०७३ राम-लक्ष्मणमूर्छावर्णनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Seeing Ravana, his father looking lamented after hearing the death of Ravana’s sons and brothers, Indrajit promises to destroy Rama and Lakshmana. He sets out, for the battle, accompanied by his army. After reaching the battle-field, Indrajit performed a sacrificial ritual there, duly making an oblation to the fire. After performing the sacrificial rite, Indrajit goes himself invisible into the sky. Indrajit then showers multitude of arrows towards the monkeys and the monkeys lose their consciousness. Indrajit tears asunder principal monkey-warriors by his maces and arrows. Then, he rains a multitude of arrows of Rama and Lakshmana. Rama says to Lakshmana that he along with Lakshmana can act as thought they fell unconscious, so that Indrajit can return to Lanka, boasting of his laurels of victory. Grievously hurt on the battle field by the missiles of Indrajit, Rama and Lakshmana along with the whole army of monkeys fell unconscious.

स्रोतः: valmikiramayan.net

73. इन्द्रजित् के ब्रह्मास्त्रसे वानरसेनासहित श्रीराम और लक्ष्मणका मूर्च्छित होना

ततो हतान् राक्षसपुङ्गवांस्तान्
देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान् ।
रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टा-
स्ते रावणाय त्वरिताः शशंसुः ॥ १ ॥

ततो हतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान् । देवान्तकादित्रिशिरोऽतिकायान् । रक्षोगणास्तत्र हतावशिष्टास् । ते रावणाय त्वरितं शशंसुः ॥ ६-७३-१

संग्रामभूमिमें जो निशाचर मरनेसे बच गये थे, उन्होंने तुरंत रावणके पास जाकर उसे देवान्तक, त्रिशिरा और अतिकाय आदि राक्षसपुङ्गवोंके मारे जानेका समाचार सुनाया ॥ १ ॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; te = those; hataavashiShTaaH = surviving; rakShogaNaaH = troops of demons; tatra = there; tvaritaaH = hastily; shashamsuH = told; raavaNaaya = Ravana; taan = that; devaantanaadi trishirotikaayaan = Devantaka; Trishira; Atikaya and so on; raakShasapuN^gavaan = the excellent demons; hataan = were killed.

अनुवादः

Then, those surviving troops of demons hastily told Ravana that Devantaka, Trishira, Atikaya and other foremost of demons had been killed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रणाङ्गणदल्लि अळिदुळिद राक्षसरु रावणन बळिगॆ बन्दु देवान्तक, त्रिशिरा, अतिकाय मॊदलाद राक्षस श्रेष्ठरु हतरादरॆम्ब वार्तॆयन्नु राजनिगॆ तिळिसिदरु.॥.॥

ततो हतांस्तान् सहसा निशम्य
राजा महाबाष्पपरिप्लुताक्षः ।
पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं
विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ ॥ २ ॥

ततो हतांस्तान्सहसा निशम्य । राजा मुमोहाश्रुपरिप्लुताक्षः। पुत्रक्षयं भ्रातृवधं च घोरं । विचिन्त्य राजा विपुलं प्रदध्यौ ॥ ६-७३-२

उनके वधकी बात सुनकर राजा रावणके नेत्रोंमें सहसा आँसुओंकी बाढ़ आ गयी । पुत्रों और भाइयोंके भयानक वधकी बात सोचकर उसको बड़ी चिन्ता हुई ॥

ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं
शोकार्णवे सम्परिपुप्लुवानम् ।
रथर्षभो राक्षसराजसूनु-
स्तमिन्द्रजिद् वाक्यमिदं बभाषे ॥ ३ ॥

ततस्तु राजानमुदीक्ष्य दीनं । शोकार्णवे सम्परिपुप्लुवानम्। अथर्षभो राक्षसराजसूनुर् । अथेन्द्रजिद्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६-७३-३

राजा रावणको शोकके समुद्रमें निमग्न एवं दीन हुआ देख रथियोंमें श्रेष्ठ राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् ने यह बात कही— ॥ ३ ॥

शोक समुद्रदल्लि मुळुगि दीननाद रावणनन्नु नोडि रथिगळल्लि श्रेष्ठनाद राक्षस राजकुमार इन्द्रजितनु हीगॆ हेळिदनु.॥.॥

न तात मोहं परिगन्तुमर्हसे
यत्रेन्द्रजिज्जीवति नैर्ऋतेश ।
नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित्
प्राणान् समर्थः समरेऽभिपातुम् ॥ ४ ॥

न तात मोहं प्रतिगन्तु मर्हसे
यत्रेन्द्र जिज्जीवति नैर्ऋतेश ।
नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश्चित्
प्राणान्समर्थः समरेऽभिपातुम् ॥

न तात मोहं प्रतिगन्तुमर्हसि । यत्रेन्द्रजिज्जीवति राक्षसेन्द्र। नेन्द्रारिबाणाभिहतो हि कश् चित् । प्राणान्समर्थः समरेऽभिधर्तुम् ॥ ६-७३-४

‘तात! राक्षसराज! जबतक इन्द्रजित् जीवित है तबतक आप चिन्ता और मोहमें न पड़िये । इस इन्द्रशत्रुके बाणोंसे घायल होकर कोई भी समराङ्गणमें अपने प्राणोंकी रक्षा नहीं कर सकता ॥ ४ ॥

तन्दॆये! इन्द्रजितनु बदुकिरुववरॆगॆ नीवु चिन्तॆ, शोक माडबेडि. ई इन्द्रशत्रुविन बाणगळिन्द गायगॊण्डु यारू समराङ्गणदल्लि बदुकिरलारनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. taata = O father; nairR^itesha = the king od demons!; na arhase = you ought not; parigantum = to get; moham = emberassment; yatra indrajit jiivati = when Indrajit is alive; kashchit = anyone; indraari baaNaabhihataH = who is struck by Indrajit’s arrows; samarthaH hi abhipaatum = cannot indeed protect; praaNaan = his lives.

अनुवादः

“O father, the king of demons! You ought not to get embarrassed, while Indrajit is alive. Anyone who is struck by Indrajit’s arrows cannot indeed protect his life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्याद्य रामं सह लक्ष्मणेन
मद‍्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।
गतायुषं भूमितले शयानं
शितैः शरैराचितसर्वगात्रम् ॥ ५ ॥

पश्याद्य रामं सहलक्ष्मणेन । मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम्। गतायुषं भूमितले शयानं । शरैः शितैराचितसर्वगात्रम् ॥ ६-७३-५

‘देखिये, आज मैं राम और लक्ष्मणके शरीरको बाणोंसे छिन्न-भिन्न करके उनके सारे अङ्गोंको तीखे सायकोंसे भर देता हूँ, और वे दोनों भाई गतायु होकर सदाके लिये धरतीपर सो जाते हैं ॥ ५ ॥

इन्दु नानु राम-लक्ष्मणर शरीरगळन्नु बाणगळिन्द छिन्नभिन्नगॊळिसि अवर सर्वाङ्गवन्नु सायकगळिन्द तुम्बिबिडुवॆनु. मत्तॆ आ इब्बरू सहोदररु असुनीगुवुदन्नु नीनु नोडु.॥5॥

पदच्छेदः

5. adya = today; pashya = see; raamam = Rama; lakShmaNena saha = along with Lakshmana; madbaaNa nirbhinna vikiirNa deham = with their bodies undistinguished; scattered; gataayuSham = and dead; shayaanam = lying down; bhuumitale = on the floor; aachita sarva gaatram = with their limbs diffused all over.

अनुवादः

“Today, you will see Rama along with Lakshmana, with their bodies undistinguished, scattered and dead, lying down on the floor, with their limbs diffused all over.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः
सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम् ।
अद्यैव रामं सह लक्ष्मणेन
सन्तर्पयिष्यामि शरैरमोघैः ॥ ६ ॥

इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः
सुनिश्चितां पौरुष दैवयुक्ताम् ।
अद्य्वॆव रामं सह लक्ष्मणेन
सन्तर्पयिष्यामि शरैरमोघैः ॥

इमां प्रतिज्ञां शृणु शक्रशत्रोः । सुनिश्चितां पौरुषदैवयुक्ताम्। अद्यैव रामं सहलक्ष्मणेन । सन्तापयिष्यामि शरैरमोघैः ॥ ६-७३-६

‘आप मुझ इन्द्रशत्रुकी इस सुनिश्चित प्रतिज्ञाको, जो मेरे पुरुषार्थसे और दैवबल (ब्रह्माजीकी कृपा)-से भी सिद्ध होनेवाली है, सुन लीजिये—मैं आज ही लक्ष्मणसहित रामको अपने अमोघ बाणोंसे पूर्णतः तृप्त करूँगा—उनकी युद्धविषयक पिपासाको बुझा दूँगा ॥ ६ ॥

नन्न पुरुषार्थदिन्द मत्तु ब्रह्मदेवर कृपॆयिन्द सिद्ध वागुव इन्द्रशत्रुवाद नन्न सुनिश्चित प्रतिज्ञॆयन्नु केळिरि-‘‘नानु इन्दे लक्ष्मण सहित रामनन्न नन्न अमोघ बाणगळिन्द पूर्णवागि तृप्तिपडिसुवॆनु. अवन युद्ध पिपासॆयन्नु तीरिसुवॆनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. shR^iNu = Hear; shakrashatoH = of Indrajit’s; pratiJNaam = promise; sunishchitaan = which is very firm; pauruShadaivayuktaam = belonging to valour and coming from gods; adyaiva = now itself; samtarpayiShyaami = I shall overfill; raamam = Rama; lakShmaNena saha = together with Lakshmana; amoghaiH sharaughaiH = with unfailing flood of arrows.

अनुवादः

“Listen to Indrajit’s promise, which is very firm, backed by valour and divine blessing. Now itself, I will overwhelm Rama together with Lakshmana unfailing flood of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुरुद्र-
साध्याश्च वैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।
द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं
विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे ॥ ७ ॥

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्र । साध्याश्विवैश्वानरचन्द्रसूर्याः। द्रक्ष्यन्ति मे विक्रममप्रमेयं । विष्णोरिवोग्रं बलियज्ञवाटे ॥ ६-७३-७

‘आज इन्द्र, यम, विष्णु, रुद्र, साध्य, अग्नि, सूर्य और चन्द्रमा बलिके यज्ञमण्डपमें भगवान् विष्णुके भयंकर विक्रमकी भाँति मेरे अपार पराक्रमको देखेंगे’ ॥ ७ ॥

बलिचक्रवर्तिय यज्ञमण्टपदल्लि त्रिविक्रमरूपी महाविषुविन उग्रवाद पराक्रमवन्नु नोडिदन्तॆ इन्दु नन्न अतुलवाद पराक्रमवन्नु इन्द्र, यम, विष्णु, रुद्र, साध्य, अग्नि, सूर्य मत्तु चन्द्र इवरॆल्लरू नोडुवरु’’.॥7॥

पदच्छेदः

7. adya = now itself; indra vaivasvata viShNurudra saadhyaaH aha = Indra; Yama; Vishnu; Rudra; Sadhyas (a class of celestials beings); vaishvaanarasuurya chandraaH = the fire-god; the sun and the moon; drakShyanti = can see; me aprameyam vikramam = my unlimited prowess; viShNoH ugram iva = like the terrific prowess of Vishnu (in his dwarf incarnation; Vamana) baliyaJNa vaaTe = in the enclosure where a sacrifice was being performed by Bali; the demon-king.

अनुवादः

“Now itself, Indra, Yama, Vishnu, Rudra, Sadhyas (a class of celestial beings), the fire-god, the sun and the moon can see my unlimited prowess, like the terrific prowess of Vishnu (in his dwarf incarnation as Vamana) in the enclosure where a sacrifice was being performed by Bali, the demon-king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रु-
रापृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः ।
समारुरोहानिलतुल्यवेगं
रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ॥ ८ ॥

स एवमुक्त्वा त्रिदशेन्द्रशत्रुर् । आपृच्छ्य राजानमदीनसत्त्वः । समारुरोहानिलतुल्यवेगं । रथं खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ॥ ६-७३-८

ऐसा कहकर उदारचेता इन्द्रशत्रु इन्द्रजित् ने राजा रावणसे आज्ञा ली और अच्छे गदहोंसे जुते हुए, युद्धसामग्रीसे सम्पन्न एवं वायुके समान वेगशाली रथपर वह सवार हुआ ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

8. evam uktvaa = thus speaking; saH tridashendra shatruh = that Indrajit; adiina sattvaH = with an undepressed mind; aapR^ichchhya = asking permission; raajaanam = of the king; samaaruruha = mounted; ratham = his chariot; anilatulya vegam = with a speed equal to that of wind; khara shreShTha samaadhiyuktam = and yoked with excellent donkeys.

