing on him, Dvivida hurriedly struck Yupaksha on his chest and with a rage, forcibly caught hold of him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलः ।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदं ततः ॥ ३० ॥

गृहीतं भ्रातरं दृष्ट्वा शोणिताक्षो महाबलम् । आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदं ततः ॥ ६-७६-३०

भाईको पकड़ा गया देख महातेजस्वी एवं महाबली शोणिताक्षने द्विविदकी छातीमें गदा मारी ॥ ३० ॥

तम्मनन्नु हिडिदुकॊण्डिद्द द्विविदन ऎदॆगॆ महा तेजस्वी बलिष्ठ शोणिताक्षनु गदॆयिन्द प्रहरिसिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. dR^iShTvaa = seeing; mahaabalam = his mighty; bhraataram = brother; gR^ihiitam = being seized; shoNitaakShaH = Shonitaksha; mahaatejaaH = of great splendour; tataH = then; aajaghaana = struck; dvividam = Dvivida; vakShasi = on his chest.

अनुवादः

Seeing his mighty brother being seized, Shonitaksha, of great splendour, then struck Dvivida on his chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ततोऽभिहतस्तेन चचाल च महाबलः ।
उद्यतां च पुनस्तस्य जहार द्विविदो गदाम् ॥ ३१ ॥

शोणिताक्षकी मार खाकर महाबली द्विविद विचलित हो उठे । तत्पश्चात् जब उसने पुनः गदा उठायी, तब द्विविदने झपटकर उसे छीन लिया ॥ ३१ ॥

शोणिताक्षन एटिनिन्द महाबलि द्विविदनु विचलितनादनु. बळिक अवनु पुनः गदॆयन्नॆत्तिदाग द्विविदनु अदन्नु सट्टनॆ कित्तुकॊण्डनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. saH mahaabalaH = that mighty; dvividaH = Dvivida; abhihataH = struck; tena = by him; tataH = then; chachaala = was tottered; jahaara = (but) pulled off; tasya gadaam = his mace; punaH = again; udyataam = lifted on him.

अनुवादः

That mighty Dvivida, struck by Shonitaksha was tottered; but pulled off the platter’s mace when lifted again on him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे मैन्दो द्विविदाभ्याशमागमत् ।
यूपाक्षं ताडयामास तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ३२ ॥

एतस्मिन्नन्तरे मैन्दो द्विविदाभ्याशमागमत् । यूपाक्षं ताडमामास तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६-७६-३२

इसी बीचमें पराक्रमी मैन्द भी द्विविदके पास आ गये और उन्होंने यूपाक्षकी छातीमें एक थप्पड़ मारा ॥ ३२ ॥

अष्टरल्लि पराक्रमि मैन्दनू द्विविदन बळिगॆ बन्दु यूपाक्षन ऎदॆगॆ अङ्गैयिन्द जोरागि थळिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. etasmin antare = meanwhile; maindaH = Mainda; aagamat = came; dvividaabhyaasham = nearer to Dvivida; viiryavaan = that powerful Mainda; taaDayaamaasa = banged; yuupaakSham = Yupaksha; urasi = on his chest; talena = with his palm.

अनुवादः

Meanwhile, Mainda came nearer to Dvivida and banged Yupaksha on his chest with his palm.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ शोणिताक्षयूपाक्षौ प्लवङ्गाभ्यां तरस्विनौ ।
चक्रतुः समरे तीव्रमाकर्षोत्पाटनं भृशम् ॥ ३३ ॥

वे दोनों वेगशाली वीर शोणिताक्ष और यूपाक्ष उन दोनों वानर मैन्द और द्विविदके साथ समराङ्गणमें बड़ी तेजीसे छीना-झपटी और पटका-पटकी करने लगे ॥ ३३ ॥

वेगवन्तराद वीर शोणिताक्षन मत्तु यूपाक्षरिब्बरू वारन मैन्द-द्विविदरॊडनॆ परस्पर ऎळॆदाडुत्ता सॆणसाडतॊडगिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tau = those; tarasvinau = violent; shoNitaakSha yuupaakShau = Shonitaksha and Yupaksha; samara = in battle; chakratuH = made a keen contest; plavaNgaabhyaam = with the two monkeys; aakarShotpaaTanam = in pulling and overthrowing; bhR^isham = vehemently; tiivram = and severely.

अनुवादः

Those two demons, Shonitaksha and Yupaksha, who were full of violence, carried on a keen contest with the two monkeys in the battle field, by pulling and overthrowing them vehemently and severely.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे ।
निष्पिपेष स वीर्येण क्षितावाविध्य वीर्यवान् ॥ ३४ ॥

द्विविदः शोणिताक्षं तु विददार नखैर्मुखे ।
निष्पिपेष च वीर्येण क्षितावाविध्य वीर्यवान् ॥

पराक्रमी द्विविदने अपने नखोंसे शोणिताक्षका मुँह नोच लिया और उसे बलपूर्वक पृथ्वीपर पटककर पीस डाला ॥ ३४ ॥

पराक्रमि द्विविदनु तन्न उगुरुगळिन्द शोणिताक्षन मुखवन्नु परचि, अवनन्नु बलपूर्वक नॆलक्कॆ अप्पळिसि जज्जिहाकिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. viiryavaan = the valiant; dvividaH = Dvivida; vidadaara = split open; mukhe = the face; shoNitaakSham = of Shonitaksha; nakhaiH = with his nails; aavidhya = threw him down; kShitau = on the floor; viiryeNa = by his strength; niShpipeShacha = and crushed him.

अनुवादः

The valiant Dvivida, after splitting open shonitaksha’s face with his claws, threw him down on the floor by his strength and crushed him down.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यूपाक्षमभिसङ्क्रुद्धो मैन्दो वानरपुङ्गवः ।
पीडयामास बाहुभ्यां पपात स हतः क्षितौ ॥ ३५ ॥

तत्पश्चात् अत्यन्त क्रोधसे भरे हुए वानरपुङ्गव मैन्दने यूपाक्षको अपनी दोनों बाँहोंसे इस तरह दबाया कि वह निष्प्राण होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ३५ ॥

परमक्रुद्धनाद वानरश्रेष्ठ मैन्दनु यूपाक्षनन्नु तन्न ऎरडु तोळुगळिन्द बलवागि अमुकिदाग अवनु प्राणहीननागि नॆलक्कुरुळिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. maindaH = Mainda; vaanarapuN^gavaH = the foremost of monkeys; abhisamkruddhaH = was enraged; piiDayaamaasa = and pressed; yuupaakSham = Yupaksha; baahubhyaam = with his arms; saH = Yupaksha; hataH = was killed; papaata = and fell down; kShitau = on the floor.

अनुवादः

Mainda, the foremost of monkeys, was enraged and pressed Yupaksha with his arms. Yupaksha fell down dead on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तथा ।
जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णात्मजो यतः ॥ ३६ ॥

हतप्रप्रवीरा व्यथिता राक्षसेन्द्रचमूस्तदा । जगामाभिमुखी सा तु कुम्भकर्णात्मजो यतः ॥ ६-७६-३६

इन प्रमुख वीरोंके मारे जानेपर राक्षसराजकी सेना व्यथित हो उठी और भागकर उस ओर चली गयी, जहाँ कुम्भकर्णका पुत्र युद्ध कर रहा था ॥ ३६ ॥

ई प्रमुख वीररु हतरादाग राक्षस राजन सैन्यवु व्यथितवागि कुम्भकर्णन पुत्रनु युद्ध माडुवल्लिगॆ ओडिहोयितु.॥36॥

पदच्छेदः

36. saa = that; raakShasendra chamuuH = army of demons; vyathitaa = which was perturbed; hatapraviiraa = with their great warriors killed; tadaa = then; jagaama = moved;abhimukhii = turning its faces; yataH = towards that side; on which side; kumbhakarNaatmajaH = the son of Kumbhakarna (was there).

अनुवादः

That army of demons, which was perturbed with their great warriors killed, then moved with its face turned towards the place where Kumbha (the son of Kumbhakarna) was carrying on battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपतन्तीं च वेगेन कुम्भस्तां सान्त्वयच्चमूम् ।
अथोत्कृष्टं महावीर्यैर्लब्धलक्षैः प्लवङ्गमैः ॥ ३७ ॥

वेगसे भागकर आती हुई उस सेनाको कुम्भने सान्त्वना दी । दूसरी ओर महापराक्रमी वानर युद्धमें सफल होनेके कारण जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ ३७ ॥

वेगवागि बरुत्तिद्द आ सैन्यक्कॆ सान्त्वन नीडिदनु. इन्नॊन्दॆडॆ महापराक्रमि वानररु युद्धदल्लि सफलराद्दरिन्द जोरागि गर्जिसुत्तिद्दरु.॥37॥

निपातितमहावीरां दृष्ट्वा रक्षश्चमूं तदा ।
कुम्भः प्रचक्रे तेजस्वी रणे कर्म सुदुष्करम् ॥ ३८ ॥

राक्षससेनाके बड़े-बड़े वीरोंको मारा गया देख तेजस्वी कुम्भने रणभूमिमें अत्यन्त दुष्कर कर्म करना आरम्भ किया ॥ ३८ ॥

राक्षस सैन्यद दॊड्ड दॊड्ड वीररु सत्तुहोगिरुवुदन्नु नोडि, तेजस्वी कुम्भनु रणरङ्गदल्लि अत्यन्त दुष्कर कर्म माडलु प्रारम्भिसिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

37; 38. kumbhaH = Kumbha; saantvayat = restored to confidence taam chamuum = that army; aapatantiim = which was coming; vegena = with speed; atha = then; dR^iShTvaa = seeing; rakShasachamuum = the army of demons; nipaatita mahaaviiraam = thrown down; mahaaviiryaiH = having their chief warriors plavaN^gamaiH = by the most powerful monkeys; labdhalakshyaiH = who attained their aim; kumbhaH = Kumbha; tejasvii = the powerful; tadaa = then; chakre = did; utkR^iShTam = a great; karma = feat; suduShkaram = which was very difficult to do; raNe = in a battle.

