०७५ युद्धवर्णनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

King Sugreeva asks Hanuma to arrange for setting ablaze the City of Lanka. With torches in their hands, some monkeys throw fire to all parts of Lanka. The City, burnt by the monkeys within a short time, assumed like the earth burning at the time of a terrific dissolution of the world. Getting healed of their wounds, Rama and Lakshmana take their bows to resume fighting. Gates and buildings in the city are tumbled down by Rama’s arrows. Ravana gets enraged and sends Kumbha and Nikumbha the sons of Kumbhakarna along with other demons to the battle. A terrific fighting ensure between the monkeys and the demons. All the monkeys finally surround the army of demons in all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

75. लङ्कापुरीका दहन तथा राक्षसों और वानरोंका भयंकर युद्ध

ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
अर्थ्यं विज्ञापयंश्चापि हनूमन्तमिदं वचः ॥ १ ॥

ततोऽब्रवीन्महातेजाः सुग्रीवो वानरारेश्वरः ।
अर्थ्यं विज्ञापयंश्चापि हनूमन्तमिदं वचः ॥

तदनन्तर महातेजस्वी वानरराज सुग्रीवने हनुमान् जी से आगेका कर्तव्य सूचित करनेके लिये कहा— ॥ १ ॥

बळिक महातेजस्वी वानरराज सुग्रीवनु हनुमन्तनल्लि मुन्दिन कर्तव्यवन्नु सूचिसलु तिळिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; sugriivaH = Sugreeva; vaanareshvaraH = the king of monkeys; mahaatejaaH = of great majesty; abraviit = spoke; idam = these; arthyam = meaningful; vachaH = words; hanuumantam = to Hanuma; viJNaapayanchaapi = in order to inform Hanuma (What they should do next).

अनुवादः

Then, Sugreeva of great majesty, the king of monkeys spoke (the following) meaningful words to Hanuma, in order to inform him what they should do next.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यतो हतः कुम्भकर्णः कुमाराश्च निषूदिताः ।
नेदानीमुपनिर्हारं रावणो दातुमर्हति ॥ २ ॥

यतो हतः कुम्भकर्णः कुमाराश्च निषूदिताः । नेदानीमुपनिर्हारम् रावनो दातुमर्हति ॥ ६-७५-२

‘कुम्भकर्ण मारा गया । राक्षसराजके पुत्रोंका भी संहार हो गया; अतः अब रावण लङ्कापुरीकी रक्षाका कोई प्रबन्ध नहीं कर सकता ॥ २ ॥

कुम्भकर्णनु सत्तुहोदनु, राक्षसराजन पुत्रर संहारवू आयितु. आद्दरिन्द ईग रावणनु लङ्कॆयन्नु रक्षिसलु यावुदे व्यवस्थॆ माडलु असमर्थनागिद्दानॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. yataH = since; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; kumaaraashcha = and his sons; hataaH = were killed; niShuuditaaH = and destroyed; raavaNaH = Ravana; idaaniim = now; na arhati = ought not; datum = to give; upanirhaaram = any destroyal.

अनुवादः

“Since Kumbhakarna and his four sons were killed, Ravana cannot give any defense now”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवङ्गमाः ।
लङ्कामभिपतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः ॥ ३ ॥

ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवङ्गमाः ।
लङ्कामभापतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्ल वगर्षभाः ॥

ये ये महाबलाः सन्ति लघवश्च प्लवंगमाः । लङ्कामभिपतन्त्वाशु गृह्योल्काः प्लवगर्षभाः ॥ ६-७५-३ हरयो हरिसंकाशाः प्रदग्धुम् रावणालयम् ।

‘इसलिये अपनी सेनामें जो-जो महाबली और शीघ्रगामी वानर हों, वे सब-के-सब मशाल ले-लेकर शीघ्र ही लङ्कापुरीपर धावा करें’ ॥ ३ ॥

आदुदरिन्द नम्म सैन्यदल्लिरुव महाबलशालिगळाद, शीघ्रगामिगळाद वानररॆल्लरू पञ्जुगळन्नु हिडिदुकॊण्डु शीघ्रवागि लङ्कॆयन्नु आक्रमिसलि.॥3॥

पदच्छेदः

3. ye ye = whichever; plavaN^gamaaH = monkeys; santi = are there; mahaabalaaH = with great strength; harisamkaashaaH = equal to that of lions; plavagarShabhaaH = those foremost of monkeys; laghuvashcha = of dexterity; gR^ihya = taking; ulkaaH = the torches; abhipatantu = rush towards; laN^kaam = the City of Lanka; ashu = quickly; pradagdhum = in order to burn; raavaNaalayam = the abode of Ravana.

अनुवादः

“Let those dexterous monkeys, possessing the strength of lions, taking torches in their hands, rush towards Lanka quickly, in order to set ablaze the abode of Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽस्तं गत आदित्ये रौद्रे तस्मिन् निशामुखे ।
लङ्कामभिमुखाः सोल्का जग्मुस्ते प्लवगर्षभाः ॥ ४ ॥

सुग्रीवकी इस आज्ञाके अनुसार सूर्यास्त होनेपर भयङ्कर प्रदोषकालमें वे सभी श्रेष्ठ वानर मशाल हाथमें ले-लेकर लङ्काकी ओर चले ॥ ४ ॥

सुग्रीवन आज्ञॆगनुसार सूर्यास्तवादाक्षण भयङ्कर प्रदोषकालदल्लि आ श्रेष्ठ वानररॆल्लरू पञ्जुगळन्नु हिडिदुकॊण्डु लङ्कॆय कडॆगॆ हॊरटरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; aaditye = when the sun; astamgate = was setting; tasmin = at that; raudre = awful; nishaamukhe = evening; te = those; plavagarShabhaaH = excellent monkeys; solkaaH = with the torches; jagmuH = went; LaN^kaam abhimukhaaH = facing towards Lanka.

अनुवादः

Then at the sunset of that awful evening, those foremost of the monkeys, went towards Lanka, with torches in their hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उल्काहस्तैर्हरिगणैः सर्वतः समभिद्रुताः ।
आरक्षस्था विरूपाक्षाः सहसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ५ ॥

जब उल्काधारी वानरोंने सब ओरसे आक्रमण किया, तब द्वार-रक्षाके काममें नियुक्त हुए राक्षस सहसा भाग खड़े हुए ॥ ५ ॥

पञ्जुगळिन्द समस्त वानररु सुत्तलिन्द आक्रमण माडिदाग द्वाररक्षकराद विरूप कण्णुगळुळ्ळ राक्षसरॆल्लरू पलायन माडिदरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. harigaNaiH = (When) the troops of monkeys; ulkaahastaiH = with torches in their hands; samabhidrutaaH = attacked; sarvataH = on all sides; viruupaakShaaH = the diversely eyed demons; aarakShasthaaH = who were holding the position of guards; sahasaa = suddenly; vipradudruvuH = fled away.

अनुवादः

When the troops of monkeys, with torches in their hands, attacked Lanka on all sides, the diversely eyed demons who were holding the position of guards, suddenly fled away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गोपुराट्टप्रतोलीषु चर्यासु विविधासु च ।
प्रासादेषु च संहृष्टाः ससृजुस्ते हुताशनम् ॥ ६ ॥

वे गोपुरों (दरवाजों), अट्टालिकाओं, सड़कों, नाना प्रकारकी गलियों और महलोंमें भी बड़े हर्षके साथ आग लगाने लगे ॥ ६ ॥

ऒळगॆ नुग्गिद वानररु महाद्वारगळल्लि, महडि मनॆगळिगॆ, राजबीदिगळल्लि, ओणिगळल्लि भवनगळल्लि बॆङ्कियिट्टरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. te = those monkeys; samhR^iShTaaH = feeling gladdened; sasR^ijuH = threw; hutaashanam = fire; gopuraaTTapratoliiShu = to the towering gates; attics and streets; vividha asu = and to the various; charyaasu = by-ways; praasaadeShu = and to the mansions.

अनुवादः

Those monkeys, feeling gladdened, threw fire to the towering gates, attics, streets, various byways and mansions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां गृहसहस्राणि ददाह हुतभुक् तदा ।
प्रासादाः पर्वताकाराः पतन्ति धरणीतले ॥ ७ ॥

वानरोंकी लगायी हुई वह आग उस समय सहस्रों घरोंको जलाने लगी । पर्वताकार प्रासाद धराशायी होने लगे ॥

वानररु हच्चिद बॆङ्कियु साविरारु मनॆगळन्नु सुट्टुहाकितु, पर्वताकार प्रासादगळु धराशायियादवु.॥7॥

पदच्छेदः

7. tadaa = then; hutabhuk = the fire; dadaaha = consumed; gR^ihasahasraaNi = thousands of houses; teShaam = of those demons; praasaadaaH = Mansion; parvataakaaraaH = of mountainous forms; patanti = fell down; dharaNiitale = on the ground.

अनुवादः

Then, the fire consumed thousands of houses of demons. Mansions of mountainous forms fell down on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अगुरुर्दह्यते तत्र परं चैव सुचन्दनम् ।
मौक्तिका मणयः स्निग्धा वज्रं चापि प्रवालकम् ॥ ८ ॥

अगुरुर्दह्यते तत्र परं चैव सुचन्दनम् ।
वौक्तिका मणयः स्निग्धा वज्रं चापि प्रवालकम् ॥

कहीं अगुरु जल रहा था तो कहीं परम उत्तम चन्दन । मोती, स्निग्धमणि, हीरे और मूँगे भी दग्ध हो रहे थे ॥ ८ ॥

कॆलवॆडॆ अगरुगळू, उत्तम चन्दनगळू, मुत्तुगळू, सुन्दरमणि, वज्र, हवळ हीगॆ सुट्टुभस्मवागि होदुवु.॥8॥

पदच्छेदः

8. aguruH = aloe; param = excellent; suchandanam = sandal wood of great value; mauktikaaH = pearls; snigdhaaH maNayaH = glossy gems; vajramchaapi = diamonds; pravaalakam = and corals; dahyate = were burnt; tatra = there.

अनुवादः

Aloe, excellent sandalwood of great value, pearls, glossy gems, diamonds and corals were burnt there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षौमं च दह्यते तत्र कौशेयं चापि शोभनम् ।
आविकं विविधं चौर्णं काञ्चनं भाण्डमायुधम् ॥ ९ ॥

क्षौमम् च दह्यते तत्र करुशेयं चापि शोभनम् ॥ ६-७५-९ आविकं विविधं चौर्णं काञ्चनं भाण्डमायुधम् ।

वहाँ क्षौम (अलसी या सनके रेशोंसे बना हुआ वस्त्र) भी जलता था और सुन्दर रेशमी वस्त्र भी । भेड़के रोएँका कम्बल, नाना प्रकारका ऊनी वस्त्र, सोनेके आभूषण और अस्त्र-शस्त्र भी जल रहे थे ॥ ९ ॥

महासौधगळल्लिद्द पीताम्बरगळू, रेश्मॆवस्त्रगळू, कम्बळिगळू, उण्णॆय बट्टॆगळू, सुवर्णद आभरणगळू, अस्त्र-शस्त्रगळू सुट्टुहोदुवु.॥9॥

पदच्छेदः

9. kShaumam = Linen; shobhanam = charming; kausheyam cha = silk; aavikam = blankets of sheep’s wool; vividham = various kinds of; aurNam cha = ram’s wool; kaaN^chanam = gold; bhaaN^Dam = ornaments; aayudham = and weapons; dahyate = were burnt; tatra = there.