अनुवादः

Thus speaking, that Indrajit, with an undepressed mind, after seeking permission from the king, mounted his chariot with a speed equal to that of wind and yoked with excellent donkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ हेळि उदारचेता इन्द्र शत्रु इन्द्रजितनु रावणनिन्द आज्ञॆ पडॆदु ऒळ्ळॆय कत्तॆगळन्नु हूडिद युद्ध सामग्रिगळिन्द सुसज्जितवाद, वायुवेगदन्तॆ वेगशाली रथदल्लि आरूढनादनु.॥.॥

समास्थाय महातेजा रथं हरिरथोपमम् ।
जगाम सहसा तत्र यत्र युद्धमरिन्दमः ॥ ९ ॥

उसका रथ इन्द्रके रथके समान जान पड़ता था । उसपर आरूढ़ हो शत्रुओंका दमन करनेवाला वह महातेजस्वी निशाचर सहसा उस स्थानपर जा पहुँचा, जहाँ युद्ध हो रहा था ॥ ९ ॥

अवन रथवु इन्द्रन रथदन्तॆ अनिसुत्तित्तु. अदरल्लि हत्तिद आ महातेजस्वी निशाचरनु युद्ध नडॆवल्लिगॆ तलुपिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaatejaH = the greatly resplendent; arimdamaH = Indrajit; the annihilator of enemies; samaasthaaya = having ascended; ratham = a chariot; harirathopamam = looking like the chariot of the sun; sahasaa = quickly; jagaama = went; tatra = there; yatra = where; yuddham = the battle was going on.

अनुवादः

That greatly resplendent Indrajit, the annihilator of enemies, having ascended a chariot looking like the chariot of the sun, quickly went to the battle-front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रस्थितं महात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।
संहर्षमाणा बहवो धनुःप्रवरपाणयः ॥ १० ॥

उस महामनस्वी वीरको प्रस्थान करते देख बहुत-से महाबली राक्षस हाथोंमें श्रेष्ठ धनुष लिये हर्ष और उत्साहके साथ उसके पीछे-पीछे चले ॥ १० ॥

आ महामनस्वी वीरनु प्रस्थान माडुवुदन्नु नोडि अनेक महाबलि राक्षसरु कैगळल्लि धनुस्सुगळन्नु हिडिदुकॊण्डु हर्षोत्साहदिन्द अवन हिन्दॆ हिन्दॆ नडॆदरु.॥10॥

गजस्कन्धगताः केचित् केचित् परमवाजिभिः ।
व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोष्ट्रैश्च भुजङ्गमैः ॥ ११ ॥
वराहैः श्वापदैः सिंहैर्जम्बुकैः पर्वतोपमैः ।
काकहंसमयूरैश्च राक्षसा भीमविक्रमाः ॥ १२ ॥

गजस्कन्धगताः केचित्केचित् परमवाजिभिः ।
व्याघ्रवृश्चिकमार्जारैः खरोष्ट्रैश्च भुजङ्गमैः ॥ वराहैःश्वापदैःसिंहैर्जम्बुकैः पर्वतोपमैः ।
काकहंस मयूरैश्च राक्षसा भीमविक्रमाः ॥

कोई हाथीपर बैठकर चले तो कोई उत्तम घोड़ोंपर । इनके सिवा बाघ, बिच्छू, बिलाव, गदहे, ऊँट, सर्प, सूअर, अन्य हिंसक जन्तु, सिंह, पर्वताकार गीदड़, कौआ, हंस और मोर आदिकी सवारियोंपर चढ़े हुए भयानक पराक्रमी राक्षस वहाँ युद्धके लिये आये ॥

कॆलवरु आनॆयन्नेरिदरॆ, कॆलवरु कुदुरॆ हत्तिदरु. कॆलवरु हुलि, चेळु, बॆक्कु, कत्तॆ, ऒण्टॆ, हावु, हन्दि हागू इतर हिंसक सिंह पर्वताकार गुळ्ळॆनरि, कागॆ, हंस, नविलु मॊदलादुवन्नु वाहनवागिसिकॊण्डु भयानक पराक्रमि राक्षसरु युद्धक्कागि बन्दिद्दरु.॥11-12॥

प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशपरश्वधगदाधराः ।
भुशुण्डिमुद‍्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः ॥ १३ ॥

प्रासपट्टिशनिस्त्रिंशपरश्वधगदाधराः ।
भुशुण्डीमुद्गरायष्टिशतघ्नी परिघायुधाः ॥

उन सबने प्रास, पट्टिश, खड्ग, फरसे, गदा, भुशुण्डि, मुद‍्गर, डंडे, शतघ्नी और परिघ आदि आयुध धारण कर रखे थे ॥ १३ ॥

अवरॆल्लरू प्रास, पट्टिश, खड्ग, कॊडलि, गदॆ, भुशुण्डी, मुद्गर, दण्ड, शतघ्नि मत्तु परिघ मॊदलाद आयुधगळन्नु धरिसिद्दरु.॥13॥

पदच्छेदः

10; 11; 12; 13. bahavaH = many; raakShasaaH = demons; mahaabalaaH = mighty; bhiimavikramaaH = with terrific prowess; samharShamaaNaaH = with joy; dhanuH pravarapaaNayaH = with excellent bows in their hands; praasa mudgaranistrimsha parashvatha gadaadharaaH = carrying lances; sharp-edged spears; swords; axes and maces; bhushuN^DimudgaraayaShTi shatagnii parighaayudhaaH = and armed with Bhushundis (probably a kind of fire arms); mallets; cudgels; Shataghnis (cylindrical piece of wood studded with iron spikes); and iron rods; anujagmuH = followed; tam mahaatmaanam = and iron rods; anujagmuH = followed; tam mahaatmaanam = that great-souled Indrajit; kechit = some; gajaskandhagataaH = rode on the back of elephants; kechit = some; paramavaajbhiH = ascended excellent horses; vyaaghra vR^ishchika maarjaararoShTaraiH = tigers; scorpions; cats; donkeys and camels; parvatopamaiH = looking like mountains; bhujangamaiH = serpents; varaahaiH = wild boars; shvaapadaiH = and wield animals; simhaiH = lions; jambukaiH = jackals; kaaka hamsamayuraishcha = crows; swans and peacocks.

अनुवादः

Many mighty demons with terrific prowess, with joy, holding excellent bows in their hands, carrying lances, sharp-edged spears, swords, axes and maces as also armed with Bhushundis (probably a kind of fire arms), mallets, cudgels, Shataghnis (cylindrical piece of wood studded with iron spikes) and iron rods, followed that great souled Indrajit. Some rode on the back of elephants, some ascended excellent horses, tigers, scorpions, cats, donkeys and camels, looking.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शङ्खनिनदैः पूर्णैर्भेरीणां चापि निःस्वनैः ।
जगाम त्रिदशेन्द्रारिराजिं वेगेन वीर्यवान् ॥ १४ ॥

स शङ्खनिनदैर्भीमैर्भेरीणां च महास्वनैः। जगाम त्रिदशेन्द्रारिः स्तूयमानो निशाचरैः ॥ ६-७३-१४

शङ्खोंकी ध्वनिके साथ मिली हुई भेरियोंकी भयानक आवाज सब ओर गूँज उठी । उस तुमुलनादके साथ इन्द्रद्रोही पराक्रमी इन्द्रजित् ने बड़े वेगसे रणभूमिकी ओर प्रस्थान किया ॥ १४ ॥

शङ्ख ध्वनिगळॊन्दिगॆ भेरिगळ शब्दगळू सेरि ऎल्लॆडॆ प्रतिध्वनिसितु. आ तुमुलनाददॊन्दिगॆ इन्द्रद्रोहि पराक्रमि इन्द्रजितु वेगवागि युद्धभूमिगॆ प्रस्थान माडिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saH = that; viiryavaan = valiant; tridashendraariH = Indrajit; jagaama = went; vegena = swiftly; ajim = to battle; puurNaiH = with full; shaNkhaninadaiH = blasts of couches; bheriiNaam = and kettle-drums.

अनुवादः

That valiant Indrajit swiftly went to the battle-field with full blasts of couches and kettle-drums.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसूदनः ।
रराज प्रतिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा ॥ १५ ॥

स शङ्खशशिवर्णेन छत्रेण रिपुसादनः। रराज परिपूर्णेन नभश्चन्द्रमसा यथा ॥ ६-७३-१५

जैसे पूर्ण चन्द्रमासे उपलक्षित आकाशकी शोभा होती है, उसी प्रकार ऊपर तने हुए शङ्ख और शशिके समान वर्णवाले श्वेत छत्रसे वह शत्रुसूदन इन्द्रजित् सुशोभित हो रहा था ॥ १५ ॥

पूर्णचन्द्रनिन्द आकाशवु शोभिसुवन्तॆ, शङ्ख मत्तु चन्द्रनन्तॆ वर्णवुळ्ळ श्वेतच्छत्र अवन मेल्भागदल्लिद्दु शत्रुसूदन इन्द्रजितु सुशोभितनागिद्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. saH = Indrajit; ripusuudanaH = the tormentator of enemies; chhatreNa = with parasol; shaN^khashashivarNena = as white as a couch and the moon; raraaja = shone; nabhaH yathaa = as the sky; pratipuurNena chandramasaa = with the full moon.

अनुवादः

Indrajit, the tormentator of enemies, with a parasol white as a couch and the moon, shone like the sky with the full moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीज्यमानस्ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषणः ।
चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम् ॥ १६ ॥

अवीज्यत ततो वीरो हैमैर्हेमविभूषितैः। चारुचामरमुख्यैश्च मुख्यः सर्वधनुष्मताम् ॥ ६-७३-१६

सोनेके आभूषणोंसे विभूषित और समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ उस वीर निशाचरको दोनों ओरसे सुवर्णनिर्मित उत्तम एवं मनोहर चँवर डुलाये जा रहे थे ॥ १६ ॥

स्वर्ण आभूषणगळिन्द अलङ्कृत, समस्त धनुर्धररल्लि श्रेष्ठनाद वीर निशाचरन इक्कॆडॆगळल्लि सुवर्ण निर्मित उत्तम, मनोहर चामरगळन्नु बीसुत्तिद्दरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH = then; viiraH = the valiant Indrajit; mukhyaH sarvadhanuShmataam = the foremost among all the wielders of bow; hema vibhuuShaNaH = and decked with gold ornaments; avijyata = was being fanned; haimaiH chaaru chaamaramukhyaiH = with foremost of charming whisks with handles of gold.

अनुवादः

The valiant Indrajit, the foremost among all the wielders of bow and decked with gold ornaments, was being fanned then with supremely charming whisks with handles of gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु दृष्ट्वा विनिर्यान्तं बलेन महता वृतम् ।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान् रावणः पुत्रमब्रवीत् ॥ १७ ॥

विशाल सेनासे घिरे हुए अपने पुत्र इन्द्रजित् को प्रस्थान करते देख राक्षसोंके राजा श्रीमान् रावणने उससे कहा— ॥ १७ ॥

विशाल सैन्यदिन्द परिवृतनाद तन्न पुत्र इन्द्रजितु प्रस्थान माडुवुदन्नु नोडि राक्षस राजा श्रीमान् रावणनु अवनल्लि हेळिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. dR^iSTvaa = seeing; tam putram = that son; viniryaantam = setting out; mahataa balena = with a large army; saH shriimaan raavaNaH = that glorious Ravana; raakShasaadhipatiH = the king of demons; abraviit = spoke (as follows)

अनुवादः

Seeing that son setting out with a large army, that glorious Ravana, the king of demons, spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वमप्रतिरथः पुत्र त्वया वै वासवो जितः ।
किं पुनर्मानुषं धृष्यं निहनिष्यसि राघवम् ॥ १८ ॥

त्वमप्रतिरथः पुत्र त्वया वै वासवो जितः ।
कं पुनर्मानुषं धृष्यं निहनिष्यसि राघवम् ॥

त्वमप्रतिरथः पुत्र त्वया वै वासवो जितः । किम्पुनर्मानुषम् धृष्यम् निहनिष्यसि राघवम् ॥ ६-७३-१८ तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रत्यगृह्णान्महाश्षः ।

‘बेटा! कोई भी ऐसा प्रतिद्वन्द्वी रथी नहीं है, जो तुम्हारा सामना कर सके । तुमने देवराज इन्द्रको भी पराजित किया है । फिर आसानीसे जीत लेने योग्य एक मनुष्यको परास्त करना तुम्हारे लिये कौन बड़ी बात है? तुम अवश्य ही रघुवंशी रामका वध करोगे’ ॥ १८ ॥

मगु! निन्नन्नु ऎदुरिसुव प्रतिद्वन्द्वि रथिक यारू इल्ल. नीनु इन्द्रनन्नु गॆद्दिरुवॆ. मत्तॆ सुलभवागि मनुष्यरन्नु गॆल्लुवुदु निनगॆ दॊड्ड मातल्ल. नीनु अवश्यवागि रामनन्नु गॆल्लुवॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. putra = my dear son!; tvam apratirathaH = there is no charioteer who can stand you as your rival; tvayaa = by you; vaasavaH = Indra the lord of celestials; jitaH = was conquered; nihaniShyasi = you can kill; raaghavam = Rama; maanuSham = a man; dhR^iShyam = who is assailable; kim punaH = how much more can I tell?” tathaa = thus; uktaH = spoken; raakShasendreNa = by the king of demons; (Indrajit); pratyagR^ihNaat = accepted; mahaashiShaH = his great blessings.