अनुवादः

Kumbha, restored to confidence, that army which was coming towards him with speed. Then, seeing the army of demons whose chief-warriors were thrown down by the most powerful monkeys who could fulfill their aim, the powerful Kumbha then performed a great feat which was very difficult to do in a battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः ।
मुमोचाशीविषप्रख्याञ्छरान् देहविदारणान् ॥ ३९ ॥

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः प्रगृह्य सुसमाहितः ।
मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरान् देह विदारणान् ॥

वह धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ था और युद्धमें चित्तको अत्यन्त एकाग्र रखता था । उसने धनुष उठाया और शरीरको विदीर्ण करनेमें समर्थ एवं सर्पके समान विषैले बाणोंको बरसाना आरम्भ किया ॥ ३९ ॥

धनुर्धररल्लि श्रेष्ठनाद अवनु युद्धदल्लि अत्यन्त एकाग्रचित्तनागिद्दनु. अवनु धनुस्सन्नॆत्ति देहवन्नु विदीर्णगॊळिसुवन्तह सर्पदन्तॆ विषद बाणगळन्नु मळॆगरॆयतॊडगिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. saH = that Kumbha; dhanvinaam shreshshThaH = the foremost among the wielders of bow; pragR^ihya = taking; dhanuH = his bow; susamaahitaH = and fully composed; mumocha = released; sharaan = arrows; aashiiviShaprakhyaan = resembling serpents; dehavidaaaNaan = which can split open the bodies.

अनुवादः

That Kumbha, the foremost among the wielders of bow, taking his bow and fully composed, released serpentine arrows which can split open the bodies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तच्छुशुभे भूयः सशरं धनुरुत्तमम् ।
विद्युदैरावतार्चिष्मद‍‍्द्वितीयेन्द्रधनुर्यथा ॥ ४० ॥

तस्य तच्छुशुभे, भूयः सशरं धनुरुत्तमम् ।
विद्युदैरावतार्चिष्मद् द्वितीयेन्द्र धनुर्यथा ॥

उसका वह बाणसहित उत्तम धनुष विद्युत् और ऐरावतकी प्रभासे युक्त द्वितीय इन्द्रधनुषके समान अधिक शोभा पा रहा था ॥ ४० ॥

अवन आ बाणसहित उत्तम धनुस्सु मिञ्चि नन्तॆ मत्तु ऐरावतद प्रभॆयिन्द कूडि इन्नॊन्दु इन्द्रन धनुस्सिनन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tat = that; uttamam = excellent; dhanuH = bow; tasya = of his; sasharam = fitted with an arrow; shushubhe = shone; dvitiiyendradhanuH yathaa = like a second bow of indra (the rain-god); vidyudairaavataarchiShmat = illumined by flashes of lightning and the splendour of Airavata (the elephant carrying Indra on its back).

अनुवादः

That excellent bow of his, fitted with an arrow, shone like a second bow of Indra (the rain-god), illumined by flashes of lightning and the splendour of Airavata (the elephant carrying Indra on its back).

स्रोतः: valmikiramayan.net

आकर्णकृष्टमुक्तेन जघान द्विविदं तदा ।
तेन हाटकपुङ्खेन पत्रिणा पत्रवाससा ॥ ४१ ॥

उसने सोनेके पङ्ख लगे हुए पत्रयुक्त बाणद्वारा, जो धनुषको कानतक खींचकर छोड़ा गया था, द्विविदको घायल कर दिया ॥ ४१ ॥

अवनु स्वर्णरॆक्कॆगळुळ्ळ बाणवन्नु आकर्णान्त सॆळॆदु प्रयोगिसि द्विविदनन्नु गायगॊळिसिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tena = by that; patriNaa = arrow; haaTakapuNkhena = with a golden shaft; patra raasasaa = fastened with feathers; aakarNakR^iShTamuktena = drawn upto the ear and discharged; (he); tadaa = then; jaghaana = struck; dvividam = Dvivida.

अनुवादः

By that arrow with a golden shaft and fastened with feathers, drawn upto his ear and discharged, he then struck Dvivida.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् ।
निपपात त्रिकूटाभो विह्वलन् प्लवगोत्तमः ॥ ४२ ॥

सहसाभिहतस्तेन विप्रमुक्तपदः स्फुरन् । निपपाताद्रिकूटाभो विह्वलः प्लवगोत्तमः ॥ ६-७६-४२

उसके बाणसे सहसा आहत होकर त्रिकूट पर्वतके समान विशालकाय वानरश्रेष्ठ द्विविद व्याकुल हो गये और छटपटाते हुए पाँव फैलाकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ४२ ॥

अवन बाणदिन्द त्रिकूट पर्वतदन्तॆ विशालकाय वानरश्रेष्ठ द्विविदनु तत्तरिसुत्ता कॆक-कालु चॆल्लि भूमियल्लि बिद्दुबिट्टनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. abhihataH = struck; sahasaa = suddenly; tena = by that arrow; plavagamottamaH = that foremost of monkeys; trikuuTaabhaH = having a splendour of Mount Trikuta; vipramuktapadaH = with his feet swaying to and fro; vihvalan = and perturbed; nipapaata = fell down; sphuran = throbbing.

अनुवादः

Suddenly struck by that arrow, that excellent monkey possessing a splendour of Mount Trikuta, was perturbed, with his feet swaying to and fro and fell down throbbing.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैन्दस्तु भ्रातरं तत्र भग्नं दृष्ट्वा महाहवे ।
अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ ४३ ॥

मैन्दस्तु भ्रातरं दृष्ट्वा भग्नं तत्र महाहवे । अभिदुद्राव वेगेन प्रगृह्य महतीं शिलाम् ॥ ६-७६-४३

उस महासमरमें अपने भाईको घायल होकर गिरा देख मैन्द बहुत बड़ी शिला उठाकर वेगपूर्वक दौड़े ॥ ४३ ॥

आ महासङ्ग्रामदल्लि तन्न तम्मनु गायगॊण्डु बिद्दिरुवुदन्नु नोडि मैन्दनु दॊड्डदाद शिलाखण्ड वन्नॆत्तिकॊण्डु वेगवागि ओडि बन्दनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. dR^iShTvaa = beholding; bhraataram = his brother; bhagnam = defeated; mahaahave = in that great battle; maindaH tu = Mainda on his part; tatra = there; pragR^ihya = taking; vipulaam = a large; shilaam = rock; abhidudraava = rushed; vegena = with speed (to attack the demon).

अनुवादः

Beholding his brother defeated in that great battle, Mainda there on his part, taking a large rock, rushed with speed to attack the demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां शिलां तु प्रचिक्षेप राक्षसाय महाबलः ।
बिभेद तां शिलां कुम्भः प्रसन्नैः पञ्चभिः शरैः ॥ ४४ ॥

उन महाबली वीरने वह शिला उस राक्षसपर चला दी; परंतु कुम्भने पाँच चमकीले बाणोंद्वारा उस शिलाको टूक-टूक कर दिया ॥ ४४ ॥

महाबलि वानरवीरनु आ शिलॆयन्नु राक्षसन मेलॆ ऎसॆदनु, आदरॆ कुम्भनु ऐदु हॊळॆयुत्तिरुव बाणगळिन्द आ शिलॆयन्नु पुडि पुडि माडिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. mahaabalaH = the mighty Mainda; pachikShepa = hurled; taam = that; shilaam = rock; raakShasaaya = towards the demon; kumbhaH = Kumbha; bibheda = broke; taam shilaam = rock; paN^chabhiH prasannaiH = with his five shining; sharaiH = arrows.

अनुवादः

While that mighty Mainda hurled that rock towards the demon, Kumbha broke that rock into pieces with his five shining arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्धाय चान्यं सुमुखं शरमाशीविषोपमम् ।
आजघान महातेजा वक्षसि द्विविदाग्रजम् ॥ ४५ ॥

फिर विषधर सर्पके समान भयंकर और सुन्दर अग्रभागवाला दूसरा बाण धनुषपर रखा और उसके द्वारा उस महातेजस्वी वीरने द्विविदके बड़े भाईकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ॥ ४५ ॥

मत्तॆ विषधर सर्पदन्तह भयङ्कर मत्तु सुन्दरवाद तुदियुळ्ळ इन्नॊन्दु बाणवन्नु धनुस्सिगॆ हूडि, अदरिन्द महातेजस्वी वीर मैन्दन ऎदॆयल्लि आळवागि गायगॊळिसिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. samdhaaya = stretching; anyam = another; sharam = arrow; sumukham = with a good pointed tip; aashiiviShopamam = resembling a serpent; aajaghaana = mahaatejaaH = Kumbha possessing a great splendour; aajaghaana = struck; vakShasi = on the chest; dvivijaagrajam = of Mainda the brother of Dvivida.

अनुवादः

Stretching another arrow resembling a serpent and with a good pointed tip, Kumbha of a great splendour, struck it on the chest of Mainda the brother of Dvivida.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः ।
मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्च्छितः ॥ ४६ ॥

स तु तेन प्रहारेण मैन्दो वानरयूथपः ।
मर्मण्यभिहतस्तेन पपात भुवि मूर्छितः ॥

उसके उस प्रहारसे वानरयूथपति मैन्दके मर्मस्थानमें भारी आघात पहुँचा और वे मूर्च्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ४६ ॥

अवन आ प्रहारदिन्द वानर दळपति मैन्दन मर्मस्थानदल्लि भारी आघातवुण्टागि अवनु मूर्छितनागि भूमिगॆ बिद्दनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. tena prahaareNa = by that blow; tena = of that Kumbha; saH maindaH = that Mainda; vaanarayuuthapaH = the chief of monkeys; abhihataH = was struck; marmaNi = on his vital parts; papaata = and fell; bhuvi = on the ground; muurchitaH = unconscious.

