०७२ रावणेन-अतिकायमरणशोकः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Having been informed that Atikaya, Dhumraksha, Akampana, Prahasta, Kumbhakarna and other mighty demons are killed in battle, Ravana felt anxious. He is surprised as to how Rama and Lakshmana got released from the bind of arrows, made by Indrajit, his son earlier. He feels that no demon is capable of defeating Rama, Lakshmana, Sugreeva and Vibhishana. He enjoins demons to protect the City of Lanka and even Ashoka garden, where Seetha has been kept in capture. He asks the army not to be indifferent to the movements of the monkey-warriors. After issuing the necessary instruction to his army, he enters deep into his palace and remains boarding over the loss of Atikaya, his son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

72. रावणकी चिन्ता तथा उसका राक्षसोंको पुरीकी रक्षाके लिये सावधान रहनेका आदेश

अतिकायं हतं श्रुत्वा लक्ष्मणेन महात्मना ।
उद्वेगमगमद् राजा वचनं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥

महात्मा लक्ष्मणके द्वारा अतिकायको मारा गया सुनकर राजा रावण उद्विग्न हो उठा और इस प्रकार बोला— ॥ १ ॥

महात्मा लक्ष्मणनिन्द अतिकायनु हतनादनॆम्ब वार्तॆ केळि रावणनु उद्विग्ननागि हेळिदनु.॥.॥

धूम्राक्षः परमामर्षी सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
अकम्पनः प्रहस्तश्च कुम्भकर्णस्तथैव च ॥ २ ॥
एते महाबला वीरा राक्षसा युद्धकाङ्क्षिणः ।
जेतारः परसैन्यानां परैर्नित्यापराजिताः ॥ ३ ॥

‘अत्यन्त अमर्षशील धूम्राक्ष, सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ अकम्पन, प्रहस्त तथा कुम्भकर्ण—ये महाबली वीर राक्षस सदा युद्धकी अभिलाषा रखते थे । ये सब-के-सब शत्रुओंकी सेनाओंपर विजय पाते और स्वयं विपक्षियोंसे कभी पराजित नहीं होते थे ॥ २-३ ॥

अत्यन्त कोपिष्ठनाद धूम्राक्ष, समस्त शस्त्रधारिगळल्लि श्रेष्ठ अकम्पन, प्रहस्त हागू कुम्भकर्ण इवरॆल्ल महाबलि वीरराक्षसरु सदा युद्धाभिलाषियागिद्दरु. इवरॆल्लरू शत्रुसैन्यवन्नु जयिसुववरू, शत्रुगळिन्द ऎन्दू पराजितरागदवरागिद्दरु.॥2-3॥

ससैन्यास्ते हता वीरा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
राक्षसाः सुमहाकाया नानाशस्त्रविशारदाः ॥ ४ ॥

‘परंतु अनायास ही महान् कर्म करनेवाले रामने नाना प्रकारके शस्त्रोंके ज्ञानमें निपुण उन विशालकाय वीर राक्षसोंका सेनासहित संहार कर डाला ॥ ४ ॥

आदरॆ अनायासदिन्द महत्कार्य माडुव रामनु नानारीतिय शस्त्रगळल्लि निपुणराद विशालकाय वीर राक्षसरन्नु सैन्य सहित संहारमाडिबिट्टनु.॥4॥

पदच्छेदः

2; 3; 4. dhuumraakShaH = Dhumraksha; akampanaH = Akampana; paramaamarShii = greatly impatient; sarvashastrabhR^itaam varaH = excellent among all the wielders of weapons; prahastashcha = Prahasta; tathaivacha = and; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; mahaabalaaH = the mighty; viiraaH = and valiant; raakShasaaH = demons; yuddhakaaNkShiNaH = longing for battle; jetaaraH = who conquer; parasainyaanaam = the army of adversaries; nityaaparaajitaaH = never conquered; pariah = by enemies; te viiraaH = those warriors; sasainyaaH = along with their armies; hataaH = were killed; raameNa = by Rama; akliShTa bahavaH = many; karmaaNaam = unwearied in action; bahavaH = many; anye = other; mahaatmanaH = mighty; shuuraaH = warriors; sumahaakaayaaH = with colossal bodies; naanaashastravishaaradaaH = skilled in various kinds of weaponry; vinipaatitaaH = were struck down.