अनुवादः

“O my dear son! There is no charioteer who can stand you as your rival. Indra the lord of celestials was conquered by you. You can kill Rama, a mere human being, who is assailable. How much more can I tell?” After hearing these words of Ravana Indrajit accepted his great blessings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।
ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा ॥ १९ ॥
रराजाप्रतिवीर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता ।

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।
ततस्त्विन्द्रजिता लङ्का सूर्यप्रतिमतेजसा ॥
रराजाप्रतिविर्येण द्यौरिवार्केण भास्वता ।

राक्षसराजके ऐसा कहनेपर इन्द्रजित् ने उसके उस महान् आशीर्वादको सिर झुकाकर ग्रहण किया । फिर तो जैसे अनुपम तेजस्वी सूर्यसे आकाशकी शोभा होती है, उसी प्रकार अप्रतिम शक्तिशाली और सूर्यतुल्य तेजस्वी इन्द्रजित् से लङ्कापुरी सुशोभित होने लगी ॥ १९ १/२ ॥

रावणनु हीगॆ हेळिदाग इन्द्रजितु तलॆबागि आ महा आशीर्वादवन्नु स्वीकरिसिदनु. अनुपम तेजस्वी सूर्यनिन्द आकाश शोभिसुवन्तॆ सूर्यतुल्य तेजस्वी इन्द्रजितनिन्द लङ्कॆयु शोभिसतॊडगितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. indrajitaa = with that Indrajit; suuryapratimatajasaa = with a splendour equal to that of sun; aprativiiryeNa = with no warrior who can stand him as his rival; laN^kaa = the city of Lanka; raraaja = shone; dyauH iva = like sky; bhaasvataa = shining; arkeNa = with the sun.

अनुवादः

With that Indrajit, having a splendour equal to that of the sun and having no warrior who can stand him as his rival, the City of Lanka shone, like the sky shining with the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सम्प्राप्य महातेजा युद्धभूमिमरिन्दमः ॥ २० ॥
स्थापयामास रक्षांसि रथं प्रति समन्ततः ।

महातेजस्वी शत्रुदमन इन्द्रजित् ने रणभूमिमें पहुँचकर अपने रथके चारों ओर राक्षसोंको खड़ा कर दिया ॥ २० १/२ ॥

महातेजस्वी शत्रुदमन इन्द्रजितु रणरङ्गक्कॆ बन्दु, तन्न रथद सुत्तलू राक्षसरन्नु निल्लिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. sampraapya = reaching; yuddhabhuumim = the battle field; saH = Indrajit; mahaatejaaH = of great splendour; arimdamaH = the annihilator of enemies; sthaapayaamaasa = stationed; rakShaamsi = his demons; ratham prati samantataH = around his chariot.

अनुवादः

Reaching the battle-field, Indrajit of great splendour, the annihilator of enemies, stationed his demons around his chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः ॥ २१ ॥
जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो विधिवन्मन्त्रसत्तमैः ।
स हविर्लाजसत्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ॥ २२ ॥
जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।

ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक् सदृशप्रभः ॥ जुहुवे राक्षस श्रेष्ठो विधिवन्मन्त्रसत्तमैः ।
स हविर्लाज संस्कारैः माल्यगन्ध पुरसृतैः ॥
जुहुवे पावकं तत्रराक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।

ततस्तु हुतभोक्तारं हुतभुक्सदृशप्रभः ॥ ६-७३- २१ जुहुवे राक्षसश्रेष्ठो मन्त्रवद्विधिवत्तदा । स हविर्जालसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ॥ ६-७३-२२ जुहुवे पावकं तत्र राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।

फिर बीचमें रथसे उतरकर पृथ्वीपर अग्निकी स्थापना करके अग्नितुल्य तेजस्वी उस राक्षसशिरोमणि वीरने चन्दन, फूल तथा लावा आदिके द्वारा अग्निदेवका पूजन किया । उसके बाद उस प्रतापी राक्षसराजने विधिपूर्वक श्रेष्ठ मन्त्रोंका उच्चारण करते हुए उस अग्निमें हविष्यकी आहुति दी ॥ २१-२२ १/२ ॥

मत्तॆ रथदिन्द इळिदु नॆलदल्लि अग्नियन्नु स्थापिसि, अग्नितुल्य तेजस्वी आ राक्षसवीरनु चन्दन, पुष्प, अरळु इत्यादिगळिन्द अग्नियन्नु पूजिसिदनु. मत्तॆ आ प्रतापि राक्षसनु विधिवत्तागि श्रेष्ठ मन्त्रगळन्नु उच्चरिसुत्ता अग्नियल्लि आहुतिगळन्नु अर्पिसिदनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. tataH = then; raakShasa shreShThaH = that foremost of demons; huta bhuksadR^ishaprabhaH = having a radiance equal to that of fire; mantrasattamaiH = with excellent sacrificial incantations; juhuve = performed a sacrifice; vidhivat = according to rule; hutabhoktaaram = making an oblation to the fire.

अनुवादः

Then, that foremost of demons, having a radiance equal to that of fire, with excellent sacrificial incantations, performed a sacrifice, as per rules, making an oblation to the fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. shastraaNi = weapons; sharapatraaNi = serving the purpose as reeds; vibhiitikaaH = chips of Vibhitika tree; samidhaH = serving as fuel; atha lohitaani vaasaamsicha = and then using red pieces of cloth; tathaa = and; kaarShNaayasam sruvam = the sacrificial ladle was made of iron.

अनुवादः

That valiant leader of demons offered oblations to fire there, with garlands and pounded sandalwood, including clarified butter and parched grain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ बिभीतकाः ॥ २३ ॥
लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ।

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधोऽथ विभीतकः ॥ ६-७३-२३ लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा ।

उस समय शस्त्र ही अग्निवेदीके चारों ओर बिछानेके लिये कुश या कासके पत्ते थे । बहेड़ेकी लकड़ीसे ही समिधाका काम लिया गया था । लाल रंगके वस्त्र उपयोगमें लाये गये और उस आभिचारिक यज्ञमें जो स्रुवा था, वह लोहेका बना हुआ था ॥ २३ १/२ ॥

आग अग्निय सुत्तलु दर्भॆगळ बदलु शस्त्रगळन्ने इरिसिद्दनु. तारॆ गिडद कड्डिगळे समित्तुगळिद्दवु. कॆम्पु बट्टॆयन्नु उपयोगिसि, आ अभिचारिक होमदल्लि कब्बिणद स्रुवॆगळिद्दवु.॥23॥

पदच्छेदः

23. shastraaNi = weapons; sharapatraaNi = seaving the purpose as reeds; vibhiitikaaH = chips of Vibhitika tree; samidhaH = serving as fuel; atha lohitaani vaasaamsicha = and then using red pieces of cloth; tathaa = and; kaarShNaayasam sruvam = the sacrificial ladle was made of iron.

अनुवादः

That sacrificial rite was performed with weapons serving as reeds, chips of Vibhishaka tree serving as fuel, then using red pieces of cloth and the sacrificial ladle made of iron.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः ॥ २४ ॥
छागस्य कृष्णवर्णस्य गलं जग्राह जीवतः ।

स तत्राग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः ॥ ६-७३-२४ छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः ।

उसने वहाँ तोमरसहित शस्त्ररूपी कासके पत्तोंको अग्निके चारों ओर फैलाकर होमके लिये काले रंगके जीवित बकरेका गला पकड़ा ॥ २४ १/२ ॥

अवनु अल्लि तोमर सहित शसगळन्ने परिस्तरणवागि हासि, होमक्कागि कप्पु बण्णद जीवन्तवाद मेकॆय तलॆयन्नु हिडिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. samaastiirya = duly spreading; agnim = fire; sharapatraiH = with reeds (in the form of other weapons); satomariaH = accompanied by lances; tatra = there; saH = he; jagraaha = elapsed; galam = the neck; jiivitaH chhagasya = of a live goat; kR^iShNa varNasya = of dark hue (for offering it to the fire as an oblation).

अनुवादः

Duly spreading fire with reeds (in the form of other weapons) accompanied by lances there, Indrajit elapsed the neck of a live goat of dark hue (for offering it to the fire as an oblation).

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः ॥ २५ ॥
बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं यान्यदर्शयन् ।

एक ही बार दी हुई उस आहुतिसे अग्नि प्रज्वलित हो उठी । उसमें धूम नहीं दिखायी देता था और आगकी बड़ी-बड़ी लपटें उठ रही थीं । उस समय उस अग्निसे वे सभी चिह्न प्रकट हुए, जो पूर्वकालमें उसे अपनी विजय दिखा चुके थे—युद्धस्थलमें उसको विजयकी प्राप्ति करा चुके थे ॥ २५ १/२ ॥

मेकॆय तलॆयन्नु ऒन्दे बारिगॆ अग्नियल्लि होमिसिदाक्षण अग्नियु प्रज्वलितवायितु. हॊगॆ इल्लदॆ महाज्वालॆगळु हॊरडुत्तिद्दवु. हिन्दॆ देवतॆगळॊडनॆ युद्धक्कॆ हॊरटागलू इदे विधवाद विजयसूचक चिह्नॆगळु अग्निदेवनल्लि कण्डु बन्दिद्दवु.॥25॥

पदच्छेदः

25. mahaarchiShaH = from the great fire of flames; samiddhasya = set ablaze; sakR^ideva = (by that offering having been thrown into it) acting at once; vidhuumasya = smokeless; babhuuva = arose; yaani taani = such; liN^gaani = signs; aadarshayan = showing; vijayam = victory (of the past).

अनुवादः

From the great fire of flames, set ablaze by that offering having been thrown into it acting at once without smoke, appeared such signs as had beckoned victory (of the past).

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनसन्निभः ॥ २६ ॥
हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः ।

अग्निदेवकी शिखा दक्षिणावर्त दिखायी देने लगी । उनका वर्ण तपाये हुए सुवर्णके समान सुन्दर था । इस रूपमें वे स्वयं प्रकट होकर उसके दिये हुए हविष्यको ग्रहण कर रहे थे ॥ २६ १/२ ॥

अग्निदेवन ज्वालॆगळु दक्षिणावर्तकवागि सुत्तुत्तिद्दवु. पुटक्किट्ट चिन्नदन्तॆ अवन बण्णवागित्तु. ई रूपदल्लि अग्नियु स्वतः प्रकटनागि कॊट्टिरुव हविस्सन्नु स्वीकरिसुत्तिद्दनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. paavakaH = the fire; taptakaaNchana sannibhaH = equal to the molten gold; utthitaH = rising up; svayam = on its own; pradakShiNaavarta shikhaH = and having flames revolving from left to right; pratijagraaha = accepted; tat = that; haviH = oblation.

अनुवादः

The fire, resembling the molten gold, rising up on its own and having flames revolving from left to right, accepted that oblation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविशारदः ॥ २७ ॥
धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत् ।

सोऽस्त्रमाहारयामास ब्राह्ममस्त्रविदां वरः ॥ ६-७३-२७ धनुश्चात्मरथं चैव सर्वं तत्राभ्यमन्त्रयत् ।

तदनन्तर अस्त्रविद्याविशारद इन्द्रजित् ने ब्रह्मास्त्रका आवाहन किया और अपने धनुष तथा रथ आदि सब वस्तुओंको वहाँ सिद्ध ब्रह्मास्त्रमन्त्रसे अभिमन्त्रित किया ॥ २७ १/२ ॥

अनन्तर अस्त्र विद्याविशारद इन्द्रजितनु ब्रह्मास्त्रवन्नु आवाहनॆ माडि, तन्न धनुस्सु, रथ इत्यादि ऎल्ल वस्तुगळन्नु सिद्धब्रह्मास्त्रदिन्द अभिमन्तिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH = Indrajit; astravishaaradaH = who was skilled in the use of mystic missiles; aahaarayaamaasa = invoked; brahmam astram = the missile presided over by Brahma; abhyamantrayat = and charged; tatra = there; dhanushcha = the bow; aatmarathamchaiva = his own chariot; sarvam = and all.

अनुवादः

Indrajit, who was skilled in the use of mystic missiles, invoked the missile presided over by Brahma and charged it on his bow, chariot and all.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके ।
सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं वितत्रास नभस्थलम् ॥ २८ ॥

तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके ।
सार्कग्रहेन्दुनक्षत्रं वितत्रास नभःस्थलम् ॥

तस्मिन्नाहूयमानेऽस्त्रे हूयमाने च पावके ॥ ६-७३-२८ सार्कग्रहेन्दु नक्षत्रं वितत्रास नभस्तलम् ।

जब अग्निमें आहुति देकर उसने ब्रह्मास्त्रका आवाहन किया, तब सूर्य, चन्द्रमा, ग्रह तथा नक्षत्रोंके साथ अन्तरिक्षलोकके सभी प्राणी भयभीत हो गये ॥

अग्नियल्लि आहुतिकॊट्टु अवनु ब्रह्मास्त्रवन्नु आवाहिसिदाग सूर्य, चन्द्र, ग्रह हागू नक्षत्रगळ सहित अन्तरिक्षद ऎल्ल प्राणिगळु भयभीतरादरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tasmin aster = (While) that missile; aahuuyamaane = was being invoked; paavake = and the sacrificial fire; huuyamaane cha = propitiated; nabhastalam = the firmament; saarkagrahendunakShatram = including the sun; the moon; other planets and lunar mansions; vitatraasa = trembled with terror.