अनुवादः

As that blow of Kumbha’s arrow struck that Mainda, the monkey-chief, on his vital parts, he fell unconscious on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा मथितौ तु महाबलौ ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ४७ ॥

अङ्गदो मातुलौ दृष्ट्वा पतितौ तौ महाबलौ । अभिदुद्राव वेगेन कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ६-७६-४७

मैन्द और द्विविद अङ्गदके मामा थे । उन दोनों महाबली वीरोंको घायल हुआ देख अङ्गद धनुष लेकर खड़े हुए कुम्भके ऊपर बड़े वेगसे टूटे ॥ ४७ ॥

मैन्द-द्विविदरु अङ्गदन मावरागिद्दरु. महाबलिगळाद अवरिब्बरू वीररु गायगॊण्डिरुवुदन्नु नोडि अङ्गदनु धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु ऎदुरिगॆ निन्तिद्द कुम्भन मेलॆ वेगवागि आक्रमण माडिदनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. dR^iSTvaa = seeing; mahaabalau = both his mighty; maatulau = maternal uncles; mathitau = wounded; aN^gadaH = Angada; abhidudraava = rushed; vegena = speedily; kumbham = towards Kumbha; udyata kaarmukam = having his bow uplifted.

अनुवादः

Seeing both his mighty maternal uncles wounded, Angada rushed speedily towards Kumbha, who was standing with his bow uplifted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं विव्याध कुम्भः पञ्चभिरायसैः ।
त्रिभिश्चान्यैः शितैर्बाणैर्मातङ्गमिव तोमरैः ।
सोऽङ्गदं बहुभिर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् ॥ ४८ ॥

सोऽङ्गदं विविधैर्बाणैः कुम्भो विव्याध वीर्यवान् ।

उन्हें आते देख कुम्भने लोहेके बने हुए पाँच बाणोंसे घायल कर दिया । फिर तीन तीखे बाण और मारे । जैसे महावत अंकुशसे मतवाले हाथीको मारता है, उसी प्रकार पराक्रमी कुम्भने बहुत-से बाणोंद्वारा अङ्गदको बींध डाला ॥ ४८ ॥

अङ्गदनु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि कुम्भनु ऐदु बाणगळिन्द अवनन्नु घासिगॊळिसि पुनः मूरु बाणगळन्नु हॊडॆदनु. मावुतन अङ्कुशदिन्द मत्तगजवन्नु चुच्चुवन्तॆ पराक्रमि कुम्भनु अनेक बाणगळिन्द अङ्गदनन्नु गायगॊळिसिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. paN^chabhiH aayasaiH = with five iron arrows; tribhiH anyaiH shitaiH baaNaiH = and with three other sharp arrows; kumbhaH = Kumbha; vivyaadha = pierced; tam = that Angada; aapatantam = who was coming near to him; maataN^gamiva = as (one would fierce) an elephant tomaraiH = with goads.

अनुवादः

With five steel arrows and with three other sharp-edged arrows, Kumbha pierced that Angada advancing towards him, as on would pierce an elephant with goads.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैः कनकभूषणैः ।
अङ्गदः प्रतिविद्धाङ्गो वालिपुत्रो न कम्पते ॥ ४९ ॥

जिनकी धारें कुण्ठित नहीं हुई थीं तथा जो सुवर्णसे विभूषित थे, ऐसे तेज और तीखे बाणोंसे वालिपुत्र अङ्गदका सारा शरीर छिद गया था तो भी वे कम्पित नहीं हुए ॥ ४९ ॥

मॊण्डागद, स्वर्णभूषित तीक्ष्ण बाणगळिन्द वालिपुत्र अङ्गदन इडी शरीर भिन्न भिन्नवागिद्दरू अवनु कम्पिसलिल्ल.॥49॥

पदच्छेदः

49. saH = that; viiryavaan = valiant; kumbhaH = Kumbha; vivyaadha = pierced; aN^gadam = Angada; bahubhiH = with many; nishitaiH = sharp; baaNaiH = arrows; kanaka bhuuShaNaiH = decked in gold; akuN^Tha dhaaraiH = with edges which were not blunt; nishitaiH = (but) sharp; tiikShaNaiH = and harsh.

अनुवादः

That valiant Kumbha pierced Angada with a multiple of sharp arrows, decked in gold, with edges which were harsh and sharp.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिलापादपवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि ववर्ष ह ।
स प्रचिच्छेद तान् सर्वान् बिभेद च पुनः शिलाः ॥ ५० ॥
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमान् वालिपुत्रसमीरितान् ।

उन्होंने उस राक्षसके मस्तकपर शिलाओं और वृक्षोंकी वर्षा आरम्भ कर दी; किंतु कुम्भकर्णकुमार श्रीमान् कुम्भने वालिपुत्रके चलाये हुए उन समस्त वृक्षोंको काट दिया और शिलाओंको भी तोड़-फोड़ डाला ॥ ५० १/२ ॥

अवनु आ राक्षसन मस्तकद मेलॆ शिलॆगळ मत्तु वृक्षगळ मळॆयन्ने गरॆदनु. आदरॆ कुम्भकर्ण पुत्र कुम्भनु वालिपुत्रनु ऎसॆदिरुव ऎल्ल वृक्षगळन्नु कत्तरिसि, शिलॆगळन्नु ऒडॆदु हाकिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. aN^gadaH = Angada; vaaliputraH = the son of wind-god; prativiShTaaN^gaH = though pierced all over the body with sharp arrows; na kampate = was not shaken; vavarShaha = (He) showered; shilapaadapavarShaaNi = a rain of rocks and trees; tasy muurdhni = on Kumbha’s head.

अनुवादः

Angada, the son of wind-god, though pierced all over the body with sharp arrows, was however not shaken. He showered a rain of rocks and trees on Kumbha’s head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपतन्तं च सम्प्रेक्ष्य कुम्भो वानरयूथपम् ॥ ५१ ॥
भ्रुवौ विव्याध बाणाभ्यामुल्काभ्यामिव कुञ्जरम् ।

तत्पश्चात् वानरयूथपति अङ्गदको अपनी ओर आते देख कुम्भने दो बाणोंसे उनकी भौंहोंमें प्रहार किया, मानो दो उल्काओंद्वारा किसी हाथीको मारा गया हो ॥ ५१ १/२ ॥

अनन्तर वानर यूथपति अङ्गदनु तन्नत्त बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि, ऎरडु उल्कॆगळिन्द आनॆयन्नु हॊडॆदन्तॆ, ऎरडु बाणगळिन्द अवन हुब्बुगळिगॆ प्रहरिसिदनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. shriimaan = the glorious; Kumbha = Kumbha; kumbhakarNaatmajaH = the son of Kumbhakarna; pravichheda = chopped off; sarvaan = all; taan = those (trees); vaaliputra samiiritaan = hurled by Angada; bibheda cha = and broke off; shilaaH punaH = the rocks further.

अनुवादः

The glorious Kumbha the son of Kumbhakarna chopped off all those trees hurled by Angada and burst off the rocks further.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्य लोचने ॥ ५२ ॥
अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते ।
सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ ५३ ॥
सम्पीड्योरसि सस्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च ।
किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ महारणे ॥ ५४ ॥

तस्य सुस्राव रुधिरं पिहिते चास्यलोचने ॥
अङ्गदः पाणिना नेत्रे पिधाय रुधिरोक्षिते । सालमासन्नमेकेन परिजग्राह पाणिना ॥ सम्पीड्यचोरसि सस्कन्धं करेणाभिनिवेश्य च ।
किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथ महारणे ॥

अङ्गदकी भौंहोंसे रक्त बहने लगा और उनकी आँखें बंद हो गयीं । तब उन्होंने एक हाथसे खूनसे भीगी हुई अपनी दोनों आँखोंको ढक लिया और दूसरे हाथसे पास ही खड़े हुए एक सालके वृक्षको पकड़ा । फिर छातीसे दबाकर तनेसहित उस वृक्षको कुछ झुका दिया और उस महासमरमें एक ही हाथसे उसे उखाड़ लिया ॥

पदच्छेदः

52. samprekShya = seeing; vaanarayuutham = Angada; the monkey-chief; aapatantam = rushing upon him; kumbhaH = Kumbha; vivyaadha = pierced; bhruvoH = his brows; baaNaabhyaam = his arrows; kuNjaram iva = as an elephant is struck; ulkaabhyaam = with flaming torches.

अनुवादः

Seeing Angada the monkey-chief rushing upon him, Kumbha pierced his brows with his brows with his arrows, as an elephant would be struck with flaming torches.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदन हुब्बुगळिन्द रक्तहरिदु कण्णुकाणदायितु. आग अवनु ऒन्दु कैयिन्द रक्तदिन्द तॊय्द तन्न कण्णुगळन्नु मुच्चिकॊण्डु, इन्नॊन्दु कैयिन्द पक्कदल्लॆ इद्द तालवृक्षवन्नु हिडिदु, ऎदॆयिन्द ऒत्ति आ वृक्षवन्नु बग्गिसि आ समरदल्लि ऒन्दे कैयिन्द कित्तुकॊण्डनु.॥52-54॥

पदच्छेदः

53. tasya = Angada’s; rudhiram = blood; susraava = oozed out; asya = his; lochane = eyes; pihite cha = were covered with blood; pidhaaya = covering; netra = his eyes; rudhirokShite = dampened with blood; paaNinaa = with one hand; parijagraaha = he caught hold of; saalam = Sala tree; aasannam = which was nearby; aapannam = nearby; ekena = with one; paaNinaa = hand.

अनुवादः

Since Angada’s blood was oozing out, his eyes were covered with blood; Covering his eyes, dampened with blood, with one hand, he caught hold of a Sala tree nearby with another hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

54. mahaaraNe = In that battle-field; sampiiDya = propping; saskandam = that tree with branches and all; urasi = on his chest; abhiniveshya cha = holding it; kareNa = with his hand; abhyavanamya = and bending; kiNchit = a little; unmamaatha = (he) uprooted; enam = it.

अनुवादः

In the battle-field, propping that tree with branches and all, on his chest, holding it with his hand and bending a little, Angada uprooted it from the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसन्निभम् ।
समुत्सृजत वेगेन मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ५५ ॥

तमिन्द्रकेतुप्रतिमं वृक्षं मन्दरसंनिभम् ॥ ६-७६-५५ समुत्सृजन्तं वेगेन पश्यतां सर्वरक्षसाम् ।

वह वृक्ष इन्द्रध्वज तथा मन्दराचलके समान ऊँचा था । उसे अङ्गदने सब राक्षसोंके देखते-देखते बड़े वेगसे कुम्भपर दे मारा ॥ ५५ ॥

आ वृक्षवु इन्द्रध्वज हागू मन्दराचलदन्तॆ ऎत्तरवागित्तु. अदरिन्द अङ्गदनु ऎल्ल राक्षसरु नोडुनोडुत्तिरुवन्तॆ वेगवागि कुम्भन मेलॆ हॊडॆदनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. sarvaraakShasaam = (While) all the demons; miShataam = were looking on; (Angada); vegena = swiftly; samutsR^ijata = hurled; tam vR^ikSham = that tree; mandarasannibham = looking like Mount Mandara; indraketupratimam = and imitating Indra’s banner.