अनुवादः

Linen, charming silk, blankets of sheep’s wool, various kinds of ram’s wool, gold ornaments and weapons were burnt there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाविकृतसंस्थानं वाजिभाण्डपरिच्छदम् ।
गजग्रैवेयकक्ष्याश्च रथभाण्डांश्च संस्कृतान् ॥ १० ॥

नाना विकृत संस्थानं वाजिभाण्ड परिच्छदम् ।
गजग्रैवेयकक्ष्याश्च रथभाण्डाश्च संस्कृतान् ॥

नानाविकृतसंस्थानम् वाजिभाण्डपरिच्छदम् ॥ ६-७५-१० गजग्रैवेयकक्ष्याश्च रथभाण्डाश्च संस्कृताः ।

घोड़ोंके गहने, जीन आदि उपकरण जो अनेक प्रकार और विचित्र आकारके थे, दग्ध हो रहे थे । हाथीके गलेका आभूषण, उसे कसनेके लिये रस्से तथा रथोंके उपकरण, जो सुन्दर बने हुए थे, सब-के-सब आगमें जलकर भस्म हो रहे थे ॥ १० ॥

हलवारु आकारगळल्लिद्द कुदुरॆगळ जीनु, कडिवाण मुन्ताद उपकरणगळु, आनॆगळ कण्ठाभरण, अवुगळन्नु कट्टुव हग्गगळु, सुन्दरवाद रथद उपकरणगळु इवॆल्लवू भस्मवादुवु.॥10॥

पदच्छेदः

10. vaajibhaaN^Da parichchhadam = the ornaments; saddle etc. of horses; naanaavikR^ita samsthaanam = of diverse and peculiar designs; gajagraiveyakakShyaashcha = the chains worn round the neck of the elephants as well as their girths; saskR^itaaH = and polished; rathabhaaN^Daashcha = ornaments meant for the chariots (were also burnt).

अनुवादः

The ornaments, saddles etc. of diverse and peculiar designs of horses, the chains worn round the neck of the elephants as also their girths and polished ornaments meant for the chariots were also burnt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तनुत्राणि च योधानां हस्त्यश्वानां च वर्म च ।
खड्गा धनूंषि ज्याबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः ॥ ११ ॥
रोमजं वालजं चर्म व्याघ्रजं चाण्डजं बहु ।
मुक्तामणिविचित्रांश्च प्रासादांश्च समन्ततः ॥ १२ ॥
विविधानस्त्रसङ्घातानग्निर्दहति तत्र वै ।

तनुत्राणि च योधानां हस्त्यश्वानां च वर्म च ।
खड्गा धनूंषि ज्याबाणास्तोमराङ्कुश शक्तयः ॥ रोमजं वालजं चर्म व्याघ्रजं चाण्डजं बहु ।
मुक्तामणिविचित्रांश्च प्रासादांश्च समन्ततः ॥
विविधानससङ्घातानग्निर्दहति तत्र वै ।

योद्धाओंके कवच, हाथी और घोड़ोंके बख्तर, खड्ग, धनुष, प्रत्यञ्चा, बाण, तोमर, अंकुश, शक्ति, रोमज (कम्बल आदि), वालज (चँवर आदि), आसनोपयोगी व्याघ्रचर्म, अण्डज (कस्तूरी आदि), मोती और मणियोंसे जटित विचित्र महल तथा नाना प्रकारके अस्त्रसमूह—इन सबको सब ओर फैली हुई आग जला रही थी ॥

योधर मत्तु आनॆ-कुदुरॆगळ कवचगळु, खड्ग, धनुस्सु, नाणिगळु, बाणगळु, तोमर, अङ्कुश, शक्त्यायुध, कम्बळिगळु, चामरगळु, आसनोपयोगी व्याघ्राजिन, कस्तूरिये मॊदलाद सुगन्ध द्रव्यगळु, मुत्तु-मणिगळिन्द निर्मित प्रासादगळु, विधविधवाद अस्त्र समूहगळु इवॆल्लवन्नु हरडिकॊण्डिरुव बॆङ्कियु सुट्टुहाकितु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. tanutraaNi = coats of mail; yodhaanaam = of the warriors; charma cha hastyashvaanaam cha = and the armour for the elephants and the horses; khaDgaaH = swords; dhanuumShi = bows; jyaaH = bow-strings; baaNaaH = arrows; tomaraaN^kusha shaktayaH = lances; goads and javelins (were burnt).

अनुवादः

Coats of mail of the warriors, the armour of the elephants and horses, swords, bows, bow-strings, arrows, lances, goads and javelins were burnt there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाविधान् गृहांश्चित्रान् ददाह हुतभुक् तदा ॥ १३ ॥
आवासान् राक्षसानां च सर्वेषां गृहगृध्नुनाम् ।
हेमचित्रतनुत्राणां स्रग्भाण्डाम्बरधारिणाम् ॥ १४ ॥

उस समय अग्निदेवने नाना प्रकारके विचित्र गृहोंको दग्ध करना आरम्भ किया । जो घरोंमें आसक्त थे, सोनेके विचित्र कवच धारण किये हुए थे तथा हार, आभूषण और वस्त्रोंसे विभूषित थे, उन सभी राक्षसोंके आवासस्थान आगकी लपटोंमें आ गये ॥ १३-१४ ॥

आग अग्नियु नाना विधवाद विचित्र मनॆगळन्नु सुडलु प्रारम्भिसितु. मनॆयल्ले आसक्तरागिद्द सुवर्णमय कवचगळन्नु तॊट्टिद्द, वस्त्राभरणगळिन्द अलङ्कृतरागिद्द राक्षसरन्नु अवर मनॆगळन्नु अग्नियु दहिसिबिट्टितु.॥13-14॥

पदच्छेदः

12; 13. agniH = the fire; samantataH = raging on all; dahativai = burnt; tatra = there; romajam = blankets and rugs made of the hair of animals; vaalajam = whisks made of the hair of tails; charma = the skins; vyaaghrajam = of tigers; bahu = many; aN^Dajam = birds; praasaadaan cha = and palaces; muktaamaNi vichitraan = in laid with pearls and gems; vividhaan = and various kinds of; astra samghaataan = stores of arms.

अनुवादः

The fire raging on all sides burnt blankets and rugs made of the hair of animals, whisks made of the hair of the tails, the skins of tigers, many birds, palaces inlaid with pearls and gems and various kinds of stores of arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीधुपानचलाक्षाणां मदविह्वलगामिनाम् ।
कान्तालम्बितवस्त्राणां शत्रुसञ्जातमन्युनाम् ॥ १५ ॥
गदाशूलासिहस्तानां खादतां पिबतामपि ।
शयनेषु महार्हेषु प्रसुप्तानां प्रियैः सह ॥ १६ ॥
त्रस्तानां गच्छतां तूर्णं पुत्रानादाय सर्वतः ।
तेषां शतसहस्राणि तदा लङ्कानिवासिनाम् ॥ १७ ॥
अदहत् पावकस्तत्र जज्वाल च पुनः पुनः ।

मदिरापानसे जिनके नेत्र चञ्चल हो रहे थे, जो नशेसे विह्वल हो लड़खड़ाते हुए चलते थे, जिनके वस्त्रोंको उनकी प्रेयसी स्त्रियोंने पकड़ रखा था, जो शत्रुओंपर कुपित थे, जिनके हाथोंमें गदा, खड्ग और शूल शोभा पा रहे थे, जो खाने-पीनेमें लगे थे, जो बहुमूल्य शय्याओंपर अपनी प्राणवल्लभाओंके संग शयन कर रहे थे तथा जो आगसे भयभीत हो अपने पुत्रोंको गोदमें लेकर सब ओर तीव्रगतिसे भाग रहे थे, ऐसे लाखों लङ्कानिवासियोंको उस समय अग्निने जलाकर भस्म कर दिया । वह आग वहाँ रह-रहकर पुनः प्रज्वलित हो उठती थी ॥ १५—१७ १/२ ॥

मद्यपान दिन्द कण्णुगळु चञ्चलरागिद्द, अमलिनल्लि विह्वलरागि तूराडुत्तिद्द, यार वसगळन्नु अवन प्रेयसि हिडिदॆळॆयुत्तिद्दळो, शत्रुगळ मेलॆ कुपितरागिद्द, यार कैगळल्लि गदॆ, खड्ग, शूलगळु शोभिसुत्तिद्दवो, यारु भक्ष-भोज्यादिगळल्लि तॊडगिद्दरो, यारु अमूल्य शय्यॆगळल्लि तम्म प्राणवल्लभॆयर सङ्गदल्लि इद्दरो, अग्निय भयदिन्द मक्कळन्नु ऎत्तिकॊण्डु ओडुत्तिद्दरो, इन्तह लक्षान्तर लङ्का निवासिगळन्नु बॆङ्कियु सुट्टु भस्मवागिसुत्ता, पुनः पुनः प्रज्वलिसुत्तले इत्तु.॥15-17½॥

सारवन्ति महार्हाणि गम्भीरगुणवन्ति च ॥ १८ ॥
हेमचन्द्रार्धचन्द्राणि चन्द्रशालोन्नतानि च ।
तत्र चित्रगवाक्षाणि साधिष्ठानानि सर्वशः ॥ १९ ॥
मणिविद्रुमचित्राणि स्पृशन्तीव दिवाकरम् ।
क्रौञ्चबर्हिणवीणानां भूषणानां च निःस्वनैः ॥ २० ॥
नादितान्यचलाभानि वेश्मान्यग्निर्ददाह सः ।

जो बहुत मजबूत और बहुमूल्य बने हुए थे, गाम्भीर्य गुणोंसे युक्त थे—अनेकानेक ड्योढ़ियों, परकोटों, आन्तरिक गृहों, द्वारों और उपद्वारोंके कारण दुर्गम प्रतीत होते थे, जो सुवर्णनिर्मित अर्धचन्द्र अथवा पूर्णचन्द्रके आकारमें बने हुए थे, अट्टालिकाओंके कारण बहुत ऊँचे दिखायी देते थे, विचित्र झरोखे जिनकी शोभा बढ़ाते थे, जिनमें सब ओर सोने-बैठनेके लिये शय्या-आसन आदि सुसज्जित थे, मणियों और मूँगोंसे जटित होनेके कारण जिनकी विचित्र शोभा हो रही थी, जो अपनी ऊँचाईसे सूर्यदेवका स्पर्श-सा कर रहे थे, जिनमें क्रौञ्च और मोरोंके कलरव, वीणाकी मधुर-ध्वनि तथा भूषणोंकी झनकारें गूँज रही थीं और जो पर्वताकार दिखायी देते थे, उन सभी गृहोंको प्रज्वलित आगने जला दिया ॥