अनुवादः

“Dhumraksha, who was greatly impatient Akampana who was excellent among all wielders of weapons, Prahasta and Kumbhakarna were killed by Rama, who was unwearied in battle. The mighty and valiant demons longing for battle, who conquer the adversaries, who was never defeated in battle by the enemies they along with their enemies were killed. Many other mighty warriors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्ये च बहवः शूरा महात्मानो निपातिताः ।
प्रख्यातबलवीर्येण पुत्रेणेन्द्रजिता मम ॥ ५ ॥
तौ भ्रातरौ तदा बद्धौ घोरैर्दत्तवरैः शरैः ।
यन्न शक्यं सुरैः सर्वैरसुरैर्वा महाबलैः ॥ ६ ॥
मोक्तुं तद‍्बन्धनं घोरं यक्षगन्धर्वपन्नगैः ।
तन्न जाने प्रभावैर्वा मायया मोहनेन वा ॥ ७ ॥
शरबन्धाद् विमुक्तौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

अन्ये च बहवः शूरा महात्मानो निपातिताः ।
प्रख्यातबलवीर्येण पुत्रेणेन्द्रजिता मम ॥ तौ भ्रातरौ तदा बद्धो घोरैदत्तवरैः शरैः ।
यन्न शक्यं सुरैः सर्वैरसुरैर्वा महाबलैः ॥ मोक्तुं तद्बन्धनं घोरं यक्षगन्धर्व पन्नगैः ।
तन्न जाने प्रभावैर्वा मायया मोहनेन वा ॥
शरबन्धाद् विमुक्तौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

‘और भी बहुत-से महामनस्वी शूरवीर राक्षस उनके द्वारा मार गिराये गये । जिसके बल और पराक्रम सर्वत्र विख्यात हैं, उस मेरे बेटे इन्द्रजित् ने उन दोनों भाइयोंको वरदानप्राप्त घोर नागस्वरूप बाणोंसे बाँध लिया था । वह घोर बन्धन समस्त देवता और महाबली असुर भी नहीं खोल सकते थे । यक्ष, गन्धर्व और नागोंके लिये भी उस बन्धनसे छुटकारा दिलाना असम्भव था, तो भी ये दोनों भाई राम और लक्ष्मण उस बाण-बन्धनसे मुक्त हो गये । न जाने कौन-सा प्रभाव था, कैसी माया थी अथवा किस तरहकी मोहिनी ओषधि आदिका प्रयोग किया गया था, जिससे वे उस बन्धनसे छूट गये ॥ ५—७ १/२ ॥

इन्नू अनेक महामनस्वी शूरवीर राक्षसरु अवनिन्द हतरादरु. बल-पराक्रमदल्लि ऎल्लॆडॆ विख्यातनाद नन्न मग इन्द्रजितनु इब्बरू सहोदररन्नु नागपाशदिन्द बन्धिसिद्दनु. आ घोर बन्धनवन्नु समस्त देवतॆगळु, महाबली असुररू बिच्चलाररु. यक्ष, गन्धर्व मत्तु नागगळिगू आ बन्धनदिन्द बिडुगडॆ इल्ल. हीगिद्दरू ई सहोदर रिब्बरू आ बाण बन्धनदिन्द मुक्तरादरु. याव प्रभाववो, मायॆयो, अथवा याव मोहिनि औषधियो तिळियदु, अदर प्रयोगदिन्द अवरु बन्धनदिन्द बिडुगडॆ हॊन्दिदरु.॥5-7॥

पदच्छेदः

5. tadaa = that day; mama patreNa indrajitaa = by Indrajit; my son; prakhyaata bala viiryeNa = having renowned strength and prowess; tau = those two; bhraatrau = brothers; baddhau = were bound; ghoraiH sharaiH = by terrific arrows; dattavaraiH = on which boons had been conferred.