अनुवादः

While all the demons were looking on, Angada hurled that tree-which was tall like Indra’s banner and resembled Mount Mandara in size.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः ।
अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं स पपात मुमोह च ॥ ५६ ॥

स चिच्छेद शितैर्बाणैः सप्तभिः कायभेदनैः ॥ ६-७६-५६ अङ्गदो विव्यथेऽभीक्ष्णं ससाद च मुमोह च ।

किंतु शरीरको विदीर्ण कर देनेवाले सात तीखे बाण मारकर कुम्भने उस सालवृक्षके टुकड़े-टुकड़े कर डाले, इससे अङ्गदको बड़ी व्यथा हुई । वे घायल तो थे ही, गिरे और मूर्च्छित हो गये ॥ ५६ ॥

आदरॆ शरीरवन्नु विवीर्णगॊळिसुवन्तह एळु हरितवाद बाणगळन्नु हॊडॆदु कुम्भनु आ तालवृक्षवन्नु तुण्डुतुण्डासिदनु. इदरिन्द अङ्गदनिगॆ बहळ व्यथॆयायितु. अवनु मॊदले गायगॊण्डिद्दनु. आग मूर्छितनादनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. saH = that Kumbha; chichheda = chopped off; (that tree); saptabhiH shitaiH = with seven sharp; baaNaiH = arrows; kaayabhedanaiH = which were capable of splitting asunder the body; saH = that; aN^gadaH = Angada; abhiikShNam = was very much; vivyathe = perturbed; papaata = fell down; mumoha cha = and swooned too.

अनुवादः

That Kumbha chopped off that tree with seven sharp arrows which were capable of splitting asunder the body. That Angada was very much perturbed and fell down, swooning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदं पतितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे ।
दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ॥ ५७ ॥

अङ्गदं व्यथितं दृष्ट्वा सीदन्तमिव सागरे ॥ ६-७६-५७ दुरासदं हरिश्रेष्ठा राघवाय न्यवेदयन् ।

दुर्जय वीर अङ्गदको समुद्रमें डूबते हुए-के समान पृथ्वीपर पड़ा देख श्रेष्ठ वानरोंने श्रीरघुनाथजीको इसकी सूचना दी ॥ ५७ ॥

दुर्जय वीर अङ्गदनु समुद्रदल्लि बीळुवन्तॆ भूमियल्लि बिद्दिरुवुदन्नु नोडि श्रेष्ठ वानररु श्रीरघुनाथनिगॆ इदन्नु सूचिसिदरु.॥57॥

पदच्छेदः

57. dR^iShTvaa = seeing; duraasadam vaaliputram = the unconquerable Angada; patitam = fallen down; siidantam = sinking into depression; saagaram iva = as an ocean; harishreShThaaH = the monkey-chiefs; nyavedayan = informed; raaghavaaya = Rama.

अनुवादः

Seeing the unconquerable Angada fallen down and sinking into depression as though in an ocean, the monkey-chiefs informed the matter to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्तु व्यथितं श्रुत्वा वालिपुत्रं महाहवे ।
व्यादिदेश हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ॥ ५८ ॥

श्रीरामने जब सुना कि वालिपुत्र अङ्गद महासमरमें मूर्च्छित होकर गिरे हैं, तब उन्होंने जाम्बवान् आदि प्रमुख वानरवीरोंको युद्धके लिये जानेकी आज्ञा दी ॥ ५८ ॥

वालिपुत्र अङ्गदनु महासमरदल्लि मूर्छितनागि बिद्दिरुवनॆन्दु केळिदाग श्रीरामनु जाम्बवन्त मॊदलाद प्रमुख वानरवीररिगॆ युद्धक्कॆहोगलु आज्ञापिसिदनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. tataH = then; shrutvaa = hearing; vaaliputram = about Angada; vyathitam = being seized with anguish; mahaavahe = in that great battle; raamaH = Rama; tataH = thereafter; vyaadidesha = sent out; harishreShThaan = for help the leaders of monkeys; jaambavaatpramukhaan = headed by Jambavan.

अनुवादः

Hearing of Angada being seized with anguish in that great combat, Rama sent out for help, leaders of monkeys, headed by Jambavan.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु वानरशार्दूलाः श्रुत्वा रामस्य शासनम् ।
अभिपेतुः सुसङ्क्रुद्धाः कुम्भमुद्यतकार्मुकम् ॥ ५९ ॥

श्रीरामचन्द्रजीका आदेश सुनकर श्रेष्ठ वानर वीर अत्यन्त कुपित हो धनुष उठाये खड़े हुए कुम्भपर सब ओरसे टूट पड़े ॥ ५९ ॥

श्रीरामचन्द्रन आदेशवन्नु केळि श्रेष्ठ वानरवीररु अत्यन्त कुपितरागि धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु कुम्भन मेलॆ सुत्तलिन्दलू आक्रमिसिदरु.॥59॥

पदच्छेदः

59. shrutvaa = hearing; raamasya = Rama’s; shaasanam = message; te = these; vaanara shaarduulaaH = excellent monkeys; susamkruddhaaH = were very much enraged; abhipetuH = and rushed; kumbham = towards Kumbha; udyata kaarmukam = who was holding up a bow.

अनुवादः

Hearing Rama’s message, those excellent monkeys were very much enraged and quickly rushed towards Kumbha who was wielding a bow in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो द्रुमशिलाहस्ताः कोपसंरक्तलोचनाः ।
रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदं वानरर्षभाः ॥ ६० ॥

वे सभी प्रमुख वानर अङ्गदकी रक्षा करना चाहते थे; अतः क्रोधसे लाल आँखें किये हाथोंमें वृक्ष और शिलाएँ लेकर उस राक्षसकी ओर दौड़े ॥ ६० ॥

अवरॆल्ल प्रमुख वीररु अङ्गदनन्नु रक्षिसलु बयसुत्तिद्दरु. आद्दरिन्द क्रोधदिन्द कण्णु कॆम्पागिसि, कैगळल्लि वृक्ष, शिलॆगळन्नु हिडिदुकॊण्डु राक्षसन कडॆगॆ ओडिदनु.॥60॥

पदच्छेदः

60. rirakShantaH = desirous of defending; aN^gadam = Angada; vaanararShabhaaH = the foremost of monkeys; tataH = then; druma shilaa hastaaH = wielding trees and rocks in their hands; kopa samrakta lochanaaH = and with their eyes reddened of fury; abhyapatan = rushed on.

अनुवादः

With an intent to defend Angada, the monkey-chiefs then holding trees and rocks in their hands and with their furious blood-red eyes, rushed on.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।
कुम्भकर्णात्मजं वीरं क्रुद्धाः समभिदुद्रुवुः ॥ ६१ ॥

जाम्बवान्, सुषेण और वेगदर्शीने कुपित हो वीर कुम्भकर्णकुमारपर धावा किया ॥ ६१ ॥

जाम्बवन्तरु, सुषेण मत्तु वेगदर्शि कुपितरागि वीर कुम्भकर्णन पुत्रन मेलॆ आक्रमिसिदरु.॥61॥

पदच्छेदः

61. kruddhaaH = the enraged; jaambavaamshcha = Jambavan; suSheNashcha = Sushena; vegadarshii cha = and Vegadarshi; vaanaraH = the monkey; sambhidudruvuH = ran up; kumbhakarNaatmajam = towards Kumbha the son of Kumbhakarna.

अनुवादः

The enraged Jambavan, Sushena and Vegadarshi, the monkey ran up towards Kumbha the son of Kumbhakarna to attack him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समीक्ष्यापततस्तांस्तु वानरेन्द्रान् महाबलान् ।
आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ॥ ६२ ॥

समीक्ष्यातततस्तांस्तु वानरेन्द्रान्महाबलान् ॥ ६-७६-६२ आववार शरौघेण नगेनेव जलाशयम् ।

उन महाबली वानर-यूथपतियोंको आक्रमण करते देख कुम्भने अपने बाणसमूहोंद्वारा उन सबको उसी तरह रोक दिया, जैसे आगे बढ़ते हुए जल-प्रवाहको मार्गमें खड़ा हुआ पर्वत रोक देता है ॥ ६२ ॥

आ महाबलि वानर यूथपतिगळ आक्रमण माडुवुदन्नु नोडि कुम्भनु तन्न बाणगळिन्द अवरॆल्लरन्नु हरिदुबरुव जलप्रवाहवन्नु पर्वतवु तडॆयुवन्तॆ, तडॆहिडिदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. viikShya = seeing; taan mahaabalaan = those mighty; vaanarendraan = monkey-chiefs; aapatataH = coming near him; (Kumbha) aavavaara = covered (them) sharaugheNa = with a flood of arrows; jalaashayam nageneva = as one would obstruct the course of a stream by means of a rock.

अनुवादः

Seeing those mighty monkey-chiefs coming nearer to him, Kumbha covered them with a flood of arrows, as one would obstruct the course of a stream by means of a rock.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बाणपथं प्राप्य न शेकुरपि वीक्षितुम् ।
वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ॥ ६३ ॥

तस्य बाणचयं प्राप्य न शोकेरतिवर्तितुम् ॥ ६-७६-६३ वानरेन्द्रा महात्मानो वेलामिव महोदधिः ।

उसके बाणोंके मार्गमें आनेपर वे महामनस्वी वानर-यूथपति आगे बढ़ना तो दूर रहा उसकी ओर आँख उठाकर देख भी नहीं पाते थे । ठीक उसी तरह, जैसे महासागर अपनी तटभूमिको लाँघकर आगे नहीं जा सकता था ॥ ६३ ॥

अवन बाणगळु बरुत्तिरुवाग आ महामनस्वी वानर सेनापतिगळु मुन्दॆ होगुवुदिरलि, अवन कडॆगॆ कण्णॆत्तियू नोडलागलिल्ल. महासागरवु तन्न ऎल्लॆयन्नू मीरि मुन्दॆ होगदन्तॆ अवरॆल्लरू अल्ले निन्तुबिट्टरु.॥63॥

पदच्छेदः

63. praapya = reaching; tasya baaNapatham = the range of his arrows; mahaatmanaH = the great souled; vaanarendraaH = monkey-chiefs; na shekuH = were unable; ativartitum = even to look at him; much less advance towards him; mahodadhiH iva = any more than a great ocean (would overstep); velaam = its shore.