अनुवादः

While that missile was being invoked and the sacrificial fire propitiated, the firmament including the sun, the moon, other planets and lunar mansions trembled with fear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पावकं पावकदीप्ततेजा
हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।
सचापबाणासिरथाश्वसूतः
खेऽन्तर्दधेऽऽत्मानमचिन्त्यवीर्यः ॥ २९ ॥

स पावकं पावकदीप्ततेजा । हुत्वा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः। स चापबाणासिरथाश्वसूतः । खेऽन्तर्दध आत्मानमचिन्त्यरूपः ॥ ६-७३-२९

जिसका तेज अग्निके समान उद्दीप्त हो रहा था तथा जो देवराज इन्द्रके समान अनुपम प्रभावसे युक्त था; उस अचिन्त्य पराक्रमी इन्द्रजित् ने अग्निमें आहुति देनेके पश्चात् धनुष, बाण, रथ, खड्ग, घोड़े और सारथिसहित अपने-आपको आकाशमें अदृश्य कर लिया ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

29. hutvaa = having propitiated offerings in fire; saH = Indrajit; paavaka diipta tejaaH = having a splendour; shining like the fire; mahendra pratima prabhaavaH = having a night similar to that of Indra the lord of celestials; achintya viirya = possessing an unimaginable prowess; andardadha = became invisible; aatmaanam = himself; khe = in the sky; sachaapabaaNaasi rathaashvasuutaH = with the bow; arrows; sword; chariot; horses; charioteer and all.

अनुवादः

Having propitiated offering in fire, Indrajit, having a splendour shining like the fire, having a might similar to that of Indra, and possessing an unimaginable prowess, became himself invisible in the sky, with the bow, arrows, sword, chariot, horses, charioteer and all.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यार तेजवु अग्नियन्तॆ उदीप्तवागुत्तित्तो, यारु देवेन्द्रनन्तॆ अनुपम प्रभावदिन्द कूडिद्दनो, आ अचिन्त्य पराक्रमि इन्द्रजितनु अग्नियल्लि आहुतिगळन्नु कॊट्टु, धनुर्बाण, रथ, खड्ग, कुदुरॆ मत्तु सारथिसहित अवनु अन्तरिक्षदल्लि अन्तर्धाननादनु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. tataH = thereupon; nishamya = hearing; sahasaa = suddenly; taan = about them; hataan = having been killed; raajaa = Ravana the king of demons; raajaa = shining with prosperity; mahaabaShpapariplutaakShaH = having his eyes filled with profuse tears; vichintya = and broading about; ghoram putra kShayam = the terrific destroyal of his son; bhraatruvadhamcha = and the killing of his brothers; vipulam pradadhyo = contemplated for long.

अनुवादः

Thereupon, suddenly hearing of those who had been killed, Ravana the prosperous king of demons, having his eyes filled with profuse tears; boarding over the terrific destroyal of his son as also the death of his brothers, contemplated for long.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हयरथाकीर्णं पताकाध्वजशोभितम् ।
निर्ययौ राक्षसबलं नर्दमानं युयुत्सया ॥ ३० ॥

इसके बाद वह घोड़े और रथोंसे व्याप्त तथा ध्वजा-पताकाओंसे सुशोभित राक्षससेनामें गया, जो युद्धकी इच्छासे गर्जना कर रही थी ॥ ३० ॥

बळिक अवनु कुदुरॆ, रथगळिन्द व्याप्तनाद, ध्वज-पताकॆगळिन्द सुशोभितवाद, युद्धद इच्छॆयिन्द गर्जिसुत्तिरुव राक्षसर सैन्य विरुवल्लिगॆ होदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tataH = then; raakShasabalam = the army of demons; hayarathaakiirNam = extensive with horses and chariots; pataaka dhvaja shobhitam = embellished by banners and flags; niryayau = set out; yuyutsayaa = with a desire to fight; nardamaanam = roaring.

अनुवादः

Then, the army of demons, extensive with horses and chariots, embellished by banners and flags, set out with a desire to fight, roaring.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते शरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः ।
तोमरैरङ्कुशैश्चापि वानराञ्जघ्नुराहवे ॥ ३१ ॥

ते शरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्षणवेगैरलङ्कृतैः । तोमरैरङ्कुशश्चापि वानरान् जघ्नुराहवे ॥ ६-७३-३१

वे राक्षस दुःसह वेगवाले, सुवर्णभूषित, विचित्र एवं बहुसंख्यक बाणों, तोमरों और अंकुशोंद्वारा रणभूमिमें वानरोंपर प्रहार कर रहे थे ॥ ३१ ॥

आ राक्षसरु दुःसह वेगवुळ्ळ, स्वर्णभूषित, विचित्र असङ्ख्य बाण, तोमर, अङ्कुशगळिन्द रणरङ्गदल्लि वानररन्नु प्रहरिसुत्तिद्दरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. te = they; jagnuH = killed; vaanaraan = the monkeys; aahave = in the battle-field; bahubhiH = with many; chitraiH = wonderful; aalaN^kR^itaiH = and ornamental; sharaiH = arrows; tiikShNa vegaiH = possessing great velocity; tomaraiH = lances; aN^kushaishchaapi = and goads too.

अनुवादः

They killed the monkeys in the battle-field with many wonderful and ornamental arrows, possessing great velocity as also lances and goads.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणिस्तु सुसङ्क्रुद्धस्तान् निरीक्ष्य निशाचरान् ।
हृष्टा भवन्तो युध्यन्तु वानराणां जिघांसया ॥ ३२ ॥

रावणपुत्र इन्द्रजित् शत्रुओंके प्रति अत्यन्त क्रोधसे भरा हुआ था । उसने निशाचरोंकी ओर देखकर कहा—‘तुमलोग वानरोंको मार डालनेकी इच्छासे हर्ष और उत्साहपूर्वक युद्ध करो’ ॥ ३२ ॥

रावणपुत्र इन्द्रजितनु शत्रुगळ कुरितु अत्यन्त क्रोधगॊण्डिद्दनु. अवनु निशाचररन्नु नोडि नीवॆल्लरू वानररन्नु संहरिसुव इच्छॆयिन्द उत्साहदिन्द युद्धमाडिरि ऎन्दु हेळिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. niriikShya = seeing; taan = those; nishaacharaan = demons; susamkruddhaH = the most enraged; raavaNiH tu = Indrajit on his part; (spoke to them as follows:)

अनुवादः

Seeing those demons, the most enraged Indrajit on his part spoke to them as follows: “All of you fight enthusiastically with an intent to kill the monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते राक्षसाः सर्वे गर्जन्तो जयकाङ्क्षिणः ।
अभ्यवर्षंस्ततो घोरं वानरान् शरवृष्टिभिः ॥ ३३ ॥

ततस्ते राक्षसाः सर्वे गर्जन्तो जयकाङिक्षिणः । अभ्यवर्षंस्ततो घोरं वानरान् शरवृष्टिभिः ॥ ६-७३-३३

उसके इस प्रकार प्रेरणा देनेपर विजयकी अभिलाषा रखनेवाले वे समस्त राक्षस जोर-जोरसे गर्जना करते हुए वहाँ वानरोंपर बाणोंकी भयंकर वर्षा करने लगे ॥ ३३ ॥

अवनु हीगॆ प्रेरेपिसिदाग विजयद इच्छॆयुळ्ळ समस्त राक्षसरु जोरागि गर्जिसुत्ता वानरर मेलॆ भयङ्कर बाणवर्ष माडतॊडगिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tataH = then; sarve = all; te raakShasaaH = those demons; garjanaH = roaring; jayakaaN^kShiNaH = with a desire for victory; tataH = thereafter; ghoram = terribly; abhyavarShan = rained; sharavR^iShTibhiH = showers of arrows; vaanaraan = on monkeys.

अनुवादः

Roaring with a desire for victory, all those demons thereafter terribly rained showers of arrows on monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु नालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।
रक्षोभिः संवृतः सङ्ख्ये वानरान् विचकर्ष ह ॥ ३४ ॥

स तु नालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि । रक्षोभिः संवृतः संख्ये वानरान् विचकर्त ह ॥ ६-७३-३४

उस युद्धस्थलमें राक्षसोंसे घिरे रहकर इन्द्रजित् ने भी नालीक, नाराच, गदा और मुसल आदि अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा वानरोंका संहार आरम्भ किया ॥ ३४ ॥

पदच्छेदः

34. sa u = that Indrajit on his part; rakShobhiH samvR^itaH = along with his demons; samkhye = in battle; vichakartaha = destroyed; vaanaraan = the monkeys; naaliika naaraachaiH = with Naliika (broad-headed) arrows; steel arrows; gadaabhiH = maces; musalairapi = and clubs.

अनुवादः

That Indrajit, on his part, along with his demons in the battle-field, destroyed the monkeys with Nalika (broad-headed) arrows, steel arrows, maces and clubs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ युद्धरङ्गदल्लि राक्षसरिन्द सुत्तुवरिद इन्द्रजितनू कूड नालीक, नाराच, गदॆ, मुसल मुन्ताद अस्त्र-शस्त्रगळिन्द वानरर संहारमाडलारम्भिसिदनु.॥3.॥

पदच्छेदः

3. tataH = then; udiikShya = seeing; raajaanam = Ravana the king; diinam = miserably; samparipuluvaan = submerged; shokaarNave = in a sea of sorrow; indrajit = Indrajit; raakshasaraajasuumuH = Ravana’s son; ratharShabhaH = the best of charioteers; babhaaShe = spoke; tam = to him; idam vaakyam = the following words.

अनुवादः

Then, seeing Ravana the king, miserably submerged in a sea of sorrow, Indrajit, Ravana’s son, the best among charioteers, spoke to him as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वध्यमानाः समरे वानराः पादपायुधाः ।
अभ्यवर्षन्त सहसा रावणिं शैलपादपैः ॥ ३५ ॥

समराङ्गणमें उसके अस्त्र-शस्त्रोंसे घायल होनेवाले वानर भी जो वृक्षोंसे ही हथियारका काम लेते थे, सहसा रावणकुमारपर शैल-शिखरों और वृक्षोंकी वर्षा करने लगे ॥

समराङ्गणदल्लि राक्षसन अस्त्र-शस्त्रगळिन्द गायगॊण्ड वानररू वृक्षगळन्ने आयुधगळागिसिकॊण्डु आ रावणकुमारन मेलॆ शैल-शिखरगळन्नु मळॆगरॆदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. te vaanaraaH = those monkeys; paadapaayudhaaH = wielding trees as their weapons; vadhyamaanaaH = being struck; samara = in the battle; sahasaa = quickly; abhyararShanta = rained; shailapaadapaiH = mountains and trees; raavaNim = on Indrajit.

अनुवादः

Those monkeys, wielding trees as their weapons, being struck in the battle-field, quickly rained mountains and trees on Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रजित् तु तदा क्रुद्धो महातेजा महाबलः ।
वानराणां शरीराणि व्यधमद् रावणात्मजः ॥ ३६ ॥

इन्द्रजित्तु तदा क्रुद्धो महातेजा महाबलः । वानराणां शरीराणि व्य्धमद्रावणात्मजः ॥ ६-७३-३६

उस समय कुपित हुए महातेजस्वी महाबली रावणपुत्र इन्द्रजित् ने वानरोंके शरीरोंको छिन्न-भिन्न कर डाला ॥ ३६ ॥

आग कुपितनाद महातेजस्वी महाबलि रावणपुत्र इन्द्रजितनु वानरर शरीरगळन्नु छिन्नभिन्नगॊळिसिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. indrajittu = Indrajit on his part; raavaNaatmajaH = the son of Ravana; mahaatejaaH = of great splendour; mahaabalaH = and of great strength; tadaa = then; kruddhaH = was enraged; vyadhamat = and wounded; shariiraaNi = the bodies; vaanaraaNaam = of monkeys.

अनुवादः

Indrajit the son of Ravana, on his part, possessing great splendour and great strength, was enraged and wounded the bodies of the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरेणैकेन च हरीन् नव पञ्च च सप्त च ।
बिभेद समरे क्रुद्धो राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ॥ ३७ ॥

रणभूमिमें राक्षसोंका हर्ष बढ़ाता हुआ इन्द्रजित् रोषसे भरकर एक-एक बाणसे पाँच-पाँच, सात-सात तथा नौ-नौ वानरोंको विदीर्ण कर डालता था ॥ ३७ ॥

रणरङ्गदल्लि राक्षसर हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता इन्द्रजितनु रोषगॊण्डु ऒन्दॊन्दे बाणदिन्द ऐदैदु, एळेळु, ऒम्भत्तु, ऒम्भत्तु वानररन्नु कॊल्लुत्तिद्दनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. kruddhaH = that enraged Indrajit; sampraharShayan = bringing enormous delight; raakShasaan = the demons; bibheda = severed off; hariin = the monkeys; nava paN^cha sapta cha = by nines; fives and sevens; ekena shareNa = with a single arrow.

