०७१ लक्ष्मणेन-अतिकायवधः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Seeing Atikaya, the colossal demon, coming towards him on a chariot, Rama asks Vibhishana who he is Vibhishana introduces Atikaya, as being a son of Ravana and Dhanyamali (another consort of Ravana). When some commanders of monkeys try to attack Atikaya, he chops off trees and crags hurled at him. Without fighting further with the monkeys, Atikaya, moves forward to Rama and challenges him for a fight. Then Lakshmana with his bow and arrows begins to fight with Atikaya. By a sharp arrow struck by Atikaya in Lakshmana’s chest, Lakshmana is enraged and releases an arrow employed with a missile of fire and Atikaya attacks it with an arrow employed with a solar missile. On the advice the wind-god appeared before him, Lakshmana finally hurls an arrow employed with a missile of Brahma and chips off the head of Atikaya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

71. अतिकायका भयंकर युद्ध और लक्ष्मणके द्वारा उसका वध

स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम् ।
भ्रातॄंश्च निहतान् दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ १ ॥
पितृव्यौ चापि सन्दृश्य समरे सन्निपातितौ ।
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसोत्तमौ ॥ २ ॥
चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि ।
अतिकायोऽद्रिसङ्काशो देवदानवदर्पहा ॥ ३ ॥

स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम् ।
भ्रात्यंश्च निहतान्दृष्ट्वाशक्रतुल्य पराक्रमान् ॥ पितृव्यौ चापि सन्दृश्य समरे सन्निपातितौ ।
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसोत्तमौ ॥ चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि ।
अतिकायोऽद्रिसङ्काशो देवदानव दर्पहा ॥

स्वबलम् व्यथितम् दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम् । भ्रातॄंश्च निहतान्दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ॥ ६-७१-१ पितृव्यौ चापि सन्दृश्य समरे संनिषूदितौ । युद्धोन्मत्तम् च मत्तम् च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ॥ ६-७१-२ चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि । अतिकायोऽद्रिसङ्काशो देवदानवदर्पहा ॥ ६-७१-३

अतिकायने देखा, शत्रुओंके रोंगटे खड़े कर देनेवाली मेरी भयंकर सेना व्यथित हो उठी है, इन्द्रके तुल्य पराक्रमी मेरे भाइयोंका संहार हो गया है तथा मेरे चाचा—दोनों भाई युद्धोन्मत्त (महोदर) और मत्त (महापार्श्व) भी समराङ्गणमें मार गिराये गये हैं, तब उस महातेजस्वी निशाचरको बड़ा क्रोध हुआ । उसे ब्रह्माजीसे वरदान प्राप्त हो चुका था । अतिकाय पर्वतके समान विशालकाय तथा देवता और दानवोंके दर्पका दलन करनेवाला था ॥ १—३ ॥

भयङ्करवू रोमाञ्चनकारियू आद तन्न सैन्यवु व्यथितवागिरुवुदन्नु, इन्द्रतुल्य पराक्रमि गळाद तन्न सहोदररु हतरागिरुवुदन्नू, चिक्कम्प्पदिराद राक्षस श्रेष्ठराद महोदर, महापाश्वरु हतरागिरुवुदन्नु नोडि, महातेजस्वियाद ब्रह्मनिन्द वरगळन्नु पडॆदिद्द, पर्वतसदृशनाद, देवतॆगळ मत्तु दानवर दर्पध्वंसकनाद अतिकायनु क्रुद्धनादनु.॥1-3॥

पदच्छेदः

1; 2; 3. dR^iShTvaa = seeing; svabalam = his own army; tumulam = making a tumultuous sound; romaharShaNam = with excessive fear; vyathitam = seeing; dR^iShTvaa = seeing; bhraatR^iin = his brothers; shakratulya paraakramaan = having a prowess equal to that of Indra the lord of celestials; nihataan = having been killed; atikaayaH = Atikaya; mahaatejaaH = of great splendour; brahmadattavaraH = having boons bestowed by Brahma the lord of creation; adrisamkaashaH = having appearance of a mountain; devadaanavadarpahaa = and who removed the pride of celestials and ogres; yudhi = in battle; samdR^ishya = and seeing; pitR^ivyau = his paternal uncles; bhraatarau = and his brothers; raakShasa shreShTau = the foremost of demons; yudhhaumattamcha = and Yuddhaumatta; mattam cha = and Matta; samnipaatitau = having been fallen down; chukopacha = was enraged.