बहळ भद्रवागिद्द बहुमूल्यद, गाम्भीर्यदिन्द सम्पन्नरागिद्द, अनेक कॊठडिगळिन्द कूडिद्दु अत्यन्त गहनवागिद्द, सुन्दर सुवर्णमयवागिद्द, अर्धचन्द्रा कारदल्लियू, पूर्णचन्द्राकारदल्लियू इद्द, शिरोगृहगळिन्द ऎत्तरवागि काणुत्तिद्द, हासिगॆ पीठोपकरण मुन्ताद गृहोपयोगि वस्तुगळिन्द सम्पन्नवागिद्द, मणिगळिन्दलू, हवळगळिन्दलू चित्रितवागिद्द, सूर्यनन्नु स्पर्शिसुववो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्द, क्रौञ्च-नविलुगळिन्दलू, वीणॆय सुमधुर ध्वनियिन्दलू, ऒडवॆगळ झणझण शब्ददिन्दलू तुम्बिद्द, पर्वतोपम महासौधगळन्नु प्रज्वलित अग्नियु सुट्टुहाकितु.॥18-20½॥

पदच्छेदः

14; 15; 16; 17; 18. tadaa = then; hutabhuk = the fire; dadaaha = burnt away; naanaavidhaan = many kinds; chitraan = of bright-coloured; gR^ihaan = houses; sarveShaam raakShasaan = of all demons; gR^ihagR^idhnunaam = who were greedily desirous of houses; paavakaH = the fire; tatra = there; adahat = burnt away; teShaam = those; shata sahasraaNi = hundreds and thousands; laN^kaanivaasinaam = of inhabitants of Lanka; hemachitratanutraaNaam = with gold-coloured armours; sragbhaaN^Daambara dhaariNaam = wearing garlands; ornaments and good clothing; siidhupaanachalaakShaaNaam = with quivering eyes because of drinking of spirits; madavihvala gaaminaam = moving with lustful walks; shatru samjaatamanyuunaam = who were seized with fury against their enemy; gadaa shuulaasihastaanaam = who carried maces; pikes and swords in their hands; khaadataam = who were eating; pibataamapi = and drinking too; prasuptaanaam = or lay fast asleep; mahaarheShu shayaneShu = on splendid beds; priyaiH saha = with their loved ones; gachchhataam = and who were decamping; tuurNam = quickly; sarvataam = to all sides; aadaaya = taking; putraan = their sons; trastaanaam = frightened; punaH punaH = again and again; jajvaala = firing up.

अनुवादः

Then, the fire burnt away many kinds of bright coloured houses of all demons, who were greedily desirous of their homes. The fire there burnt away hundreds and thousands of inhabitants of Lanka, who were protected by gold coloured armoury and decked with garlands, ornaments and garments, with quivering eyes due to inebriation, moving with lustful walking, who were seized with fury against their enemy, who carried maces, pikes and swords in their hands, who were eating and drinking too or lay fast asleep on splendid beds with their loved ones and who were decamping quickly to all sides, taking their sons with them, frightened and fearing up again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे ॥ २१ ॥
विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि घर्मगे ।

ज्वलनेन परीतानि तोरणानि चकाशिरे ॥
विद्युद्भिरिव नद्धानि मेघजालानि धर्मगे ।

आगसे घिरे हुए लङ्काके बाहरी दरवाजे ग्रीष्म-ऋतुमें विद्युन्मालामण्डित मेघसमूहोंके समान प्रकाशित होते थे ॥ २१ १/२ ॥

ज्वालॆगळिन्द सुत्तुवरॆद लङ्कॆय महाद्वारगळु ग्रीष्मऋतुविन मिञ्चिनिन्द कूडिद मेघसमूहगळन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दवु.॥21½॥

पदच्छेदः

19; 20; 21. agniH = the fire; tatra = there; dadaaha ka = burnt away; veshmaani = the houses; saaravanti = which were strong; mahaarhaaNi = very valuable; gambhiira guNavanticha = with profound qualities; hema chandraardha chandraaNi = decked in gold with moon-shapes and crescent-shapes; chandrashaalottamaani = which rose high with their top rooms beautiful windows; saadhiShThaanaani = furnished with seats; coaches etc; maNi vidruma chitraaNi = decorated with gems and corals; spR^ishantiiva = as though touching; divaakaram = the sun; naaditaani = rendered noisy; nisvanaiH = with notes of; krauN^chabarhiNa viinaanaam = herons; peacocks; veena the Indian lute; bhuuShaNaanaamcha = and the jingling of ornaments; achalaabhaani = and appearing like mountains.

अनुवादः

The fire there burnt away the houses, which were strong, very valuable, with profound qualities, decked in gold with moon shapes and crescent shapes, which rose high with their top rooms, provided all round with beautiful windows, furnished with seats coaches etc., decorated with gems and corals, as though touching the sky, rendered noisy with notes of herons, peacocks, veena the Indian lute and the jingling of ornaments as also appearing like mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्वलनेन परीतानि गृहाणि प्रचकाशिरे ॥ २२ ॥
दावाग्निदीप्तानि यथा शिखराणि महागिरेः ।

अग्निकी लपटोंमें लिपटे हुए लङ्कापुरीके मकान दावाग्निसे दग्ध होते हुए बड़े-बड़े पर्वतोंके शिखरोंके समान जान पड़ते थे ॥ २२ १/२ ॥

महापर्वतद शिखरगळु काड्गिच्चिनिन्द प्रज्वलिसुवन्तॆ अग्निय ज्वालॆयिन्द सुत्तुवरिद लङ्कॆय मनॆगळु प्रकाशिसुत्तिद्दवु.॥22½॥

पदच्छेदः

22. pariitaani = Surrounded; jvalanena = by fire; toraNaani = the arch-ways; chakaashire = shone; meghajaalaaniiva = like a collection of clouds; naddhaani = bound; vidyudbhiH = by lightning; gharmage = at the end of summer-season.

अनुवादः

Surrounded by fire, the arch-ways shone like a collection of clouds bound by lightning, at the end of a summer season.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः ॥ २३ ॥
त्यक्ताभरणसंयोगा हाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः ।

विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः ॥
त्यक्ता भरणसंयोगा हाहेत्युच्छैर्विचुक्रुशुः ।

सतमहले भवनोंमें सोयी हुई सुन्दरियाँ जब आगसे दग्ध होने लगीं, उस समय सारे आभूषणोंको फेंककर हाय-हाय करती हुई उच्च स्वरसे चीत्कार करने लगीं ॥

एळु अन्तस्तिन भवनगळल्लि मलगिद्द सुन्दरियरु बॆङ्कियिन्द दहिसल्पडुत्तिरुवाग मैमेलिन आभूषणगळन्नु कित्तॆसॆदु अय्यो! शिवने! ऎन्दु गट्टियागि बॊब्बिट्टरु.॥23½॥

पदच्छेदः

23. gR^ihaaNi = the houses; pariitaani = surrounded; jvalanena = by fire; prachakaashire = shone; shikharaaNiyathaa = like the peaks; mahaagireH = of a large mountain; daavaagni diiptaani = ignited by a forest-fire.

अनुवादः

The houses, surrounded by fire shone like the peaks of a large mountain, ignited by a forest-fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र चाग्निपरीतानि निपेतुर्भवनान्यपि ॥ २४ ॥
वज्रिवज्रहतानीव शिखराणि महागिरेः ।

विमानेषु प्रसुप्ताश्च दह्यमाना वराङ्गनाः । त्यक्ताभरणसर्वाङ्ग हा हेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः ॥ ६-७५-२४

वहाँ आगकी लपेटमें आये हुए कितने ही भवन इन्द्रके वज्रके मारे हुए महान् पर्वतोंके शिखरोंके समान धराशायी हो रहे थे ॥ २४ १/२ ॥

इन्द्रन वज्रायुधदिन्द कत्तरिसल्पट्ट पर्वत शिखरगळु कॆळक्कॆ बीळुत्तिरुवन्तॆ, अग्नियिन्द सुत्तुवरिद अनेक भवनगळु कुसिदुबिद्दवु.॥24½॥

पदच्छेदः

24. varaaN^ganaaH = beautiful women; prasuptaaH = while lying fast asleep; vimaaneShu = in their seven-storeyed mansions; dahyamaanaaH = while getting scorched; tyaktaabharaNa sarvaa N^gaaH = gave up all connection with their ornaments; vichukrushuH = and screamed; uchchaiH = loudly; haa haa iti = saying “ah! Alas!”

अनुवादः

Getting scorched in fire, beautiful women, while lying fast asleep in their seven-storeyed mansions, gave up all connection with their ornaments and screamed loudly, saying “ah! Alas!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे ॥ २५ ॥
हिमवच्छिखराणीव दह्यमानानि सर्वशः ।

तानि निर्दह्यमानानि दूरतः प्रचकाशिरे ॥
हिमवच्छिकराणीव दह्यमानानि सर्वशः ।

वे जलते हुए गगनचुम्बी भवन दूरसे ऐसे जान पड़ते थे, मानो हिमालयके शिखर सब ओरसे दग्ध हो रहे हों ॥ २५ १/२ ॥

धगधगनॆ उरियुत्तिद्द गगनचुम्बि भवनगळु दूरदिन्द नोडिदवरिगॆ हिमालयद शिखरवे ऎल्लॆडॆगळिन्द उरियुत्तिदॆयो ऎन्दु अनिसुत्तित्तु.॥25½॥

पदच्छेदः

25. bhavanyaapi = the houses too; agni pariitaani = surrounded by fire; tatra = there; nipetuH = fell down; shikharaaNiiva = like peaks mahaagireH = of a great mountain; vajrivajrahataani = struck by the thunder-bolt of Indra.

अनुवादः

The houses too, surrounded by fire there, fell down like peaks of a great mountain, struck by the thunder-bolt of Indra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्च ज्वालाप्रज्वलितैरपि ॥ २६ ॥
रात्रौ सा दृश्यते लङ्का पुष्पितैरिव किंशुकैः ।

अट्टालिकाओंके जलते हुए शिखर उठती हुई ज्वालाओंसे आवेष्टित हो रहे थे । रात्रिमें उनसे उपलक्षित हुई लङ्कापुरी खिले हुए पलाश-पुष्पोंसे युक्त-सी दिखायी देती थी ॥ २६ १/२ ॥

ज्वालॆगळिन्द प्रज्वलिसुत्तिद्द, उरियुत्तिरुव भवनगळ मेल्भागदिन्द कूडिद्द लङ्कॆयु रात्रियल्लि अरळि निन्त मुत्तुगद पुष्पगळन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥26½॥

पदच्छेदः

26. taani = those houses; nirdahyamaanaani = while being burnt; duurataH = from afar; prachakaashire = illumined; himavachhikharaaNiiva = like peaks of Himalayas; dahyamaanaani = being consumed by fire; sarvashaH = on all sides.

