०७४ हनुमता हिमालयप्रयाणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

After having been struck by Brahma’s missile released by Indrajit, Rama and Lakshmana became unconscious. Sixty-seven crores of monkeys fainted. Hanuma and Vibhishana, however in consciousness, roared about in the battle-front with torches in their hands, making a search of Jambavan. They find Jambavan. Jambavan requests Hanuma to proceed to Himalayas, by crossing over the ocean and to bring four important herbs, viz. Mrita Sanjivani, Vishalya karani, Suvarna karani and Sandhani; so as to bring succour to the fainted army of monkeys. Hanuma begins his journey to Himalayas and reaches Mount Rishabha, where the wonderful herbs exist. Hanuma searches for the four wonderful herbs. But the herbs appear invisible for him. Hanuma uproots the mountain clothed with the four celestial herbs and carries it along with him. Inhaling the odour of those herbs, Rama, Lakshmana and all the monkeys regain their normal health.

स्रोतः: valmikiramayan.net

74. जाम्बवान् के आदेशसे हनुमान् जी का हिमालयसे दिव्य ओषधियोंके पर्वतको लाना और उन ओषधियोंकी गन्धसे श्रीराम, लक्ष्मण एवं समस्त वानरोंका पुनः स्वस्थ होना

तयोस्तदासादितयो रणाग्रे
मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम् ।
सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो
न चापि किञ्चित् प्रतिपेदिरे ते ॥ १ ॥

युद्धके मुहानेपर जब वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण निश्चेष्ट होकर पड़ गये, तब वानर-सेनापतियोंकी वह सेना किंकर्तव्यविमूढ हो गयी । सुग्रीव, नील, अङ्गद और जाम्बवान् को भी उस समय कुछ नहीं सूझता था ॥

पदच्छेदः

1. raNaagre = In the battle-front; tadaa = then; tayoH = (while) Rama and Lakshmana; saaditayoH = were knocked down senseless; sainyam = the army; hariyuuthapaanaam = of monkey-leaders; mumoha = fainted; te = those; sugriivaniilaaN^gadajaambavanto api = Sugreeva; Nila; Angada and Jambavan too; napratipedire = could not find out; kimchit = even a little (of what to do).

अनुवादः

Then, in the battle-front, Rama and Lakshmana were knocked down senseless. The army of monkey-leaders fainted. Sugreeva, Nila, Angada and Jambavan could not understand what to do.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युद्धभूमियल्लि राम-लक्ष्मणरिब्बरू निश्चेष्टिरागि बिद्दाग वानर सेनापतिगळ सैन्यवु किङ्कर्तव्य मूढवायितु. सुग्रीव, नील, अङ्गद मत्तु जाम्बवन्तरिगू आग एनू तोचलिल्ल.॥.॥

ततो विषण्णं समवेक्ष्य सर्वं
विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः ।
उवाच शाखामृगराजवीरा-
नाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ २ ॥

ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यं । विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः । उवाच शाखामृगराजवीरान् । नाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ॥ ६-७४-२

उस समय सबको विषादमें डूबा हुआ देख बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ विभीषणने वानरराजके उन वीर सैनिकोंको आश्वासन देते हुए अनुपम वाणीमें कहा— ॥ २ ॥

पदच्छेदः

2. samavekShya = seeing; sarvam = the entire army; viShaNNam = looking worried; vibhiiShaNaH = Vibhishana; variShThaH = the best; buddhimataam = among the intelligent; tataH = then; uvaacha = spoke; aashvaasayan = consoling; shaakhaa mR^iga raajaviiraan = the warriors of Sugreeva the lord of monkeys; apratimaiH = matchless; vachobhiH = words.

अनुवादः

Seeing the entire army looking worried, Vibhishana, the best among the intelligent ones, spoke the following matchless words, consoling the warriors of Sugreeva, the lord of monkeys:

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग ऎल्लरू विषाददल्लि मुळुगिरुवुदन्नु नोडि बुद्धिवन्तरल्लि श्रेष्ठविभीषणनु वानरराजनु आ वीर सैनिकरिगॆ आश्वासनॆयन्नु कॊडुत्ता अनुपम वाणियिन्द नुडिदनु.॥.॥

मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो
यदार्यपुत्रौ ह्यवशौ विषण्णौ ।
स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ
यत्सादिताविन्द्रजितास्त्रजालैः ॥ ३ ॥

मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो । यदार्यपुत्राववशौ विषण्णौ । स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ । यत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ॥ ६-७४-३

‘वानर वीरो! आपलोग भयभीत न हों । यहाँ विषादका अवसर नहीं है; क्योंकि इन दोनों आर्यपुत्रोंने ब्रह्माजीके वचनोंका आदर एवं पालन करते हुए स्वयं ही हथियार नहीं उठाये थे; इसीलिये इन्द्रजित् ने इन दोनोंको अपने अस्त्र-समूहोंसे आच्छादित कर दिया था । अतएव ये दोनों भाई केवल विषादग्रस्त (मूर्च्छित) हो गये हैं (इनके प्राणोंपर संकट नहीं आया है) ॥ ३ ॥

वानरवीररे ! नीवु भय पडबेडिरि. इदु विषादिसुव समयवल्ल; एकॆन्दरॆ इवरिब्बरू आर्यपुत्ररु ब्रह्मदेवर मातन्नु आदरिसि, पालिसलु स्वतः आयुधवन्नु ऎत्तलिल्ल. इदरिन्द इन्द्रजितनु इवरिब्बरन्नु तन्न अस्त्रसमूहदिन्द आच्छादितगॊळिसिद्दनु. आद्दरिन्द इवरिब्बरु केवल मूर्छितरागिद्दारॆ. (इवरिगॆ यावुदे प्राणसङ्कटविल्ल..॥3॥

पदच्छेदः

3. udvahantau = honouring; vaakyam = the spell; svayambhuvaH = sacred of Brahma the creator; aaryaputrau = the two sons of venerable Dasaratha; yat = for which reason; saaditau = they were knocked down; astrajaalaiH = by a multitude of missiles; indrajitaa = of Indrajit; yat = and for which reason; avashau = losing their free-will; viShaNNau = and becoming dejected; maa bhiShTa = do not be afraid; naasti = there is no; viShaadakaala = time for despondency; atra = here.

अनुवादः

“Honouring the spell sacred of Brahma the creator, the two sons of the venerable Dasaratha have actually lost their free will and became dejected and have allowed themselves to be knocked down by the missiles of Indrajit. Hence do not be afraid. There is no occasion for despondency now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत्
स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवीर्यम् ।
तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौ
निपातितौ कोऽत्र विषादकालः ॥ ४ ॥

तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत् । त्स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवेगम् । तन्मानयन्तौ यदि राजपुत्रौ । निपातितौ को अत्र विषादकालः ॥ ६-७४-४

‘स्वयम्भू ब्रह्माजीने यह उत्तम अस्त्र इन्द्रजित् को दिया था । ब्रह्मास्त्रके नामसे इसकी प्रसिद्धि है और इसका बल अमोघ है । संग्राममें उसका समादर—उसकी मर्यादाकी रक्षा करते हुए ही ये दोनों राजकुमार धराशायी हुए हैं; अतः इसमें खेदकी कौन-सी बात है?’ ॥ ४ ॥

स्वयम्भू ब्रह्मदेवरु ई उत्तम अस्त्रवन्नु इन्द्रजितुविगॆ कॊट्टिद्दरु. इदु ब्रह्मास्त्रवॆन्दु प्रसिद्धवागिदॆ. इदर बल अमोघवागिदॆ. सङ्ग्रामदल्लि इदर आदर मर्यादॆयन्नु रक्षिसुत्ता इवरिब्बरू राजकुमाररु मलगिरुवरु; आद्दरिन्द इदरल्लि यावुदे खेदद मातिल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. etat = this; braahmam paramaastram = excellent missile presided over by Brahma the creator amoghaviiryam = with never-failing strength; dattam = was given; svayambhuvaa = by Brahma; tasmai = to Indrajit; maanayantau = honouring; tat = it; rajaputrau = the two princes; nipaatitau = were made to fall down; yudhi = in battle; kaH = what is the use of; viShaada kaalaH = a time for despondency; atra = here.

अनुवादः

“This excellent missile, presided over by Brahma the creator, with never-failing strength, was given to Indrajit by Brahma. Honouring it, Rama and Lakshmana the princes fell down in battle. This not a time for despondency here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्ममस्त्रं ततो धीमान् मानयित्वा तु मारुतिः ।
विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमानिदमब्रवीत् ॥ ५ ॥

ब्राह्ममस्त्रं तदा धीमान्मानयित्वा तु मारुतिः । विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमांस्तमथाब्रवीत् ॥ ६-७४-५

विभीषणकी बात सुनकर बुद्धिमान् पवनकुमार हनुमान् ने ब्रह्मास्त्रका सम्मान करते हुए उनसे इस प्रकार कहा— ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

5. tataH = then; hanumaan = Hanuma; dhiimaan = the intelligent one; maarutiH = and the son of wind-god; maanayitvaa = honouring; braahmam astram = the missile of Brahma; shrutvaa = and hearing; vibhiiShaNa vachaH = the words of Vibhishana; abraviit = spoke; idam = these words.

अनुवादः

Then, the intelligent Hanuma, the son of wind-god, paying honour to the missile presided over by Brahma and hearing the words of Vibhishana, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणन मातन्नु केळि बुद्धिवन्त मारुतियु ब्रह्मास्त्रवन्नु सम्मानिसुत्ता अवनल्लि हीगॆ हेळिदनु -॥.॥

अस्मिन्नस्त्रहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् ।
यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे ॥ ६ ॥

अस्मिन्नस्त्रेहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् ।
यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे ॥

अस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् । यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे ॥ ६-७४-६

‘राक्षसराज! इस अस्त्रसे घायल हुए वेगशाली वानर-सैनिकोंमें जो-जो प्राण धारण करते हों, उन-उनको हमें चलकर आश्वासन देना चाहिये’ ॥ ६ ॥

राक्षस राजने! ई अस्त्रदिन्द गायगॊण्डु बदुकिरुव वेगशालि वानर सैनिकरिगॆ नावु होगि आश्वासनॆ यन्नु नीडबेकु.॥6॥

तावुभौ युगपद् वीरौ हनूमद्राक्षसोत्तमौ ।
उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः ॥ ७ ॥

उस समय रात हो गयी थी, इसलिये हनुमान् और राक्षसप्रवर विभीषण दोनों वीर अपने-अपने हाथमें मसाल लिये एक ही साथ रणभूमिमें विचरने लगे ॥ ७ ॥

आग रात्रॆयागित्तु, अदरिन्द हनुमन्त मत्तु राक्षसप्रवर विभीषणरिब्बरू वीररु तम्म कैयल्लि पञ्जन्नु हिडिदुकॊण्डु ऒट्टिगॆ रणभूमियल्लि विचरिसुत्तिद्दरु..॥7॥

पदच्छेदः

7. tau = those; ubhau = two; viirau = valiant; hanuumadraakShasottamau = Hanuma and Vibhishana; yugapat = together; tadaa = then; raatrau = at that night; ulkaahastau = with torches in their hands; vicheratuH = roamed about; raNashiirShe = in the battle-front.

अनुवादः

Both those valiant ones, Hanuma and Vibhishana, together at that time of the night, roamed about in the battle-front, with torches in their hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः ।
स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ ८ ॥
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृताम् ।
शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुन्धराम् ॥ ९ ॥

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलि शिरोधरैः ।
स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभि संवृताम् ।
शस्त्रॆೖश्च पतितैर्दिप्तैर्ददृशाते वसुन्धराम् ॥

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलि शिरो धरैः । स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः ॥ ६-७४-८ पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् । शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुन्धराम् ॥ ६-७४-९

जिनकी पूँछ, हाथ, पैर, जाँघ, अंगुलि और ग्रीवा आदि अङ्ग कट गये थे, अतएव जो अपने शरीरोंसे रक्त बहा रहे थे, ऐसे पर्वताकार वानरोंके गिरनेसे वहाँकी सारी भूमि सब ओरसे पट गयी थी तथा वहाँ गिरे हुए चमकीले अस्त्र-शस्त्रोंसे भी आच्छादित हो गयी थी । हनुमान् और विभीषणने इस अवस्थामें उस युद्धभूमिका निरीक्षण किया ॥ ८-९ ॥

बाल, कै-कालु, तॊडॆ, बॆरळु, कत्तु मुन्ताद अवयवगळु तुण्डागि, शरीरदिन्द रक्त हरिसुत्ता पर्वताकारद वानररु बिद्दु अल्लिय भूमियॆल्ल तुम्बिहोगित्तु हागू हॊळॆयुव अस्त्र-शस्त्रगळिन्द अल्लि मुच्चिहोगित्तु. ई स्थितियल्लिद्द रणभूमियन्नु हनुमन्त मत्तु विभीषणरु नोडिदरु.॥8-9॥

पदच्छेदः

8; 9. dadR^ishaate = (Hanuma and Vibhishana) saw; vasumdharaam = the earth; abhisamvR^itaam = covered; samaatataH = on all sides; vaanaraiH = with monkeys; parvataakaaraiH = of mountainous forms; bhinna patitaiH laaNguula hastorupaadaaN^gulishirodharaiH = fallen with their tails; arms; thighs; feet; fingers and heaps of heads broken; sravadbhiH = with oozing; kShatajam = blood; gatraiH = from their limbs; prasravadbhiH = and urine flowing out; diiptaiH shastraishcha = as also covered with flaming weapons.