अनुवादः

Reaching the range of his arrows, the great souled monkey-chiefs were unable even to look at him, much less advance towards him, any more than a great ocean would overstep its shore.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।
अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः ॥ ६४ ॥
अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णात्मजं रणे ।
शैलसानुचरं नागं वेगवानिव केसरी ॥ ६५ ॥

तांस्तु दृष्ट्वा हरिगणाञ्शरवृष्टिभिरर्दितान् ॥ ६-७६-६४ अङ्गदं पृष्ठतः कृत्वा भ्रातृजं प्लवगेश्वरः । अभिदुद्राव वेगेन सुग्रीवः कुम्भमाहवे ॥ ६-७६-६५ शैलसानु चरं नागं वेगवानिव केसरी ।

उन सब वानरसमूहोंको कुम्भकी बाणवर्षासे पीड़ित देख वानरराज सुग्रीवने अपने भतीजे अङ्गदको पीछे करके स्वयं ही रणभूमिमें कुम्भकर्णकुमारपर उसी तरह धावा किया, जैसे पर्वतके शिखरपर विचरनेवाले हाथीके ऊपर वेगवान् सिंह आक्रमण करता है ॥ ६४-६५ ॥

आ वानररॆल्लरू कुम्भन बाणदिन्द पीडितरागिरुवुदन्नु नोडि वानरराज सुग्रीवनु तन्न अण्णन मगनाद अङ्गदनन्नु हिन्दक्किट्टु स्वतः युद्धदल्लि कुम्भ कर्णन मगन मेलॆ पर्वत शिखरदल्लि विचरिसुव आनॆय मेलॆ सिंहवू वेगवागि आक्रमण माडु वन्तॆ आक्रमिसिदनु.॥64-65॥

पदच्छेदः

64; 65. dR^iShTvaa = seeing; taan = those; harigaNaan = troops of monkeys; arditaan = being tormented; sharavR^iShTibhiH = with a flood of arrows; sugriivaH = Sugreeva; plavageshvaraH = the king of monkeys; aN^gadam bhraatR^ijam pR^iShTataH kR^itvaa = keeping Angada; the son of his brother in the rear; abhidudraava = rushed headlong; kumbhakarNaatmajam = towards Kumbha the son of Kumbhakarna; raNe = in the battle; vegavaan kesarii iva = as swift lion; (would bounce); naagam = upon an elephant; shailaanucharam = walking along with slopes of a mountain.

अनुवादः

Seeing those troops of monkeys being tormented by a flood of arrows, Sugreeva the king of monkeys, keeping Angada his brother’s son in the rear, rushed headlong towards Kumbha in the battle, as a swift lion would bounce upon an elephant walking along the slopes of a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्पाट्य च महावृक्षानश्वकर्णादिकान् बहून् ।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षांश्चिक्षेप स महाकपिः ॥ ६६ ॥

उत्पाट्य च महाशैलानश्वकर्णान्धवान्बहून् ॥ ६-७६-६६ अन्यांश्च विविधान्वृक्षांश्चिक्षेप च महाकपिः ।

महाकपि सुग्रीव अश्वकर्ण आदि बड़े-बड़े वृक्ष तथा दूसरे भी नाना प्रकारके वृक्ष उखाड़कर उस राक्षसपर फेंकने लगे ॥ ६६ ॥

महाकपि सुग्रीवनु अश्वकर्णवे आदि दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळन्नु हागू इतर नाना प्रकारद वृक्षगळन्नु कित्तु आ राक्षसन मेलॆ ऎसॆयतॊडगिदनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. utpaaTya = uprooting; bahuun = many; mahaavR^ikShaan = large trees; ashvakarNaadikaan = like Ashvakarna and so on; anyaan vividhaan = and many other kinds; vR^ikShaan cha = of trees; saH mahaakapiH = that king of monkeys; chikShepa = hurled (them on Kumbha).

अनुवादः

Uprooting many large trees beginning with Ashvakarna and many kinds of trees, Sugreeva the king of monkeys hurled them on Kumbha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् ।
कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः ॥ ६७ ॥

तां छादयन्तीमाकाशं वृक्षवृष्टिं दुरासदाम् ॥ ६-७६-६७ कुम्भकर्णात्मजः श्रीमांश्चिच्छेद निशितैः शरैः ।

वृक्षोंकी वह वर्षा आकाशको आच्छादित किये देती थी । उसे टालना अत्यन्त कठिन हो रहा था; किंतु श्रीमान् कुम्भकर्णकुमार अपने तीखे बाणोंसे उन सब वृक्षोंको काट डाला ॥ ६७ ॥

निवारिसलु अत्यन्त कष्टकरवाद आ वृक्षगळ वर्षवन्नु श्रीमान् कुम्भनु तन्न हरितवाद बाणगळिन्द ऎल्ल मरगळन्नु कत्तरिसि हाकिदनु.॥67॥

पदच्छेदः

67. shriimaan = the illustrious; kumbhakarNaatmajaH = Kumbha the son of Kumbhakarna; nishitaiH sharaiH = with his sharp arrows; chichchheda = chopped off; taam = that; vR^ikShavR^iShTim = down pour of trees; chhadayantiim = which was obscuring; aakaasham = the sky; duraasadaam = and which was difficult to be attacked.

अनुवादः

The illustrious Kumbha, the son of Kumbhakarna, with his sharp arrows, chopped off that down pour of trees, which was obscuring the sky and which was difficult to be assailed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः ।
आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः ।
द्रुमवर्षं तु तद् भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ॥ ६८ ॥
वानराधिपतिः श्रीमान् महासत्त्वो न विव्यथे ।

अभिलक्ष्येण त्रिवेण कुम्भेन निशितैः शरैः ।
आचितास्ते द्रुमा रेजुर्यथा घोराः शतघ्नयः ।
द्रुमवर्षं तु तद्भिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ।
वानराधिपतिः श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ॥

अभिलक्ष्येण तीव्रेण कुम्भेन निशितैः शरैः ॥ ६-७६-६८ निर्भिद्यमानास्ते रेजुर्यथा घोरशतघ्नयः ।

लक्ष्य बेधनेमें सफल, तीव्र वेगशाली कुम्भके पैने बाणोंसे व्याप्त हुए वे वृक्ष भयानक शतघ्नियोंके समान सुशोभित होते थे । उस वृक्ष-वृष्टिको कुम्भके द्वारा खण्डित हुई देख महान् शक्तिशाली पराक्रमी वानरराज सुग्रीव व्यथित नहीं हुए ॥ ६८ १/२ ॥

गुरियल्लि निष्णातनाद, तीव्रवेगशालि कुम्भनु तीक्ष्णबाणगळिन्द व्याप्तवाद आ वृक्षगळु भयानक शतघ्निगळन्तॆ सुशोभितवागिद्दवु. आ वृक्षवृष्टियु कुम्भनिन्द खण्डितवादुदन्नु नोडि महाशक्तिशालि पराक्रमि वानरराज सुग्रीवनु व्यथितनागलिल्ल.॥68॥

पदच्छेदः

68. te = those trees; nirbhidyamaanaaH = chopped off; nishitaiH sharaiH = with his sharp arrows; tiivreNa kumbhena = by the brutal Kumbha; abhilakSheNa = who was skilled in hitting his target; rejuH = shone; ghoraaH shatagniH yathaa = like terrific Shataghnis (stones or cylindrical pieces of wood studded with iron spikes).

अनुवादः

The trees, chopped off with his sharp arrows by the brutal Kumbha, skilled in hitting his target, shone like terrific Shataghnis (stones or cylindrical pieces of wood studded with iron spikes).

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विध्यमानः सहसा सहमानस्तु ताञ्छरान् ॥ ६९ ॥
कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ।
अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ७० ॥
अब्रवीत् कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ।

सविध्यमानः सहसा सहमानस्तुतान् शरान् ॥ कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुः प्रभम् ।
अवप्लुत्य ततः शीघ्रं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
अब्रवीत्कुपितः कुम्भं भग्नशृङ्गमिव द्विपम् ।

द्रुमवर्षं तु तच्छिन्नं दृष्ट्वा कुम्भेन वीर्यवान् ॥ ६-७६-६९ वानराधिपतिः श्रीमान्महासत्त्वो न विव्यथे । स विध्यमानः सहसा सहमानश्च ताञ्शरान् ॥ ६-७६-७० कुम्भस्य धनुराक्षिप्य बभञ्जेन्द्रधनुःप्रभम् ।

वे उसके बाणोंकी चोट खाते और सहते हुए सहसा उछलकर उसके रथपर चढ़ गये और कुम्भके इन्द्र-धनुषके समान तेजस्वी धनुषको छीनकर उन्होंने उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले । तत्पश्चात् वे शीघ्र ही वहाँसे नीचे कूद पड़े । यह दुष्कर कर्म करनेके पश्चात् उन्होंने टूटे दाँतवाले हाथीके समान कुम्भसे कुपित होकर कहा— ॥ ६९-७० १/२ ॥

अवनु असुरन बाणगळ एटन्नु सहिसुत्ता तत्क्षण नॆगॆदु अवन रथवन्नडरि, इन्द्रधनुस्सिगॆ समानवाद कुम्भन धनुष्यवन्नु कित्तुकॊण्डु मुरिदु हाकिदनु. अनन्तर अवनु अल्लिन्द कॆळगॆ हारिदनु. ई दुष्कर कर्ममाडिद बळिक दन्तमुरिद आनॆयन्तॆ कुपितनागि कुम्भनल्लि इन्तॆन्दनु.॥69-70॥

पदच्छेदः

69. dR^iSTvaa = seeing; tat = that; druma varSham = shower of trees; bhinnam = chopped off; kumbhena = by Kumbha; mahaasattvaH = the mighty; shriimaan = and illustrious; vaanaraadhipatiH = Sugreeva; viiryavaan = of valour; na vivyathe = did not feel disturbed.