अनुवादः

“That day, Indrajit, my son, whose strength and prowess are renowned, bound both Rama and Lakshmana, the brothers with terrific arrows, on which boons had been conferred.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6; 7. tat = that; bandhanam = bondage; yat = which; na shakyam = is not possible; moktum = to be released; sarvaiH suraiH = by all the celestials; mahaabalaiH asurairvaa = or by the mighty demons; yakSha gandharva pannagaiH = or by Yakshas the supernatural beings or Gandharvas the celestials musicians or Pannagas the serpent-demons; ghoram = was terrific; raamalakShmaNau = Rama and Lakshmana; tau bhraatarau = two brothers; vimuktau = were released; sharabandhaat = from that tie of arrows; prabhaavaiH vaa = either by their power; maayayaa = or by sorcery; mohanenavaa = or by stupor; na jaane = I do not know; tat = that.

अनुवादः

“That terrific bind of arrow cannot be released by any celestial or a mighty demon or by Yakshas the supernatural beings or Gandharvas the celestial musicians or Pannagas the serpent-demons. Rama and Lakshmana, the two brothers were released from that tie of arrows either by their power or by their sorcery or by their marvel I do not know that.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये योधा निर्गताः शूरा राक्षसा मम शासनात् ॥ ८ ॥
ते सर्वे निहता युद्धे वानरैः सुमहाबलैः ।

ये योधा निर्गताह् शूरा राक्षसा मम शासनात् ६-७१-८ ते सर्वे निहता युद्धे वानरैः सुमहाबलैः ।

‘मेरी आज्ञासे जो-जो शूरवीर योद्धा राक्षस युद्धके लिये निकले, उन सबको समराङ्गणमें महाबली वानरोंने मार डाला ॥ ८ १/२ ॥

नन्न आज्ञॆयिन्द युद्धक्कॆ होद शूरवीर योधरॆल्लरन्नु रणरङ्गदल्लि महाबलि वानररु कॊन्दु हाकिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. ye = which; shuuraaH = valiant; yodhaaH = warriors; raakShaaH = of demons; mama shaasanaat = at my command; nirgataaH = have set out; yuddhe = for battle; sarve = all of them; nihataaH = were killed; sumahaabalaiH = by highly mighty; vaanaraiH = monkeys.

अनुवादः

“All of those valiant demon-warriors set out for battle, at my command, were killed by those exceptionally mighty monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं न पश्याम्यहं युद्धे योऽद्य रामं सलक्ष्मणम् ॥ ९ ॥
नाशयेत् सबलं वीरं ससुग्रीवं विभीषणम् ।

तं न पश्याम्यहं युद्धे योऽद्य रामं सलक्ष्मणम् ॥
शासयेत्सबलं वीर ससुग्रीवं विभीषणम् ।

तं न पश्याम्यहम् युद्धे यो.द्य रामं सलक्ष्मणम् ६-७१-९ नाशयेत्सबलम् वीरं ससुग्रीवविभीषणम् ।

‘मैं आज ऐसे किसी वीरको नहीं देखता, जो युद्धमें लक्ष्मणसहित रामको और सेना तथा सुग्रीवसहित वीर विभीषणको नष्ट कर दे ॥ ९ १/२ ॥

युद्धदल्लि लक्ष्मण सहित रामनन्नु मत्तु वानर सैन्यवन्नु सुग्रीव सहित विभीषणनन्नु नाश माडुव याव वीरनन्नु इन्दु नानु नोडुवुदिल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. aham = I; na pashyaami = do not find; tam = such a person; yaH naashayet = who can destroy; viiram = the valiant Rama; sa lakShmaNam = along with Lakshmana; sasugriiva vibhiiShaNam = Sugreeva and Vibhishana; sabalam = accompanied by their army; yuddhe = in battle; adya = now.

अनुवादः

“I do not find any demon, who can destroy the valiant Rama along with Lakshmana, Sugreeva and Vibhishana accompanied by their army in battle now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो सुबलवान् रामो महदस्त्रबलं च वै ॥ १० ॥
यस्य विक्रममासाद्य राक्षसा निधनं गताः ।

‘अहो! राम बड़े बलवान् हैं, निश्चय ही उनका अस्त्र-बल महान् है; जिनके बल-विक्रमका सामना करके असंख्य राक्षस कालके गालमें चले गये ॥ १० १/२ ॥

निश्चयवागि रामनु बलिष्ठने सरि. अवनिगॆ महास्त्रगळ बलवू इदॆ. अवन अतुल पराक्रमदिन्द असङ्ख्य राक्षसरु कालवशरादरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. yasya = by which Rama’s; vikramam = valour; raakShasaaH = the demons; aasaadya nidhanam gataaH = reached past destruction; raamaH = (that) Rama; aho = alas!; subalavaan = has a great strength; astra balamcha mahatvai = and indeed has an arrow of great power too.