अनुवादः

Hanuma and Vibhishana saw the battle-field, covered on all sides, with mountain-sized monkeys fallen with heir tails, arms, thighs, feet, fingers and heaps of heads fractured with blood oozing from their limbs and urine flowing out. The earth was also covered with flaming weapons fallen around.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् ।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ १० ॥
मैन्दं नलं ज्योतिर्मुखं द्विविदं चापि वानरम् ।
विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान् रणे ॥ ११ ॥

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् ।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं चापि वानरम् ।
विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान्रणे ॥

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् । गवाक्षम् च सिष्जेंणम् च वेगदर्शनमाहुकम् ॥ ६-७४-१० मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा । विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान्रणे ॥ ६-७४-११

सुग्रीव, अङ्गद, नील, शरभ, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, नल, ज्योतिर्मुख तथा द्विविद—इन सभी वानरोंको हनुमान् और विभीषणने युद्धमें घायल होकर पड़ा देखा ॥ १०-११ ॥

सुग्रीव, अङ्गद, नील, शरभ, गन्धमाधन, जाम्बवन्त, सुषेण, वेगदर्शि, मैन्द, नल, ज्योतिर्मुख मत्तु द्विविद इवरॆल्ल वानररु युद्धदल्लि गायगॊण्डु बिद्दिरुवुदन्नु हनुमन्त, विभीषणरु नोडिदरु.॥10-11॥

पदच्छेदः

10; 11. vibhiShaNaH = Vibhishana; hanuumaamcha = and Hanuma; dadR^ishaate = saw; sugriivam = Sugreeva; aN^gadam = Angada; niilam = Nila; sharabham = Sharabha; gandhamaadanam = Gandhamadana; gavaakSham = Gavaksha; suSheNam cha = Sushena; vegadarshinamevacha = Vegadarshi; maindam = Mainda; nalam = Nala; jyotimukham = Jyotimukha; vaanaram chaapi = and a monkey called; dvividam = Dvivida; hataan = who were struck down; raNe = in battle.

अनुवादः

Vibhishana and Hanuma saw Sugreeva, Angada, Nila, Sharabha, Gandhamadana, Gavaksha, Sushena, Vegadarshi, Mainda, Nala, Jyotimukha and a monkey called Dvivida, who were struck down on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम् ।
अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयम्भुवः ॥ १२ ॥

ब्रह्माजीके प्रिय अस्त्र—ब्रह्मास्त्रने दिनके चार भाग व्यतीत होते-होते सरसठ करोड़ वानरोंको हताहत कर दिया था । जब केवल पाँचवाँ भाग—सायाह्नकाल शेष रह गया, तब ब्रह्मास्त्रका प्रयोग बंद हुआ था ॥ १२ ॥

ब्रह्मदेवर प्रिय अस्त्र-ब्रह्मास्त्रवु हगलिन नाल्कु भाग कळॆयुवष्टरल्लि अरवत्तेळु कोटि वानररन्नु संहरिसित्तु. केवल ऐदनॆयभाग सायाह्णकाल उळिदिरुवाग ब्रह्मास्त्रद प्रयोग निन्तुहोगित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. vallabhena = by the cherished missile; svayambhuvaH = of Brahma; the self-born creator; sapta ShaSTiH = sixty seven; koTyaH = crores; tarasvinaam vaanaraaNaam = of energetic monkeys; hataaH = were struck down; ahnaH paN^chama sheSheNa = in the fifth and last period* of the day.

अनुवादः

Sixty seven crores of powerful monkeys were struck down by the cherished missile of Brahma, the self-born creator, in the fifth and last period* of the day.

टिप्पनी

*The twelve hours of the day were commonly divided into five parts consisting of six Ghatikas (or two hours and twenty four minutes) each. They were known by the names of PraataH (early morning), Sangava (forenoon), Madhyaahva (midday), Aparaahna (afternoon) and Saayaahna (evening).

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् ।
मार्गते जाम्बवन्तं च हनूमान् सविभीषणः ॥ १३ ॥

सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् ।
मार्गते जाम्बवन्तं च हनुमान्स विभीषणः ॥

सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् । मार्गते जाम्बवन्तं स्म हनूमान्सविभीषणः ॥ ६-७४-१३

समुद्रके समान विशाल एवं भयंकर वानर-सेनाको बाणोंसे पीड़ित देख विभीषणसहित हनुमान् जी जाम्बवान् को ढूँढ़ने लगे ॥ १३ ॥

समुद्रदन्तिरुव विशाल हागू भयङ्कर वानर सैनिकरु बाणगळिन्द पीडितरागिरुवुदन्नु विभीषण सहित हनुमन्तनु नोडि जाम्बवन्तनन्नु हुडुकतॊडगिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. hanuman = Hanuma; savibhiiShaNaH = along with Vibhishana; maargate = was searching; jaambavantam = for Jambavan; dR^iShTvaa = while looking at bhiimam balam = the terrific army; baaNaarditam = wounded by the arrows; saagaraughanibham = and appearing like a tide of an ocean.

अनुवादः

Hanuma, along with Vibhishana, began to search for Jambavan, while looking at the terrific army (wounded by the arrows) which appeared like the tide of an ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम् ।
प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम् ॥ १४ ॥
दृष्ट्वा समभिसङ्क्रम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् ।
कच्चिदार्य शरैस्तीक्ष्णैर्न प्राणा ध्वंसितास्तव ॥ १५ ॥

ब्रह्माजीके पुत्र वीर जाम्बवान् एक तो स्वाभाविक वृद्धावस्थासे युक्त थे, दूसरे उनके शरीरमें सैकड़ों बाण धँसे हुए थे; अतः वे बुझती हुई आगके समान निस्तेज दिखायी देते थे । उन्हें देखकर विभीषण तुरंत ही उनके पास गये और बोले—‘आर्य! इन तीखे बाणोंके प्रहारसे आपके प्राण निकल तो नहीं गये?’ ॥ १४-१५ ॥

ब्रह्मदेवर पुत्र वीर जाम्भवन्तनु स्वाभाविक मुदुकनागिद्दनु, अवन शरीरदल्लि नूरारु बाणगळु चुच्चिद्दवु; आद्दरिन्द अवनु उपशमनगॊण्ड अग्नि यन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु. अवनन्नु नोडि विभीषणनु अवन बळिगॆ होगि हेळिदनु - आर्यने! ई हरितवाद बाणगळ प्रहारदिन्द निन्न प्राणगळु विनाशहॊन्दिल्लवल्ल.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. dR^iShTvaa = looking at; prajaapati sutam Jambavan; the son of Brahma; yuktam = who was endowed with; svabhaava jarayaa = old age by nature; vR^iddham = an elderly person; chitam = looking conspicuous; shara shataiH = with hundreds of arrows; viiram = and a valiant with hundreds of arrows; viiram = and a valiant person; paavakam iva = looking like fire; shyamantam = which was extinguishing; paulastyaH = Vibhishana; sama bhisamkramya = approaching abraviit = spoke; vaakyam = the him; following words.

अनुवादः

Looking at Jambavan, the son of Brahma, who was naturally bequeathed with old age, an elderly person, with his body conspicuous of hundreds of arrows and a valiant person looking like an extinguishing fire, Vibhishana approached him and spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुङ्गवः ।
कृच्छ्रादभ्युद‍‍्गिरन् वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १६ ॥

विभीषणकी बात सुनकर ऋक्षराज जाम्बवान् बड़ी कठिनाईसे वाक्यका उच्चारण करते हुए इस प्रकार बोले— ॥ १६ ॥

विभीषणन मातन्नु केळि ऋक्षराजा जाम्बवन्तनु बहळ कष्टदिन्द तडवरिसुत्ता ई प्रकार हेळिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

15; 16. aarya = O venerable one!; tava = your; praaNaaH = lives; na dhvamsitaaH kashchit = are not destroyed whatsoever indeed; tiikShNaiH sharaiH = by the sharp arrows!; shrutvaa = hearing; vibhiiShaNa vachaH = the words of Vibhishana; jaambavaan = Jambavan; R^ikSha puNgavaH = the foremost among bears; abraviit = spoke; idam vachanam = these words; abhyudgivan = uttering; vaakyam = the words; kR^ichchhraat = with difficulty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैर्ऋतेन्द्र महावीर्य स्वरेण त्वाभिलक्षये ।
विद्धगात्रः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥ १७ ॥

नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेण त्वाभिलक्षये । विद्धगात्रः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ॥ ६-७४-१७

‘महापराक्रमी राक्षसराज! मैं केवल स्वरसे तुम्हें पहचान रहा हूँ । मेरे सभी अङ्ग पैने बाणोंसे बिंधे हुए हैं, अतः मैं आँख खोलकर तुम्हें नहीं देख सकता ॥ १७ ॥

महापराक्रमि राक्षसराजने! नानु केवल निन्न स्वरदिन्द गुरुतिसिदॆ. नन्न सर्वाङ्गक्कॆ चूपाद बाणगळु नॆट्टिवॆ; आद्दरिन्द नानु कण्णुबिट्टु निन्नन्नु नोडलारॆ..॥17॥

पदच्छेदः

17. nairR^itendra = O leader of the demons; mahaaviirya = with a great prowess!; abhilakShaye = I am recognizing; tvaa = you; svareNa = by your voice; na pashyaami = I cannot see; tvaam = you; chakShuShaa = with the eye; viddhagaatraH = as my limbs wee struck; shitaiH = with sharp; baaNaiH = arrows.

अनुवादः

“O Vibhishana, the leader of demons, with a great prowess! I am able to recognize you by your voice alone. Pierced with sharp arrows, I am not able to see you with my eyes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च सुव्रत ।
हनूमान् वानरश्रेष्ठः प्राणान् धारयते क्वचित् ॥ १८ ॥

अन्दना सुप्रजा येन मातरिश्वा च सुवृत ।
हनुमान्वानर श्रेष्ठः प्राणान् धारयते क्वचित् ॥

अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च नैरृत । हनूमान्वानरश्रेष्ठः प्राणान्धारयते क्व चित् ॥ ६-७४-१८

‘उत्तम व्रतके पालक विभीषण! यह तो बताओ, जिनको जन्म देनेसे अञ्जनादेवी उत्तम पुत्रकी जननी और वायुदेव श्रेष्ठ पुत्रके जनक माने जाते हैं, वे वानरश्रेष्ठ हनुमान् कहीं जीवित हैं?’ ॥ १८ ॥

सुव्रतने! विभीषणने! अञ्जनादेविय उत्तम पुत्र हागू वायुदेवर श्रेष्ठ पुत्र वानरश्रेष्ठ हनुमन्तनु जीविसिरुवनल्ल.॥18॥

पदच्छेदः

18. suvrata = O Vibhishana; of good manners!; hanuman = (Does) Hanuma; vaanara shreShThaH = the foremost among monkeys; yena = because of whom; aN^janaa = Anjana (his mother); maatarishraacha = and the wind-god; suprajaaH = are his blessed parents; praaNaandharayate = holding his lives; kvachit = anywhere?

अनुवादः

“O Vibhishana, of good manners! Does Hanuma, the foremost among monkeys, because of whom, Anjana (his mother) and the wind-god are his blessed parents survive, holding his life any where nearby?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः ।
आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात् पृच्छसि मारुतिम् ॥ १९ ॥

जाम्बवान् का यह प्रश्न सुनकर विभीषणने पूछा— ‘ऋक्षराज! आप दोनों महाराजकुमारोंको छोड़कर केवल पवनकुमार हनुमान् जी को ही क्यों पूछ रहे हैं? ॥ १९ ॥

जाम्बवन्तन ई प्रश्नॆयन्नु केळि विभीषणनु केळिदनु - यक्षराजने! महाराजकुमाररिब्बरन्नु बिट्टु नीनु केवल हनुमन्तनन्ने एकॆ केळुत्तिरुवॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. shrutvaa = hearing; vaakyam = the words; jaambavataH = of Jambavan; vibhiiShaNaH = Vibhishana; uvaacha = spoke; idam = these; vaakyam = words; kasmaat = why; pR^ichchhasi = do you ask; maarutim = about Hanuma; atikramya = leaving unnoticed; aaryaputrau = the venerable sons of Dasaratha?

अनुवादः

Hearing the words of Jambavana, Vibhishana spoke the following words, “why do you enquire about Hanuman, passing over the venerable sons of Dasaratha?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे ।
आर्य सन्दर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः ॥ २० ॥

‘आर्य! आपने न तो राजा सुग्रीवपर, न अङ्गदपर और न भगवान् श्रीरामपर ही वैसा स्नेह दिखाया है, जैसा पवनपुत्र हनुमान् जी के प्रति आपका प्रगाढ़ प्रेम लक्षित हो रहा है’ ॥ २० ॥

आर्यने! नीनु पवनपुत्र हनुमन्तन मेलॆ इरुव प्रगाध प्रेमदष्टु, सुग्रीवन मेलॆ, अङ्गदन मेलॆ हागू श्रीरामन मेलॆयू स्नेह काणुवुदिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. aarya = O venerable one!; yathaa = how; paraH = an exceptional; snehaH = affection; samdarshitaH = is shown; vaayusute = in Hanuma; naiva = (the same) is neither shown; sugriive = in Sugreeva; raajam = the king; na aN^gade = nor in Angada; na raaghave.api = nor even in Rama.