अनुवादः

Seeing that shower of trees chopped off by Kumbha, the mighty and illustrious Sugreeva of valour was not disturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

70. sahamaanaH = enduring; taan = those; sharaan = arrows; vidhyamaanaH = being hit; saH = Sugreeva; aakShipya = taking away; Kumbha dhanuH = Kumbha’s bow; indra dhanuShprabham = having the splendour of a rain-bow; babhaN^ja = broke it; sahasaa = all at once.

अनुवादः

Enduring those arrows being hit, Sugreeva snatched away Kumbha’s bow, possessing the splendour of a rain-bow and broke it all at once.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निकुम्भाग्रज वीर्यं ते बाणवेगं तदद्भुतम् ॥ ७१ ॥
सन्नतिश्च प्रभावश्च तव वा रावणस्य वा ।
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुबेरवरुणोपम ॥ ७२ ॥

‘निकुम्भके बड़े भाई कुम्भ! तुम्हारा पराक्रम और तुम्हारे बाणोंका वेग अद्भुत है । राक्षसोंके प्रति विनय अथवा प्रवणता तथा प्रभाव या तो तुममें है या रावणमें । तुम प्रह्लाद, बलि, इन्द्र, कुबेर और वरुणके समान हो ॥

निकुम्भन अण्णनाद कुम्भने! निन्न पराक्रम मत्तु बाणगळ वेग अद्भुतवागिदॆ. विनय मत्तु प्रभावगळु रावणनल्लिरुवन्तॆये निन्नल्लू इवॆ. नीनु प्रह्लाद- बलि-इन्द्र-कुबेर-वरुणरिगॆ समाननागिरुवॆ.॥71-72॥

पदच्छेदः

71. tataH = then; shiighram = swiftly; avaplutya = bouncing; kR^itvaa = and doing; suduShkaram karma = that most difficult act; kupitaH = the enraged Sugreeva; abraviit = spoke; Kumbha = to Kumbha; dvipam iva = who was looking like an elephant; bhagna shR^iN^gam = whose tusk was broken.

अनुवादः

Thus bouncing swiftly and doing that most difficult task, the enraged Sugreeva spoke (as follows) to Kumbha, who was looking like an elephant with a broken tusk.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

72. nikumbhaagraja = O Kumbha; the elder brother of Nikumbha!; te = your; viiryam = prowess; adbhutam = is wonderful; baaNavegavat; like the swiftness of an arrow; samnatishcha = the complaisance towards demons; prabhaavashcha = and majesty too; tava vaa = are with you; raavaNasya vaa = or even with Ravana.

अनुवादः

“O Kumbha, the elder brother of Nikumbha! Both your prowess and the swiftness of your arrow are wonderful. Both Ravana and you are equal in complaisance towards demons and the majesty too exists.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकस्त्वमनुजातोऽसि पितरं बलवत्तरम् ।
त्वामेवैकं महाबाहुं शूलहस्तमरिन्दमम् ॥ ७३ ॥
त्रिदशा नातिवर्तन्ते जितेन्द्रियमिवाधयः ।
विक्रमस्व महाबुद्धे कर्माणि मम पश्य च ॥ ७४ ॥

‘केवल तुमने ही अपने अत्यन्त बलशाली पिताका अनुसरण किया है । जैसे जितेन्द्रिय पुरुषको मानसिक व्यथाएँ अभिभूत नहीं करती हैं, उसी प्रकार शत्रुओंका दमन करनेवाले एकमात्र शूलधारी तुझ महाबाहु वीरको ही देवतालोग युद्धमें परास्त नहीं कर पाते हैं । महामते! पराक्रम प्रकट करो और अब मेरे बलको भी देखो ॥

अत्यन्त बलिष्ठनागिद्द निन्न तन्दॆ कुम्भ कर्णनिगॆ अनुरूपनागि नीनॊब्बनु मात्र हुट्टिरुवॆ. जितेन्द्रियनादवनन्नु मानसिकवाद चिन्तॆगळु बाधॆपडिसदन्तॆ-महाबाहुवाद, शूलपाणियाद, शत्रुदमननाद नीनॊब्बनन्नु देवतॆगळू अतिक्रमिसलाररु. महामतिये! नीनु निन्न पराक्रमवन्नु प्रदर्शिसु, हागॆये नन्न साहसकार्यगळन्नु नोडु.॥73-74॥

पदच्छेदः

73. prahlaada bali vR^itraghna kubera varuNopama = O Kumbha; compeer of Prahlada; Bali; Indra; Kubera and Varuna!; tvam = you; ekaH = alone; asi = are; anujaata = born with a likeness; balavattaram pitaram = of your stronger father.

अनुवादः

“O Kumbha, the compeer of Prahlada, Bali, Indra (the destroyer of the demon Vritra), Kubera (the god of riches) and Varuna (the god of water)! You alone are born with a likeness of your father (Kumbhakarna) who was exceedingly strong.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वरदानात् पितृव्यस्ते सहते देवदानवान् ।
कुम्भकर्णस्तु वीर्येण सहते च सुरासुरान् ॥ ७५ ॥

‘तुम्हारा पितृव्य रावण केवल वरदानके प्रभावसे देवताओं और दानवोंका वेग सहन करता है । तुम्हारा पिता कुम्भकर्ण अपने बल-पराक्रमसे देवताओं और असुरोंका सामना करता था (परंतु तुम वरदान और पराक्रम दोनोंसे सम्पन्न हो) ॥ ७५ ॥

निन्न दॊड्डप्पनाद रावणनु केवल वरदानद प्रभावदिन्द देवतॆगळ मत्तु दानवर वेगवन्नु सहिसिकॊळ्ळुवनु. निन्न तन्दॆ कुम्भकर्णनु तन्न बल-पराक्रमदिन्द देवतॆगळन्नु मत्तु असुररन्नु ऎदुरिसुत्तिद्दनु. (आदरॆ नीनु वरदान मत्तु पराक्रम ऎरडरिन्दलू सम्पन्ननागिरुवॆ..॥75॥

पदच्छेदः

74; 75. tridashaaH = the celestials; naativartate = cannot surpass; tvaam ekameva = even you alone; shuula hastam = with a spike in hand; arindamam = who can destroy the enemy; mahaabaahum = with your large arms; aadhayaH iva = as mental agonies cannot overwhelm his senses; vikramasva = exhibit your prowess; mahaabuddhe = O; demon of a great intellect!; pashya = see; mama = my; karmaaNicha = exploits.

अनुवादः

“The celestials cannot surpass even you alone, with a spike in hand, who can destroy the enemy with your large arms, as mental agonies cannot overwhelm the one who subdued his senses. Hence, exhibit your prowess, O demon of great intellect and see my exploits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धनुषीन्द्रजितस्तुल्यः प्रतापे रावणस्य च ।
त्वमद्य रक्षसां लोके श्रेष्ठोऽसि बलवीर्यतः ॥ ७६ ॥

‘तुम धनुर्विद्यामें इन्द्रजित् के समान और प्रतापमें रावणके तुल्य हो । राक्षसोंके संसारमें अब बल और पराक्रमकी दृष्टिसे केवल तुम्हीं श्रेष्ठ हो ॥ ७६ ॥

नीनु धनुर्विद्यॆयल्लि इन्द्रजितनिगॆ समनू, प्रतापदल्लि रावणनिगॆ समनू आगिरुवॆ. राक्षसर प्रपञ्चदल्लि ईग बल-पराक्रमद दृष्टियिन्द केवल नीने श्रेष्ठनागिरुवॆ.॥76॥

पदच्छेदः

76. te = your; pitR^ivyaH = uncle (Ravana); vara daanaat = due to receipt of a boon; sahate = is tolerating; devadaanavaan = celestials and demons; kumbhakarNastu = (But) Kumbhakarna on his part; viiryeNa = by his prowess; sahate = is tolerating; suraasuraan = celestials and demons.

अनुवादः

“Because of the boon received by him, Ravana your uncle is able to attack the celestials and demons. But Kumbhakarna (your father) on his part is tolerating the celestials and demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाविमर्दं समरे मया सह तवाद्भुतम् ।
अद्य भूतानि पश्यन्तु शक्रशम्बरयोरिव ॥ ७७ ॥

‘आज सब प्राणी रणभूमिमें इन्द्र और शम्बरासुरकी भाँति मेरे साथ तुम्हारे अद्भुत महायुद्धको देखें ॥ ७७ ॥

इन्दु ऎल्ल प्राणिगळु रणरङ्गदल्लि इन्द्र मत्तु शम्बरासुररन्तॆ नन्न हागू निन्न अद्भुत महायुद्ध नोडलि.॥77॥

पदच्छेदः

77. tvam = you; tulyaH = who are equal; indrajitaH = to Indrajit; dhanuShi = in archery; raavaNasya = and to Ravana; prataape = in prowess; asi = are; adya = now; shreShThaH = the foremost; balaviiryataH = in strength and heroism; rakShasaam loke = among the demon-folk.

अनुवादः

“You are equal in archery to Indrajit and in prowess to Ravana. Hence, you are now the foremost in strength and heroism among the demon-folk.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् ।
पतिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥ ७८ ॥

कृतमप्रतिमं कर्म दर्शितं चास्त्रकौशलम् ।
पातिता हरिवीराश्च त्वयैते भीमविक्रमाः ॥

‘तुमने वह पराक्रम किया है, जिसकी कहीं तुलना नहीं है । तुमने अपना अस्त्र-कौशल दिखा दिया । तुम्हारे साथ युद्ध करके ये भयंकर पराक्रमी वानर वीर धराशायी हो गये ॥ ७८ ॥

नीनु माडिद पराक्रमक्कॆ तुलनॆये इल्ल. नीनु तन्न अस्त्रकौशल्यवन्नु तोरिसिदॆ. निन्नॊडनॆ युद्धमाडि ई भयङ्कर पराक्रमि वानरवीररु धराशायियादरु.॥78॥

पदच्छेदः

78. bhuutaani = (Let) the created beings; pashyantu = see; tava adbhutam mahaavimardam = your great wonderful fight; mayaa saha = with me; samara = in battle; adya = today; shakrashambavavoriva = like the fight occurred between Indra and Shambara; the demon.