अनुवादः

Those houses, while being burnt, shone, from afar, like the peaks of Himalayas being consumed by fire on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तैर्मुक्तैश्च तुरगैरपि ।
बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः ॥ २७ ॥

हाथियोंके अध्यक्षोंने हाथियोंको और अश्वाध्यक्षोंने अश्वोंको भी खोल दिया था । वे वहाँ इधर-उधर भाग रहे थे, इससे लङ्कापुरी प्रलयकालमें भ्रान्त होकर घूमते हुए ग्राहोंसे युक्त महासागरके समान प्रतीत होती थी ॥

गजदळद मुख्यस्थरु आनॆगळन्नु, अश्वदळद मुख्यस्थरु कुदुरॆगळन्नु बिच्चिबिट्टरु. अवु भयदिन्द दिक्कापालागि ओडुत्तिद्दवु. इदरिन्द लङ्कॆयु प्रळयकालदल्लि भ्रान्तराद मॊसळॆगळु अलॆयुत्तिद्द समुद्रदन्तॆ काणुत्तित्तु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saa = that; laN^kaa = City of Lanka; raatrau = at night; harmyaagraiH = with its house-tops; dahyamaanaiH = being burnt; jvaalaaprajvalitaiH = ablaze with flames; dR^ishyate = appeared; puShpitaiH kimshukaiH iva = like Kimshuka trees in flowering.

अनुवादः

That City of Lanka at night with its house-tops being burnt ablaze with flames, looked like Kimshuka trees in full bloom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अश्वं मुक्तं गजो दृष्ट्वा क्वचिद् भीतोऽपसर्पति ।
भीतो भीतं गजं दृष्ट्वा क्वचिदश्वो निवर्तते ॥ २८ ॥

हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुकैर्मुकैश्च तुरगैरपि । बभूव लङ्का लोकान्ते भ्रान्तग्राह इवार्णवः ॥ ६-७५-२८

कहीं खुले हुए घोड़ेको देखकर हाथी भयभीत होकर भागता था और कहीं डरे हुए हाथीको देखकर भी घोड़ा भागने लगता था ॥ २८ ॥

कॆलवॆडॆ बिच्चि ओडुत्तिद्द कुदुरॆ यन्नु नोडि आनॆगळु, कॆलवॆडॆ आनॆयन्नु नोडु कुदुरॆगळु हॆदरि ओडतॊडगिदवु.॥28॥

पदच्छेदः

28. gajaiH = with their elephants; muktaiH = let loose; hastyadhyakShaiH = by the superintendents of the elephants; turagairapi = and horses too; muktaiH = set free; laN^kaa = Lanka; babhuuva = was; aarNavaH iva = like an ocean; bhraantagraahaH = with alligators roaming about it; lokaante = at the end of a world-cycle.

अनुवादः

With their elephants let loose by the superintendents of the elephants and horses too set free, Lanka was like an ocean, with roaming alligators in it at the end of a world-cycle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्कायां दह्यमानायां शुशुभे च महोदधिः ।
छायासंसक्तसलिलो लोहितोद इवार्णवः ॥ २९ ॥

लङ्कापुरीके जलते समय समुद्रमें आगकी ज्वालाका प्रतिबिम्ब पड़ रहा था, जिससे वह महासागर लाल पानीसे युक्त लालसागरके समान शोभा पाता था ॥ २९ ॥

लङ्कॆयु हत्ति उरियुवाग समुद्रदल्लि बॆङ्किय ज्वालॆगळ प्रतिबिम्ब बिद्दित्तु. अदरिन्द आ महासागरवु कॆम्पु नीरिनिन्द तुम्बिद कॆम्पुसमुद्रदन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥29॥

पदच्छेदः

29. kvachit = here; dR^iShTvaa = seeing; ashvam = a horse; muktam = being let loose; gajaH = an elephant; bhiitaH = got frightened; apasarpati = and goes back; kvachit = there; dR^iShTvaa = seeing; bhiitam = a frightened; gajam = elephant; ashvaH = a horse; bhiitaH = got frightened; nivartate = and turned back.

अनुवादः

Here, seeing a horse being let loose, an elephant went back frightened. There, seeing a frightened elephant, a horse turned back with an alarm.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा बभूव मुहूर्तेन हरिभिर्दीपिता पुरी ।
लोकस्यास्य क्षये घोरे प्रदीप्तेव वसुन्धरा ॥ ३० ॥

लङ्कायाम् दह्यमानायाम् शुशुभे च महोदधिः । चायासंसक्तसलिलो लोहितोद इवार्णवः ॥ ६-७५-३०

वानरोंद्वारा जिसमें आग लगायी गयी थी, वह लङ्कापुरी दो ही घड़ीमें संसारके घोर संहारके समय दग्ध हुई पृथ्वीके समान प्रतीत होने लगी ॥ ३० ॥

वानररु हच्चिद बॆङ्कियिन्द लङ्कॆयु ऎरडे गळिगॆयल्लि जगत्तिन घोर संहारद समय दग्धवाद पृथिवियन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥30॥

पदच्छेदः

30. laN^kaayaam = (While) Lanka; dahyamaanaayaam = was being burnt; mahodadhiH = the great ocean; chhaayaasamsakta salilaH = with its image reflected on water; shushubhe = looked charming; mahaarNavaH iva = like a great sea; lohitodaH = with red waters.

अनुवादः

While Lanka was being burnt, the great ocean, with its image reflected on its waters, assumed like a great sea with red waters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नारीजनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः ।
स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे शतयोजनम् ॥ ३१ ॥

नारीजनस्य धूमेन व्याप्तस्योच्छैर्विनेदुषः ।
स्वनो ज्वलनतप्तस्य शुश्रुवे दशयोजनम् ॥

धूएँसे आच्छादित और आगसे संतप्त होकर उच्च स्वरसे आर्तनाद करती हुई लङ्काकी नारियोंका करुण क्रन्दन सौ योजन दूरतक सुनायी देता था ॥ ३१ ॥

हॊगॆयिन्द मुच्चिद मत्तु बॆङ्कियिन्द सन्तप्तरागि गट्टियागि आर्तनाद माडुव लङ्कॆय नारियर करुणक्रन्दन नूरु योजनदवरॆगॆ केळिसुत्तित्तु.॥31॥

पदच्छेदः

31. saa purii = that city; diipitaa = burnt; haribhiH = by monkeys; muhuurtena = within a moment; babhuuva = became; vasumdharaa iva = like the earth; prdadiipta = burning; ghore kShaye = at the time of terrific dissolution; asya lokasya = of this world.

अनुवादः

That City burnt by the monkeys, within a short time, became transformed like the earth burning at the time of terrific dissolution of this world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान् निर्गतान् बहिः ।
सहसा ह्युत्पतन्ति स्म हरयोऽथ युयुत्सवः ॥ ३२ ॥

प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान्निर्गतान्बहिः ।
सहसाभ्युत्पतन्ति स्म हरयोऽथ युयुत्सवः ॥

जिनके शरीर जल गये थे, ऐसे जो-जो राक्षस नगरसे बाहर निकलते, उनके ऊपर युद्धकी इच्छावाले वानर सहसा टूट पड़ते थे ॥ ३२ ॥

सुट्टुहोद शरीरगळिन्द नगरदिन्द हॊर बरुत्तिद्द राक्षसर मेलॆ युद्धद इच्छॆयुळ्ळ वानररु धाळि माडुत्तिद्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. svanaH = the noise; naariijanasya = of the women-folk; jvalanataptasya = burnt by fire; vyaaptasya = and covered; dhuumana = with smoke; vineduShaH = roaring; uchchaiH = loudly; shushruve = was heard; shata yojanam = upto one hundred Yojanas (or eight hundred miles).

अनुवादः

The noise of the women-folk, who were burnt by fire and covered with smoke, roaring loudly, was heard upto one hundred Yojanas (or eight hundred miles).

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद‍्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनम् ।
दिशो दश समुद्रं च पृथिवीं च व्यनादयत् ॥ ३३ ॥

वानरोंकी गर्जना और राक्षसोंके आर्तनादसे दसों दिशाएँ, समुद्र और पृथ्वी गूँज उठीं ॥ ३३ ॥

वानरर गर्जनॆ मत्तु राक्षसर आर्तनाददिन्द दशदिक्कुगळु, समुद्र, पृथिवि प्रतिध्वनिसितु.॥33॥

पदच्छेदः

33. atha = then; yuyutsavaH = eager to fight; harayaH = the monkeys; utpatantisma = bounced; sahasaa = suddenly; aparaan = on the other; raakShasaan = demons; pradagdhakaayaan = whose bodies had been severely burnt; nirgataan bahiH = and who rushed out (to save their lives).

अनुवादः

Then the monkeys, eager to fight, bounced suddenly upon the other demons, whose bodies had been severely burnt and who rushed out (to save their lives).

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशल्यौ च महात्मानौ तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
असम्भ्रान्तौ जगृहतुस्ते उभे धनुषी वरे ॥ ३४ ॥

उद्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनः । दिशो दश समुद्रं च पृथिवीम् च व्यनादयत् ॥ ६-७५-३४

इधर बाण निकल जानेसे स्वस्थ हुए दोनों भाई महात्मा श्रीराम और लक्ष्मणने बिना किसी घबराहटके अपने श्रेष्ठ धनुष उठाये ॥ ३४ ॥

इत्त बाणगळु बिद्दुहोगि स्वस्थराद महात्मराद श्रीराम-लक्ष्मणनु यावुदे गाबरि पडदॆ तम्म श्रेष्ठ धनुस्सुगळन्नु कैगॊण्डरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. udghuShTam cha = the loud noise; vaanaraaNaam = of the monkeys; niHsvanaH cha = and the cry; raakShasaanaam = of the demons; vyanaadayat = caused resounding; dasha dishaH = of ten directions; samudramcha = the ocean; pR^ithiviimcha = and the earth.

अनुवादः

The loud noise made by the monkeys and the cry of the demons caused resounding of all the ten quarters, the ocean and the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विस्फारयामास रामश्च धनुरुत्तमम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः ॥ ३५ ॥

ततो विस्घारयामास रामश्च धनुरुत्तमम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो राक्षसानां भयावहः ॥

उस समय श्रीरामने अपने उत्तम धनुषको खींचा, उससे भयंकर टंकार प्रकट हुई, जो राक्षसोंको भयभीत कर देनेवाली थी ॥ ३५ ॥

आग श्रीरामनु तन्न धनुष्यवन्नु सॆळॆदाग भयङ्कर टङ्कार ध्वनि उण्टायितु. अदरिन्द राक्षसरु भयगॊण्डरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. vishalyau = healed of their wounds; asambhraantau = and unperplexed; tau ubhau = both those; mahaatmaanau = great souled princes; raamalakShmaNau = Rama and LakShmana; jagR^ihatuH = seized hold; tau ubhau vare dhanuShii = of the two excellent bows.

अनुवादः

Healed of their wounds and unperplexed, both those great souled princes, Rama and Lakshmana seized hold of those two excellent bows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अशोभत तदा रामो धनुर्विस्फारयन् महत् ।
भगवानिव सङ्क्रुद्धो भवो वेदमयं धनुः ॥ ३६ ॥

श्रीरामचन्द्रजी अपने विशाल धनुषको खींचते हुए उसी तरह शोभा पा रहे थे, जैसे त्रिपुरासुरपर कुपित हो भगवान् शंकर अपने वेदमय धनुषकी टंकार करते हुए सुशोभित हुए थे ॥ ३६ ॥

श्रीरामचन्द्रनु तन्न विशाल धनुस्सन्नु सॆळॆयुवाग, त्रिपुरासुरन मेलॆ कुपितनाद शङ्करनु तन्न वेदमय धनुस्सिन टङ्कार माडिदाग शोभिसुवन्तॆ शोभिसिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. tataH = thereupon; raamaH cha = Rama; vishphaarayaamaasa = pulled; uttamam = his excellent; dhanuH = bow; babhuuva = and made; tumulaH = a tumultuous; shabdaH = twang; bhayaavahaH = which struck terror; raakShasaanaam = in the demons.