अनुवादः

“O venerable one! The exceptional affection, you are showing towards Hanuma, is not being shown towards Sugreeva or Angada or even Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान् वाक्यमब्रवीत् ।
शृणु नैर्ऋतशार्दूल यस्मात् पृच्छामि मारुतिम् ॥ २१ ॥

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान्वाक्यमब्रवीत् । शृणु नैरृतशार्दूल यस्मात्पृच्छामि मारुतिम् ॥ ६-७४-२१

विभीषणकी यह बात सुनकर जाम्बवान् ने कहा— ‘राक्षसराज! सुनो । मैं पवनकुमार हनुमान् जी को क्यों पूछता हूँ—यह बता रहा हूँ ॥ २१ ॥

विभीषणन मातन्नु केळि जाम्बवन्त हेळिदनु- राक्षसराजने! नानु पवनकुमार हनुमन्तनन्नु एकॆ केळुत्तिद्देनॆ ऎम्बुदन्नु हेळुत्तेनॆ, केळु.॥21॥

पदच्छेदः

21. shrutvaa = hearing; vibhiiShaNa vachaH = the words of Vibhishana; jaambavaan = Jambavan; abraviit = spoke; vaakyam = the following words; nairR^ita shaarduula = O the foremost among demons; shR^iNu = hear; yasmaat = why; pR^ichchhaami = I am asking; maarutim = about Hanuma.

अनुवादः

Hearing the words of Vibhishana, Jambavan replied as follows: “O the foremost among demons! Listen to me, why I am enquiring about Hanuma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिञ्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम् ।
हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि मृता वयम् ॥ २२ ॥

‘यदि वीरवर हनुमान् जीवित हों तो यह मरी हुई सेना भी जीवित ही है—ऐसा समझना चाहिये और यदि उनके प्राण निकल गये हों तो हमलोग जीते हुए भी मृतकके ही तुल्य हैं ॥ २२ ॥

ई वीरवर हनुमन्तनु बदुकिद्दरॆ ई सत्तिरुव सैन्यवू जीवितवे आगिदॆ ऎन्दु तिळि. अवन प्राणगळु हॊरटुहोदरॆ नावु बदुकिद्दरू सत्तन्तॆये सरि.॥22॥

पदच्छेदः

22. asmin viire = If this brave Hanuma; jiivati = is surviving; balam = the (whole) army; hatamapi = even if killed; ahatam = is unhurt; hanuumati = If Hanuma; ujghitapraaNe = has given up his life; vayam = we; mR^itaaH = are dead; jiivantaH api = even though living.

अनुवादः

“If that brave Hanuma is surviving, the whole army even if killed, is unhurt. On the other hand, if Hanuma has given up is life, we are all dead, even though living.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धरते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि ।
वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत् ॥ २३ ॥

धरते मारुतिस्तात मारुत प्रतिमो यदि ।
वैश्वानरसमो वीर्ये जीविशाता ततो भवेत् ॥

ध्रियते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि । वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत् ॥ ६-७४-२३

‘तात! यदि वायुके समान वेगशाली और अग्निके समान पराक्रमी पवनकुमार हनुमान् जीवित हैं तो हम सबके जीवित होनेकी आशा की जा सकती है’ ॥ २३ ॥

अय्या! वायुविनन्तह वेगशालि, अग्नियन्तॆ पराक्रमि पवनकुमार हनुमन्तनु जीविसिद्दरॆ, नावॆल्लरू बदुकुळियलु आशिसबहुदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. taata = O dear child!; maarutiH yadi = Hanuma; maaruta pratimaH = equal to the wind; vaishvaanara samaH = and equal to the fire; viirye = in prowess; dharate = survives; tataH = then; jiivitaashe bhavet = there is a hope to live (for us).

अनुवादः

“O dear child! If Hanuma, who is equal to the wind and the fire in prowess, survives; then there is a hope for all of us to survive.'

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वृद्धमुपागम्य विनयेनाभ्यवादयत् ।
गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान् मारुतात्मजः ॥ २४ ॥

ततो वृद्धमुपागम्य नियमेनाभ्यवादयत् ।
गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान्मारुतात्मजः ॥

बूढ़े जाम्बवान् के इतना कहते ही पवनपुत्र हनुमान् जी उनके पास आ गये और दोनों पैर पकड़कर उन्होंने विनीतभावसे उन्हें प्रणाम किया ॥ २४ ॥

वृद्ध जाम्बवन्तनु हीगॆ हेळुत्तले पवननन्दन हनुमन्तनु अवन बळिगॆ बन्दनु मत्तु विनीतनागि कालिगॆ बिद्दु प्रणाम माडिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tataH = thereafter; hanuman = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; upaagamya = approaching; NR^iddham = the elderly Jambavan; abhyavaadayat = offered his salutation; gR^ihya paade = by grasping the feet; jaambavataH = of Jambavan; vinayaat = with modesty.

अनुवादः

Thereafter, Hanuma the son of wind-god approaching the elderly Jambavan, offered his salutation, by grasping the feet of Jambavan with modesty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं तदा विव्यथितेन्द्रियः ।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते स्मर्क्षपुङ्गवः ॥ २५ ॥

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं तथापि व्यथितेन्द्रियः । पुनर्जातमिवात्मानं स मेने ऋक्षपुङ्गवः ॥ ६-७४-२५

हनुमान् जी की बात सुनकर उस समय ऋक्षराज जाम्बवान् ने, जिनकी सारी इन्द्रियाँ बाणोंके प्रहारसे पीड़ित थीं, अपना पुनर्जन्म हुआ-सा माना ॥ २५ ॥

हनुमन्तनु ध्वनि केळुत्तले जाम्बवन्तनिगॆ ऎल्ल इन्द्रियगळ बाणगळ प्रहारदिन्द पीडितवागिद्दरू, तन्न पुनर्जन्मवादन्तॆ अनिसितु.॥25॥

पदच्छेदः

25. shrutvaa = hearing; vaakyam = the words; hanumataH = of Hanuman; plavagottamaH = Jambavan; the foremost among monkeys; vivyathitendriyaH = with perturbed organs of senses; manyate = considered; jaatamiva = to have born; aatmaanam = himself; punaH = again.

अनुवादः

Hearing the voice of Hanuma, Jambavan, the foremost among monkeys, with perturbed senses, considered himself as though born again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान् ।
आगच्छ हरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ॥ २६ ॥

ततोऽब्रवीन्महातेजा हनुमन्तं स जाम्बवान् ।
आगच्छ हरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि ॥

फिर उन महातेजस्वी जाम्बवान् ने हनुमान् जी से कहा—‘वानरसिंह! आओ, सम्पूर्ण वानरोंकी रक्षा करो ॥ २६ ॥

मत्तॆ आ महातेजस्वी जाम्बवन्तनु हनुमन्तनल्लि हेळिदनु- वानरसिंहने! बा! समस्त वानररन्नु रक्षिसु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tataH = then; saH = that; jaambavaan = Jambavan; mahaatejaaH = of great splendour; abraviit = spoke; hanuumantam = to Hanuma (as follows); aagachchha = come on; harishaarduula = O foremost of demons!; traatum arhasi = you ought to protect; vaanaraan = the monkeys.

अनुवादः

Thereafter, that Jambavan of great splendour spoke to Hanuma as follows: “Come on, O foremost of monkeys! You ought to protect the lives of monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा ।
त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन ॥ २७ ॥

‘तुम्हारे सिवा दूसरा कोई पूर्ण पराक्रमसे युक्त नहीं है । तुम्हीं इन सबके परम सहायक हो । यह समय तुम्हारे ही पराक्रमका है । मैं दूसरे किसीको इसके योग्य नहीं देखता ॥ २७ ॥

नीनल्लदॆ बेरॆ यारू पूर्ण पराक्रमदिन्द कूडिल्ल. नीने इवरॆल्लर सहायकनागु. ईग निन्न पराक्रमद समयवागिदॆ. बेरॆ यारन्नू इदक्कॆ योग्यवागि नानु नोडुवुदिल्ल.॥27॥

पदच्छेदः

27. tvam = you; paramaH = are the great; sakhaa = companion; eShaam = for these monkeys; vikram paryaaptaH = by your copious prowess; na anyaH = there is no other person; ayam = this; tvatparaakrama kaalaH = is the time to show your prowess; na pashyaami = I do not see; kamchana = any; anyam = other person.

अनुवादः

“You are the great companion for these monkeys, by your copious prowess. There is no other person. This is the appropriate time to show your prowess. I do not see any other person to do it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय ।
विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ ॥ २८ ॥

‘तुम रीछों और वानरवीरोंकी सेनाओंको हर्ष प्रदान करो और बाणोंसे पीड़ित हुए इन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणके शरीरसे बाण निकालकर इन्हें स्वस्थ करो ॥ २८ ॥

नीनु करडि मत्तु वानरवीरर सैन्यक्कॆ हर्ष तन्दु कॊट्टु, बाणगळिन्द पीडितराद राम-लक्ष्मणर शरीरदिन्द बाणगळन्नु कित्तु स्वस्थगॊळिसु.॥28॥

पदच्छेदः

28. praharShaya = cheer up; aniikaani = the armies; R^ikShavaanara viiraaNaam = of warriors; kuru = make; etau = these; saaditau = tormented; raama lakShmana too; vishalyau = healed of the arrow-wounds.

अनुवादः

“Cheer up the martial warriors of both monkeys and bears. Heal Rama and Lakshmana from their arrow-wounds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम् ।
हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनूमन् गन्तुमर्हसि ॥ २९ ॥

‘हनूमन्! समुद्रके ऊपर-ऊपर उड़कर बहुत दूरका रास्ता तै करके तुम्हें पर्वतश्रेष्ठ हिमालयपर जाना चाहिये ॥

हनुमन्त! समुद्रद मेलिनिन्द हारि बहळ दूरद दारि क्रमिसि नीनु पर्वतश्रेष्ठ हिमालयक्कॆ होगबेकु.॥29॥

पदच्छेदः

29. hanuumaan = O Hanuma!; arhasi = you ought; gantum = to go; himavantam = to Himalaya; nagashreShTham = the foremost of mountains; gatvaa = by traveling; uparyupari = higher and higher over; paramam = the large; saagaram = ocean.

अनुवादः

“O Hanuma! You ought to go to Himalaya, the foremost of mountains, by traveling higher and higher over the large ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः काञ्चनमत्युच्चमृषभं पर्वतोत्तमम् ।
कैलासशिखरं चात्र द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ ३० ॥

ततः काञ्चनमत्युग्रमृषभं पर्वतोत्तमम् । कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ॥ ६-७४-३०

‘शत्रुसूदन! वहाँ पहुँचनेपर तुम्हें बहुत ही ऊँचे सुवर्णमय उत्तम पर्वत ऋषभका तथा कैलास-शिखरका दर्शन होगा ॥ ३० ॥

शत्रुसूदन! अल्लिगॆ होदाग निनगॆ बहळ ऎत्तर सुवर्णमय उत्तम ऋषभपर्वत हागू कैलास शिखरद दर्शनवागुवुदु.॥30॥

पदच्छेदः

30. ariniShuudana = O annihilator of enemies!; tataH = thereupon; drakShyasi = you will see; tatra = there; R^iShabham = Mount Rishabha; parvatottamam = the excellent mountain; kailaasa shikharam = and the peak of Kailasa; kaaN^chanam = of golden hue; atyugram = and very much powerful.

अनुवादः

“O annihilator of enemies! Thereafter, you will see there the Mount Rishabha, the excellent mountain and the very much powerful peak of Kailasa, with a golden hue.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम् ।
सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्योषधिपर्वतम् ॥ ३१ ॥

तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम् । सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्वतम् ॥ ६-७४-३१

‘वीर! उन दोनों शिखरोंके बीचमें एक ओषधियोंका पर्वत दिखायी देगा, जो अत्यन्त दीप्तिमान् है । उसमें इतनी चमक है, जिसकी कहीं तुलना नहीं है । वह पर्वत सब प्रकारकी ओषधियोंसे सम्पन्न है ॥ ३१ ॥

वीरने! आ ऎरडु पर्वतद नडुवॆ ऒन्दु औषधिय अत्यन्त दीप्तिमन्त पर्वत कण्डु बन्दीतु. अदु ऎणिसलारदष्टु हॊळॆयुत्तिदॆ. आ पर्वतवु ऎल्ल प्रकारद औषधिगळिन्द युक्तवागिदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. viira = O valiant Hanuma!; madhye = in the midst; tayoH = of those; shikharayoH = two peaks; drakShyasi = you will see; pradiiptam = a blazing; atulaprabham = and unequally brilliant; oShadhiparvatam = herbal mountain; sarvauShadhiyutam = containing all kinds of herbs.