अनुवादः

“By Rama’s valour, the demons were destroyed. Alas! How great is Rama’s strength! How great is the power of his arrow!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं मन्ये राघवं वीरं नारायणमनामयम् ॥ ११ ॥
तद्भयाद्धि पुरी लङ्का पिहितद्वारतोरणा ।

अप्रमत्तेश्च सर्वत्रा गुल्मै रक्ष्या पुरी त्वियम् ॥ ६-७१-११ अशोकवनिका चैव यत्र सीताभिरक्ष्यते ।

‘मैं उन वीर रघुनाथको रोग-शोकसे रहित साक्षात् नारायणरूप मानता हूँ; क्योंकि उन्हींके भयसे लङ्कापुरीके सभी दरवाजे और सदर फाटक सदा बंद रहते हैं ॥ ११ १/२ ॥

आ वीर रघुनाथनन्नु रोग-शोकरहित साक्षात् नारायणनॆन्दे नानु तिळियुत्तेनॆ. एकॆन्दरॆ अवन भयदिन्दले लङ्कॆय ऎल्ल हॆब्बागिलुगळु, हॊरद्वारगळु मुच्चल्पट्टिरुत्तवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. gulmaiH = by some regiments of army; iyam = this city; ashokaianikaachaiva = and even Ashoka garden; yatra = where; siitaa = Seetha; abhirakShyate = is being guarded; rakShyaatu = have to be protected; apramattaiH = vigilantly; sarvatra = on all sides.

अनुवादः

“Some regiments of the army have to protect this City and even Ashoka garden where Seetha is being guarded, vigilantly on all sides.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्रमत्तैश्च सर्वत्र गुल्मे रक्ष्या पुरी त्वियम् ॥ १२ ॥
अशोकवनिका चैव यत्र सीताभिरक्ष्यते ।

निष्क्रमो वा प्रवेशो वा ज्ञात्व्यः सर्वदैव नः ॥ ६-७१-१२ यत्र यत्र भवेद्गुल्मस्तत्र तत्र पुनः पुनः ।

‘राक्षसो! तुमलोग हर समय सावधान रहकर सैनिकोंसहित इस पुरीकी और जहाँ सीता रखी गयी हैं, उस अशोक-शिविर वाटिकाकी भी विशेषरूपसे रक्षा करो ॥ १२ १/२ ॥

राक्षसरे! नीवु ऎल्ल समयदल्लि ऎच्चरवागिद्दु पुरियन्नु रक्षिसबेकु. हॆच्चागि सीतॆयिरुव अशोकवनवन्तू विशेषवागि रक्षिसिरि.॥12॥

पदच्छेदः

12. JNaatavyaH = It should be known; naH = to us; yatra yatra = wherever; gulmaH = a regiment of army; bhavet = is there; tatra tva = in that and that place (where); niShkramovaa = persons are going out; praveshovaa = and where persons are entering; sarvadaiva = at all times; punaH punaH = again and again.

अनुवादः

“We should know the locations of army-regiments and also the places where persons are exiting and entering at all times, again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्क्रमो वा प्रवेशो वा ज्ञातव्यः सर्वदैव नः ॥ १३ ॥
यत्र यत्र भवेद् गुल्मस्तत्र तत्र पुनः पुनः ।
सर्वतश्चापि तिष्ठध्वं स्वैः स्वैः परिवृता बलैः ॥ १४ ॥

निष्क्रामो वा प्रवेशो वा ज्ञातव्यः सर्वदैव नः ॥ यत्र यत्र भवेद्गुल्मस्तत्र तत्र पुनः पुनः ।
सर्वतश्चापि तिष्ठध्वं स्वैः स्वैः परिवृता बलैः ॥