अनुवादः

Thereupon, Rama pulled his excellent bow, making a tumultuous twang, which struck terror in demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद‍्घुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनम् ।
ज्याशब्दस्तावुभौ शब्दावति रामस्य शुश्रुवे ॥ ३७ ॥

वानरोंकी गर्जना तथा राक्षसोंके कोलाहल—इन दोनों प्रकारके शब्दोंसे भी ऊपर उठकर श्रीरामके धनुषकी टंकार सुनायी पड़ती थी ॥ ३७ ॥

वानरर गर्जनॆ, राक्षसर कोलाहल इवॆरडू शब्दगळन्नु मीरि श्रीरामन धनुष्टङ्कार केळिसितु.॥37॥

पदच्छेदः

37. raamaH = Rama; vishphaarayan = drawing; mahat = his great; dhanuH = bow; ashobhata = was as shining; tadaa = at that time; bhagavaan bhavaH iva = as Lord Shiva (the Source of the Universe); dhanuH = stretching his bow; vedamayam = consisting of the Vedas; samkruddhaH = in a great wrath (as at the time of the dissolution of the Universe).

अनुवादः

Rama, drawing his great bow, was as shining at that time as Lord Shiva (the source of Universe), stretching his bow, consisting of the Vedas in a great wrath (as at the time of dissolution of the Universe).

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरोद‍्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निःस्वनः ।
ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दश ॥ ३८ ॥

वानरोद्घुष्टघोषश्च राक्षसानां च निःस्वनः ।
ज्याशब्दश्चापि रामस्यत्रयं व्याप्त दिशो दश ॥

उद्गुष्टं वानराणां च राक्षसानां च निःस्वनम् । ज्याशब्दस्तावुभौ शब्दावति रामस्य शुश्रुवे ॥ ६-७५-३८

वानरोंकी गर्जना, राक्षसोंका कोलाहल और श्रीरामके धनुषकी टंकार—ये तीनों प्रकारके शब्द दसों दिशाओंमें व्याप्त हो रहे थे ॥ ३८ ॥

वानरर गर्जनॆ, राक्षसर बॊब्बॆ मत्तु श्रीरामन धनुष्टङ्कार ई मूरु प्रकारद शब्दगळु दशदिक्कुगळल्लि व्याप्तवादवु.॥38॥

पदच्छेदः

38. jyaashabdaH = the twang of the bow-string; raamasya = of Rama; atishushruve = could be heard above; tau ubhau shabdaavati = both of those sounds; udguShTam = the sound; vaanaraaNaam = of the monkeys; niH svanamcha = and the cry; raakShasaanaam = of the demons.

अनुवादः

The twang of the bow-string of Rama could be heard above both of those sounds. The sound of the monkeys and the cry of the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य कार्मुकनिर्मुक्तैः शरैस्तत्पुरगोपुरम् ।
कैलासशृङ्गप्रतिमं विकीर्णमभवद् भुवि ॥ ३९ ॥

तस्य कार्मुकनिमुक्तैः शरैस्तत्पुर गोपुरम् ।
कैलासशृङ्ग प्रतिमं विकीर्णमपतद्भुवि ॥

वानरोद्घुष्टशब्दश्च राक्षसानां च निःस्वनः । ज्याशब्दश्चापि रामस्य त्रयं व्याप दिशो दसः ॥ ६-७५-३९

भगवान् श्रीरामके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा लङ्कापुरीका वह नगरद्वार, जो कैलास-शिखरके समान ऊँचा था, टूट-फूटकर भूतलपर बिखर गया ॥ ३९ ॥

श्रीरामन धनुस्सिनिन्द चिम्मिद बाणगळिन्द कैलास शिखरदन्तॆ ऎत्तरवागिद्द लङ्कानगरिय महाद्वारगळु भिन्नभिन्नवागि नॆलदल्लि बिद्दुहोदुवु.॥39॥

पदच्छेदः

39. vaanaradghuShTaghoShaH cha = the raised voice of the monkeys; niH svanaH cha = the cry; raakShasaanaam = of the demons; jyaashabdashchaapi = and even the din of the twang of the bow string; raamasya = of Rama; trayam = these three sounds; vyaapa = pervaded; dasha dishaH = (all) the ten quarters.

अनुवादः

The raised voice of the monkeys, the cry of the demons and even the twang of Rama’s bow-string these three sounds pervaded all the ten quarters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामशरान् दृष्ट्वा विमानेषु गृहेषु च ।
सन्नाहो राक्षसेन्द्राणां तुमुलः समपद्यत ॥ ४० ॥

तस्य कार्मुकनिर्मुक्तैः शरैस्तत्पुरगोपुरम् । कैलासशृङ्गप्रतिमं विशीर्णमपतद्भुवि ॥ ६-७५-४०

सतमहले मकानों तथा अन्य गृहोंपर गिरते हुए श्रीरामके बाणोंको देखकर राक्षसपतियोंने युद्धके लिये बड़ी भयंकर तैयारी की ॥ ४० ॥

एळु अन्तस्तिन मनॆगळ मेलॆ हागू इतर मनॆगळ मेलॆ बीळुत्तिरुव श्रीरामन बाणगळन्नु नोडि राक्षसरु युद्धक्कागि भयङ्कर सिद्धतॆ माडिदरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. sharaiH = by the arrows; kaarmukanirmuktaiH = released from the bow; tasya = of Rama; tatpuragopuram = the main gate of that City; kailaasa shR^iN^ga pratimam = looking like a peak of Mount Kailasa; apatat = tumbled down; vishiirNam = shattered; bhuvi = to the ground.

अनुवादः

By the arrows released from Rama’s bow, the main gate of that City looking like a peak of Mount Kailasa, tumbled down, shattered, to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां सन्नह्यमानानां सिंहनादं च कुर्वताम् ।
शर्वरी राक्षसेन्द्राणां रौद्रीव समपद्यत ॥ ४१ ॥

कमर कसकर और कवच आदि बाँधकर युद्धके लिये तैयार होते तथा सिंहनाद करते हुए उन राक्षसपतियोंके लिये वह रात कालरात्रिके समान प्राप्त हुई थी ॥ ४१ ॥

नडुबिगिदु, कवचादिगळन्नु तॊट्टु युद्धक्कॆ सिद्धरागि सिंहनाद माडुत्तिद्द राक्षसरिगॆ आ रात्रियु कालरात्रियन्तॆ बन्दॊदगितु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = thereupon; dR^iShTvaa = seeing; raama sharaan = Rama’s arrows; vimaaneShu (falling) on seven-storeyed mansions; gR^iheShucha = and other houses; samnaahaH = the readiness for battle; raakShasendraaNaam = of the leaders of demons; samapadyata = became; tumulaH = disturbed.

अनुवादः

Thereupon, seeing Rama’s arrows descending on seven-storeyed mansions and other houses, the war-preparedness of the leaders of demons got disturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदिष्टा वानरेन्द्रास्ते सुग्रीवेण महात्मना ।
आसन्नं द्वारमासाद्य युध्यध्वं च प्लवङ्गमाः ॥ ४२ ॥

आदिष्टा वानरेन्दास्तु सुग्रीवेण महात्मना ।
आसन्नं द्वारमासाद्य युध्यध्वं च प्लवङ्गमाः ॥

तेषां सम्नह्यमानानाम् सिम्हनादं च कुर्वताम् । शर्वरी राक्षसेन्द्राणाम् द्रौद्रीव समपद्यत ॥ ६-७५-४२

उस समय महात्मा सुग्रीवने प्रधान-प्रधान वानरोंको यह आज्ञा दी—‘वानरवीरो! तुम सब लोग अपने-अपने निकटवर्ती द्वारपर जाकर युद्ध करो ॥ ४२ ॥

आग महात्मा सुग्रीवनु मुख्य मुख्य वानररिगॆ वानरवीररे! नीवॆल्लरू तम्म तम्म समीपद्ललिरुव द्वारगळिगॆ होगि युद्धमाडिरि, ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. teShaam raakShasendraaNaam = to those leaders of demons; samnahyamaanaanaam = who were ready for the battle; kurvataam = and doing; samhanaadam = lion’s roars; sharvarii = that night; samapadyata = became; raudriiva = a night of final dissolution (presided over by Rudra; the Lord of Destruction).

अनुवादः

To those demoniac leaders, who were preparing for the battle and emitting lion’s roars, that night became a night of final dissolution (presided over by Rudra, the lord of destruction).

स्रोतः: valmikiramayan.net

यश्च वो वितथं कुर्यात् तत्र तत्राप्युपस्थितः ।
स हन्तव्योऽभिसम्प्लुत्य राजशासनदूषकः ॥ ४३ ॥

‘तुमलोगोंमेंसे जो वहाँ-वहाँ युद्धभूमिमें उपस्थित होकर भी मेरे आदेशका पालन न करे—युद्धसे मुँह मोड़कर भाग जाय, उसे तुम सब लोग पकड़कर मार डालना; क्योंकि वह राजाज्ञाका उल्लङ्घन करनेवाला होगा’ ॥ ४३ ॥

निम्मल्लि यारादरू युद्धभूमियल्लि उपस्थितनागि, युद्धदिन्द हिम्मॆट्टि ओडिहोदरॆ अवनन्नु नीवु हिडिदु कॊन्दुहाकिरि; एकॆन्दरॆ अवनु राजाज्ञॆ यन्नु उल्लङ्घिसिरुववनु.॥43॥

तेषु वानरमुख्येषु दीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु ।
स्थितेषु द्वारमाश्रित्य रावणं क्रोध आविशत् ॥ ४४ ॥

सुग्रीवकी इस आज्ञाके अनुसार जब मुख्य-मुख्य वानर जलते मशाल हाथमें लिये नगरद्वारपर जाकर डट गये, तब रावणको बड़ा क्रोध हुआ ॥ ४४ ॥

ई सुग्रीवाज्ञॆगनुसार मुख्यमुख्यराद वानररुगळु उरियुव पञ्जन्नु हिडिदु नगरद्वारगळल्लि निन्तुकॊण्डाग, रावणनिगॆ भारी कोपबन्तु.॥44॥

पदच्छेदः

43; 44. te = those; vaanarendraaH = leaders of monkeys; aadiShTaaH = were commanded; mahaatmanaa = by the great-souled; sugriiveNa = Sugreeva (as follows): plavangamaaH = O monkeys!; aasaadya = reaching; aasannam = the nearest; dvaaram = gate; yudhyadhvam = wage the war; yaH = whoever; upasthitaH api = eventhought present; tatra tatra = in those respective places; kuryaat vitatham = proves futile; saH = he; raajashaasana duuShakaH abhisamplutya hantavyaH = who disobeyed the royal command ought to be bounced upon and killed.