अनुवादः

“Let the created beings see your great wonderful fight with me in the battle field today, as they saw that fight between Indra and Shambara, the demon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपालम्भभयाच्चैव नासि वीर मया हतः ।
कृतकर्मपरिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ७९ ॥

‘वीर! अबतक जो मैंने तुम्हारा वध नहीं किया है, उसमें कारण है लोगोंके उपालम्भका भय—लोग यह कहकर मेरी निन्दा करते कि कुम्भ बहुत-से वीरोंके साथ युद्ध करके थक गया था, उस दशामें सुग्रीवने उसे मारा है; अतः अब तुम कुछ विश्राम कर लो, फिर मेरा बल देखो’ ॥ ७९ ॥

वीरने! नानु अपवादद भयदिन्द इदुवरॆगॆ निन्नन्नु कॊल्ललिल्ल. ‘कुम्भनु युद्धमाडि आयासगॊण्डिद्दाग महापराक्रमियॆनिसिद सुग्रीवनु अवनन्नु संहरिसिदनु’ ऎम्ब अपवादक्कॆ नानु गुरियागबारदु. आद्दरिन्द ईग नीनु स्वल्प विश्रमिसि युद्धक्कॆ बा, मत्तॆ नन्न बलवन्नु नोडुवॆ.॥79॥

पदच्छेदः

79. apratimam = an incomparable; karma = task; kR^itam = has been done; tvayaa = by you; astra kaushalam cha = a skill in missile weaponry; darshitam = has been shown; ete = these; hariviiraashcha = monkey-heroes; bhiima vikramaaH = possessing a terrific prowess; paatitaaH = have been struck down.

अनुवादः

“You have performed an incomparable task. You have also shown your skill in missile weaponry. You have struck down these monkey-heroes possessing a terrific prowess.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन सुग्रीववाक्येन सावमानेन मानितः ।
अग्नेराज्यहुतस्येव तेजस्तस्याभ्यवर्धत ॥ ८० ॥

उपालम्भभयाच्चापि नासि वीर मया हतः । कृतकर्मा परिश्रान्तो विश्रान्तः पश्य मे बलम् ॥ ६-७६-८०

सुग्रीवके इस अपमानयुक्त वचनद्वारा सम्मानित हो घीकी आहुति पाये हुए अग्निदेवके समान कुम्भका तेज बढ़ गया ॥ ८० ॥

हीगॆ सुग्रीवन अपमानद मातुगळिन्द सम्मानितनागि कुम्भनु आज्याहुति पडॆद अग्नियु प्रज्वलिसुवन्तॆ, तेजस्विनिन्द प्रज्वलिसिदनु.॥80॥

पदच्छेदः

80. viira = O valiant demon; kR^itakarmaparishraantaH = you; who look tired in doing your martial duty; na asi hataH = were not killed; mayaa = by me; upaalambhabhayaat = with a fear of censure; pashya = see; me = my; balam = strength; vishraantaH = after taking some rest.

अनुवादः

“O valiant demon! Since you look tired after performing your martial duty, I did not kill you, with a fear of public censure. Identify my strength, after taking some rest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कुम्भस्तु सुग्रीवं बाहुभ्यां जगृहे तदा ।
गजाविवातीतमदौ निःश्वसन्तौ मुहुर्मुहुः ॥ ८१ ॥
अन्योन्यगात्रग्रथितौ घर्षन्तावितरेतरम् ।
सधूमां मुखतो ज्वालां विसृजन्तौ परिश्रमात् ॥ ८२ ॥

फिर तो कुम्भने सुग्रीवको अपनी दोनों भुजाओंसे पकड़ लिया । तत्पश्चात् वे दोनों वीर मदमत्त गजराजोंकी भाँति बारंबार लंबी साँस खींचते हुए एक-दूसरेसे गुँथ गये । दोनों दोनोंको रगड़ने लगे और दोनों ही अपने मुखसे परिश्रमके कारण धूमयुक्त आगकी ज्वाला-सी उगलने लगे ॥ ८१-८२ ॥

मरुक्षणदल्ले कुम्भनु तन्नॆरडु बाणगळिन्द सुग्रीवनन्नु हिडिदुकॊण्डनु. बळिक आ वीररिब्बरू मत्तगजगळन्तॆ काळगवाडुत्ता दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्ता परस्पर मल्लयुद्ध माडुत्ता गायगॊळिसिदरु. अवरिब्बरू परिश्रमदिन्दागि हॊगॆयिन्द कूडिद बॆङ्कियन्नु मुखगळिन्द उगुळतॊडगिदरु.॥81-82॥

पदच्छेदः

81. maanitaH = (Kumbha) was honoured; tena Sugreeva saavamaanena vaakyena = with those insulting words of Sugreeva; tasya = His; tejaH = splendour; abhyavardhata = enhanced; agneH iva = like a splendour of the sacrificial (enhances); aajya hutasya = when a melted butter is offered as an oblation.

अनुवादः

Kumbha was thus honoured with those insulting words of Sugreeva. Kumbha’s splendour then enhanced, like the splendour of the sacrificial fire, when a melted butter is offered to it as an oblation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही ।
व्याघूर्णिततरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः ॥ ८३ ॥

त्रयोः पादाभिघाताच्च निमग्ना चाभवन्मही ।
व्याघूर्णित तरङ्गश्च चुक्षुभे वरुणालयः ॥

उन दोनोंके पैरोंके आघातसे धरती नीचेको धँसने लगी । झूमती हुई तरङ्गोंसे युक्त वरुणालय समुद्रमें ज्वार-सा आ गया ॥ ८३ ॥

अवरिब्बर पादाघातदिन्द नॆल कुसियतॊडगितु. कम्पिसुत्तितरुव अलॆगळिन्द कूडिद समुद्रवु अल्लोलकल्लोलवायितु.॥83॥

पदच्छेदः

82; 83. tataH = then; kumbhaH = Kumbha; jagR^ihe = clasped; sugriivam = Sugreeva; baahubhyaam = by his arms; tadaa = then; miH shvasantau = (they stood) breathing heavily; muhurmuH = again and again; aviitamadau gajaaviva = like elephants whose rut was not worn out; anyonya gaatra grathitau = having their bodies wound each other; gharShantau = and rubbing; itaretaram = one another; vispajantau = and releasing; jvaalaam = a flame to blaze; sadhuumam = with smoke; mukhataH = from their faces; parishramaat = due to fatigue.

अनुवादः

The reopen, Kumbha pressingly clasped Sugreeva in his arms. Then, they stood breathing heavily again and again as elephants in rut, having their bodies fastened against each other, rubbing one another and emitting a flame to blaze with smoke from their faces because of their fatigue.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्भसि ।
पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥ ८४ ॥

इतनेहीमें सुग्रीवने कुम्भको उठाकर बड़े वेगसे समुद्रके जलमें फेंक दिया । उसमें गिरते ही कुम्भको समुद्रका निचला तल देखना पड़ा ॥ ८४ ॥

अष्टरल्लि सुग्रीवनु कुम्भनन्नु मेलक्कॆत्ति समुद्रद तळदल्लि तोरिसुवनो ऎम्बन्तॆ रभसदिन्द समुद्रक्कॆ ऎसॆदनु.॥84॥

पदच्छेदः

84. mahii = the floor; abhavat = became; nimagnaa = sunk down; tayoH = by their; paadaabhighaataat = trampling of the feet; vyaaghoorNita taraNgaH = with their waves whirled about; varuNaalayaH = the ocean; chukShubhe = became turbulent.

अनुवादः

The battle-ground sank under the trampling of their feet. With their waves whirled about, the ocean became turbulent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कुम्भनिपातेन जलराशिः समुत्थितः ।
विन्ध्यमन्दरसङ्काशो विससर्प समन्ततः ॥ ८५ ॥

ततः कुम्भं समुत्क्षिप्य सुग्रीवो लवणाम्ब्भसि । पातयामास वेगेन दर्शयन्नुदधेस्तलम् ॥ ६-७६-८५

कुम्भके गिरनेसे बड़ी भारी जलराशि ऊपरको उठी, जो विन्ध्य और मन्दराचलके समान जान पड़ी और सब ओर फैल गयी ॥ ८५ ॥

कुम्भनु बिद्दाग समुद्रद नीरु, विन्ध्य मत्तु मदराचलदन्तॆ ऎत्तरक्कॆ चिम्मितु हागू ऎल्लॆडॆ हरडिहोयितु.॥85॥

पदच्छेदः

85. tataH = then; samutkShipya = tossing up; kumbham = Kumbha; sugriivaH = Sugreeva; paatayaamaasa = threw him down; vegena = speedily; lavaNaambhasi = into the ocean; darshayan = showing; udadhaH talam = him the bottom of the sea.

अनुवादः

Then tossing up Kumbha, Sugreeva threw him down speedily into the ocean, showing him the bottom of the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कुम्भः समुत्पत्य सुग्रीवमभिपात्य च ।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ८६ ॥

इसके बाद कुम्भ पुनः उछलकर बाहर आया और क्रोधपूर्वक सुग्रीवको पटककर उनकी छातीपर उसने वज्रके समान मुक्केसे प्रहार किया ॥ ८६ ॥

अनन्तर कुम्भनु पुनः नॆगॆदु मेलक्कॆ बन्दु क्रोधपूर्वक सुग्रीवनन्नु तुडुकि अवन वक्षःस्थळक्कॆ वज्रदन्तॆ मुष्टियिन्द प्रहरिसिदनु.॥86॥

पदच्छेदः

86. tataH = then; kumbhanipaatena = due to throwing down of Kumbha; samutthitaH = the fully risen; jalaraashiH = sea; vindhyamandara samkaashaH = equal to the height of Mount Vindhya; visasarpa = diffused; samantataH = on all sides.