अनुवादः

Bringing enormous delight to the demons that enraged Indrajit severed off the monkeys by nines, fives and sevens with a single arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरैः सूर्यसङ्काशैः शातकुम्भविभूषणैः ।
वानरान् समरे वीरः प्रममाथ सुदुर्जयः ॥ ३८ ॥

उस अत्यन्त दुर्जय वीरने सुवर्णभूषित सूर्यतुल्य तेजस्वी सायकोंद्वारा समरभूमिमें वानरोंको मथ डाला ॥

आ अत्यन्त दुर्जय वीरनु स्वर्णभूषित सूर्यतुल्य सायकगळिन्द युद्धदल्लि वानररन्नु ध्वंस माडतॊडगिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. saH viiraH = that chief of demons; sudurjayaH = the most invincible one; sharaiH = with arrows; shaatakumbha vibhuuShaNaiH = decked with gold; suurya samkaashaiH = with a brilliance equal to the sun; pramamaatha = destroyed; vaanaraan = the monkeys; samara = in battle.

अनुवादः

That most invincible chief of demons, with arrows decked with gold, having brilliance equal to the sun, destroyed the monkeys in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते भिन्नगात्राः समरे वानराः शरपीडिताः ।
पेतुर्मथितसङ्कल्पाः सुरैरिव महासुराः ॥ ३९ ॥

रणक्षेत्रमें देवताओंद्वारा पीड़ित हुए बड़े-बड़े असुरोंकी भाँति इन्द्रजित् के बाणोंसे व्यथित हुए वानरोंके शरीर छिन्न-भिन्न हो गये । उनकी विजयकी आशापर तुषारपात हो गया और वे अचेत-से होकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ३९ ॥

युद्धदल्लि देवतॆगळिन्द पीडितराद दॊड्ड दॊड्ड असुररन्तॆ, इन्द्रजितुविन बाणगळिन्द व्यथितराद वानरर शरीरगळु भिन्न भिन्नवादुवु. अवर विजयद आसॆय मेलॆ हिमपातवागि, अवरु निश्चेष्टितरागि भूमियल्लि बिद्दुबिट्टरु.॥39॥

पदच्छेदः

39. te vaanaraaH = those monkeys; sharapiiDitaaH = tormented by the arrows; samara = in battle; bhinnagaatraaH = with severed limbs; petuH = fell down; mathitasamkalpaaH = with their desires crushed; mahaasuraaH iva = like the great demons; suraiH = by the celestials.

अनुवादः

Those monkeys, tormented by the arrows in battle, with their limbs severed, fell down with their aspirations shaken, like the great demons fallen down by the celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तपन्तमिवादित्यं घोरैर्बाणगभस्तिभिः ।
अभ्यधावन्त सङ्क्रुद्धाः संयुगे वानरर्षभाः ॥ ४० ॥

ते तपन्तमिवादित्यं घोरै र्बाणगभस्तिभिः । अभ्याधावन्त सम्क्रुद्धाः सम्युगे वानरर्षभाः ॥ ६-७३-४०

उस समय युद्धस्थलमें बाणरूपी भयंकर किरणोंद्वारा सूर्यके समान तपते हुए इन्द्रजित् पर प्रधान-प्रधान वानरोंने बड़े रोषके साथ धावा किया ॥ ४० ॥

आग रणरङ्गदल्लि बाणरूपी भयङ्कर किरणगळिन्द सूर्यनन्तॆ उरियुव इन्द्रजितुविन मेलॆ मुख्य मुख्य वानररु रोषदिन्द आक्रमण माडिदरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. te vaanararShabhaaH = those excellent monkeys; samkruddhaaH = with anger; abhyaadaavanta = ran against Indrajit; tapantam = who was tormenting; aadityam iva = like the sun; ghoraiH baaNagabhastibhiH = with his terrific ray-like arrows.

अनुवादः

Those excellent monkeys with anger attacked Indrajit, who was tormenting them like the sun with his terrific ray-like the sun with his terrific ray-like arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु वानराः सर्वे भिन्नदेहा विचेतसः ।
व्यथिता विद्रवन्ति स्म रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ४१ ॥

परंतु उसके बाणोंसे शरीरके क्षत-विक्षत हो जानेसे वे सब वानर अचेत-से हो गये और खूनसे लथपथ हो व्यथित होकर इधर-उधर भागने लगे ॥ ४१ ॥

आदरॆ अवन बाणगळिन्द शरीर क्षत-विक्षतवागि अवरॆल्ल वानररू निश्चेष्टितरन्तागि, रक्तदिन्द तॊय्दु होगि, नोविनिन्द कण्ड कण्डल्लि ओडतॊडगिदरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = then; sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; bhinnadehaaH = with their bodies severed; vichetasaH = losing their consciousness; vyathitaaH = perturbed; samukShitaaH = and dampened; rudhireNa = by blood; vidravantisma = ran away.

अनुवादः

Then, all the monkeys, with their bodies severed, having lost their consciousness and perturbed as they were, having their limbs dampened with blood, took to their heels.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्यार्थे पराक्रम्य वानरास्त्यक्तजीविताः ।
नर्दन्तस्तेऽनिवृत्तास्तु समरे सशिलायुधाः ॥ ४२ ॥

तामस्यार्थे पराक्रम्य वानरास्त्यक्तजीविताः । नर्दन्तस्तेऽनिवृत्तास्तु समरे सशिलायुधाः ॥ ६-७३-४२

वानरोंने भगवान् श्रीरामके लिये अपने जीवनका मोह छोड़ दिया था । वे पराक्रमपूर्वक गर्जना करते हुए हाथमें शिलाएँ लिये समरभूमिमें डटे रहे—युद्धभूमिसे पीछे न हटे ॥ ४२ ॥

वानररु श्रीरामनिगागि तम्म जीवद हङ्गन्नु तॊरॆदिद्दरु. अवरु पराक्रमदिन्द गर्जिसुत्ता, कैगळल्लि शिलॆगळन्नॆत्तिकॊण्डु युद्धदल्लि हिम्मॆट्टदॆ मुन्दॆ नडॆदरु.॥42॥

पदच्छेदः

42. te vaanaraaH = those monkeys; sashilaayudhaaH = with mountains as their weapons; nardantaH = roaring; samare = in battle; anivR^ittaaH = without turning back; tyakta jiivitaaH = abandoned their lives; paraakramya = showing their courage; raamasya arthe = for the sake of Rama.

अनुवादः

Those monkeys, wielding mountains as their weapons, roaring in the battle field, without turning back, abandoned their lives, showing their courage for the sake of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च शिलाभिश्च प्लवङ्गमाः ।
अभ्यवर्षन्त समरे रावणिं समवस्थिताः ॥ ४३ ॥

समराङ्गणमें खड़े हुए वे वानर रावणकुमारपर वृक्षों, पर्वतशिखरों और शिलाओंकी वर्षा करने लगे ॥

समराङ्गणदल्लि निन्तिरुव आ वानररु रावणकुमारन मेलॆ वृक्ष, पर्वत, शिलॆगळ मळॆयन्ने सुरिसिदरु.॥43॥

पदच्छेदः

43. samavasthotaaH = continuing to stay; samara = in the battle; te plavangamaaH = those monkeys; abhyavarShanta = rained; raavaNim = on Indrajit; drumaIH = with trees; parvataagraishcha = mountain-peaks; shilaabhishcha = and rocks.

अनुवादः

Continuing to stay in the battle-field, those monkeys rained trees, mountain-peaks and rocks on Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत् ।
व्यपोहत महातेजा रावणिः समितिञ्जयः ॥ ४४ ॥

वृक्षों और शिलाओंकी वह भारी वृष्टि राक्षसोंके प्राण हर लेनेवाली थी; परंतु समरविजयी महातेजस्वी रावणपुत्रने अपने बाणोंद्वारा उसे दूर हटा दिया ॥ ४४ ॥

वृक्ष-शिलॆगळ आ वृष्टियु राक्षसर प्राणहरण माडुवन्तिद्दरू समर विजयी महातेजस्वी रावणपुत्रनु तन्न बाणगळिन्द अदन्नु निवारिसिबिट्टनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. raavaNiH = Indrajit; mahaatejaaH = of great splendour; samitimjayaH = the conqueror in battles; vyapohata = kept off; tam = that; mahat = great; varSham = rain; drumaanaam = of trees; shilaanamcha = and rocks; praaNaharam = which take away lives.

अनुवादः

Indrajit of great splendour and the conqueror of battles, kept off that great rain of deadly hail of trees and rocks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पावकसङ्काशैः शरैराशीविषोपमैः ।
वानराणामनीकानि बिभेद समरे प्रभुः ॥ ४५ ॥

तत्पश्चात् विषधर सर्पोंके समान भयंकर और अग्नितुल्य तेजस्वी बाणोंद्वारा उस शक्तिशाली वीरने समराङ्गणमें वानर-सैनिकोंको विदीर्ण करना आरम्भ किया ॥

बळिक विषधर सर्पगळन्तॆ भयङ्कर अग्नियन्तिरुव बाण गळिन्द आ शक्तिशालि वीरनु समराङ्गणदल्लि वानर सैनिकरन्नु संहरिसतॊडगिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. tataH = thereupon; prabhuH = that capable Indrajit; sharaiH = with his arrows; paavaka samkaashaih = identical of fire; aashiiviShopamaiH = and looking like serpents; samara = in battle; bibheda = split; aniikaani = the armies; vaanaraaNaam = of monkeys.

अनुवादः

Thereupon, the capable Indrajit with his arrows, identical of fire and looking like serpents in battle, split the armies of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैः स विद्‍ध्वा गन्धमादनम् ।
विव्याध नवभिश्चैव नलं दूरादवस्थितम् ॥ ४६ ॥

अष्टादशशरैस्तीक्षणैः स विद्ध्वा गन्धमादनम् । विव्याध नवभिश्चैव नलं दूरादवस्थितम् ॥ ६-७३-४६

उसने अठारह तीखे बाणोंसे गन्धमादनको घायल करके दूर खड़े हुए नलपर भी नौ बाणोंका प्रहार किया ॥

अवनु हदिनॆण्टु हरित बाणगळिन्द गन्धमादननन्नु गायगॊळिसि, दूरदल्लि निन्त नळन मेलॆयू ऒम्भत्तु बाणगळन्नु प्रहरिसिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. saH = He; viddhvaa = striking; gandhamaadanam = Gandhamadana; tiikShNaiH aShTaadasha sharaiH = with eighteen sharp arrows; vivyaadha = struck; nalam = nala; avasthitam duuraat = who was standing farway; navabhiH = with nine arrows.

अनुवादः

Indrajit struck Gandhamadana with eighteen sharp arrows and also struck Neela, who was standing at a far-away place, with nine arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सप्तभिस्तु महावीर्यो मैन्दं मर्मविदारणैः ।
पञ्चभिर्विशिखैश्चैव गजं विव्याध संयुगे ॥ ४७ ॥

इसके बाद महापराक्रमी इन्द्रजित् ने सात मर्मभेदी सायकोंद्वारा मैन्दको और पाँच बाणोंसे गजको भी युद्धस्थलमें बींध डाला ॥ ४७ ॥

बळिक महापराक्रमि इन्द्रजनितनु एळु मर्मभेदी सायकगळिन्द मैन्दनन्नु मत्तु ऐदु बाणगळिन्द गजनन्नू गायगॊळिसिदनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. mahaaviiryaH = Indrajit of great prowess; saptabhiH = with his seven arrows; marmavidaaraNaiH = which can tear asunder vital parts; vivyaadha = struck; maindam = Mainda; paN^chabhiH vishikhaiH = and with fire arrows; gajamchaiva = Gaja too; samyuge = in battle.

अनुवादः

Indrajit having a great prowess, struck Mainda with seven arrows, which can tear asunder vital parts and also struck Gaja with five arrows in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बवन्तं तु दशभिर्नीलं त्रिंशद्भिरेव च ।
सुग्रीवमृषभं चैव सोऽङ्गदं द्विविदं तथा ॥ ४८ ॥
घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत् तदा ।

जाम्बवन्तं तु दशभिर्नीलं त्रिंशद्भिरेव च । सुग्रीवमृषभं चैव सोऽङ्गदम् द्विविदं तथा ॥ ६-७३-४८ घोरैर्दत्तवरैस्तीक्षणैर्निष्प्रानकरोत्तदा ।

फिर दस बाणोंसे जाम्बवान् को और तीस सायकोंसे नीलको घायल कर दिया । तदनन्तर वरदानमें प्राप्त हुए बहुसंख्यक तीखे और भयानक सायकोंका प्रहार करके उस समय उसने सुग्रीव, ऋषभ, अङ्गद और द्विविदको भी निष्प्राण-सा कर दिया ॥ ४८ १/२ ॥

मत्तॆ हत्तु अम्बुगळिन्द अङ्गदनन्नु, मूवत्तु सायकगळिन्द नीलवन्नु गायगॊळिसिदनु. वरदानदिन्द दॊरकिद असङ्ख्य, भयानक बाणगळिन्द प्रहरिसुत्ता आग अवनु सुग्रीव, ऋषभ, अङ्गद मत्तु द्विविद इवरन्नु घासिगॊळिसिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. tadaa = then; saH = Indrajit; dashabhiH = with ten arrows; jaambavantam = (struck) Jambavan; trimshadbhireva = with thirty arrows; niilam = Nila; ghoraiH tiikShNaiH = with terrific sharp arrows; data varaih = endowed with boons; sugriivam = Sugreeva; R^iShabham chaiva = Rishabha; aN^gadam = Angada; tathaa = and; dvividam = Dvivida; akarot = and made then; niShpraaNaan = breathless.