‘अशोक-वाटिकामें कब कौन प्रवेश करता है और कब वहाँसे बाहर निकलता है, इसकी हमें सदा ही जानकारी रखनी चाहिये । जहाँ-जहाँ सैनिकोंके शिविर हों, वहाँ बारम्बार देखभाल करना, सब ओर अपने-अपने सैनिकोंके साथ पहरेपर रहना ॥ १३-१४ ॥

अशोकवनदल्लि यारु यावाग होगुत्तारॆ, यावाग हॊरगॆ बरुत्तारॆ इदन्नु सदा गमनिसुत्ता इरबेकु. सैनिकर शिबिरगळु इरुवल्लि पदे पदे कण्णिडबेकु. ऎल्लॆडॆ नम्म सैनिकरु कावलु कायबेकु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13. nishaacharaaH = O demons!; tiShThadhvam = stay; sarvataH = on all sides; parivR^itaaH = surrounded by; svaiH svaiH balaiH = by your respective armies; padam teShaam vaanaraaNaam = the position of those monkeys; draShTavyam cha = is to be watched.

अनुवादः

“O demons! Stay on all sides with your respective armies. The various positioning of those monkeys are to be watched.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्रष्टव्यं च पदं तेषां वानराणां निशाचराः ।
प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्यूषे वापि सर्वशः ॥ १५ ॥

द्रष्टव्यं च पदं तेषां वानराणां निशाचराः ।
प्रदोषे वार्धरात्रे वा प्रत्यूषे वापि सर्वतः ॥

‘निशाचरो! प्रदोषकाल, आधी रात तथा प्रातःकालमें भी सर्वथा वानरोंके आने-जानेपर दृष्टि रखना ॥ १५ ॥

निशाचररे! प्रदोष काल, मध्यरात्रि, प्रातःकालदल्लियू वानररु बन्दु होगुवुदन्नु गमनिसुत्तिरबेकु.॥15॥

पदच्छेदः

14; 15. tatra vaanareShu = in the case of monkeys; avaJNaa na kartavyaa = disrespect should not be shown; kadaachana = at any time; sarvashaH = in any way; pradoShevaa = either at evening time; ardharaatrevaa = or at midnight; pratyuuShevaa = or at dawn; (You have to watch whether); dviShataam balam = the army of adversaries; udyuktam = is ready for war; aapatat = or appearing suddenly; tathaa = and ; sthitam = remaining.

अनुवादः

“Indifference should not be shown to monkeys in any way at any time, either at evening or at midnight or at dawn. You have watch whether the army of adversaries is fervently active or advancing or staying where it was.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नावज्ञा तत्र कर्तव्या वानरेषु कदाचन ।
द्विषतां बलमुद्युक्तमापतत् किं स्थितं यथा ॥ १६ ॥

ततस्ते राक्षसाह् सर्वे श्रुत्वा लङ्काधिपस्य तत् । वचनं सर्वमातिष्ठन् यथावत्तु महाबलाः ॥ ६-७१-१६

‘वानरोंकी ओरसे कभी उपेक्षाभाव नहीं रखना चाहिये और सदा इस बातपर दृष्टि रखनी चाहिये कि शत्रुओंकी सेना युद्धके लिये उद्यमशील तो नहीं है? आक्रमण तो नहीं कर रही है अथवा पूर्ववत् जहाँ-की-तहाँ खड़ी है न?’ ॥ १६ ॥

वानररन्नु ऎन्दू उपेक्षिसबारदु. शत्रुगळ सैन्यवु युद्धक्कागि उद्यमशीलवागिल्लवल्ल ऎम्बुदर कडॆगॆ दृष्टि इडबेकु. आक्रमण माडदॆ इद्दल्ले इद्दारॆये ऎम्बुदन्नु गमनिसबेकु.॥16॥

पदच्छेदः

16. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words; laN^kaadhipasya = of Ravana; sarve = all; te mahaabalaaH = those mighty; raakShasaaH = demons; tataH = then; yathaavattu = precisely; aatiShThan = stood by; sarvam = all that.