अनुवादः

“O valiant Hanuma! In the midst of these two peaks, you will see a blazing and unequally brilliant herbal mountain, containing all kinds of herbs.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः ।
द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्तीर्दिशो दश ॥ ३२ ॥

तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः ।
द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्तिर्दिशो दश ॥

तस्य वानरशार्दूलचतस्रो मूर्ध्नि सम्भवाः । द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्त्यो दिशो दश ॥ ६-७४-३२

‘वानरसिंह! उसके शिखरपर उत्पन्न चार ओषधियाँ तुम्हें दिखायी देंगी, जो अपनी प्रभासे दसों दिशाओंको प्रकाशित किये रहती हैं ॥ ३२ ॥

वानरसिंहने! अदर शिखरदल्लि उत्पन्नवाद नाल्कु औषधिगळु निनगॆ कण्डुबन्दीतु. अवु तन्न प्रभॆयिन्द दशदिक्कुगळन्नु प्रकाशितगॊळिसुत्तिरुत्तवॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. vaanara shaarduula = O foremost of monkeys!; sambhavaaH = sprouted; tasya muurdhni = on the head of that mountain; chatusraH = are four; oShadhayaH = herbs; diiptaaH = which are blazing; drakShyasi = you can see; diiptayantiiH = them; illuminating; dashaH = the ten; dishaH = quarters.

अनुवादः

“O foremost of monkeys! Sprouted on the head of that mountain, are four blazing herbs. You can see them, illuminating the ten quarters.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि ।
सुवर्णकरणीं चैव सन्धानीं च महौषधीम् ॥ ३३ ॥

मृतसञ्जीविनीं चैव विशल्यकरणीमपि ।
सुवर्ण्यकरणीं चैव सन्धानीं च महौषधीम् ॥

मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीम् अपि । सौवर्णकरणीं चैव सन्धानीं च महौषधीम् ॥ ६-७४-३३

‘उनके नाम इस प्रकार हैं—मृतसञ्जीवनी, विशल्यकरणी, सुवर्णकरणी और संधानी नामक महौषधि ॥

अवुगळ हॆसरु- मृतसञ्जीविनी, विशल्यकरणी, सुवर्ण करणी, सन्धानि ऎन्दु इवॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. mR^ita sanjivaniimchaiva = (you can see) Mrita sanjiivani (capable of restoring the dead to life) and also; vishalyakaraNiim api = Vishalyakarani (capable of extracting weapons and healing all wounds inflicted by weapons); suvarNakaraNiimchaiva = Suvarna karani (restoring the body to its original complexion); samdhaaniimcha = and sandhani (capable of joining severed limbs or fractured bones); mahauShadhim = the great herb.

अनुवादः

“You can see there, Mrita Sanjivani (capable of restoring the dead to life), Vishalyakarani (capable of extracting weapons and healing all wounds inflicted by weapons), Suvarnakarani (restoring the body to its original complexion) and Sandhani, the great herb (capable of joining severed limbs or fractured bone).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताः सर्वा हनुमन् गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।
आश्वासय हरीन् प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मज ॥ ३४ ॥

ताः सर्वा हनुमन्गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि । आश्वासय हरीन्प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मजः ॥ ६-७४-३४

‘हनुमन्! पवनकुमार! तुम उन सब ओषधियोंको लेकर शीघ्र लौट आओ और वानरोंको प्राणदान देकर आश्वासन दो’ ॥ ३४ ॥

पवनकुमार हनुमन्तने! नीनु आ ऎल्ल औषधिगळन्नु बेगनॆ तॆगॆदुकॊण्डु बा हागू वानररिगॆ प्राणदान कॊट्टु, आश्वासनॆ कॊडु.॥34॥

पदच्छेदः

34. hanuman = O Hanuma!; arhasi = you ought; aagantum = to come; kShipram = quickly; gR^ihya = by taking; sarvaaH = all; taaH = of them; gandhavahaatmaja = O son of wind-god!; aashvaasaya = bring succour; hariin = to the monkeys; yojya praaNaiH = by injecting lives into them.

अनुवादः

“O Hanuma! Bring all those herbs quickly. O son of wind-god! Bring succour to the monkeys, by injecting lives into them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान् मारुतात्मजः ।
आपूर्यत बलोद्धर्षैर्वायुवेगैरिवार्णवः ॥ ३५ ॥

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान्हरिपुङ्गवः । आपूर्यत बलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ॥ ६-७४-३५

जाम्बवान् की यह बात सुनकर वायुनन्दन हनुमान् जी उसी तरह असीम बलसे भर गये, जैसे महासागर वायुके वेगसे व्याप्त हो जाता है ॥ ३५ ॥

जाम्बवन्तन मातन्नु केळि वायुनन्दन हनुमन्तनु महासागरवु वायुवेगदिन्द व्याप्त वागुवन्तॆ, आसीम बलदिन्द तुम्बिकॊण्डनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. shrutvaa = hearing; vaakyam = the words; jaambaataH = of Jamabvan; hanuman = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; aapuuryata = was infused; baloddharShaiH = with animated strength; arNavaH iva = as the ocean; vaayuvegaiH = elevates with the force of the wind.

अनुवादः

Hearing the words of Jambavan, Hanuma the son of wind-god was infused with animated strength, as the ocean gets animated with the force of the wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन् पर्वतोत्तमम् ।
हनूमान् दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ३६ ॥

स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तरम् । हनूमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ॥ ६-७४-३६

वीर हनुमान् एक पर्वतके शिखरपर खड़े हो गये और उस उत्तम पर्वतको पैंरोंसे दबाते हुए द्वितीय पर्वतके समान दिखायी देने लगे ॥ ३६ ॥

वीर मारुतियु ऒन्दु पर्वतद शिखरदल्लि निन्तु, आ उत्तम पर्वतवन्नु कालिनिन्द ऒत्तुत्ता इन्नॊन्दु पर्वतदन्तॆ कण्डुबन्दनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. parvatataTaagrasthaH = standing on the summit of Trikuta mountain; piiDayau = and pressing; parvatottamam = the foremost of mountains; saH hanuumaan = that Hanuma; viiraH = the valiant monkey; dR^ishyate = appeared; dvitiiyaH parvataH iva = like a second mountain.

अनुवादः

Standing on the summit of Trikuta mountain and pressing the foremost of mountains (with his feet), that valiant Hanuma appeared like a second mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरिपादविनिर्भग्नो निषसाद स पर्वतः ।
न शशाक तदात्मानं वोढुं भृशनिपीडितः ॥ ३७ ॥

हरिपादविनिर्भग्नो निषसाद स पर्वतः ।
न शशाक तदात्मानं सोढुं भृशनिपीडितः ॥

हरिपादविनिर्भिन्नो निषसाद स पर्वतः । न शशाक तदात्मानं सोढुं भृशनिपीडितः ॥ ६-७४-३७

हनुमान् जी के चरणोंके भारसे पीड़ित हो वह पर्वत धरतीमें धँस गया । अधिक दबाव पड़नेके कारण वह अपने शरीरको भी धारण न कर सका ॥ ३७ ॥

हनुमन्तनु चरणगळ भारदिन्द आ पर्वतवु भूमियॊळगॆ सेरिहोयितु. हनुमन्तन हॆच्चाद पादपीडनॆयिन्द आ पर्वतवु तन्न इरुविकॆयन्नु उळिसिकॊळ्ळलिल्ल.॥37॥

पदच्छेदः

37. tadaa = then; bhR^isha piiDitaH = increasingly pressed; haripaada vinirbhagnaH = and bent by Hanuma’s feet; saH parvataH = that mountain; na shashaaka = was not able; voDhum = bear; aatmaanam = itself; niShasaada = and sank.

अनुवादः

Then, increasingly pressed and bent by Hanuma’s feet, that mountain was not able to bear its weight and sank.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः ।
शृङ्गाणि च व्यकीर्यन्त पीडितस्य हनूमता ॥ ३८ ॥

हनुमान् जी के भारसे पीड़ित हुए उस पर्वतके वृक्ष उन्हींके वेगसे टूटकर पृथ्वीपर गिर पड़े और कितने ही जल उठे । साथ ही उस पहाड़की चोटियाँ भी ढहने लगीं ॥

हनुमन्तन भारदिन्द पीडितवाद आ पर्वतद वृक्षगळु अदर वेगदिन्द तुण्डागि भूमिगॆ बिद्दुहोदवु. ऎष्टो उरिदु होयितु. जॊतॆगॆ आ पर्वतद शिखरगळु कुसिदु होदुवु.॥38॥

पदच्छेदः

38. nagaaH = the trees; tasya = on that mountain; piiDitasya = pressed; hanuumataa = by Hanuma; petuH = fell; bhuumau = to the ground; jajvaluH cha = and caught fire; harivegaat = due to rapidity of Hanuma; shR^iN^gaaNi cha = its peaks also; vyashiiryanta = got broken.

अनुवादः

The trees on that mountain, pressed by Hanuma, fell to the ground and caught fire due to rapidity of Hanuma. Its peaks also got broken.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् सम्पीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले ।
न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे ॥ ३९ ॥

हनुमान् जी के दबानेपर वह श्रेष्ठ पर्वत हिलने लगा । उसके वृक्ष और शिलाएँ टूट-फूटकर गिरने लगीं; अतः वानर वहाँ ठहर न सके ॥ ३९ ॥

हनुमन्तनु ऒत्तिदाग आ श्रेष्ठ पर्वत नडुगतॊडगितु. अदर वृक्ष मत्तु शिलॆगळु ऒडॆदु तुण्डागि बीळतॊडगितु. आद्दरिन्द वानररु अल्लि निल्ललारदादरु.॥39॥

पदच्छेदः

39. vaanaraaH = the monkeys; na shekuH = were unable; sthaatum = to stand; tasmin nagottame = on that excellent mountain; ghuurNamaane = which started to reel; sampiiDyamaane = while being pressed severely; bhagnadrumashilaatale = as the trees standing on it and the rocks got broken.

अनुवादः

The monkeys were unable to stand on that excellent mountain, which started to reel, while being pressed severely by Hanuma, as the trees standing on it and the rocks got broken.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा ।
लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत् तदा ॥ ४० ॥

स घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा । लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत्तदा ॥ ६-७४-४०

लङ्काका विशाल और ऊँचा द्वार भी हिल गया । मकान और दरवाजे ढह गये । समूची नगरी भयसे व्याकुल हो उस रातमें नाचती-सी जान पड़ी ॥ ४० ॥

लङ्कॆय विशाल ऎत्तरवाद द्वारवू नडुगिहोयितु. मनॆगळु कुसिदु होदुवु. इडी नगरिये भय दिन्द व्याकुलवागि रात्रियल्लि कुणियुत्तिदॆये ऎन्दॆनिसुत्तित्तु.॥40॥

पदच्छेदः

40. traasaakulaa = confounded with panic; laN^kaa = the City of Lanka; ghuurNita mahaadvaaraa = whose principal gates were broken; prabhagnagR^ihagopuraa = whose houses and town-gates were shattered; abhavat = appeared; pranR^itteva = as though dancing; raatrau = at night.

अनुवादः

Confounded with panic, the City of Lanka, whose principal gates were broken, whose houses and town-gates were shattered, appeared as though dancing at night.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृथिवीधरसङ्काशो निपीड्य पृथिवीधरम् ।
पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः ॥ ४१ ॥

पृथिवीधरसङ्काशो निपीड्य धरणीधरम् । पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः ॥ ६-७४-४१

पर्वताकार पवनकुमार हनुमान् जी ने उस पर्वतको दबाकर पृथ्वी और समुद्रमें भी हलचल पैदा कर दी ॥

पर्वताकार मारुतियु आ पर्वतवन्नु ऒत्तिदाग पृथवि मत्तु समुद्रगळू अल्लोलकल्लोलवादुवु.॥41॥

पदच्छेदः

41. maarutaatmajaH = Hanuma; pR^ithiviidhara samkaashaH = like a mountain; nipiiDya = pressing hard; pR^ithiviidharam = the mountain; kShobhayaamaasapR^ithiviim saarNavaam = caused the earth along with the ocean to shake.