अनुवादः

Indrajit then struck Jambavan with ten arrows and Nila with thirty arrows. He also struck Sugreeva, Rishabha, Angada and Dvivida with sharp and terrific arrows endowed with boons and made them breathless.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्यानपि तथा मुख्यान् वानरान् बहुभिः शरैः ॥ ४९ ॥
अर्दयामास सङ्क्रुद्धः कालाग्निरिव मूर्च्छितः ।

अन्यानपि तथा मुख्यान्वानरान्बहुभिः शरैः ॥
अर्दयामास सङ्क्रुद्धः कालाग्निरिव मूर्छितः ।

अन्यानपि तदा मुख्यान्वानरान् बहुभिः शरैः ॥ ६-७३-४९ अर्दयामास सम्क्रुद्धः कालाग्निरिव मूर्चितः ।

सब ओर फैली हुई प्रलयाग्निके समान अत्यन्त रोषसे भरे हुए इन्द्रजित् ने दूसरे-दूसरे श्रेष्ठ वानरोंको भी बहुसंख्यक बाणोंकी मारसे व्यथित कर दिया ॥ ४९ १/२ ॥

ऎल्लॆडॆ हरडिद प्रळयाग्नियन्तॆ अत्यन्त रोषगॊण्ड इन्द्रजितनु इतर श्रेष्ठ वानररन्नू असङ्ख्य बाणगळिन्द नोयिसिदनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. samkruddhaH = that enraged Indrajit; tadaa = then; muurchhitaH kaalaagniriva = looking like an excited fire that is to destroy the world; ardayaamaasa = tormented; anyaan = other; mukhyaan = chiefs; vaanaraan api = of monkeys too; bahubhiH sharaiH = with many arrows.

अनुवादः

That enraged Indrajit, then looking like an excited fire that is to destroy the world, tormented other chiefs of monkeys too with many arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरैः सूर्यसङ्काशैः सुमुक्तैः शीघ्रगामिभिः ॥ ५० ॥
वानराणामनीकानि निर्ममन्थ महारणे ।

स शरैः सूर्यसम्काशैः सुमुखैः शीग्रगामिभिः ॥ ६-७३-५० वानराणामनीकानि निर्ममन्थ महारणे ।

उस महासमरमें रावणकुमारने अच्छी तरह छोड़े हुए सूर्यतुल्य तेजस्वी शीघ्रगामी सायकोंद्वारा वानरोंकी सेनाओंको मथ डाला ॥ ५० १/२ ॥

आ महासङ्ग्रामदल्लि रावणकुमारनु बिट्टिरुव सूर्यतुल्य तेजस्वी, शीघ्रगामि सायकगळिन्द वानर सैन्यवन्नु नाशमाडिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. saH = he; nirmamantha = harassed; aniikaani = the armies; vaanaraaNaam = of monkeys; mahaaraNe = in that great battle; sumuktaiH = with well-discharged; shiighragaamibhiH = and fast-moving; sharaiH = arrows; suuryasamkaashaih = equal to the sun (in splendour).

अनुवादः

He harassed the armies of monkeys’ fast-moving arrows looking like the sun in their splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आकुलां वानरीं सेनां शरजालेन पीडिताम् ॥ ५१ ॥
हृष्टः स परया प्रीत्या ददर्श क्षतजोक्षिताम् ।

उसके बाणजालसे पीड़ित हो वानरी-सेना व्याकुल हो उठी और रक्तसे नहा गयी । उसने बड़े हर्ष और प्रसन्नताके साथ शत्रुसेनाकी इस दुरवस्थाको देखा ॥

अवन बाणजालदिन्द पीडितवाद वानर सैन्यवु व्याकुलगॊण्डु, रक्तदिन्द तॊय्दुहोयितु. शत्रुसैन्यद ई दुरवस्थॆयन्नु नोडि अवनु हर्ष, सन्तोषगॊण्डनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. saH hR^iShTaH = that enthusiastic Indrajit; parayaa priityaa = with great pleasure; dadarsha = saw; vaanariim akulaam senaan = that extensive army of monkeys; kShatajokShitaam = drenched in blood; piiDitaam = and tormented; sharajaalena = by a multitude of arrows.

अनुवादः

That enthusiastic Indrajit, with a great pleasure, saw that exclusive army of monkeys, drenched in blood and tormented by a multitude of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ५२ ॥
संसृज्य बाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।
ममर्द वानरानीकं परितस्त्विन्द्रजिद् बली ॥ ५३ ॥

पुनरेव महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ संसृज्य बाणवर्षं च शस्त्र वर्षञ्च दारुणम् ।
ममर्द वानरानीकं परितस्त्विन्द्रजिद् बलि ॥

वह राक्षसराजकुमार इन्द्रजित् बड़ा तेजस्वी, प्रभावशाली एवं बलवान् था । उसने सब ओरसे बाणों तथा अन्यान्य अस्त्र-शस्त्रोंकी भयंकर वर्षा करके पुनः वानर-सेनाको रौंद डाला ॥ ५२-५३ ॥

आ राक्षस राजकुमार इन्द्रजितनु बहळ तेजस्वी, प्रभावशालि, बलवन्त नागिद्दनु. अवनु ऎल्ल कडॆगळिन्द बाणगळ, इतर अस्त्रास्त्रगळ मळॆ सुरिसि वानर सैन्यवन्नु मर्दन माडिदनु.॥52-53॥

पदच्छेदः

52; 53. indrajit raakShasendraatmajaH = Indrajit; the son of Ravana; mahaatejaaH = having a great splendour; balii = and possessing strength; balii = and power; punareva = again; samsR^ijya = generating; daaruNam = terrific; baaNa varShamcha = rain of arrows; shastravarShamcha = and rain of weapons; mamarda = destroyed; vaanaraaniikam = the army of monkeys; paritaH = from all sides.

अनुवादः

Indrajit, the son of Ravana, possessing a great splendour power and strength, again generating a terrific rain of arrows and weapons, destroyed the army of monkeys from all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वसैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं
महाहवे वानरवाहिनीषु ।
अदृश्यमानः शरजालमुग्रं
ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥ ५४ ॥

स सैन्यमुत्सृज्य समेत्य तूर्णं । महारणे वानरवाहिनीषु। अदृश्यमानः शरजालमुग्रं । ववर्ष नीलाम्बुधरो यथाम्बु ॥ ६-७३-५४

तत्पश्चात् वह अपनी सेनाके ऊपरी भागको छोड़कर उस महासमरमें तुरंत वानर-सेनाके ऊपर जा पहुँचा और स्वयं आकाशमें अदृश्य रहकर भयानक बाणसमूहकी उसी तरह वर्षा करने लगा, जैसे काला मेघ जलकी वृष्टि करता है ॥ ५४ ॥

अनन्तर अवनु तन्न सैन्यवन्नु बिट्टु, वानर सैन्यदल्लि सेरिकॊण्डु अदृश्यनागि कार्मुगिलु मुसलधारॆयागि मळॆगरॆयुवन्तॆ वानर सैन्यद मेलॆ भयानक बाणसमूहगळ मळॆ सुरिसतॊडगिदनु.॥54॥

पदच्छेदः

54. utsR^ijya = leaving off; svasainyan = his army; mahaahave = in that great battle; adR^ishyamaanaH = becoming invisible; (Indrajit); sametya = advancing (towards the monkeys); vavarSha = rained; tuurNam = quickly; ugram = terrific sharajaalam = multitude of arrows; manara vaahiniSha = on the armies; niilaambudharaH yathaa = as a black cloud (down pours); ambu = the rain.

अनुवादः

Leaving off his army from that great battle-field and becoming invisible, Indrajit advanced towards the monkeys and quickly rained terrific hail of arrows on those armies of monkeys, as black cloud downpours the rain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते शक्रजिद‍्बाणविशीर्णदेहा
मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः ।
रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा
यथेन्द्रवज्राभिहता नगेन्द्राः ॥ ५५ ॥

ते शक्रजिद्पाणविशीर्ण देहा
मायाहता विस्वरमुन्नदन्तः ।
रणे निपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पा
यथेन्द्र वज्राभिहता नगेन्द्राः ॥

जैसे इन्द्रके वज्रसे आहत हो बड़े-बड़े पर्वत धराशायी हो जाते हैं, उसी प्रकार वे पर्वताकार वानर रणभूमिमें इन्द्रजित् के बाणोंद्वारा छलसे मारे जाकर शरीरके क्षत-विक्षत हो जानेसे विकृत स्वरमें चीखते-चिल्लाते हुए पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ५५ ॥

इन्द्रन वज्राघातदिन्द दॊड्ड दॊड्ड पर्वतगळु नॆलसमवागुवन्तॆ, आ पर्वताकार वानररु रणभूमियल्लि इन्द्र जितुविन बाणगळिन्द शरीर क्षत-विक्षतवागि विकृत स्वरदिन्द चीरुत्ता नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टरु.॥55॥

पदच्छेदः

55. raNe = in that battle; te harayaH adrikalpaaH = those mountain-like monkeys; maayaahataH = as victims of conjuring tricks; shakrajidbaaNa vishiirNa dehaaH = with their bodies torn into pieces by the arrows of Indrajit; unnadantaH visvaram = roaring with discordant notes; nipetuH = fell down; nagendraaH yathaa = like mountains; indravajraabhihataaH = struck by Indra’s thunderbolt.

अनुवादः

In that battle, those mountain-like monkeys as victims of conjuring tricks with their bodies torn into pieces by Indrajit’s arrows and roaring as they were with discordant notes, fell down on earth, like mountains struck by Indra’s thunder bolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते केवलं सन्ददृशुः शिताग्रान्
बाणान् रणे वानरवाहिनीषु ।
मायाविगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं
न चात्र तं राक्षसमप्यपश्यन् ॥ ५६ ॥

ते केवलं सन्ददृशुः शिताग्रान्
बाणान्रणे वानर वाहिनीषु ।
मायाविगूढं तु सुरेन्द्रशत्रुं
न चात्र तं राक्षसमप्यपश्यन् ॥

ते केवलं सन्ददृशुः शिताग्रान् । बाणान्रणे वानरवाहिनीषु। माया निगूढं च सुरेन्द्रशत्रुं । न चात्र तं राक्षसमभ्यपश्यन् ॥ ६-७३- ५६

रणभूमिमे वानर-सेनाओंपर जो पैनी धारवाले बाण गिर रहे थे, केवल उन्हींको वे वानर देख रहे थे । मायासे छिपे हुए उस इन्द्रद्रोही राक्षसको कहीं नहीं देख पाते थे ॥ ५६ ॥

रणभूमियल्लि वानर सैन्यद मेलॆ बीळुत्तिरुव तीक्ष्ण बाणगळन्नु मात्र नोडुत्तिद्दरु. मायॆयिन्द अडगिद्द आ इन्द्रद्रोही राक्षसनन्नु नोडुत्तिरलिल्ल.॥56॥

पदच्छेदः

56. te = those monkeys; raNe = in battle; samdadR^ishuH = saw; kevalam = only; baaNaan = arrows; sitaagraan = with pointed tips; vaanara vaahiniiShu = falling on the armies of monkeys; na apashyan = they could not see; atra = there; tam raakShasam api = that Indrajit the demon; surendrashatrum = the enemy of Indra; maayaavignuDham = remaining concealed by his conjuring trick.

अनुवादः

Those monkeys in battle saw only arrows with pointed tips falling on the armies of monkeys. They could not see there, that Indrajit the demon, the enemy of Indra, remaining concealed by his conjuring trick.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा
सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः ।
प्रच्छादयामास रविप्रकाशै-
र्विदारयामास च वानरेन्द्रान् ॥ ५७ ॥

ततः स रक्षोऽधिपतिर्महात्मा । सर्वा दिशो बाणगणैः शिताग्रैः। प्रच्छादयामास रविप्रकाशैर् । विषादयामास च वानरेन्द्रान् ॥ ६-७३-५७

उस समय उस महाकाय राक्षसराजने तीखी धारवाले सूर्यतुल्य तेजस्वी बाण-समूहोंद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको ढक दिया और वानर-सेनापतियोंको घायल कर दिया ॥ ५७ ॥

आग आ महाकाय राक्षसनु हरितवाद सूर्यतुल्य तेजस्वी बाण समूहदिन्द समस्त दिक्कुगळन्नु मुच्चि, वानर सेनापतिगळन्नु विवीर्णगॊळिसिदनु.॥57॥

पदच्छेदः

57. tataH = then; mahaatmaa = the mighty; saH = Indrajit; rakShodhipatiH = the leader of demons; prachchhadayaamaasa = covered; sarvaaH dishaH = all the quarters; baaNashataiH = with hundreds of arrows; shitaagraiH = having sharply pointed like the splendour of the sun; vidaarayaamaasa cha = and tore asunder; vaanarendraan = the monkey-chiefs.