अनुवादः

Seeing his own army making a tumultuous sound tottering with excessive fear, seeing his brothers having a prowess equal to that of Indra the lord of celestials having been killed, and seeing his paternal uncles as also Yuddhonmatta and Matta (Mahodara and Mahaparshva) his brothers and the foremost of demons having been fallen down, Atikaya of great splendour, having boons bestowed by Brahma the lord of creation, having appearance of a mountain and who removed the pride of celestials and ogres, was enraged.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भास्करसहस्रस्य सङ्घातमिव भास्वरम् ।
रथमारुह्य शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥ ४ ॥

स भास्कर सहस्रस्य सङ्घातमिव भास्वरम् ।
रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ॥

वह इन्द्रका शत्रु था । उसने सहस्रों सूर्योंके समूहकी भाँति देदीप्यमान तेजस्वी रथपर आरूढ़ होकर वानरोंपर धावा किया ॥ ४ ॥

इन्द्रशत्रुवाद अवनु सहस्र सूर्यरन्तह देवीप्यमानवाद तेजस्वी रथदल्लि आरूढनागि वानररन्नु आक्रमिसिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. saH = that Atikaya; shakraariH = the enemy of Indra the lord of celestials; aaruhya = mounting; ratham = a chariot; bhaasvaram = shining; bhaaskara sahasrasya samghaatamiva = like a cluster of thousand suns; abhidudraava = ran; vaanaraan = towards the monkeys.

अनुवादः

That Atikaya, the enemy of Indra the lord of celestials, mounting a chariot shining like a cluster of thousand suns, ran towards the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विस्फार्य तदा चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः ।
नाम संश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ॥ ५ ॥

उसके मस्तकपर किरीट और कानोंमें शुद्ध सुवर्णके बने हुए कुण्डल झलमला रहे थे । उसने धनुषकी टङ्कार करके अपना नाम सुनाया और बड़े जोरसे गर्जना की ॥ ५ ॥

अवन तलॆय मेलॆ किरीट मत्तु किविगळल्लि अप्पट चिन्नद कुण्डलगळु ओलाडुत्तिद्दवु. अवनु धनुष्टाङ्कार माडि तन्न नामधेयवन्नु घोषिसि, जोरागि गर्जिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. saH = He; kiriTii = wearing a crown; mR^iShTakuNDalaH = and well-cleansed ear-rings; visphaarya = drawing; chaapam = his bow; naama samshraavayaamaasa = making his name loudly heard; nanaada cha = roared; mahaasvanam = with a big noise.

अनुवादः

Wearing a crown and well-cleansed ear-rings as also drawing his bow, he roared with a big noise, making his name loudly heard.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च ।
ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ॥ ६ ॥

उस सिंहनादसे, अपने नामकी घोषणासे और प्रत्यञ्चाकी भयानक टङ्कारसे उसने वानरोंको भयभीत कर दिया ॥ ६ ॥

आ सिंहनाददिन्द, नामघोषणॆयिन्द, भयानक धनुष्टङ्कारदिन्द अवनु वानररन्नु भयगॊळिसिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tena simhapraNaadena = by that lion-like roar; naama vishraavaNena = making his name loudly heard; bhiimena jyaashabdena cha = and by that terrific sound of the bow-string; traasayaamaasa = it created terror; vaanaraan = to the monkeys.

अनुवादः

By that lion-like roar, making his name loudly heard and by that terrific sound of the bow-string, it created terror to the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते दृष्ट्वा देहमाहात्म्यं कुम्भकर्णोऽयमुत्थितः ।
भयार्ता वानराः सर्वे संश्रयन्ते परस्परम् ॥ ७ ॥

उसके शरीरकी विशालता देखकर वे वानर ऐसा मानने लगे कि यह कुम्भकर्ण ही फिर उठकर खड़ा हो गया । यह सोचकर सब वानर भयसे पीड़ित हो एक-दूसरेका सहारा लेने लगे ॥ ७ ॥

अवन विशाल शरीरवन्नु नोडि, आ वानरु कुम्भकर्णने पुनः ऎद्दु निन्तिरुवनो ऎन्दु योचिसिदरु. हीगॆ योचिसि ऎल्ल वानररु भयगॊण्डु ऒब्बरन्नॊब्बर आसरॆ पडॆदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. dR^iShTvaa = seeing; dehamaahaatmyam = the bulkiness of his body; sarve = all; te vaanaraaH = those monkeys; kumbhakarNaH utthitaH = thinking that Kumbhakarna woke up (again); samshrayante = took refuge; parasparam = with each other; bhayaartaaH = afflicted as they were; with fear.