अनुवादः

The monkey-chiefs were commanded by Sugreeva as follows: “O monkeys! Approaching the nearest gate, begin to wage the war. Even though present at the scene of fighting, he among you who proves futile by an escape, should be overtaken and killed as he will be quality of disobeying the royal command.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य जृम्भितविक्षेपाद् व्यामिश्रा वै दिशो दश ।
रूपवानिव रुद्रस्य मन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ॥ ४५ ॥

उसने अँगड़ाई लेकर जो अङ्गोंका संचालन किया, उससे दसों दिशाएँ व्याकुल हो उठीं । वह कालरुद्रके अङ्गोंमें प्रकट हुए मूर्तिमान् क्रोधकी भाँति दिखायी देने लगा ॥ ४५ ॥

अवनु आकळिसुत्ता मैमुरिदाग दशदिक्कुगळु व्याकुलगॊण्डवु. अवनु कालरुद्रनल्लि प्रकटवाद मूर्तिमन्त क्रोधदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. teShu vaanara mukhyeShu = those monkey-chiefs; sthiteShu = standing; aashritya dvaaram = by taking recourse to the gate; diiptolkojjvala paaNiShu = with flaming torches in their hands; krodhaH aavishat = enraged; raavaNam = Ravana.

अनुवादः

Seeing those monkey-chiefs, standing at the gate, with flaming torches in their hands, Ravana was enraged with fury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भं च निकुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ ।
प्रेषयामास सङ्क्रुद्धो राक्षसैर्बहुभिः सह ॥ ४६ ॥

क्रोधसे भरे हुए रावणने कुम्भकर्णके दो पुत्र कुम्भ और निकुम्भको बहुत-से राक्षसोंके साथ भेजा ॥

क्रोधगॊण्ड रावणनु कुम्भकर्णन मक्कळाद कुम्भ मत्तु निकुम्भरन्नु अनेक राक्षसरॊन्दिगॆ युद्धक्कॆ कळिसिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. dasha dishaH = the ten directions; vyaamishraaH vai = were distracted; tasya = because of his; jR^imbhitavikShepaat = act of disorderly movement of his body due to yawning; adR^ishyataiva = and he looked like; manyuH = the wrath; rudrasya gaatreShu = manifest in the limbs of Rudra; ruupavaan = having a form.

अनुवादः

All the ten directions were distracted because of Ravana’s act of disorderly movement of his body due to yawning and he looked like the wrath manifest in the limbs of Rudra appearing with a form.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यूपाक्षः शोणिताक्षश्च प्रजङ्घः कम्पनस्तथा ।
निर्ययुः कौम्भकर्णिभ्यां सह रावणशासनात् ॥ ४७ ॥

यूपाक्षः शोणिताक्षश्च प्रजङ्घकम्पनस्तथा ।
निर्ययुः कौम्भकर्णिभ्यां सह रावणशासनात् ॥

रावणकी आज्ञासे यूपाक्ष, शोणिताक्ष, प्रजङ्घ और कम्पन भी कुम्भकर्णके दोनों पुत्रोंके साथ-साथ युद्धके लिये निकले ॥ ४७ ॥

रावणन आज्ञॆयन्तॆ यूपाक्ष, शोणिताक्ष, प्रजङ्घ मत्तु कम्पन इवरू कूड कुम्भकर्णन इब्बरु पुत्ररॊन्दिगॆ युद्धक्कागि हॊरटरु.॥47॥

पदच्छेदः

47. samkruddhaH = the enraged; saH = Ravana; preShayaamaasa = sent; ubhau = both; kumbham cha = Kumbha and ; nikumbham cha = Nikumbha; kumbhakarNaatmajau = the sons of Kumbhakarna; bahubhiH raakShasaiH saha = along with a multitude of demons.

अनुवादः

The enraged Ravana sent both Kumbha and Nimkumbha, the sons of Kumbhakarna, along with a multitude of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शशास चैव तान् सर्वान् राक्षसान् स महाबलान् ।
राक्षसा गच्छताद्यैव सिंहनादं च नादयन् ॥ ४८ ॥

शशास चैव तान्सर्वान् राक्षसान्सुमहाबलान् ।
राक्षसा गच्छ ताद्यैव सिंहनादं च नादयन् ॥

उस समय सिंहके समान दहाड़ते हुए रावणने उन समस्त महाबली राक्षसोंको आदेश दिया—‘वीर निशाचरो! इसी रातमें तुमलोग युद्धके लिये जाओ’ ॥ ४८ ॥

आग सिंहदन्तॆ गर्जिसुत्ता- ‘वीरनिशाचररे! इदे रात्रॆ नीवु युद्धक्कागि होगिरि’ ऎन्दु समस्त महाबलि राक्षसरिगॆ आदेश कॊट्टनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. raavaNa shaasanaat = by the orders of Ravana; yuupaakShaH = Yuupaksha; shoNitaakShashcha = Shonitaksha; prajaN^ghaH = prajangha; tathaa = and KampanaH = Kampana; kubhakarNibhyaam saha = along with the sons of Kumbhakarna; niryayuH = set out (for the battle).

अनुवादः

By the orders of Ravana, Yupaksha, Shonitaksha, Prajangha and Kampana along with the aforesaid sons of Kumbhakarna set out for the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु चोदितास्तेन राक्षसा ज्वलितायुधाः ।
लङ्काया निर्ययुर्वीराः प्रणदन्तः पुनः पुनः ॥ ४९ ॥

राक्षसराजकी आज्ञा पाकर वे वीर राक्षस हाथोंमें चमकीले अस्त्र-शस्त्र लिये बार-बार गर्जना करते हुए लङ्कापुरीसे बाहर निकले ॥ ४९ ॥

रावणन आज्ञॆ पडॆदु आ वीर राक्षसरु कैगळल्लि हॊळॆयुव अस्त्र-शस्त्रगळन्नु धरिसि पदेपदे गर्जिसुत्ता लङ्कॆ यिन्द हॊरटरु.॥49॥

पदच्छेदः

49. saH = Ravana; shashaasa cha = instructed; sarvaan = all; taan = those; mahaabalaan = mighty; raakShasaan = demons; raakShasaaH = O demons!; gachchhata = proceed; adyaiva = now itself; naadayan = bellowing; simhanaadam = a lion’s roar.

अनुवादः

Ravana instructed all those mighty demons thus, “O demons! Proceed now itself, bellowing a lion’s roar.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षसां भूषणस्थाभिर्भाभिः स्वाभिश्च सर्वशः ।
चक्रुस्ते सप्रभं व्योम हरयश्चाग्निभिः सह ॥ ५० ॥

ततस्तु चोदितास्तेन राक्षसा ज्वलितायुधाः । लङ्काया निर्ययूर्वीराः प्रणदन्तः पुनः पुनः ॥ ६-७५-५०

राक्षसोंने अपने आभूषणोंकी तथा अपनी प्रभासे और वानरोंने मशालकी आगसे वहाँके आकाशको प्रकाशसे परिपूर्ण कर दिया था ॥ ५० ॥

राक्षसरु तम्म आभूषणगळिन्द मत्तु तम्म प्रभॆयिन्द, वानरर पञ्जिन बॆळकिनिन्द अल्लिय आकाशवन्नु प्रकाशमयवागिसिदरु.॥50॥

पदच्छेदः

50. choditaaH = incited; tena = by Ravana; viiraaH = the aliant; raakShasaaH = demons; tataH = then; jvalitaayudhaaH = wearing shining weapons; praNadantaH = and roaring; punaH punaH = again and again; niryayuH = sallied forth; laN^kaayaaH = from Lanka.

अनुवादः

Incited by Ravana, the valiant demons then, wielding shining weapons and roaring repeatedly, sallied forth from Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र ताराधिपस्याभा ताराणां भा तथैव च ।
तयोराभरणाभा च ज्वलिता द्यामभासयत् ॥ ५१ ॥

तत्र ताराधिपस्याभा ताराणां च तथैव च ।
तयोराभरणाभा च ज्वलिता द्यामभासयत् ॥

चन्द्रमाकी, नक्षत्रोंकी और उन दोनों सेनाओंके आभूषणोंकी प्रज्वलित प्रभाने आकाशको प्रकाशित कर दिया था ॥ ५१ ॥

चन्द्रन, नक्षत्रगळ मत्तु ऎरडू सैन्यगळ आभूषणगळ प्रज्वलित प्रभॆयिन्द आकाशवन्नु प्रकाशितगॊळिसितु.॥51॥

पदच्छेदः

51. bhaabhiH = by the gleams; bhuuShaNa sthaabhiH = of ornaments; rakShasaam = of the demons; svaabhishcha = and by their own natural splendour; te = those demons; harayaH cha = and monkeys; agnibhiH saha = along with their fires; chakruH = made; vyoma = the sky; saprabham = fluorescent; sarvasaH = on all sides.

अनुवादः

By the gleams of ornaments worn by their own natural splendour, those demons and monkeys with their fires, made the sky fluorescent on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्द्राभा भूषणाभा च ग्रहाणां ज्वलतां च भा ।
हरिराक्षससैन्यानि भ्राजयामास सर्वतः ॥ ५२ ॥

चन्द्राभा भूषणाभा च गृहाणां ज्वलतां च भा ।
हरिराक्षससैन्यानि भ्राजयामास सर्वतः ॥

चन्द्रमाकी चाँदनी, आभूषणोंकी प्रभा तथा प्रकाशमान ग्रहोंकी दीप्तिने सब ओरसे राक्षसों और वानरोंकी सेनाओंको उद्भासित कर रखा था ॥ ५२ ॥

चन्द्रन बॆळदिङ्गळु, आभरणगळ प्रभॆ, प्रकाशमान ग्रहगळ दीप्तियिन्द ऎल्ल कडॆगळिन्द राक्षस मत्तु वानरर सैन्यगळन्नु बॆळगुत्तिद्दवु.॥52॥

पदच्छेदः

52. aabhaa = the effulgence; taaraadhisasya = of the moon; tatra = there; tathaiva cha = and; bhaa = the light; taaraaNaam = of the stars; aabharaNaabhaacha = and the splendour of the ornaments; tayoH = of both the armies; jvalitaa = blazing; abhaasayat dyaam = made the sky brilliant.

अनुवादः

The effulgence of the moon there, the light of the stars and the splendour of the ornaments of both the armies, while blazing, made the sky brilliant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र चार्धप्रदीप्तानां गृहाणां सागरः पुनः ।
भाभिः संसक्तसलिलश्चलोर्मिः शुशुभेऽधिकम् ॥ ५३ ॥

तत्र चार्ध्वप्रदीप्तानां गृहाणां सागरः पुनः ।
भाभिः संसक्तसलिलश्चलोर्मिः शुशुभेऽधिकम् ॥

चन्द्राभा भूषणाभा च ग्रहाणाम् ज्वलिता च भा । हरिराक्षससैन्यानि भ्राजयामास सर्वतः ॥ ६-७५-५३

लङ्काके अधजल गृहोंकी प्रभाका जलमें प्रतिबिम्ब पड़नेसे चञ्चल लहरोंवाला समुद्र अधिक शोभा पा रहा था ॥ ५३ ॥

लङ्कॆयल्लि अर्धसुट्ट गृहगळ प्रभॆयु जलदल्लि प्रतिबिम्बितवागि चञ्चलवाद समुद्रवु हॆच्चु शोभिसतॊडगितु.॥53॥

पदच्छेदः

53. chandraabha = the effulgence of the moon; bhuuShaNaabhaa cha = the splendour of the ornaments; bhaa cha = and the fluorescence; jvalitaa grahaaNaam = of the blazing planets; bhraajayaamaasa hariraakShasa sainyaani = made the armies of monkeys and demons glitter; sarvataH = on all sides.