अनुवादः

Pressing hard the mountain, Hanuma equal to a mountain, caused the earth along with the ocean to shake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरुरोह तदा तस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् ।
मेरुमन्दरसङ्काशं नानाप्रस्रवणाकुलम् ॥ ४२ ॥

तदनन्तर वहाँसे आगे बढ़कर वे मेरु और मन्दराचलके समान ऊँचे मलय पर्वतपर चढ़ गये । वह पर्वत नाना प्रकारके झरनोंसे व्याप्त था ॥ ४२ ॥

अनन्तर अल्लिन्द मुन्दरिदु अवनु मेरु मन्दराचलदन्तॆ ऎत्तरवाद अनेक जलपातगळिन्द कूडिद्द मलया चलवन्नु हत्तिदनु.॥42॥

नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलम् ।
सेवितं देवगन्धर्वैः षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ॥ ४३ ॥

वहाँ भाँति-भाँतिके वृक्ष और लताएँ फैली थीं । कमल और कुमुद खिले हुए थे । देवता और गन्धर्व उस पर्वतका सेवन करते थे तथा वह साठ योजन ऊँचा था ॥ ४३ ॥

अल्लि बगॆ बगॆय वृक्षलतॆगळु हब्बिद्दवु. कमल कुमुदगळु अरळिद्दवु. अरवत्तु योजन ऎत्तरवाद आ पर्वतवन्नु देवतॆगळु गन्धर्वरु सेविसुत्तिद्दरु.॥43॥

विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् ।
नानामृगगणाकीर्णं बहुकन्दरशोभितम् ॥ ४४ ॥

विद्याधर, ऋषि-मुनि तथा अप्सराएँ भी वहाँ निवास करती थीं । अनेक प्रकारके मृगसमूह वहाँ सब ओर फैले हुए थे तथा बहुत-सी कन्दराएँ उस पर्वतकी शोभा बढ़ाती थीं ॥ ४४ ॥

विद्याधररु, ऋषि-मुनि, अप्सरॆयरु अल्लि वासिसुत्तिद्दरु. अनेक रीतिय मृगपक्षिगळु ऎल्लॆडॆ व्यापिसिकॊण्डिद्दवु. अनेक कन्दरगळिन्द आ पर्वत शोभिसुत्तित्तु.॥44॥

सर्वानाकुलयंस्तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान् ।
हनूमान् मेघसङ्काशो ववृधे मारुतात्मजः ॥ ४५ ॥

पवनकुमार हनुमान् जी वहाँ रहनेवाले यक्ष, गन्धर्व और किन्नर आदि सबको व्याकुल करते हुए मेघके समान बढ़ने लगे ॥ ४५ ॥

मारुतात्मजनु अल्लि वासिसुव यक्ष, गन्धर्व, किन्नर मुन्तादवरन्नु व्याकुलगॊळिसुत्ता मेघ दन्तॆ बॆळॆयतॊडगिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

42; 43; 44; 45. tadaa = then; tasmaat = from that mountain; hariH = Hanuma; aarursha = ascended; malayaparvatam = Mount Malaya; meru mandara samkaasham = appearing like Mounts Meru and Manadara; naanaaprasravaNaakulam = filled with several kinds of cascades; naanaadrumalataakiirNam = full of many trees and creepers; vikaasikamalotpalam = having Kamala and utpala lotuses blooming; sevitam = visited; devagandharvaiH = by celestials and celestial musicians; uchchhritam ShaShTiyojanam = having a height of sixty Yojanas; niShevitam = frequented by; vidyaadharaiH = Vidyadharas; munigaNaiH = a number of sages; apsarobhiH = and Apsaras the nymphs; naanaamR^igagaNaakiirNam = filled with various kinds of animate troupes; bahukandarashobhitam = and illuminated with many caves; hanuumaan = Hanuma; tatra = there; vavR^iddhe = grew; (his body); meghasamkaashaH = appearing like a cloud; aakulayan = bewildering; yakShagandharva kimnaraan = Yakshas; Gandharvas and Kinnaras.

अनुवादः

From that mountain, Hanuma then ascended Mount Malaya, appearing as Mounts Meru and Mandara, filled with several kinds of cascades, full of many trees and creepers, having Kamala and Utpala lotuses blooming, visited by celestials and celestial musicians, having a height of sixty Yojanas (four hundred eighty miles), frequented by Vidyodharas, a number of sages and Apsaras the nymphs, filled with various kinds of animal-troupes and illuminated by many caves, Hanuma grew his body, appearing like a cloud, bewildering Yakshas, Gandharvas and Kinnaras.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम् ।
विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ ४६ ॥

पद्ब्यां तु शैलमापीड्य बडवामुखवन्मुखम् ।
विवृत्योग्रं ननादोच्छैस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥

पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम् । विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन्निव राक्षसान् ॥ ६-७४-४६

वे दोनों पैरोंसे उस पर्वतको दबाकर और वडवानलके समान अपने भयङ्कर मुखको फैलाकर निशाचरोंको डराते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ ४६ ॥

अवनु ऎरडू कालुगळिन्द आ पर्वतवन्नु अदुमि, वडवानलदन्तॆ तन्न भयङ्कर बायियन्नु अगलिसि, निशाचररन्नु हॆदरिसुत्ता जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. aavidhya = pressing hard; shailam = the mountain; padbhyaam = with his feet; vivR^itya = opening; ugram mukham = his terrific mouth; baDabaamukhavat = like a submarine fire; traasayan = and frightening; rajaniicharaan = the demon; (Hanuma); nanaada = roared; uchchaiH = with a loud voice.

अनुवादः

Pressing the mountain hard with his feet, opening his terrific mouth which shone like a submarine fire and frightening the demons, Hanuma roared loudly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमुत्तमम् ।
लङ्कास्था राक्षसव्याघ्रा न शेकुः स्पन्दितुं क्वचित् ॥ ४७ ॥

तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमद्भुतम् । लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ॥ ६-७४-४७

उच्च स्वरसे बारम्बार गर्जते हुए हनुमान् जी का वह महान् सिंहनाद सुनकर लङ्कावासी श्रेष्ठ राक्षस भयके मारे कहीं हिल-डुल भी न सके ॥ ४७ ॥

गट्टियागि पदे पदे गर्जिसुत्तिरुव हनुमन्तन आ महा सिंहनादवन्नु केळि लङ्कॆय निवासि श्रेष्ठ राक्षसरु भयदिन्दागि स्तब्धरादरु.॥47॥

पदच्छेदः

47. shrutvaa = hearing; tasya uttamam ninadam = his loud noise; naanadyamaanasya = roaring clamorously; raakShasavyaaghraaH = the foremost of demons; laN^kasthaaH = residing in Lanka; na shekuH = were not able; spanditum = to stir; kvachit = anywhere.

अनुवादः

Hearing his loud noise, roaring clamorously, the foremost of demons residing in the City of Lanka, were not able to stir anywhere.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नमस्कृत्वा समुद्राय मारुतिर्भीमविक्रमः ।
राघवार्थे परं कर्म समीहत परन्तपः ॥ ४८ ॥

नमस्कृत्वाथ समुद्राय मारुतिर्भीमविक्रमः ।
राघवार्थे परं कर्म समीहत परन्तपः ॥

नमस्कृत्वाथ रामाय मारुतिर्भीमविक्रमः । राघवार्थे परं कर्म समैहत परन्तपः ॥ ६-७४-४८

शत्रुओंको संताप देनेवाले भयानक पराक्रमी पवनकुमार हनुमान् जी ने समुद्रको नमस्कार करके श्रीरामचन्द्रजीके लिये महान् पुरुषार्थ करनेका निश्चय किया ॥ ४८ ॥

भयानक पराक्रमि परन्तप पवननन्दन हनुमन्तनु समुद्रक्कॆ वन्दिसि श्रीरामनिगागि महापुरुषार्थवन्नु माडलु निश्चयिसिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. maarutiH = Hanuma; paramtapaH = the annihilator of enemies; bhiimavikramaH = and having a terrific prowess; namaskR^ityaa = offering salutation; samudraaya = to the ocean; samiihata = made up his mind; param = to embark on a prime; karma = act; raaghavaarthe = for the sake of Rama.

अनुवादः

Hanuma of terrific prowess, annihilator of his enemies, after offering salutation to the ocean, made up his mind to embark on a prime act for the sake of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पं
विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुच्य ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभ-
मापुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः ॥ ४९ ॥

स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पं
विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुच्च ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभ-
मापुप्लुवॆ व्योम्नि स चण्डवेगः ॥

स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पं । विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुञ्च्य । विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम् । आपुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः ॥ ६-७४-४९

वे अपनी सर्पाकार पूँछको ऊपर उठाकर पीठको झुकाकर दोनों कान सिकोड़कर और वडवामुख अग्निके समान अपना मुख फैलाकर प्रचण्डवेगसे आकाशमें उड़े ॥ ४९ ॥

अवनु तन्न सर्पाकार बालवन्नु मेलक्कॆत्ति, बॆन्नुबग्गिसि, ऎरडू किविगळन्नु हिन्दक्कॆ मडचि, मडवामुख अग्नियन्तॆ बाय्दॆरॆदु प्रचण्ड वेगदिन्द आकाशक्कॆ नॆगॆदनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. udyamya = raising; puchchham = his tail; bhujaN^gakalpam = which resembled a serpent; vinamya = bending; pR^iShTham = his back; nikuchya = contracting; shravaNe = his ears; vivR^itya = and opening; vaktram = his mouth; ugram ba Dabaamukhaabham = which shore like a terrific submarine fire; saH = Hanuma; aapupluve = jumped; vyomni = into the sky; sachaN^Da vegaH = with a headlong speed.

अनुवादः

Raising his tail which resembled on serpent, bending his back, contracting his ears and opening his month which shone like a terrific submarines-fire, Hanuma jumped into the sky, with a head long speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वृक्षखण्डांस्तरसा जहार
शैलान् शिलाः प्राकृतवानरांश्च ।
बाहूरुवेगोद‍्गतसम्प्रणुन्ना-
स्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः ॥ ५० ॥

स वृक्षखण्डांस्तरसा जहार
शैलान्शिलाः प्राकृत वानरांश्च ।
बाहूरु वेगोद्गतसम्प्रणुन्ना-
स्ते तीक्ष्णवेगाः सलिले निपेतुः ॥

स वृक्षषण्डांस्तरसा जहार । शैलाञ्शिलाः प्राकृतवानरांश् च । बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास् । स्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः ॥ ६-७४-५०

हनुमान् जी अपने तीव्र वेगसे कितने ही वृक्षों, पर्वत-शिखरों, शिलाओं और वहाँ रहनेवाले साधारण वानरोंको भी साथ-साथ उड़ाते गये । उनकी भुजाओं और जाँघोंके वेगसे दूर फेंक दिये जानेके कारण जब उनका वेग शान्त हो गया, तब वे वृक्ष आदि समुद्रके जलमें गिर पड़े ॥ ५० ॥

हनुमन्तनु तन्न तीव्रवेगदिन्द ऎष्टो वृक्ष, पर्वत शिखर, शिलॆगळन्नु हागू अल्लि इद्द साधारण वानररन्नु तन्नॊन्दिगॆ हारिसिकॊण्डु होदनु. अवन भुजगळ, तॊडॆगळ वेगदिन्द दूरक्कॆ ऎसॆयल्पट्ट कारण अवुगळ वेग शान्तवागि समुद्रक्कॆ बिद्दुहोदवु.॥50॥

पदच्छेदः

50. tavasaa = by his velocity; jahaara = he carried away; vR^ikShakhaNDaan = a multitude of trees; shailaan = mountains; shilaaH = rocks; praakR^ita vaanaraamshcha = and some ordinary monkeys; baahuuru vegodgata sampraNunnaH = and driven up and away by the momentum generated from his arms and thighs; te nipetuH = they fell down; salile = in water; kshiiNa vegaaH = when their speed diminished.

अनुवादः

By his velocity, he carried away a multitude of trees, mountains and some ordinary monkeys. Driven up and away by the momentum generated from his arms and thighs, they fell down in water when their speed diminished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ
भुजौ भुजङ्गारिनिकाशवीर्यः ।
जगाम शैलं नगराजमग्र्यं
दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः ॥ ५१ ॥

स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ । भुजौ भुजङ्गारिनिकाशवीर्यः । जगाम मेरुं नगराजमग्र्यं । दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः ॥ ६-७४-५१

सर्पके शरीरकी भाँति दिखायी देनेवाली अपनी दोनों भुजाओंको फैलाकर गरुड़के समान पराक्रमी पवनपुत्र हनुमान् जी सम्पूर्ण दिशाओंको खींचते हुए-से श्रेष्ठ पर्वत गिरिराज हिमालयकी ओर चले ॥ ५१ ॥

महासर्पगळन्तॆ कण्डुबरुव ऎरडु भुजगळन्नु चाचि, गरुडनन्तह पराक्रमि वायुसुतनु समस्त दिक्कुगळन्ने सॆळॆयुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆ हिमालयद कडॆगॆ सागिदनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. prasaarya = stretching; bhujau = his arms; ugara bhogakalpau = looking like coils of serpents; saH vaayusuunuH = that Hanuma; bhujaN^gaarinikaasha viiryaH = vying with the prowess of hostile Garuda the eagle; prakarShinniva = as though he was drawing forth; dishaH = the four quarters; jagaama = headed towards; agryam shailam = the excellent mountain; nagaraajam = of Himalayas.

अनुवादः

Stretching his arms, looking like coils of serpents, that Hanuma vying with the prowess of hostile Garuda the eagle, headed towards the excellent mountain of Himalayas, with gush as though he was drawing away the four quarters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सागरं घूर्णितवीचिमालं
तदम्भसा भ्रामितसर्वसत्त्वम् ।
समीक्षमाणः सहसा जगाम
चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ ५२ ॥

स सागरं घूर्णितवीचिमालं तथा भृशं भ्रामितसर्वसत्त्वम् । समीक्षमाणः सहसा जगाम चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ॥ ६-७४-५२

जिसकी तरंगमालाएँ झूम रही थीं तथा जिसके जलके द्वारा समस्त जल-जन्तु इधर-उधर घुमाये जा रहे थे, उस महासागरको देखते हुए हनुमान् जी भगवान् विष्णुके हाथसे छूटे हुए चक्रकी भाँति सहसा आगे बढ़ गये ॥ ५२ ॥

सुत्तुत्तिद्द अलॆगळिन्द कूडिद्द, अलॆगळ हॊडॆतक्कॆ अत्त-इत्त दूडल्पडुत्तिद्द जल जन्तुगळिन्द कूडिद समुद्रवन्नु नोडुत्ता मारुतियु महाविष्णु प्रयोगिसिद चक्रदन्तॆ मुन्दरिदनु.॥52॥

पदच्छेदः

52. samiikShamaaNaH = beholding; saagaram = the sea; ambhasaa ghuurNita viichimaalam = whose waves along with its water were made to agitate bhraamita sarvasaattvam = and all whose creatures were caused to whirl round; saH = Hanuma; jagaama = speeded up sahasaa = quickly; chakram yathaa = like the discus; viShNu karaagramuktam = loosed by the fingers of Lord Vishnu.