अनुवादः

Then, the mighty Indrajit, the leader of demons, covered all the quarters with hundreds of sharply pointed arrows, having splendour of the sun and tore asunder the monkey-chiefs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि
व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि ।
सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि
ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये ॥ ५८ ॥

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानि
व्याविद्धदीप्तानलसप्रभाणि ।
सुविस्फुलिङ्गोज्ज्वल पावकानि
ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्र सैन्ये ॥

स शूलनिस्त्रिंश परश्वधानि । व्याविध्य दीप्तानलसंनिभानि। सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि । ववर्ष तीव्रं प्लवगेन्द्रसैन्ये ॥ ६-७३-५८

वह वानरराजकी सेनामें बढ़े हुए प्रज्वलित पावकके समान दीप्तिमान् तथा चिनगारियोंसहित उज्ज्वल आग प्रकट करनेवाले शूल, खड्ग और फरसोंकी दुःसह वृष्टि करने लगा ॥ ५८ ॥

अवनु वानर सैन्यद मेलॆ भुगिलॆद्द बॆङ्कियन्तॆ दीप्तवन्त हागू किडिगळ सहित अग्नियन्नु प्रकटिसुव शूल, खड्ग, कॊडलि इवुगळ दुःसह वृष्टि माडतॊडगिदनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. saH = Indrajit; vavarSha = rained; tiivram = excessively; shuulanistrimsha parashvadhaani = pikes; swords and axes; vyaaviddha diiptaanila saprabhaaNi = shining like augmented and flaming fire; savisphuliN^gojvakaani = shooting forth incandescent flames with sparks; plavagendrasainye = on the army of excellent monkeys.

अनुवादः

Indrajit excessively rained on the army of monkeys’ pikes, swords and axes, shining like augmented and flaming fire and shooting forth incandescent flames with sparks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो ज्वलनसङ्काशैर्बाणैर्वानरयूथपाः ।
ताडिताः शक्रजिद‍्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः ॥ ५९ ॥

ततोज्वलनसङ्काशैः बाणैर्वानरयूथपाः ।
ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रुल्ला इव किंशुकाः ॥

ततो ज्वलनसङ्काशैः शितैर्वानरयूथपाः। ताडिताः शक्रजिद्बाणैः प्रफुल्ला इव किंशुकाः ॥ ६-७३-५९

इन्द्रजित् के चलाये हुए अग्नितुल्य तेजस्वी बाणोंसे घायल हो रक्तसे नहाकर सारे वानर-यूथपति खिले हुए पलाश वृक्षके समान जान पड़ते थे ॥ ५९ ॥

इन्द्रजितनु प्रयोगिसिद अग्नितुल्य तेजस्वी बाणगळिन्द गायगॊण्डु, रक्तदिन्द तॊय्दु ऎल्ल वानर दळपतिगळु अरळिनिन्त मुत्तुगद मरदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दरु.॥59॥

पदच्छेदः

59. tataH = then; taaDitaaH = struck; shakrajidbaaNaiH = by the arrows of Indrajit; jvalanasamkaashaiH = the arrows which shone brightly as fire; vaanarayuuthapaiH = the monkey-commanders; (looked like); praphvallaaH kimshukaaH iva = kimshuka trees bearing crimson flowers.

अनुवादः

Struck by the Indrajit’s arrows, shining brightly as fire, the monkey-commanders then looked like Kimshuka trees bearing crimson flowers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेऽन्योन्यमभिसर्पन्तो निनदन्तश्च विस्वरम् ।
राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्ना निपेतुर्वानरर्षभाः ॥ ६० ॥

राक्षसराज इन्द्रजित् के बाणोंसे विदीर्ण हो वे श्रेष्ठ वानर एक-दूसरेके सामने जाकर विकृत स्वरमें चीत्कार करते हुए धराशायी हो जाते थे ॥ ६० ॥

राक्षसराज इन्द्रजितन बाणगळिन्द विदीर्णवाद वानरश्रेष्ठरु ऒब्बरु मत्तॊब्बर मुन्दॆ होगि विकृत स्वरदिन्द चीत्करिसुत्ता धराशायियागुत्तिद्दरु.॥60॥

पदच्छेदः

60. te vaanararShabhaaH = those foremost f monkeys; raakShasendra abhinirbhinnaaH = torn asunder by that leader of the demons; abhisarpantaH = approaching; anyonyam = at each other; ninadantashcha = and roaring; visvaram = in a discordant note; nipetuH = fell down on the ground.

अनुवादः

Those excellent monkeys, torn asunder by that chief of demons, approaching at each other and roaring in a discordant tone, fell down on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उदीक्षमाणा गगनं केचिन्नेत्रेषु ताडिताः ।
शरैर्विविशुरन्योन्यं पेतुश्च जगतीतले ॥ ६१ ॥

कितने ही वानर आकाशकी ओर देख रहे थे । उसी समय उनके नेत्रोंमें बाणोंकी चोट लगी, अतः वे एक-दूसरेके शरीरसे सट गये और पृथ्वीपर गिर पड़े ॥

ऎष्टो वानररु आकाशदत्त नोडुत्तिद्दरु. आग अवर कण्णुगळिगॆ बाणगळ एटु बीळुत्तित्तु. इदरिन्द परस्पर तागिकॊण्डु नॆलक्कॆ बिद्दु होदरु.॥61॥

पदच्छेदः

61. kechit = some monkeys; taaDitaaH = banged; netreShu = in the eyes; sharaiH = by arrows; udiikShamaaNaaH = and looking up; gaganam = at the sky; vivishuH = joined; anyonyam = each other; petushcha = and fell down; jagatiitale = on the floor.

अनुवादः

Banged in the eyes by arrows, some monkeys looking up towards the sky, joined each other and fell down on the floor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम् ।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ ६२ ॥
मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गवयं तथा ।
केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ ६३ ॥
सूर्याननं ज्योतिर्मुखं तथा दधिमुखं हरिम् ।
पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ ६४ ॥
प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः ।
विव्याध हरिशार्दूलान् सर्वांस्तान् राक्षसोत्तमः ॥ ६५ ॥

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम् ।
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गवयं तथा ।
केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ सूर्याननं ज्योतिमुखं तथा दधिमुखं हरिम् ।
पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः ।
विव्याध हरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ॥

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदं गन्धमादनम्। जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ॥ ६-७३-६२ मैन्दं च द्विविदं नीलं गवाक्षं गजगोमुखौ। केसरिं हरिलोमानं विद्युद्दंष्ट्रं च वानरम् ॥ ६-७३-६३ सूर्याननं ज्योतिमुखं तथा दधिमुखं हरिम्। पावकाक्षं नलं चैव कुमुदं चैव वानरम् ॥ ६-७३- ६४ प्रासैः शूलैः शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसंहितैः। विव्याध हरिशार्दूलान्सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ॥ ६-७३-६५

राक्षसप्रवर इन्द्रजित् ने दिव्य मन्त्रोंसे अभिमन्त्रित प्रासों, शूलों और पैने बाणोंद्वारा हनुमान्, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवान्, सुषेण, वेगदर्शी, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, गवय, केसरी, हरिलोमा, विद्युद्दंष्ट्र, सूर्यानन, ज्योतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, नल और कुमुद आदि सभी श्रेष्ठ वानरोंको घायल कर दिया ॥

राक्षस प्रवर इन्द्रजितु दिव्य मन्त्रगळिन्द अभिमन्त्रिसि प्रास, शूल, हरितवाद बाणगळिन्द हनुमन्त, सुग्रीव, अङ्गद, गन्धमादन, जाम्बवन्त, सुषेण, वेगदर्शि, मैन्द, द्विविद, नील, गवाक्ष, गवय, केसरी हरिलोमा, विद्युद्दंष्ट्र, सूर्यानन, जोतिर्मुख, दधिमुख, पावकाक्ष, नळ मत्तु कुमुद मुन्ताद ऎल्ल श्रेष्ठ वानररन्नु गायगॊळिसिदनु.॥62-65॥

पदच्छेदः

62; 63; 64; 65. praasaiH = with lances; shuulaiH = spikes; shitaiH baaNaiH = and sharp arrows; mantra samhitaiH = charged with sacred texts; indrajit = Indrajit; raakShasottamaH = the excellent demon; vivyaadha = struck; taan sarvaan harishaarduulaan = all those foremost of monkeys; (namely) hanuumantam cha = Hanuman; sugriivam = Sugreeva; aN^gadam = Angada; gandha maadanam = Gandhamadana; jaambavantam = Jambavan; suSheNam cha = SuShena; vegadarshinameva cha = vegadarshina; maindam cha = Mainda; dvividam = Divivda; niilam = Nila; gavaakSham = Gavaksha; Gavayam = Gavaya; kesarim = Kesari; harilomaanam = Hariloma; vidyuddamShTram = Vidyuddamshtra; vaanaram cha = the monkey; suuryaananam = Suryanana; jyotimukham = Jyotimukha; tathaa = and; harim = a monkey; dadhimukham = called Dadhimukha; paavakaakSham = Pavakaksha; nalamchaiva = Nala; vanaram chaiva = as also a monkey called; kumudam = Kumuda.

अनुवादः

With lances, spikes and sharp arrows, charged with sacred texts, Indrajit the excellent demon struck all those foremost of monkeys, namely Hanuman, Sugreeva, Angada, Gandhamadana, Jambavan, Sushena, Vegadarshina, Mainda, Dvivida, Nila, Gavaksha, Gavaya, Kesari, Hariloma, Vidyuddamshtra, Suryanana, Jyothimukha, a monkey called Dadhimukha, Pavakaksha, Nala as also a monkey named Kumuda.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान्
निर्भिद्य बाणैस्तपनीयवर्णैः ।
ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः
सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः ॥ ६६ ॥

स वै गदाभिर्हरियूथमुख्यान् । निर्भिद्य बाणैस्तपनीयपुङ्खैः । ववर्ष रामं शरवृष्टिजालैः । सलक्ष्मणं भास्कररश्मिकल्पैः ॥ ६-७३-६६

गदाओं और सुवर्णके समान कान्तिमान् बाणोंद्वारा वानर-यूथपतियोंको क्षत-विक्षत करके वह लक्ष्मणसहित श्रीरामपर सूर्यकी किरणोंके समान चमकीले बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगा ॥ ६६ ॥

गदॆगळिन्द, सुवर्णदन्तह कान्तिवन्त बाणगळिन्द वानर दळपतिगळन्नु घासिगॊळिसि, अवनु लक्ष्मण सहित श्रीरामन मेलॆ सूर्यकिरणगळन्तॆ हॊळॆयुव बाणसमूहगळन्नु मळॆगरॆदनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. nirbhidya = tearing asunder; hariyuuthamukhyaan = the principal monkey-warriors; gadaabhiH = by maces; baaNaiH = and arrows; tapaniiyavarNaiH = which were of golden colour; saH = that Indrajit; vavarSha = rained; sharavR^iShTijaalaiH = a multitude of showers of arrows; bhaaskara rashmi kalpaiH = equal to sun’s rays; raamam = on Rama; salakShmaNam = along with Lakshmana.

अनुवादः

Tearing asunder the principal monkey-warriors by maces and arrows, which were of golden colour, that Indrajit rained a multitude of showers of arrows equal to sun’s rays on Rama and Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणो
धारानिपातानिव तानचिन्त्य ।
समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री-
रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥ ६७ ॥

स बाणवर्षैरभिवृर्ष्यमाणो
धारानिपातानिव तानचिन्त्य ।
समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री
रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥

स बाणवर्षैरभिवर्ष्यमाणो । धारानिपातानिव तान्विचिन्त्य। समीक्षमाणः परमाद्भुतश्री । रामस्तदा लक्ष्मणमित्युवाच ॥६-७३-६७

उस बाणवर्षाके लक्ष्य बने हुए परम अद्भुत शोभासे सम्पन्न श्रीराम पानीकी धाराके समान गिरनेवाले उन बाणोंकी कोई परवा न करके लक्ष्मणकी ओर देखते हुए बोले— ॥ ६७ ॥

आ बाण वर्षक्कॆ गुरियाद परमाद्भुत शोभासम्पन्न श्रीरामनु जलधारॆयन्तॆ बीळुव आ बाणगळन्नु लॆक्किसदॆ लक्ष्मणन कडॆगॆ नोडि हेळिदनु.॥67॥

पदच्छेदः

67. achintya = Ignoring; abhivR^iShyamaaNaH = the showering; baaNavarShaiH = rain of arrows; dhaaraanipaataaniva = as though they are showers of rain; saH raamaH = that Rama; paramaadbhutashriiH = of the most wonderful luster; samiikShamaaNaH = looking around thoroughly; uvaacha = spoke; tataH = then; lakShmaNam = to Lakshmana; iti = as follows:

अनुवादः

Ignoring that showering rain of arrows, as though they are mere showers of rain, that Rama of the most wonderful luster, looking around thoroughly, then spoke to Lakshmana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो
ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः ।
निपातयित्वा हरिसैन्यमस्मान्-
शितैः शरैरर्दयति प्रसक्तम् ॥ ६८ ॥

असौ पुनर्लक्ष्मण राक्षसेन्द्रो । ब्रह्मास्त्रमाश्रित्य सुरेन्द्रशत्रुः। निपातयित्वा हरिसैन्यमुग्रम् । अस्माञ्शरैरर्दयति प्रसक्तम् ॥६-७३-६८

‘लक्ष्मण! वह इन्द्रद्रोही राक्षसराज इन्द्रजित् प्राप्त हुए ब्रह्मास्त्रका सहारा लेकर वानर-सेनाको धराशायी करनेके पश्चात् अब तीखे बाणोंद्वारा हम दोनोंको भी पीड़ित कर रहा है ॥ ६८ ॥

लक्ष्मण! आ इन्द्रद्रोहि राक्षसराज इन्द्रजितु प्राप्तवाद ब्रह्मास्त्रद आश्रयपडॆदु वानर सैनिकरन्नु धराशायिगिसि, ईग हरितबाणगळिन्द नम्मिब्बरन्नु पीडिसुत्तिद्दानॆ.॥68॥

पदच्छेदः

68. lakShmaNa = O Lakshmana!; asau = this; surendrashatruH = Indrajit; aashritya = having recourse to; mahaastram = a great missile; nipaatayitvaa = throwing down; harisainyam = the army of monkeys; ardayati = is tormenting; asmaan = us; prasakatam = incessantly; shitaiH sharaiH = with his sharp arrows.