अनुवादः

The effulgence of the moon, the splendour of the ornaments and the fluorescence of the blazing planets made the armies of monkeys and demons glitter on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पताकाध्वजसंयुक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।
भीमाश्वरथमातङ्गं नानापत्तिसमाकुलम् ॥ ५४ ॥
दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमरकार्मुकम् ।
तद् राक्षसबलं भीमं घोरविक्रमपौरुषम् ॥ ५५ ॥

पताकाध्वज संयुक्तमुत्तमासिपरश्चधम्
भीमाश्वरथमातङ्गं नानापत्तिसमाकुलम् ॥ दीप्तशूलगदाखड्गप्रासतोमर कार्मुकम् ।
तद्राक्षसबलं भीमं घोरविक्रम पौरुषम् ॥

राक्षसोंकी वह भयंकर सेना ध्वजा-पताकाओंसे सुशोभित थी । सैनिकोंके हाथोंमें उत्तम खड्ग और फरसे चमक रहे थे । भयानक घोड़े, रथ और हाथियोंसे एवं नाना प्रकारके पैदल सैनिकोंसे वह लैस थी । चमकते हुए शूल, गदा, तलवार, भाले, तोमर और धनुष आदिसे युक्त हुई वह सेना भयानक विक्रम एवं पुरुषार्थ प्रकट करनेवाली थी ॥ ५४-५५ ॥

राक्षसर आ भयङ्कर सैन्यवु ध्वज-पताकॆगळिन्द शोभिसुत्तित्तु. सैनिकर कैगळल्लि उत्तम खड्ग, कॊडलिगळु हॊळॆयुत्तिद्दवु. भयानक कुदुरॆ, आनॆ हागू नाना रीतिय पदातिगळिन्द अदु सम्पन्नवागित्तु. हॊळॆयुव शूल, गदॆ, कत्ति, गुराणि, तोमर, धनुस्सु मुन्तादवु गळिन्द कूडिद आ सैन्यवु भयानक विक्रम मत्तु पुरुषार्थ प्रकटिसुवन्तहुदागित्तु.॥54-55॥

पदच्छेदः

54. bhaabhiH = with the blazes; ardhapradiiptaanaam gR^ihaaNaam = of the half-scorched houses; tatra = there; saagaraH punaH = the ocean on its part; chalormiH = with its agitated waves; samsakta salilaH = with their waters mingled; shushubhe = shone; adhikam = abundantly.

अनुवादः

With the flames of the half-scorched houses there, the ocean on its part with its agitated waves mingled with water, shone abundantly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशे ज्वलितप्रासं किङ्किणीशतनादितम् ।
हेमजालाचितभुजं व्यावेष्टितपरश्वधम् ॥ ५६ ॥
व्याघूर्णितमहाशस्त्रं बाणसंसक्तकार्मुकम् ।
गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ॥ ५७ ॥
घोरं शूरजनाकीर्णं महाम्बुधरनिःस्वनम् ।

उस सेनामें भाले चमक रहे थे । सैकड़ों घुँघुरुओंका झंकार सुनायी पड़ता था । सैनिकोंकी भुजाओंमें सोनेके आभूषण बँधे हुए थे । उनके द्वारा फरसे चलाये जा रहे थे, बड़े-बड़े शस्त्र घुमाये जाते थे । धनुषपर बाणोंका संधान किया जाता था । चन्दन, पुष्पमाला और मधुकी अधिकतासे वहाँके महान् वातावरणमें अनुपम गन्ध छा रही थी । वह सेना शूरवीरोंसे व्याप्त तथा महान् मेघोंकी गर्जनाके समान सिंहनादसे निनादित होनेके कारण भयंकर दिखायी देती थी ॥ ५६-५७ १/२ ॥

आ सैन्यदल्लि भल्लॆगळु हॊळॆयुत्तिद्दवु. साविरारु गॆज्जॆगळ झेङ्कार केळि बरुत्तित्तु. सैनिकरु भुजगळल्लि स्वर्ण आभूषणगळु धरिसिद्दरु. कॊडलिगळन्नु बीसुत्ता, दॊड्ड दॊड्ड शस्त्रगळन्नु तिरुगिसुत्तिद्दरु. चन्दन, पुष्पमालॆ मत्तु मधुविनिन्दागि अल्लिय वातावरणदल्लि अनुपम परिमळवु पसरिसित्तु. आ सैन्यवु शूरवीररिन्द व्याप्त हागू मेघगर्जनॆयन्तह सिंहनाददिन्द भयङ्करवागि कण्डु बरुत्तित्तु.॥56-57½॥

तद् दृष्ट्वा बलमायातं राक्षसानां दुरासदम् ॥ ५८ ॥
सञ्चचाल प्लवङ्गानां बलमुच्चैर्ननाद च ।

तद्दृष्ट्वा बलमायान्तं राक्षसानां दुरासदम् ॥
सञ्चचाल प्लवङ्गानां बलमुच्चैर्ननाद च ।

राक्षसोंकी उस दुर्जय सेनाको आती देख वानर-सेना आगे बढ़ी और उच्च स्वरसे गर्जना करने लगी ॥

राक्षसर आ दुर्जय सैन्यवु बन्दिरुवुदन्नु नोडि वानर सैन्यवु मुन्दुवरिदु गट्टियागि गर्जिसतॊडगितु.॥58½॥

पदच्छेदः

55; 56; 57; 58. tat = that; raakShasabalam = army of demons; dadR^ishe = was looking; bhiimam = aweful; pataakaadhvaja samyuktam = with flags and banners; uttamaasipara shvadham = with excellent axes shaped like swords; bhiimaashvarathamaataN^gam = consisting of terrific horses; chariots and elephants; naanaapatti samaakulam = crowded with foot soldiers of every description; diipta shuula gaddakhaD^ga praasa tomarakaarmukam = distinguished by shining pikes; maces; swords; spears; lances and bows; ghora vikrama pauruSham = noted for its redoubtable valour and prowess; jvalita praasam = with shining lances; kiN^kiNiishata naaditam = rendered noisy by hundreds of tiny bells (tied around chariots; elephants etc); hemajaalaachita bhujam = the arms of its warriors adorned with sets of gold ornaments; vyaaveShTituparashvadham = axes being brandished; vyaaghuurNitamahaashastram = mighty weapons being waved about; baaNa samyukta kaarmukam = arrows being fitted to the bows; gandhamaalyamadhuutseka sammoditamahaanilam = the extensive atmosphere rendered fragrant by the abundance of sandal-paste; garlands and wine.

अनुवादः

That army of demons was looking awful with flags and banners, with excellent axes shaped like swords, consisting of terrific horses, chariots and elephants, crowded with foot-soldiers of every description, distinguished by shining pikes, maces, swords, spears, lances and bows, noted for its redoubtable valour and prowess, with shining lances and rendered noisy by hundreds of tiny bells (tied around chariots, elephants etc), the arms of its warriors adorned with sets of gold ornaments, their axes being brandished, mighty weapons being waved about, arrows fitted to the bows and the whole atmosphere rendered fragrant by the abundance of sandal paste, garlands and wine.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जवेनाप्लुत्य च पुनस्तद् बलं रक्षसां महत् ॥ ५९ ॥
अभ्ययात् प्रत्यरिबलं पतङ्गा इव पावकम् ।

घोरं शूरजनाकीर्णम् महाम्बुधरनिःस्वनम् । तद्दृष्ट्वा बलमायातं राक्षसानां दुरासदम् ॥ ६-७५-५९ संचचाल प्लवंगानां बलमुच्चैर्ननाद च ।

राक्षसोंकी विशाल सेना भी बड़े वेगसे उछलकर शत्रुसेनाकी ओर उसी तरह अग्रसर हुई, जैसे पतङ्ग आगपर टूट पड़ते हैं ॥ ५९ १/२ ॥

राक्षसर विशाल सैन्यवू वेगवागि नगॆयुत्ता पतङ्गवु बॆङ्किय मेलॆ मुगिबीळुवन्तॆ शत्रुसैन्यद कडॆगॆ मुन्दडि इट्टितु.॥59॥

पदच्छेदः

59. dR^iShTvaa = seeing; tat = that; raakShasaanaam balam = army of demons; aayuutam = which came; ghoramshuurajanaakiirNam = crowded with gallant warriors; mahaambudhara niH shvanam = thundered like huge clouds; duraasadam = which was difficult to assail; balam = the army; plavaNgaanaam = of monkeys; samchachaala = marched forth; uchchaiH nanaada cha = and made loud noise.

अनुवादः

Seeing the army of demons, which came crowded with gallant warriors, thundered like a huge cloud which was difficult to assail, the army of monkeys marched forth and made a loud noise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां भुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि ॥ ६० ॥
राक्षसानां बलं श्रेष्ठं भूयः परमशोभत ।

सैनिकोंकी भुजाओंके व्यापारसे जहाँ परिघ और अशनि झूम रहे थे, राक्षसोंकी वह उत्तम सेना बड़ी शोभा पा रही थी ॥ ६० १/२ ॥

भुजगळ कम्पनदिन्दागि परस्पर सङ्घर्षिसुत्तिद्द परिघ, वज्रायुधगळिन्द कूडिद्द आ राक्षसर श्रेष्ठवाद सैन्यवु अत्यन्त शोभिसुत्तित्तु.॥60½॥

पदच्छेदः

60. tat = that; mahat = large; balam punaH rakShasaam = army of demons on its part; pratyayaat = went; aaplutya javena = springing forward with all speed; pratyaribalam = towards the hostile army; patamgaaH iva = as moths; paavakam = towards a flame.

अनुवादः

That large army of demons on its part went springing forward with all speed, towards the hostile army, as moths towards a flame.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्रोन्मत्ता इवोत्पेतुर्हरयोऽथ युयुत्सवः ॥ ६१ ॥
तरुशैलैरभिघ्नन्तो मुष्टिभिश्च निशाचरान् ।

वहाँ युद्धकी इच्छावाले वानर उन्मत्त-से होकर वृक्षों, पत्थरों और मुक्कोंसे निशाचरोंको मारते हुए उनपर टूट पड़े ॥ ६१ १/२ ॥

युद्धद इच्छॆयुळ्ळ वानररु उन्मत्तरन्तागि वृक्षगळिन्द, बण्डॆगळिन्द, मुष्ठिगळिन्द निशाचररन्नु प्रहरिसुत्ता अवरन्नु आक्रमिसिदरु.॥61½॥

पदच्छेदः

61. shreShTham = the excellent; balam = army; teShaam raakShasaanaam = of those demons; bhuja paraamarsha vyaamR^iShTaparigha ashani = in which iron clubs and the tips of missiles being brandished through the action of their arms; ashobhata = shone; bhuuyaH param = all the more (brightly).