अनुवादः

Beholding the sea, whose waves along with its water were made to agitate and all whose creatures were caused to whirl round, Hanuma quickly speeded up, like the discuss loosed by the fingers of Lord Vishnu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पर्वतान् पक्षिगणान् सरांसि
नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि ।
स्फीताञ्जनांस्तानपि सम्प्रवीक्ष्य
जगाम वेगात् पितृतुल्यवेगः ॥ ५३ ॥

स पर्वतान्वृक्षगणान्सरांसि । नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि । स्फीताञ्जनांस्तानपि सम्प्रपश्यञ् । जगाम वेगात्पितृतुल्यवेगः ॥ ६-७४-५३

उनका वेग अपने पिता वायुके ही समान था । वे अनेकानेक पर्वतों, पक्षियों, सरोवरों, नदियों, तालाबों, नगरों तथा समृद्धिशाली जनपदोंको देखते हुए बड़े वेगसे आगे बढ़ने लगे ॥ ५३ ॥

अवन वेग तन्दॆ वायुदेवरन्तॆ इत्तु. अवनु अनेकानेक पर्वत, पक्षिगळन्नु, नदिगळन्नु, सरोवर, नगरगळन्नु समृद्धशालि पट्टणगळन्नु नोडुत्ता वेगवागि मुन्दरियुत्तिद्दनु.॥53॥

पदच्छेदः

53. sampraviikShya = gazing at; parvataan = the hills; pakShigaNaan = flocks of birds; saraamsi = lakes; nadiiH = rivers; taTaakaani = pools; purottamaani = excellent towns; taan = and those; sphiitaan = full of; janaan api = people; saH = that Hanuman; pitR^itulya vegaH = with a speed equal to the wind-god; his father; jagaama = shot forth.

अनुवादः

Gazing at the hills, flocks of birds, lakes, rivers, pools and excellent towns full of people, that Hanuma with a speed equal to that of the wind-god his father, shot forth towards Himalayas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः ।
हनूमांस्त्वरितो वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥ ५४ ॥

आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः ।
हनुमांस्त्वरितो वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः ॥

वीर हनुमान् अपने पिताके ही तुल्य पराक्रमी और तीव्रगामी थे । वे सूर्यके मार्गका आश्रय ले बिना थके-माँदे शीघ्रतापूर्वक अग्रसर हो रहे थे ॥ ५४ ॥

वीर मारुतियु तन्दॆयन्तॆ पराक्रमि हागू तीव्रगामियागिद्दनु. अवनु सूर्यपथवन्नु आश्रयिसि आयास बळलिकॆ इल्लदॆ प्रयाण माडुत्तिद्दनु.॥54॥

पदच्छेदः

54. saH viiraH hanumaan = that valiant Hanuma; pituH tulya paraakramaH = with a prowess equal to that of his father; gata shramaH = whose fatigue was gone; tvaritaH = swiftly; jagaama = rushed; aashritya = taking recourse; aadityapatham = to the orbit of the sun.

अनुवादः

That valiant Hanuma, with a prowess equal to that of his father, whose fatigue was gone, swiftly rushed, taking recourse to the orbit of the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जवेन महता युक्तो मारुतिर्वातरंहसा ।
जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन नादयन् ॥ ५५ ॥

जवेन महता युक्तो मारुतिर्मारुतो यथा । जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन नादयन् ॥ ६-७४-५५

वानरसिंह पवनकुमार हनुमान् महान् वेगसे युक्त थे । वे सम्पूर्ण दिशाओंको शब्दायमान करते हुए वायुके समान वेगसे आगे बढ़े ॥ ५५ ॥

वानरसिंह मारुतियु महावेगदिन्द कूडिद्दु, ऎल्ल दिक्कुगळन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता वायुवेगदिन्द होगुत्तिद्दनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. mahataa javena yuktaH = with a great speed; maaruto yathaa = like wind; naadayan = reverberating; dishaH = the four quarters; shabdena = with sound; maarutiH = Hanuma; harishaarduulaH = the foremost of monkeys; jagaama = hastened towards Himalayas.

अनुवादः

With a great speed of wind, reverberating the four quarters with sound, Hanuma the foremost of monkeys, hastened towards Himalayas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्मरञ्जाम्बवतो वाक्यं मारुतिर्भीमविक्रमः ।
ददर्श सहसा चापि हिमवन्तं महाकपिः ॥ ५६ ॥

स्मर्न् जाम्बवतो वाक्यम् मारुतिर्भीमविक्रमः । ददर्श सहसा चापि हिमवन्तं महाकपिः ॥ ६-७४-५६

महाकपि हनुमान् जी का बल-विक्रम बड़ा भयङ्कर था । उन्होंने जाम्बवान् के वचनोंका स्मरण करते हुए सहसा पहुँचकर हिमालय पर्वतका दर्शन किया ॥ ५६ ॥

भयङ्कर पराक्रमियाद हनुमन्तनु जाम्बवन्तन मातन्नु स्मरिसुत्ता स्वल्प समयदल्लॆ हिमवत्वर्वतवन्नु दर्शिसिदनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. smaran = remembering; vaakyam = the words; jaambavataH = of Jambavan; maarutiH = Hanuma; mahaakapiH = the great monkey; bhiima vikramaH = with a terrific stride; sahasaa = suddenly; dadarsha = saw; himavantam chaapi = Mount Himalaya too.

अनुवादः

Remembering the words of Jambavan, Hanuma the great monkey with a terrific stride, suddenly saw Mount Himalaya too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरम् ।
श्वेताभ्रचयसङ्काशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः ।
शोभितं विविधैर्वृक्षैरगमत् पर्वतोत्तमम् ॥ ५७ ॥

नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरम् । श्वेताभ्रचयसङ्काशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः ॥ ६-७४-५७ शोभितं विविधैर्वृक्तैरगमत्पर्वतोत्तमम् ।

वहाँ अनेक प्रकारके सोते बह रहे थे । बहुत-सी कन्दराएँ और झरने उसकी शोभा बढ़ा रहे थे । श्वेत बादलोंके समूहकी भाँति मनोहर दिखायी देनेवाले शिखरों और नाना प्रकारके वृक्षोंसे उस श्रेष्ठ पर्वतकी अद्भुत शोभा हो रही थी । हनुमान् जी उस पर्वतपर पहुँच गये ॥ ५७ ॥

आ पर्वतवु नाना प्रकारद गिरि नदिगळिन्दलू, चिलुमॆगळिन्दलू, गुहॆगळिन्दलू कूडिद्द बिळिय मोडगळन्तिद्द सुन्दरवाद शिखरगळिन्द शोभिसुव, विध विधवाद वृक्षगळिन्दलू शोभिसुत्तिरुव हिमालय पर्वतक्कॆ मारुतियु होदनु.॥57॥

पदच्छेदः

57. agamat = (Hanuman) went; parvatottamam = to Mount Himalaya; the foremost of mountains; shobhitam = embellished with; naanaaprasravaNapetam = various kinds of cascades; bahukandaranirjharam = many kinds of caves; mountain-streams; chaarudarshanaiH shikharaiH = and summits; shvetaabhrachaya samkaashe = resembling an assemblage of white clouds; vividhaiH = and many varieties; vR^ikShaiH = of trees.

अनुवादः

Hanuma went to Mount Himalaya, the foremost of mountains, embellished with various kinds of cascades, many kinds of caves, mountain-streams and summits resembling an assemblage of white clouds as also many kinds of trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं समासाद्य महानगेन्द्र-
मतिप्रवृद्धोत्तमहेमशृङ्गम् ।
ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि
सुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि ॥ ५८ ॥

स तम् समासाद्य महानगेन्द्रम् । मतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् । ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि । सुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि ॥ ६-७४-५८

उस महापर्वतराजका सबसे ऊँचा शिखर सुवर्णमय दिखायी देता था । वहाँ पहुँचकर हनुमान् जी ने परम पवित्र बड़े-बड़े आश्रम देखे, जिनमें देवर्षियोंका श्रेष्ठ समुदाय निवास करता था ॥ ५८ ॥

आ महापर्वतराजन अति ऎत्तरवाद सुवर्णमय शिखरवन्नु नोडि, अल्लिगॆ होगि हनुमन्तनु देवर्षिगळु वासिसुत्तिद्द परम पवित्र दॊड्ड दॊड्ड आश्रमगळन्नु नोडिदनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. saH = he; samaasaadya = having approached; tam mahaanagendram = that great mountain ati pravR^iddhottmahomashR^iN^gam = with excellent overbearing golden summits; dadarsha = saw; puNyaani = holy; mahaashramaaNi = and great hermitages; surarShisamghottama sevitaani = inhabited by a multitude of divine sages.

अनुवादः

Having approached that great mountain having excellent overbearing summits, he saw great holy hermitages, inhabited by a multitude of divine sages.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ब्रह्मकोशं रजतालयं च
शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम् ।
हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं
ददर्श वैवस्वतकिङ्करांश्च ॥ ५९ ॥

उस पर्वतपर जिन्हें हिरण्यगर्भ भगवान् ब्रह्माका स्थान, उन्हींके दूसरे स्वरूप रजतनाभिका स्थान, इन्द्रका भवन, जहाँ खड़े होकर रुद्रदेवने त्रिपुरासुरपर बाण छोड़ा था, वह स्थान, भगवान् हयग्रीवका वासस्थान तथा ब्रह्मास्त्र देवताका दीप्तिमान् स्थान—ये सभी दिव्य स्थान दिखायी दिये । साथ ही यमराजके सेवक भी वहाँ दृष्टिगोचर हुए ॥ ५९ ॥

अल्लि मारुतियु ब्रह्मन निवास स्थानवन्नू, रजतनाभिय स्थानवाद कैलास शिखरवन्नु, इन्द्रालयवन्नू, रुद्रनु त्रिपुरासुरन मेलॆ बाणबिट्ट स्थळवन्नू, हयग्रीवन स्थानवन्नु, प्रकाशमानवाद ब्रह्मास्त्र देवतॆय स्थानवन्नु नोडिदनु. जॊतॆगॆ यमकिङ्करर स्थानवू दृष्टि गोचरवायितु.॥59॥

पदच्छेदः

59. saH = he; dadarsha = saw; brahmakosham = the abode of Brahma the lord of creation; rajataalayamcha = Kailasa the abode of Shiva the lord of dissolution; shakraalayam = the abode of Indra the lord of celestials; rudrasharapramokSham = arrow-discharging place of Rudra (a figure of half-male and half-female born from Brhama’s forehead); hayaananam = the worshipping place of Hayagriva; the horse-faced form of Vishnu; diiptam = the shining; brahmashiraH cha = place at which Brahma’s head fell down; vaivasvata kimkaraamshcha = the sun-god and Kimkaras.

अनुवादः

He saw the abode of Brahma the lord of creation, Kailasa the abode of Shiva the lord of dissolution, the abode of Indra the lord of celestials, the arrow-discharging place of Rudra, the worshipping place of Hayagriva, the horse-faced form of Vishnu, the shining place at which Brahma’s head fell down, the sun-god and Kimkaras.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वह्न्यालयं वैश्रवणालयं च
सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च ।
ब्रह्मालयं शङ्करकार्मुकं च
ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः ॥ ६० ॥

वज्रालयं वैश्वरणालयं च । सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च । ब्रह्मासनं शङ्करकार्मुकं च । ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः ॥ ६-७४-६०

इसके सिवा अग्नि, कुबेर और द्वादश सूर्योंके समावेशका भी सूर्यतुल्य तेजस्वी स्थान उन्हें दृष्टिगोचर हुआ । चतुर्मुख ब्रह्मा, शंकरजीके धनुष और वसुन्धराकी नाभिके स्थानोंका भी उन्होंने दर्शन किया ॥ ६० ॥

पदच्छेदः

60. dadarsha = (He) saw; vahnyaalayam = the abode of Agni; the fire-god; vaishravaNaalayam = the abode of Kubera (son of sage Visrava); suuryaprabham = shining like the sun; suuryanibandhanamcha = the spot where the sun was tied down (for being scrapped by Viswakarma; the celestial craftsman; the satisfaction of chaya; his wife); brahmaasanam = the abode of Brahama; shaN^kara kaarmukam cha = the abode of bow belonging to Lord Shiva vasundharaayaaH naabhimcha = and the novel of the earth (containing the hole through which one can enter Patala the nethermost subterranean region).

अनुवादः

He saw the abode of Agni the fire-god, the abode of Kubera (son of Visrava) shining like the sun, the spot where the sun was tied down, the abode of Brahma, the abode of bow belonging to Lord Shiva and the novel of the earth (containing the hole through which one can enter Patala the nethermost subterranean region).

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्टे अल्लदॆ अग्निय, कुबेरन मत्तु सूर्यतुल्य तेजस्वी द्वादश सूर्यर समावेश स्थानवन्नु नोडिदनु. चतुर्मुख ब्रह्मन आसनवन्नु, शङ्करन पिनाक धनुस्सन्नु, भूमिय नाभि प्रदेशवन्नु नोडिदनु.॥6.॥

पदच्छेदः

6. aashvaasayaamahe = let us restore to confidence; tam tam = that and that monkey; yaH yaH = whoever; dhaarayate praaNaan = is surviving; astrahate = after having been struck by the missile; asmin sainye = in the army; tarasvinaam vaanaraaNaam = of energetic monkeys.