अनुवादः

“O Lakshmana! This Indrajit, by a great missile, is throwing down our army of monkeys and tormenting us incessantly with his sharp arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वयम्भुवा दत्तवरो महात्मा
समाहितोऽन्तर्हितभीमकायः ।
कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो
निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ॥ ६९ ॥

स्वयम्भुवा दत्तवरो महात्मा । खमास्थितोऽन्तर्हितभीमकायः । कथं नु शक्यो युधि नष्टदेहो । निहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ॥६-७३-६९

‘ब्रह्माजीसे वरदान पाकर सदा सावधान रहनेवाले इस महामनस्वी वीरने अपने भीषण शरीरको अदृश्य कर लिया है । युद्धमें इस इन्द्रजित् का शरीर तो दिखायी ही नहीं देता, पर यह अस्त्रोंका प्रयोग करता जा रहा है । ऐसी दशामें इसे हमलोग किस तरह मार सकते हैं? ॥

ब्रह्मदेवरिन्द वरवन्नु पडॆदु सदा ऎच्चरवागिरुव ई महामनस्वी वीरनु तन्न भीषण शरीरवन्नु अदृश्यगॊळिसिकॊण्डिरुवनु. युद्धदल्लि ई इन्द्रजितन शरीर काणुवुदे इल्ल. आदरॆ इवनु शस्त्रप्रयोग माडुत्ता इद्दानॆ. हीगिरुवाग नावु इवनन्नु हेगॆ कॊल्लुवुदु.॥69॥

पदच्छेदः

69. katham = how; mahaatmaa = can the mighty; samaahitaH = and composed indrajit = Indrajit; dattavaraH = on whom a boon has been bestowed; svayambhuvaa = by Brahma; antarhita bhiimakaaya = and who has concealed his terrible form; udyataastraH = who stands with his weapons uplifted; naShTadehaH = eventhough his body is invisible; shakyaH nihantum = be killed; yudhi = in the battle; adya = today?

अनुवादः

“How can the mighty and composed Indrajit on whom a boon has been bestowed by Brahma and who has concealed his terrible form who stands with his weapons uplifted eventhough his body is visible be killed in the battle today?

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्ये स्वयम्भूर्भगवानचिन्त्य-
स्तस्यैतदस्त्रं प्रभवश्च योऽस्य ।
बाणावपातं त्वमिहाद्य धीमन्
मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥ ७० ॥

मन्ये स्वयम्भूर्भगवानचिन्त्य
स्तस्यैतदसं प्रभवश्चयोऽस्य ।
बाणावपातांस्त्व मिहाद्य धीमान्
सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥

मन्ये स्वयम्भूर्भगवानचिन्त्यो । यस्यैतदस्त्रं प्रभवश् च योऽस्य। बाणावपातांस्त्वमिहाद्य धीमन् मया सहाव्यग्रमनाः सहस्व ॥ ६-७३-७०

‘स्वयम्भू भगवान् ब्रह्माका स्वरूप अचिन्त्य है । वे ही इस जगत् के आदि कारण हैं । मैं समझता हूँ, उन्हींका यह अस्त्र है, अतः बुद्धिमान् सुमित्राकुमार! तुम मनमें किसी प्रकारकी घबराहट न लाकर मेरे साथ यहाँ चुपचाप खड़े हो इन बाणोंकी मार सहो ॥ ७० ॥

स्वयम्भू ब्रह्मदेवर स्वरूप अचिन्त्यवागिदॆ. अवरे ई जगत्तिन आदिकारणरागिद्दारॆ. अवरदे ई अस्त्रवागिदॆ ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ. बुद्धिवन्त सुमित्राकुमारने! नीनु मनस्सिनल्लि यावुदे गाबरिपडदॆ, नन्नॊन्दिगॆ इल्लि सुम्मनॆ निन्तुकॊण्डु बाणगळ एटन्नु सहिसिको.॥70॥

पदच्छेदः

70. manye = I think; bhagavaan svayambhuuH = the self-born Lord Brahma; yaH prabhavaH = who is the source of this universe; achintyaH = is inconceivable; etat astram = and by whom this missile (is presided); dhiiman = O wise one!; avyagramanaaH = remaining undistracted in mind; tvam = you; sahasva = bear; mayaa saha = along with me; iha = here; baaNaavapaatam = the hail of arrows; adya = today.

अनुवादः

“I think the self-born Brahma who is the source of the universe is inconceivable and this missile is presided over by him. O wise one! Remaining undistracted in mind, you bear along with me today the hail of arrows here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः
सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः ।
एतच्च सर्वं पतिताग्र्यशूरं
न भ्राजते वानरराजसैन्यम् ॥ ७१ ॥

प्रच्छादयत्येष हि राक्षसेन्द्रः । सर्वा दिशः सायकवृष्टिजालैः। एतच्च सर्वं पतिताग्र्यवीरं । न भ्राजते वानरराजसैन्यम् ॥ ६-७३-७१

‘यह राक्षसराज इन्द्रजित् इस समय बाण-समूहोंकी वर्षा करके सम्पूर्ण दिशाओंको आच्छादित किये देता है । वानरराज सुग्रीवकी यह सारी सेना, जिसके प्रधान-प्रधान शूरवीर धराशायी हो गये हैं, अब शोभा नहीं पा रही है ॥ ७१ ॥

ई राक्षसराज इन्द्रजितु ईग बाण समूहगळ मळॆगरॆदु ऎल्ल दिक्कुगळन्नु मुच्चिबिट्टिरुवनु. वानरराज सुग्रीवन ई सैन्यद मुख्य मुख्य शूरवीरनु धराशायियागि, शोभॆयन्नु कळॆदुकॊण्डिरुवरु.॥71॥

पदच्छेदः

71. eShaH raakShasendraH = (Let) this chief of demons; sarvaadhikaH = who is surpassing all; prachchhaadayitu = be covered; paayaka vR^iShTi jaalaiH = with a multitude of showers of arrows; etat = this; sarvam = entire; vaanararaaja sainyam = army of Sugreeva; patitaagrya shuuram = whose leading warriors have fallen; na bhraajate = looks no more charming.

अनुवादः

“Let this chief of demons, who is surpassing all, be covered with a multitude of showers of arrows. This entire army of Sugreeva, whose leading warriors have fallen, looks no more charming.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसञ्ज्ञौ
निवृत्तयुद्धौ हतहर्षरोषौ ।
ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवास-
मसौ समासाद्य रणाग्र्यलक्ष्मीम् ॥ ७२ ॥

आवां तु दृष्ट्वा पतितौ विसंज्ञौ । निवृत्तयुद्धौ हतरोषहर्षौ। ध्रुवं प्रवेक्ष्यत्यमरारिवासं । असौ समादाय रणाग्रलक्ष्मीम् ॥ ६-७३-७२

‘जब हम दोनों हर्ष एवं रोषसे रहित तथा युद्धसे निवृत्त हो अचेत-से होकर गिर जायँगे, तब हमें उस अवस्थामें देख युद्धके मुहानेपर विजय-लक्ष्मीको पाकर अवश्य ही यह राक्षसपुरी लङ्कामें लौट जायगा’ ॥ ७२ ॥

नाविब्बरू हर्ष-रोष रहितरागि युद्धदिन्द निवृत्तरागि निष्चेष्टितरन्तॆ बिद्दुबिट्टाग नम्मन्नु आ स्थितियल्लि नोडि युद्धदल्लि विजय पडॆदु खण्डितवागि ई राक्षसनु लङ्कॆगॆ मरळिहोगुवनु.॥72॥

पदच्छेदः

72. dR^iShTvaa = finding; aavaam = both of us; visamJNau = fallen unconscious; gataharSha roShau = and without showing joy and anger; nivR^ittayuddhau = having desisted from fighting; samaasaadya = and having obtained; raNaagryalakShmiiva = laurels of battle in its beginning itself asau dhruvam pravekShyati = he will certainly return; amaraarivaasam = Lanka (the abode of demons).

अनुवादः

“Finding both of us fallen unconscious without displaying any joy or anger as also having desisted from fighting, Indrajit will certainly return to Lanka, after having obtained laurels of battle in its beginning itself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु ताविन्द्रजितोऽस्त्रजालै-
र्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ ।
स चापि तौ तत्र विषादयित्वा
ननाद हर्षाद् युधि राक्षसेन्द्रः ॥ ७३ ॥

ततस्तु ताविन्द्र्र जितोऽस्त्रजालै-
र्बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ ।
स चापि तौ तत्र विषादयित्वा
ननाद हर्षाद्युधि राक्षसेन्द्रः ॥

ततस्तु ताविन्द्रजिदस्त्रजालैर् । बभूवतुस्तत्र तदा विशस्तौ। स चापि तौ तत्र विषादयित्वा । ननाद हर्षाद्युधि राक्षसेन्द्रः ॥ ६-७३-७३

तदनन्तर वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण वहाँ इन्द्रजित् के बाण-समूहोंसे बहुत घायल हो गये । उस समय उन दोनोंको युद्धमें पीड़ित करके उस राक्षसराजने बड़े हर्षके साथ गर्जना की ॥ ७३ ॥

अनन्तर राम-लक्ष्मणरिब्बरू इन्द्रजितुविन बाणगळिन्द बहळ गायगॊण्डरु. आग अवरिब्बरन्नु युद्धदल्लि पीडितगॊळिसि आ राक्षस राजनु जोरागि, हर्षदिन्द गर्जिसिदनु.॥73॥

पदच्छेदः

73. tataH = thereafter; tau = Rama and Lakshmana; tadaa = then; babhuuvatuH = became; vishastau = struck; tatra = there; astra jaalaiH = by a multitude of arrows; indrajitaH = of Indrajit; tatra = there; saH = that; raakShasendrashchaapi = leader of demons also; viShaayitvaa = causing affliction; tau = to both of them; nanaada = roared; harShaat = with a thrill of rapture; yudhi = in battle.

अनुवादः

Thereafter, Rama and Lakshmana there became struck by a multitude of arrows of Indrajit. That leader of demons also there, causing affliction to both of them, roared with a thrill of rapture in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तदा वानरसैन्यमेवं
रामं च सङ्ख्ये सह लक्ष्मणेन ।
विषादयित्वा सहसा विवेश
पुरीं दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ।
संस्तूयमानः स तु यातुधानैः
पित्रे च सर्वं हृषितोऽभ्युवाच ॥ ७४ ॥

इस प्रकार संग्राममें वानरोंकी सेना तथा लक्ष्मणसहित श्रीरामको मूर्च्छित करके इन्द्रजित् सहसा दशमुख रावणकी भुजाओंद्वारा पालित लङ्कापुरीमें चला गया । उस समय समस्त निशाचर उसकी स्तुृति कर रहे थे । वहाँ जाकर उसने पितासे प्रसन्नतापूर्वक अपनी विजयका सारा समाचार बताया ॥ ७४ ॥

ई प्रकार सङ्ग्रामदल्लि वानर सैन्यवन्नु मत्तु राम-लक्ष्मणरन्नु मूर्छितगॊळिसि इन्द्रजितु कूडले रावणपालित लङ्कॆगॆ तॆरळिदनु. आग समस्त निशाचररु अवनन्नु स्तुतिसुत्तिद्दरु. अवनु तन्दॆय बळि सन्तोषदिन्द तन्न विजयद समाचार तिळिसिदनु.॥74॥

पदच्छेदः

74; 75. evam vihhuudayitvaa vaanna sainyam raamamcha lakShmaNena saha = Thus causing the army of monkey along with Rama and Lakshmana to become despondent; samkhye = in battle; saH = that Indrajit; tataH = then; samstuuyamaanaH = being eulogized; yaatu dhaanaiH = by demons; sahasaa = quickly; vivesha = entered; puriim = the city; dashagriiva bhujaabhiguptaam = being protected by Ravana’s arms; abhyuvaacha = and informed; sarvam = all; pitre = to his father; hR^iShitaH = cheerfully.

अनुवादः

Thus causing the army of monkeys along with Rama and Lakshmana to become despondent in battle, that Indrajit, getting eulogized by the demons, quickly reached the city of Lanka which was being protected by Ravana’s arms. Then, Indrajit cheerfully informed all that had happened, to his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः ॥ ७३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तिहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎप्पत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥73॥