अनुवादः

Hearing those words of Ravana, all the mighty demons then precisely carried it out forthwith in its totality.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते राक्षसाः सर्वे श्रुत्वा लङ्काधिपस्य तत् ।
वचनं सर्वमातिष्ठन् यथावत् तु महाबलाः ॥ १७ ॥

स तान् सर्वान् हि संदिश्य रावणो राक्षसाधिपः । मन्युशल्यम् वहन् दीनः प्रविवेश स्वमालयम् ॥ ६-७१-१७

लङ्कापतिका यह आदेश सुनकर समस्त महाबली राक्षस उन सारी बातोंका यथावत् रूपसे पालन करने लगे ॥ १७ ॥

लङ्कापतिय ई आदेशवन्नु केळि समस्त महाबलि राक्षसरु अदॆल्लवन्नु यथावत्तागि पालिसतॊडगिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. samdishya = instructing; taan sarvaan = all of them; saH raavaNaH = that Ravana; raakShasaadhipaH = the king of demons; vahan manyushalyam = suffering from prickly sorrow; diinaH = and depression; pravivesha = entered; svam aalayam = his house.

अनुवादः

Having thus instructed all of them, Ravana the king of demons, suffering from prickly sorrow and depression, penetrated deeply into his palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् सर्वान् हि समादिश्य रावणो राक्षसाधिपः ।
मन्युशल्यं वहन् दीनः प्रविवेश स्वमालयम् ॥ १८ ॥

तान्सर्वान्हि समादिश्य रावणो राक्षसाधिपः ।
मन्युशल्यं सहन्दीनः प्रविवेश स्वमालयम् ॥

ततः स संदीपितकोपपह्नि । र्निशाचराणामधिपो महाबलः । तदेव पुत्रव्यसनम् विचिन्तयन् । मुहुर्मुहुश्चैव तदा व्यनिःश्वसत् ॥ ६-७१-१८

उन सबको पूर्वोक्त आदेश देकर राक्षसराज रावण अपने हृदयमें चुभे हुए दुःख और क्रोधरूपी काँटेकी पीड़ाका भार वहन करता हुआ दीनभावसे अपने महलमें गया ॥ १८ ॥

अवरॆल्लरिगॆ हीगॆ आदेशकॊट्टु रावणनु तन्न हृदयक्कॆ चुच्चिद दुःख मत्तु क्रोधरूपी मुळ्ळिन नोवन्नु तुम्बिकॊण्डु दीनभावदिन्द तन्न अन्तःपुरक्कॆ होदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. samdiipita kopa vahniH = blazed as he was with a fire of anger; mahaabalaH = the mighty; adhipaH = lord; nishaacharaaNaam = of demons; tataH = then; vichintayan = thinking; tat puravyasanam eva = of that loss of his son; tadaa = then muhuH muhuH = again and again; vyaniHshvasat = sighing.

अनुवादः

Blazed as he was with a fire of anger, Ravana the mighty lord of demons, then remained broading about the loss of his son (Atikaya) and also sighing again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स सन्दीपितकोपवह्नि-
र्निशाचराणामधिपो महाबलः ।
तदेव पुत्रव्यसनं विचिन्तयन्
मुहुर्मुहुश्चैव तदा विनिःश्वसन् ॥ १९ ॥

महाबली निशाचरराज रावणकी क्रोधाग्नि भड़क उठी थी । वह अपने पुत्रकी उस मृत्युको ही याद करके उस समय बारम्बार लंबी साँस खींच रहा था ॥ १९ ॥

महाबलि निशाचर राज रावणन क्रोदाग्नियु उरिदॆद्दितु. अवनु तन्न पुत्रन मृत्युवन्नु नॆनॆदु, पदे पदे निट्टुसिरुबिडुत्तिद्दनु.॥1.॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; atkaayam = Atikaya; hatam = killed; mahaatmanaa lakShmaNena = in the hands of the high souled Lakshmana; raajaa = the king; agamat = got; udvegam = an anxiety; abraviit = and spoke; idam = these; vachanam = words:

अनुवादः

Hearing Atikaya having been killed in the hands of the great-souled Lakshmana, Ravana was worried and spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः ॥ ७२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎप्पत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥72॥