अनुवादः

“Let us restore to confidence whosoever is in this army of energetic monkeys, after having been struck by the missile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च
तं वै वृषं काञ्चनशैलमग्र्यम् ।
प्रदीप्तसर्वौषधिसम्प्रदीप्तं
ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ ६१ ॥

कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च
तं वै वृषं कान्तन शैलमग्र्यम् ।
प्रदीप्त सर्वौषधि सम्प्रदीप्तं
ददर्श सर्वौषधि पर्वतेन्द्रम् ॥

कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च । तथर्षभं काञ्चनशैलमग्र्यम् । स दीप्तसर्वौषधिसम्प्रदीप्तं । ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ॥ ६-७४-६१

तत्पश्चात् श्रेष्ठ कैलासपर्वत, हिमालय-शिला, शिवजीके वाहन वृषभ तथा सुवर्णमय श्रेष्ठ पर्वत ऋषभको भी देखा । इसके बाद उनकी दृष्टि सम्पूर्ण ओषधियोंके उत्तम पर्वतपर पड़ी, जो सब प्रकारकी दीप्तिमती ओषधियोंसे देदीप्यमान हो रहा था ॥ ६१ ॥

अनन्तर श्रेष्ठ कैलास पर्वत, हिमालय शिला, शिवन वाहननाद वृषभनन्नु, सुवर्णमय श्रेष्ठ ऋषभ पर्वतवन्नु नोडिदनु. बळिक ऎल्ल प्रकारद दीप्तिमति औषधिगळिन्द हॊळॆयुव औषधिगळ उत्तम पर्वतवन्नु नोडिदनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. dadarsha = (He) saw; ugram = the gigantic; kailaasam = Mount Kailasa; himavachchilaamcha = the rock of Mount Himalaya (on which Lord Shiva is believed to have practiced austerities and abstract meditation); tathaa = and; R^iShabham = Mount Rishabha; agryam kaaN^chana shailam = the lofty golden mountain; pradiipta sarvauShadhisampradiiptam = which was highly illumined by the flaming herbs; sarvauShadhi paratendram = the lord of mountains on which all herbs grew.

अनुवादः

He saw the gigantic Mount Kailasa, the rock of Mount Himalaya (on which Lord Shiva is believed to have practiced austerities and abstract meditation) and Mount Rishabha, the lofty golden mountain, which was highly illumined by the flaming herbs and the lord of mountains on which all types of herbs grew.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं समीक्ष्यानलराशिदीप्तं
विसिस्मिये वासवदूतसूनुः ।
आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं
तत्रौषधीनां विचयं चकार ॥ ६२ ॥

स तं समीक्ष्यानलरश्मिदीप्तं । विसिष्मिये वासवदूतसूनुः । आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं । तत्रौषधीनां विचयं चकार ॥ ६-७४-६२

अग्निराशिके समान प्रकाशित होनेवाले उस पर्वतको देखकर पवनकुमार हनुमान् जी को बड़ा विस्मय हुआ । वे कूदकर ओषधियोंसे भरे हुए उस गिरिराजपर चढ़ गये और वहाँ पूर्वोक्त चारों ओषधियोंकी खोज करने लगे ॥

अग्नि यन्तॆ प्रकाशितवागुव आ पर्वतवन्नु नोडि पवनकुमार हनुमन्तनिगॆ बहळ विस्मयवायितु. अवनु हारि औषधिगळु तुम्बिद पर्वतवन्नु हत्तिदनु. अल्लि आ नाल्कु औषधिगळन्नु हुडुकतॊडगिदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. samikShya = seeing; tam = that mountain; anala raashidiiptam = shining with a heap of fire; saH vaasavaduuta suunuH = Hanuma; the son of wind-god; the envoy of Indra; visiShmaye = was surprised; aaplutya = jumping; tatra = there; tam oShadhi parvatendram = on that great mountain of herbs; chakaara = and made; vichayam = a search; oShadhiinaam = for the herbs.

अनुवादः

Seeing that mountain shining with a heap of fire, Hanuma the son of wind-god, who is the envoy of Indra, was surprised to see that great mountain of herbs and then made a search for the herbs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः ।
दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः ॥ ६३ ॥

महाकपि पवनपुत्र हनुमान् जी सहस्रों योजन लाँघकर वहाँ आये थे और दिव्य ओषधियोंको धारण करनेवाले उस शैल-शिखरपर विचरण कर रहे थे ॥ ६३ ॥

महाकपि पवनपुत्र हनुमन्तनु साविरारु योजनगळन्नु दाटि अल्लिगॆ बन्दिद्दनु. दिव्य औषधिगळन्नु धरिसिद आ शैल-शिखरदल्लि सञ्चरिसुत्तिद्दनु.॥63॥

पदच्छेदः

63. saH maarutaatmajaH = that Hanuma; mahaakapiH = the great monkey; samatiitya = crossing; yojana sahasraaNi = thousands of Yojanas; vyacharat = walked around; shailam = the mountain; divyauShadhidharam = possessing heavenly herbs.

अनुवादः

That Hanuma, the great monkey, having crossed thousands of yojanas, walked around that mountain, searching for the heavenly herbs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महौषध्यस्ततः सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे ।
विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ॥ ६४ ॥

महौषध्यस्तु ताः सर्वास्तस्मिन्पर्वतसत्तमे । विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ॥ ६-७४-६४

उस उत्तम पर्वतपर रहनेवाले सम्पूर्ण महौषधियाँ यह जानकर कि कोई हमें लेनेके लिये आ रहा है, तत्काल अदृश्य हो गयीं ॥ ६४ ॥

आ उत्तम पर्वतद मेलॆ इरुव औषधिगळॆल्ल यारो नम्मन्नु कॊण्डु होगलु बन्दिरुवनु ऎन्दु तिळिदु तत्काल अदृश्यवादुवु.॥64॥

पदच्छेदः

64. viJNaaya = knowing; tataH = then; arthinam = that somebody who wants them; aayaantam = was coming; sarvaaH = all; mahauShadhyaH = the distinguished herbs; tasmin parvatottame = on that excellent mountain; tataH = thereafter; jagmuH = attained; adarshanam = disappearance.

अनुवादः

Knowing then that somebody was coming in search of them, all the distinguished herbs on that mountain disappeared from Hanuma’s view.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ता महात्मा हनुमानपश्यं-
श्चुकोप रोषाच्च भृशं ननाद ।
अमृष्यमाणोऽग्निसमानचक्षु-
र्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥ ६५ ॥

स ता महात्मा हनुमानपश्यं-
श्चुकोप रोषाच्छ भृशं ननाद ।
अमृष्यमाणोऽग्नि समानचक्षु-
र्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥

स ता महात्मा हनुमान पश्यं । शुकोप कोपाच्च भृशं ननाद । अमृष्यमाणोऽग्निनिकाशचक्षुर् । र्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ॥ ६-७४-६५

उन ओषधियोंको न देखकर महात्मा हनुमान् जी कुपित हो उठे और रोषके कारण जोर-जोरसे गर्जना करने लगे । ओषधियोंका छिपाना उनके लिये असह्य हो गया । उनकी आँखें अग्निके समान लाल हो गयीं और वे उस पर्वतराजसे इस प्रकार बोले— ॥ ६५ ॥

औषधिगळु काणसिगदिद्दाग हनुमन्तनु कुपितनागि रोषदिन्द जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु. औषधिगळु अडगिरुवुदु अवनिगॆ सहनॆयागलिल्ल. अवन कण्णुगळु कॆम्पागि आ पर्वतन बळि इन्तॆन्दनु.॥65॥

पदच्छेदः

65. apashyan = in not seeing; taaH = them; saH mahaatmaa = that great souled; hanuman = Hanuma; chukopa = was enraged; bhR^isham nanaada cha = he made a great noise; kopaat = on account of his anger; amR^iShyamaaNaH = not bearing it; (Hanuma); agnisamaanachakShuH = with his eyes as red as the fire; uvaacha = spoke; vaakyam = (the following) words; mahiidharendram = to the prince of mountains.

अनुवादः

In not seeing them thus, that great souled Hanuma was enraged. He made a loud noise in anger unable to bear it, Hanuma with his eyes as red as the fire, spoke the following words to the prince of mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते
यद् राघवे नासि कृतानुकम्पः ।
पश्याद्य मद‍्बाहुबलाभिभूतो
विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र ॥ ६६ ॥

‘नगेन्द्र! तुम श्रीरघुनाथजीपर भी कृपा नहीं कर सके, ऐसा निश्चय तुमने किस बलपर किया है? आज मेरे बाहुबलसे पराजित होकर तुम अपने-आपको सब ओर बिखरा हुआ देखो’ ॥ ६६ ॥

नगेन्द्रने! रघुनाथन मेलॆ कृपॆ माडबारदॆन्दु याव बलदिन्द निश्चयिसिदॆ? इन्दु नन्न बाहुबलदिन्द पराजितनागि नीनु ऎल्लॆडॆ चॆल्लिहोगुवॆ.॥66॥

पदच्छेदः

66. nagendra = O prince of mountains!; suvinishchitam kim = Is it quite certain; te = to you; evam = thus; etat = here; kR^itaanukapaH na asi iti yat = that you have not shown any compassion; raaghave = for Rama?’ atho = If it is so; madbaahubalaabhibhuutaH = overcome by the strength of my arms; pashya = find; aatmaanam = yourself; vikiirovam = shattered to pieces; adya = today.

अनुवादः

“O prince of mountains! Is it quite sure that you have not shown any compassion for Rama? If it is so, overcome by the strength of my arms; find yourself shattered to pieces today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं
सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम् ।
विकीर्णकूटं ज्वलिताग्रसानुं
प्रगृह्य वेगात् सहसोन्ममाथ ॥ ६७ ॥

स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं । सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम् । विकीर्णकूटं चलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात्सहसोन्ममाथ ॥ ६-७४-६७

ऐसा कहकर उन्होंने वेगसे पकड़कर वृक्षों, हाथियों, सुवर्ण तथा अन्य सहस्रों प्रकारकी धातुओंसे भरे हुए उस पर्वत-शिखरको ही सहसा उखाड़ लिया । वेगसे उखाड़े जानेके कारण उसकी बहुत-सी चोटियाँ बिखरकर गिर पड़ीं । उस पर्वतका ऊपरी भाग अपनी प्रभासे प्रज्वलित-सा हो रहा था ॥ ६७ ॥

हीगॆ हेळि अवनु वृक्षगळिन्द, आनॆगळिन्द, सुवर्ण हागू इतर साविरारु धातुगळिन्द तुम्बिद आ पर्वत शिखरवन्नु वेगवागि हिडिदु कित्तुबिट्टनु. वेगदिन्द कित्तिद्दरिन्द अदर मेल्भागवु प्रज्वलितवागिद्द अनेक शिखरगळु चॆल्लापिल्लियादुवु.॥67॥

पदच्छेदः

67. pragR^ihya = (Fiercely) seizing hold of; shR^iN^gam = the top of that mountain; dhaatu sahasrajuShTam = furnished with thousands of minerals; tasya sanagam = elephants; sa kaaN^chanam = and gold; saH = Hanuma; vikiirNakuuTam = with the projections of mountain shattered; jvalitaagra saanum = and the crest of its plateau set on fire; utpapaata = sprang up; vegaat = with speed; sahasaa = at once.

अनुवादः

Fiercely seizing hold of the top of that mountain, furnished with thousands of minerals, with its trees, elephants and gold, with the projections of mountain shattered and the crest of its plateau set on fire, at once sprang up with speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात
वित्रास्य लोकान् ससुरासुरेन्द्रान् ।
संस्तूयमानः खचरैरनेकै-
र्जगाम वेगाद् गरुडोग्रवेगः ॥ ६८ ॥

स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात । वित्रास्य लोकान्ससुरान्सुरेन्द्रान् । संस्तूयमानः खचरैरनेकैर् । जगाम वेगाद्गरुडोग्रवीर्यः ॥ ६-७४-६८

उसे उखाड़कर साथ ले हनुमान् जी देवेश्वरों और असुरेश्वरोंसहित सम्पूर्ण लोकोंको भयभीत करते हुए गरुड़के समान भयङ्कर वेगसे आकाशमें उड़ चले । उस समय बहुत-से आकाशचारी प्राणी उनकी स्तुति कर रहे थे ॥ ६८ ॥

अदन्नु कित्तु ऎत्तिकॊण्डु हनुमन्तनु देवेश्वररन्नु, असुरेश्वरनन्नु, समस्त लोकगळन्नु भयगॊळिसि, गरुडनन्तॆ भयङ्कर वेगदिन्द आकाशदल्लि हारुत्ता सागिदनु. आग अनेक आकाशचरी प्राणिगळु अवनन्नु सुत्तिसतॊडगिदरु.॥68॥

पदच्छेदः

68. samutpaaTya = having uprooted; tam = that mountain; vitraasya = frightening; lokaan = the worlds; sasuraasurendraan = including the leaders of celestials and demons inhabiting them samstunyamaanah = and being praised; anekaiH = by many; khacharaiH = aerial beings; utpapaata = (Hanuma) sprang up; kham = into the sky; jagaama vegaat = and proceeded speedily; garuDogravegaH = with the terrible speed of Garuda the eagle.