अनुवादः

Due to the hurling down of Kumbha, the fully risen sea, reaching a height of as to that of Mount Vindhya, diffused on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वर्म च पुस्फोट सञ्जज्ञे चापि शोणितम् ।
तस्य मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥ ८७ ॥

तस्य वर्म च पुस्फोट बहु सुस्राव शोणितम् ।
स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थि मण्डले ॥

तस्य चर्म च पुस्फोट सञ्जज्ञे चास्य शोणितम् । स च मुष्टिर्महावेगः प्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ॥ ६-७६-८७

इससे वानरराजका कवच टूट गया और छातीसे खून बहने लगा । उसका महान् वेगशाली मुक्का सुग्रीवकी हड्डियोंपर बड़े वेगसे लगा था ॥ ८७ ॥

इदरिन्द वानरन कवच पुडिपुडियागि ऎदॆयिन्द रक्तहरियतॊडगितु. असुरन महावेगशालि गुद्दु सुग्रीवन मूळॆगळु मुरिदवु.॥87॥

पदच्छेदः

87. tataH = then; kumbhaH = Kumbha; samutpatya = jumping up; abhipaatya cha = and throwing down; sugriivam = Sugreeva; kruddhaH = irritated; ajaghaana = struck him; urasi = on his chest muShTinaa = with his fist ; vajrakalpena = equal to a thunder-bolt.

अनुवादः

The enraged Kumbha, then jumping up and throwing down Sugreeva, struck him on his chest with his thunderbolt-like fist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वेगेन तत्रासीत् तेजः प्रज्वलितं महत् ।
वज्रनिष्पेषसञ्जाता ज्वाला मेरोर्यथा गिरेः ॥ ८८ ॥

तस्य वेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वलितं महत् ।
वज्रनिष्पेषसञ्जाता ज्वाला मेरौर्यथा गिरेः ॥

तदा वेगेन तत्रासीत्तेजः प्रज्वालितं मुहुः । वज्रनिष्पेषसञ्जातज्वाला मेरौ यथा गिरौ ॥ ६-७६-८८

उसके वेगसे वहाँ बड़ी भारी ज्वाला जल उठी थी, मानो मेरु पर्वतके शिखरपर वज्रके आघातसे आग प्रकट हो गयी हो ॥ ८८ ॥

अदर वेगदिन्द मेरुपर्वत शिखरद मेलॆ वज्राघातदिन्द एळुव अग्नियन्तॆ, आमुष्टि प्रहारदिन्द अग्निज्वालॆगळु काणिसिकॊण्डवु.॥88॥

पदच्छेदः

88. tasya = his; varma cha = armour too; pusphoTa = was burst asunder; shoNitam vaapi = even blood; samjaJNe = appeared (oozing out); saH mahaa vegaH = that awfully forceful; muShTiH = fist; pratijaghne = was given a counter-strike; asthimaN^Dale = by the cage of bones.

अनुवादः

Sugreeva’s armour was burst asunder. Even blood appeared oozing out of his chest. His cage of bones gave a counter-strike to that awfully forceful fist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत्राभिहतस्तेन सुग्रीवो वानरर्षभः ।
मुष्टिं संवर्तयामास वज्रकल्पं महाबलः ॥ ८९ ॥
अर्चिःसहस्रविकचरविमण्डलवर्चसम् ।
स मुष्टिं पातयामास कुम्भस्योरसि वीर्यवान् ॥ ९० ॥

कुम्भके द्वारा इस प्रकार आहत होनेपर वानरराज महाबली परम पराक्रमी सुग्रीवने भी अपना वज्रतुल्य मुक्का सँभाला और कुम्भकी छातीमें बलपूर्वक आघात किया । उस मुक्केका तेज सहस्रों किरणोंसे प्रकाशित सूर्यमण्डलके समान उद्दीप्त हो रहा था ॥ ८९-९० ॥

कुम्भनिन्द हीगॆ अहतनाद वानरराज महाबलि, परमपराक्रमि सुग्रीवनू कूड तन्न वज्रायुधदन्तह मुष्टियन्नु बिगिदु साविर किरणगळिन्द प्रकाशितवाद सूर्यमण्डलदन्तॆ काणुत्तिद्द आ मुष्टियन्नु कुम्भन ऎदॆगॆ वेगवागि प्रहरिसिदनु.॥89॥

पदच्छेदः

89. tadaa = then; vegena = by the force (of the fist); tatra = there; prajvalitam = blazed up; mahat = a mighty; tejaH = flame; jvaalaa yathaa = resembling the fire; meroHgireH = (that bursts up) on Mount Meru; vajra niShpeShasamjaataa = born out of a stroke of lighting.

अनुवादः

Then, by the force of that fist shot forth there, a mighty flame resembling the fire that bursts up on Mount Meru, was born out of a stroke of lightning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु तेन प्रहारेण विह्वलो भृशपीडितः ।
निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः ॥ ९१ ॥

स तु तेन प्रहरेण विह्वलो भृशपीडितः । निपपात तदा कुम्भो गतार्चिरिव पावकः ॥ ६-७६-९१

उस प्रहारसे कुम्भको बड़ी पीड़ा हुई । वह व्याकुल हो बुझी हुई आगकी तरह गिर पड़ा ॥ ९१ ॥

आ प्रहारदिन्द बहळ पीडितनाद कुम्भनु व्याकुलगॊण्डु आरि होद बॆङ्कियन्तॆ निस्तेजनागि नॆलक्कुरुळिदनु.॥90-91॥

पदच्छेदः

90. saH = that; mahaabala = mighty; sugriivaH = Sugreeva; vaanara shreShThah = the foremost of monkeys; abhihataH = struck; tatra = there; tena = by him; samvartayaamaasa = tightened; muShTim = his fist; vajrakalpam = equal to a thunderbolt.

अनुवादः

Thus struck by Kumbha there, that mighty Sugreeva, the chief of monkeys, tightened his fist which appeared like a thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

91. viiryavaan = the valiant; saH = Sugreeva; paatayaamaasa = forcefully descended; muShTim = his fist; archiH sahasra vikacha ravimaN^Dala varchasam = which shone like the solar disc encircled by a thousand rays; urasi = on the breast; kumbhasya = of Kumbha.

अनुवादः

The valiant Sugreeva forcefully descended his fist, which shone like the solar disc encircled by a thousand rays, on the breast of Kumbha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुष्टिनाभिहतस्तेन निपपाताशु राक्षसः ।
लोहिताङ्ग इवाकाशाद् दीप्तरश्मिर्यदृच्छया ॥ ९२ ॥

सुग्रीवके मुक्केकी चोट खाकर वह राक्षस आकाशसे अकस्मात् गिरनेवाले मंगलकी भाँति तत्काल धराशायी हो गया ॥ ९२ ॥

सुग्रीवन मुष्टिप्रहारदिन्द आ राक्षसनु अकस्मात्तागि आकाशदिन्द बीळुव मङ्गळग्रहदन्तॆ तत्काल धराशायियादनु.॥92॥

पदच्छेदः

92. saH kumbhaH = that Kumbha; bhR^isha piiDitaH = very much hurt; tena prahaareNa = by that blow; vihvalaH = was exhausted; tadaa = and then; nipapaata = fell down; paavakaH iva = like a fire; gataarchiH = whose flame has gone.

अनुवादः

That Kumbha, very much hurt by that blow, was exhausted and then fell down, like fire whose flame has extinguished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भस्य पततो रूपं भग्नस्योरसि मुष्टिना ।
बभौ रुद्राभिपन्नस्य यथा रूपं गवां पतेः ॥ ९३ ॥

मुक्केकी मारसे जिसका वक्षःस्थल चूर-चूर हो गया था, वह कुम्भ जब नीचे गिरने लगा, तब उसका रूप रुद्रदेवसे अभिभूत हुए सूर्यदेवके समान जान पड़ा ॥ ९३ ॥

मुष्टिय हॊडॆतदिन्द वक्षःस्थळवु भग्नवाद कुम्भनु नॆलक्कॆ बीळुवाग अवनरूप रुद्रदेवरिन्द पराजितनाद सूर्यनन्तॆ कण्डुबन्तु.॥93॥

पदच्छेदः

93. abhihataH = struck; muShTinaa = with fist; tena = by that Sugreeva; raakShasaH = that demon; nipapaata = fell down; aashu = suddenly; lohitaaNgaH iva = as the plant Mars; diiptarashmiH = of splendid rays; aakaashaat = (would drop down) from the sky; yard^ichchhayaa = accidentally.

अनुवादः

Thus struck with Sugreeva’s fist, that demon fell down suddenly, as the planet Mars, of splendid rays, would drop down from the sky accidentally.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् हते भीमपराक्रमेण
प्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे ।
मही सशैला सवना चचाल
भयं च रक्षांस्यधिकं विवेश ॥ ९४ ॥

भयंकर पराक्रमी वानरराज सुग्रीवके द्वारा युद्धमें उस निशाचरके मारे जानेपर पर्वत और वनोंसहित सारी पृथ्वी काँपने लगी और राक्षसोंके हृदयमें अत्यन्त भय समा गया ॥ ९४ ॥

भयङ्कर पराक्रमि वानरराज सुग्रीवनिन्द युद्धदल्लि आ निशाचरनु हतनादाग पर्वत, वनगळ सहित समस्त पृथिवियु कम्पिसितु हागू राक्षसर मनसिनल्लि अत्यन्त भय आवरिसितु.॥94॥

पदच्छेदः

94. tasmin hate = when he was killed; yuddhe = in battle; R^iShaNena = by Sugreeva the chief; plavaN^gamaanaam = of monkeys; bhiimaparaakrameNa = with a terrific prowess; mahii = the earth; chachaala = trembled sa shailaa = with its mountains; savanaa = and forests; adhikam bhayam = too much fear; vivesha = entered; rakShaamsi = the demons.

अनुवादः

When Kumbha was killed in battle by Sugreeva the chief of monkeys, possessing a terrific prowess, the earth with its mountains and forests trembled. Too much fear seized the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः ॥ ७६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें छिहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎप्पत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥76॥