अनुवादः

The excellent army of those demons, in which iron clubs and the tips of missiles being brandished through the action of their arms, shone all the more brightly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथैवापततां तेषां हरीणां निशितैः शरैः ॥ ६२ ॥
शिरांसि सहसा जह्रू राक्षसा भीमविक्रमाः ।

इसी प्रकार भयानक पराक्रमी निशाचर भी अपने तीखे बाणोंसे सामने आये हुए वानरोंके मस्तक सहसा काट-काटकर गिराने लगे ॥ ६२ १/२ ॥

हीगॆये भयानक पराक्रमि निशाचररू कूड तम्म तीक्ष्ण बाणगळिन्द मुन्दॆ बन्द वानरर मस्तकगळन्नु कडिदु बीळिसुत्तिद्दरु.॥62½॥

पदच्छेदः

62. atha = thereafter; harayaH = the monkeys; yuyutsavaH = desirous to fight; tatra = there; abhighnantaH = striking; nishaacharaan = the demons; tarushailaiH = with trees; rocks; muShTibhiH cha = and fists; utpetuH = jumped up; unmattaaH iva = as though frenzied.

अनुवादः

Thereafter, the monkeys desirous to fight there, striking the demons with trees, rocks and fists, jumped up as though frenzied.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशनैर्हतकर्णाश्च मुष्टिभिर्भिन्नमस्तकाः ।
शिलाप्रहारभग्नाङ्गा विचेरुस्तत्र राक्षसाः ॥ ६३ ॥

वानरोंने भी दाँतोंसे निशाचरोंके कान काट लिये, मुक्कोंसे मार-मारकर उनके मस्तक विदीर्ण कर दिये और शिलाओंके प्रहारसे उनके अङ्ग-भङ्ग कर दिये । इस अवस्थामें वे राक्षस वहाँ विचर रहे थे ॥ ६३ ॥

वानररू कूड हल्लुगळिन्द निशाचरर किविगळन्नु कच्चि हरिदुबिट्टरु. मुष्टिगळिन्द हॊडॆदु तलॆयन्नु ऒडॆदुहाकिदरु. शिलाप्रहारदिन्द अङ्गभङ्गगॊळिसिदरु. ई स्थितियल्लि राक्षसरु अल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दरु.॥63॥

पदच्छेदः

63. tathaiva = likewise; raakShasaaH = the demons; bhiima vikramaaH = with their terrific prowess; sahasaa = instantly; jahruH = tore off; shiraamsi = the heads; teShaam hariiNaam = of those monkeys; aapatataam = bouncing upon them; nishitaiH sharaiH = with sharp arrow.

अनुवादः

Likewise, the demons with their terrific prowess instantly tore off the heads of those monkeys bouncing upon them, with sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामसिभिः शितैः ।
प्रवरानभितो जघ्नुर्घोररूपा निशाचराः ॥ ६४ ॥

तथैवाप्यपरे तेषां कपीनामसिभिः शितैः ।
प्रवीरानभितो जघ्नुर्घोररूपा निशाचराः ॥

दशनैर्हतकर्णाश्च मुष्टिभिर्भिन्नमस्तकाः ॥ ६-७५-६४ शिलाप्रहारभग्नाङ्ग विचेरुस्तत्र राक्षसाः ।

इसी प्रकार घोर रूपधारी निशाचरोंने भी मुख्य-मुख्य वानरोंको अपनी तीखी तलवारोंसे सर्वथा घायल कर दिया था ॥ ६४ ॥

हागॆये घोररूपधारि निशाचररू मुख्य मुख्य वानर रन्नु तम्म हरितवाद खड्गगळिन्द गायगॊळिसिदरु.॥64॥

पदच्छेदः

64. raakShasaaH = the demons; tatra = there; vicheruH = strolled; hatakarNaaH = with their ears bitten off; dashanaiH = with teeth; bhinna mastakaaH = with their skulls smashed; muShTibhiH = with fists; shilaaprahaara bhagnaaN^gaaH = and their limbs broken by the blows of crags.

अनुवादः

The demons there strolled in the streets of Lanka, with their ears bitten off with teeth, their skulls smashed with fists and their limbs broken by crag blows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

घ्नन्तमन्यं जघानान्यः पातयन्तमपातयत् ।
गर्हमाणं जगर्हान्यो दशन्तमपरोऽदशत् ॥ ६५ ॥

एक वीर जब दूसरे विपक्षी योद्धाको मारने लगता था, तब दूसरा आकर उसे मारने लगता था । इसी प्रकार एकको गिराते हुए योद्धाको दूसरा आकर धराशायी कर देता था । एककी निन्दा करनेवालेकी दूसरा निन्दा करता और एकको दाँतसे काटनेवालेको दूसरा आकर काट लेता था ॥ ६५ ॥

ऒब्ब वीरनु शत्रुपक्षद योधनन्नु कॊल्ल तॊडगिदाग इन्नॊब्बनु बन्दु अवनन्नु हॊडॆयुत्तिद्दनु. हीगॆ ऒब्बनु बीळिसुवुदन्नु नोडि इन्नॊब्बनु बन्दु अवनन्नु धराशायियागिसुत्तिद्दनु. ऒब्बनन्नु निन्दिसुववनन्नु इन्नॊब्बनु निन्दिसुत्तिद्दनु. ऒब्बनन्नु हल्लिनिन्द कडिदाग इन्नॊब्बनु बन्दु कच्चुत्तिद्दनु.॥65॥

पदच्छेदः

65. tathaiva = even so; apare = some other; nishaacharaaH = demons; ghoraruupaaH = with terrific forms; jaghnuH = struck; teShaam = those; pravaraan = chiefs; kapiinaam = of monkeys; shitaiH = with sharp; asibhiH = swords; abhitaH = on all sides (of the battle field).

अनुवादः

Even so, some demons with terrific form struck those chiefs among the monkeys, with sharp swords, on all sides of the battle field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देहीत्यन्यो ददात्यन्यो ददामीत्यपरः पुनः ।
किं क्लेशयसि तिष्ठेति तत्रान्योन्यं बभाषिरे ॥ ६६ ॥

घ्नन्तमन्यं जघानान्यः पातयन्तमपातयत् ॥ ६-७५-६६ गर्हमाणम् जगर्हन्यो दशन्तमपरोऽदशत् ।

एक आकर कहता कि ‘मुझे युद्ध प्रदान करो’ तो दूसरा उसे युद्धका अवसर देता था; फिर तीसरा कहता था कि ‘तुम क्यों क्लेश उठाते हो? मैं इसके साथ युद्ध करता हूँ ।’ इस तरह वे एक-दूसरेसे बातें करते थे ॥

ऒब्बनु बन्दु ‘ननगॆ युद्ध माडलु बिडु’ ऎन्दु हेळिदाग इन्नॊब्बनु युद्धद अवकाश कॊडुत्तिद्दनु. मूरनॆयवनु बन्दु ‘नीनेकॆ कष्टपडुवॆ’ नानु इवनॊन्दिगॆ युद्ध माडुवॆनु, हीगॆ परस्पर मातुगळन्नाडुत्तिद्दरु.॥66॥

पदच्छेदः

66. anyaH = another; jaghaana = killed; anyam = the one; ghnantam = who was killing; upaatayat = threw down; paatayantam = the one who was throwing down (another); anyaH = another; agarha = scolded; garhamaaNam = the one who was scolding; aparaH = and another; adashat = chewed; dashantam = the one who was chewing.

अनुवादः

One warrior killed the one who was killing another, a second one threw down the one throwing down another; a third one scolded another who was scolding the other one; while a fourth one chewed the one chewing another.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विप्रलम्भितशस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।
समुद्यतमहाप्रासं मुष्टिशूलासिकुन्तलम् ॥ ६७ ॥
प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम् ।
वानरान् दश सप्तेति राक्षसा जघ्नुराहवे ॥ ६८ ॥
राक्षसान् दश सप्तेति वानराश्चाभ्यपातयन् ।

विप्रलम्बितशस्त्रं च विमुक्त कवचायुधम् ।
समुद्यत महाप्रासं यष्टिशूलासि कुन्तलम् ॥ प्रावर्तत महारौद्रं युद्धं वानररक्षसाम् ।
वानरान् दश सप्तेति राक्षसा जघ्नुराहवे ॥
राक्षसान् दश सप्तेति वानराश्वाभ्यपातयन् ॥

उस समय वानरों और राक्षसोंमें बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा । हथियार गिर जाते, कवच और अस्त्र-शस्त्र छूट जाते, बड़े-बड़े भाले ऊँचे उठे दिखायी देते तथा मुक्कों, शूलों, तलवारों और भालोंकी मार होती थी । उस युद्धस्थलमें राक्षस दस-दस या सात-सात वानरोंको एक साथ मार गिराते थे और वानर भी दस-दस या सात-सात राक्षसोंको एक साथ धराशायी कर देते थे ॥ ६७-६८ १/२ ॥

आग वानररिगू, राक्षसरिगू भयङ्कर युद्ध नडॆयितु. आयुधगळु बीळुत्तिद्दवु. कवच अस्त्र-शस्त्रगळु कळचि बीळुत्तिद्दवु. ऎत्ति हिडिद दॊड्ड दॊड्ड भल्लॆगळु काणुत्तिद्दवु. मुष्टिगळिन्द, शूल, खड्गगळिन्द प्रहार नडॆयुत्तित्तु. आ युद्धदल्लि राक्षसरु हत्तु हत्तु, एळेळु वानररन्नु ऒट्टिगॆ कॊल्लुत्तिद्दरु हागू वानररू हत्तत्तु, एळेळु राक्षसरन्नु ऒट्टिगॆ नॆलसम माडुत्तिद्दरु.॥67-68॥

पदच्छेदः

67. anyaH = one; tatra = there; deheti = said “Give me the blow”; anyaH = another; dadaati = said “He is giving”; aparaH punaH = yet another; dadaamiiti = said “I am giving”; babhaasShire anyonyam = some talked with one another; kim kleshayati = saying; “Why do you take pains?”; tiShTha iti = and saying “wait”.

अनुवादः

There, one said “Give me the blow. Another said, “He is giving”. Yet another said, “I am giving” some talked with one another, saying “Wait. Why do you take pains?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचध्वजम् ।
बलं राक्षसमालम्ब्य वानराः पर्यवारयन् ॥ ६९ ॥

राक्षसोंके वस्त्र खुल गये, कवच और ध्वज टूट गये तथा उस राक्षसी सेनाको रोककर वानरोंने सब ओरसे घेर लिया ॥ ६९ ॥

राक्षसर वसगळु कळचिद, कवच, ध्वज तुण्डाद आ राक्षस सैन्यवन्नु तडॆदु वानररु ऎल्ल कडॆगळिन्द आक्रमण माडिदरु.॥69॥

पदच्छेदः

68; 69. mahaaraudram = that very terrific; yuddham = battle; vaanara raakShasaam = between monkeys and demons; vipralambhita shastram = having its weapons made futile; vimukta kavachaayudham = (some) weapons dug into armours; samudyata mahaapraasam = long lances lifted up; yaShTishuulaasi samkulam = fists; pikes; swords and spears used as weapons of war.

अनुवादः

In that very terrific war between monkeys and demons, some weapons were made futile. Some weapons were dug into armours. Long lances were lifted up. Fists, pikes, swords and spears were used as weapons of war.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः ॥ ७५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पचहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎप्पत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥75॥