अनुवादः

Having uprooted that mountain, frightening the worlds together with the leaders of celestials and demons inhabiting them and being praised by many aerial beings, Hanuma sprang up into the sky and proceeded expeditiously with the terrible speed of Garuda the eagle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्न-
स्तं भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य ।
बभौ तदा भास्करसन्निकाशो
रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ॥ ६९ ॥

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस् । तद्भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य । बभौ तदा भास्करसंनिकाशो । रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ॥ ६-७४-६९

सूर्यके समान चमकते हुए उस पर्वतशिखरको हाथमें लेकर हनुमान् जी सूर्यके ही पथपर जा पहुँचे थे । उस समय सूर्यदेवके समीप रहकर उन्हींके समान तेजस्वी शरीरवाले वे पवनकुमार दूसरे सूर्यकी भाँति प्रतीत होते थे ॥ ६९ ॥

सूर्यन पथवन्नु सेरि सूर्यप्रकाशदन्तॆ प्रकाशमानवागिद्द पर्वतशिखरवन्नु ऎत्तिकॊण्डु हॊरट भास्करसदृशनाद मारुतियु सूर्यदेवन सन्निधियल्लि मत्तॊब्ब सूर्यनन्तॆ कङ्गॊळिसुत्तिद्दनु.॥69॥

पदच्छेदः

69. pragR^ihya = grasping; tam shikharam = that mountain-peak; bhaaskraabhan = radiant as the sun; saH = that Hanuma; bhaaskara samnikaashaH = who resembled the sun; anuprasannaH = having reached; bhaaskaraadhvaanam = the orbit of the sun; tadaa = then; babhau = shone; pratibhaaskaraabhaH = as a second sun; samiipe = in the vicinity; rave = of the sun.

अनुवादः

Grasping that mountain-peak, radiant as the sun, that Hanuma who resembled the sun, having reached the orbit of the sun, shone as a second sun (as sun’s image) in the vicinity of the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तेन शैलेन भृशं रराज
शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु ।
सहस्रधारेण सपावकेन
चक्रेण खे विष्णुरिवार्पितेन ॥ ७० ॥

वायुदेवताके पुत्र हनुमान् जी पर्वतके समान जान पड़ते थे । उस पर्वतशिखरके साथ उनकी वैसी ही विशेष शोभा हो रही थी, जैसे सहस्रधारोंसे सुशोभित और अग्निकी ज्वालासे युक्त चक्र धारण करनेसे भगवान् विष्णु सुशोभित होते हैं ॥ ७० ॥

पर्वतोसमनाद वायुपुत्रनु आग साविर अरॆगळुळ्ळ, अग्निज्वालॆगळिन्द युक्तवाद सुदर्शन चक्रवन्नु धरिसिद महाविष्णुविनन्तॆ राराजिसुत्तिद्दनु.॥70॥

पदच्छेदः

70. khe = in the sky; tena shailena = with that mountain; saH gandhavahaatmajaH = that Hanuma the offspring of the wind-god; shailopamaH = who resembled mountain himself; raraaja = appeared; bhR^isham = mostly; viShNuriva = like Vishnu; sapaavaken chakreNa = with his flaming discuss; sahasradhaareNa = with a thousand edges; arpitena = holding in his hand.

अनुवादः

In the sky, with that mountain in his hand, that Hanuma the offspring of the wind-god, who resembled a mountain himself, appeared mostly like Vishnu with his flaming discuss with its thousand edges holding his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं वानराः प्रेक्ष्य तदा विनेदुः
स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद ।
तेषां समुत्कृष्टरवं निशम्य
लङ्कालया भीमतरं विनेदुः ॥ ७१ ॥

उस समय उन्हें लौटा देख सब वानर जोर-जोरसे गर्जना करने लगे । उन्होंने भी उन सबको देखकर बड़े हर्षसे सिंहनाद किया । उन सबके उस तुमुलनादको सुनकर लङ्कावासी निशाचर और भी भयानक चीत्कार करने लगे ॥ ७१ ॥

पर्वतवन्नु हॊत्तुतन्द हनुमन्तनन्नु नोडि वानररॆल्लरू जोरागि गर्जिसतॊडगिदरु. अवनू अवरॆल्लरन्नु नोडि हर्षदिन्द सिंहनाद माडिदनु. इवर तुमुल नादवन्नु केळि लङ्कानिवासिगळाद निशाचररु भयदिन्द चीत्कार माडिदरु.॥71॥

पदच्छेदः

71. tadaa = then; prekShya = seeing; tam = him; vaanaraaH = the monkeys; vineduH = made a noise; prekShya = seeing; taan = them; saH api = Hanuma also; nanaada = made a noise; mudaa = with delight; nishamya = hearing; teShaam = their; samutkR^iShTaravam = awfully excessive noise; laN^kaalayaaH = the inhabitants of Lanka; vineduH = roared; bhiimataram = terribly high.

अनुवादः

Then, seeing Hanuma, the monkeys made a noise. Seeing them, Hanuma in turn roared in delight. Hearing their awfully excessive noises the inhabitants of Lanka roared still more terribly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो महात्मा निपपात तस्मिन्
शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये ।
हर्युत्तमेभ्यः शिरसाभिवाद्य
विभीषणं तत्र च सस्वजे सः ॥ ७२ ॥

तदनन्तर हनुमान् जी उस उत्तम पर्वत त्रिकूटपर कूद पड़े और वानरसेनाके मध्यमें आकर सभी श्रेष्ठ वानरोंको प्रणाम करके विभीषणसे भी उन्हें गले लगाकर मिले ॥

अनन्तर हनुमन्तनु उत्तम त्रिकूट पर्वतदल्लि इळिदु, वानर सैन्यदॊळगॆ बन्दु ऎल्ल श्रेष्ठवानररन्नु वन्दिसि विभीषणनन्नु बिगिदप्पिकॊण्डनु.॥72॥

पदच्छेदः

72. tataH = thereupon; mahaatmaa = the great souled Hanuma; nipapaata = descended; vaanarasainyamadhye = in the middle of that army of monkeys; shailottame = on that prince of mountains (Trikuta); abhivaadya = having offered his salutation; shirasaa = with his head sent low; haryuttamebhyaH = to the illustrious monkeys; tatra = there; saH = he; sasvaje cha = embraced; vibhiiShaNam = Vibhishana.

अनुवादः

Thereupon, the great souled Hanuma descended on that prince of mountains (Trikuta) in the midst of that army of monkeys. Having offered salutation to the illustrious monkeys there with his head bent low, he then embraced Vibhishana

स्रोतः: valmikiramayan.net

तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ
तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् ।
बभूवतुस्तत्र तदा विशल्या-
वुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ ७३ ॥
सर्वे विशल्या विरुजाः क्षणेन
हरिप्रवीराश्च हताश्च ये स्युः ।
गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां
सुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः ॥ ७४ ॥

तवाप्युभौ मानुषराजपुत्रौ
तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् ।
बभूवतुस्तत्र तदा विशल्या-
वुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ॥ सर्वे विशल्या विरुजाः क्षणेन
हरिप्रवीराश्च हताश्च ये स्युः ।
गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां
सुप्ता निशान्तेष्टि व सम्प्रबुद्धाः ॥

इसके बाद वे दोनों राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण उन महौषधियोंकी सुगन्ध लेकर स्वस्थ हो गये । उनके शरीरसे बाण निकल गये और घाव भर गये । इसी प्रकार जो दूसरे-दूसरे प्रमुख वानर वीर वहाँ हताहत हुए थे, वे सब-के-सब उन श्रेष्ठ ओषधियोंकी सुगन्धसे रातके अन्तमें सोकर उठे हुए प्राणियोंकी भाँति क्षणभरमें नीरोग हो उठकर खड़े हो गये । उनके शरीरसे बाण निकल गये और उनकी सारी पीड़ा जाती रही ॥

बळिक आ राजकुमार राम-लक्ष्मणरु आ महौषधिगळन्नु आघ्राणिसि स्वस्थरादरु. अवर शरीरगळिन्द बाणगळु बिद्दु होगि, गाय तुम्बि बन्दवु. हीगॆये इतर प्रमुख वानर वीररॆल्लरू औषधिगळ सुगन्धदिन्द रात्रिय कॊनॆय जावदल्लि मलगि ऎद्दन्तॆ क्षणार्धदल्लि निरोगिगळागि ऎद्दुनिन्तरु. अवर शरीरदल्लि हॊक्किद्द बाणगळॆल्ल कळचिबिद्दु, ऎल्ल नोवु मायवायितु.॥73-74॥

पदच्छेदः

73. aaghraaya = by inhaling; tam gandham = that fragrance; mahauShadhiinaam = of those great herbs; ubhau = both; tau = those; maanuSharaajaputrau = sons of Dasaratha; tatra tadaa = then and there; babhuuvatuH = became; vishalyau = healed of their wounds; anye = other; haripraviiraashcha = warriors of monkeys; uttasthuH = rose up.

अनुवादः

By inhaling that fragrance of those great herbs, both Rama and Lakshamana became healed of their wounds then and there. Other monkey-warriors rose up.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

74. gandhena = by the fragrance; taasaam pravarauShadhiinaam = of those most powerful herbs; sarve ye syuH = all those; hataaH = dead; haripraviiraaH = monkey-warriors; kShaNena = momentarily; vishalyaaH = were healed of their wounds; virujaaH = relieved of their pain; samprabuddhaaH = and fully wake up; nishaanteShviva = as at the close of night; suptaaH = those who are asleep.

अनुवादः

By the fragrance of those most powerful herbs, all those monkey-warriors who were earlier dead were healed momentarily of their wounds, relieved of their pain, even as those who are asleep fully get up at the close of night.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदाप्रभृति लङ्कायां युध्यन्ते हरिराक्षसाः ।
तदाप्रभृति मानार्थमाज्ञया रावणस्य च ॥ ७५ ॥
ये हन्यन्ते रणे तत्र राक्षसाः कपिकुञ्जरैः ।
हता हतास्तु क्षिप्यन्ते सर्व एव तु सागरे ॥ ७६ ॥

यदाप्रभृति लङ्कायां युध्यने हरिराक्षसाः । तदाप्रभृति मानार्थ्माज्ञया रावणस्य च ॥ ६-७४-७५ ये हन्यन्ते रणे तत्र राक्षसाः कपिकुञ्जरैः । हता हतास्तु क्षिप्यन्ते सर्व एव तु सागरे ॥ ६-७४-७६

लङ्कामें जबसे वानरों और राक्षसोंकी लड़ाई शुरू हुई, तभीसे वानरवीरोंद्वारा रणभूमिमें जो-जो राक्षस मारे जाते थे, वे सभी रावणकी आज्ञाके अनुसार प्रतिदिन मरते-मरते ही समुद्रमें फेंक दिये जाते थे । ऐसा इसलिये होता था कि वानरोंको यह मालूम न हो कि बहुत-से राक्षस मार डाले गये ॥ ७५-७६ ॥

लङ्कॆयल्लि वानररिगू, राक्षसरिगू युद्ध प्रारम्भवादागिनिन्द वानररिन्द युद्धदल्लि सत्तिरुव राक्षसरन्नु रावणन आज्ञॆयन्तॆ समुद्रक्कॆ ऎसॆयुत्तिद्दरु. बहळष्टु राक्षसरु सत्तुहोदरॆन्दु वानररिगॆ तिळिय बारदॆन्दु हीगॆ माडुत्तिद्दरु.॥75-76॥

पदच्छेदः

75; 76. yathaa prabhR^iti = from the day; hariraakShasaaH = the monkeys and demons; yudhyanti = began to fight; laN^kaayaam = in Lanka; tadaa prabhR^iti = from that day onwards; aaJNayaa = under the orders; raavaNasya = of Ravana; ye raakShasaaH sarve evatu = all those demons; hanyante = who were being killed; kapikuN^jaraiH = by the foremost of monkeys; kShipyante = were being thrown away; saagare = in the ocean; hataaH hataaH = as and when killed; maanaarthe = merely for the sake of honour.

अनुवादः

From the day the monkeys and demons began to fight in Lanka, from that day onwards, under the orders of Ravana, all those demons, who were being killed by the foremost of monkeys were being thrown away into the sea as and when they were killed, merely or the sake of honour (so that their number may not be known to the monkeys).

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु
तमोषधीशैलमुदग्रवेगः ।
निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव
पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ७७ ॥

ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु । तमोषधीशैलमुदग्रवीर्यः । निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव पुनश्च रामेण समाजगाम ॥६-७४-७७

तत्पश्चात् प्रचण्ड वेगवाले पवनकुमार हनुमान् जी ने पुनः ओषधियोंके उस पर्वतको वेगपूर्वक हिमालयपर ही पहुँचा दिया और फिर लौटकर वे श्रीरामचन्द्रजीसे आ मिले ॥ ७७ ॥

अनन्तर प्रचण्ड वेगशालि हनुमन्तनु पुनः औषधिगळ आ पर्वतवन्नु वेगवागि हिमालयक्कॆ तलुपिसिदनु मत्तु मरळि बन्दु श्रीरामनॊन्दिगॆ सेरिकॊण्डनु.॥77॥

पदच्छेदः

71. aalambya = taking hold; raakShasam balam = of the army of demons; visrastakesha vasanam = whose hair and raiments were kept in order with difficulty; vimukta kavachadhvajam = and whose armours and standards were thrown away; vaanaraaH = the monkeys; paryavaarayan = surrounded them on all sides.

अनुवादः

Then, Hanuma the son of wind-god, with a great speed, carried away that mountain of herbs quickly back to the mountains of Himalayas and again joined Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥ ७४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎप्पत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥74॥