अनुवादः

Seeing the bulkiness of his body, all the monkeys, thinking that Kumbhakarna woke up again, took refuge with each other, afflicted as they were, with fear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे ।
भयाद् वानरयोधास्ते विद्रवन्ति ततस्ततः ॥ ८ ॥

त्रिविक्रम-अवतारके समय बढ़े हुए भगवान् विष्णुके विराट् रूपकी भाँति उसका शरीर देखकर वे वानर-सैनिक भयके मारे इधर-उधर भागने लगे ॥ ८ ॥

त्रिविक्रम अवतारद समय बॆळॆदिरुव विष्णुविन विराट् रूपदन्तॆ अवन शरीरवन्नु नोडि आ वानर सैनिकरु भयदिन्द अत्त-इत्त ओडतॊडगिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. aalokya = seeing; tasya ruupam = his form; viShNoH iva = looking like Vishnu; trivikrame = who strided over the three worlds in three steps; te = those; te = renowned; vaanarayodhaaH = monkey-warriors; bhayaat = with fear; vidravanti = ran away; tatstataH = hither and thither.

अनुवादः

Seeing his form appearing like Vishnu who strided over the three worlds in three steps, the those renowned monkey-warriors with fear, ran away hither and thither.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः ।
शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ॥ ९ ॥

अतिकायके निकट जाते ही वानरोंके चित्तपर मोह छा गया । वे युद्धस्थलमें लक्ष्मणके बड़े भाई शरणागतवत्सल भगवान् श्रीरामकी शरणमें गये ॥ ९ ॥

अतिकायन हत्तिर होगुत्तले वानररु भ्रान्तचित्तरादरु. अवरु रणरङ्गदल्लि लक्ष्मणाग्रज शरणागतवत्सल भगवान् श्रीरामनल्लि शरणादरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. atikaaya samaasaadya = (when) Atikaya was to be attacked; vaanaraaH = the monkeys; muuDhachetasaH = were bewildered in mind; sharaNam jagmuH = and sought refuge; lakSmaNaagrajam = with Rama; aahave = in battle; sharaNyam = who affords protection.

अनुवादः

When Atikaya was to be attacked, the monkeys were bewildered in mind and sought in the battle, a refuge with Rama, who affords protection.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम् ।
ददर्श धन्विनं दूराद् गर्जन्तं कालमेघवत् ॥ १० ॥

रथपर बैठे हुए पर्वताकार अतिकायको श्रीरामचन्द्रजीने भी देखा । वह हाथमें धनुष लिये कुछ दूरपर प्रलयकालके मेघकी भाँति गर्जना कर रहा था ॥ १० ॥

रथदल्लि कुळितिरुव पर्वताकार अतिकायनन्नु श्रीरामनू नोडिदरु. अवनु कैयल्लि धनुस्सु हिडिदिद्दु, स्वल्प दूरदल्लि प्रळयकालद मेघदन्तॆ गर्जिसुत्तिद्दनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = then; kaakutthsaH = Rama; dadarsha = saw; duuraat = from a distance; parvatopamam = who resembled a mountain; rathastham = stationed in a chariot; garjantam = and rumbling; kaala meghavat = like a cloud; appearing at the time of universal dissolution.

अनुवादः

Then, Rama saw from a distance, Atikaya, who resembled a mountain in size, stationed in a chariot, armed with a bow and rumbling like a cloud appearing at the time of universal dissolution.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं दृष्ट्वा महाकायं राघवस्तु सुविस्मितः ।
वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ॥ ११ ॥

उस महाकाय निशाचरको देखकर श्रीरामचन्द्रजीको भी बड़ा विस्मय हुआ । उन्होंने वानरोंको सान्त्वना देकर विभीषणसे पूछा— ॥ ११ ॥

आ महाकाय निशाचरनन्नु नोडि श्रीरामचन्द्रनिगू विस्मयवायितु. अवनु वानररन्नु सान्त्वनपडिसि विभीषणनल्लि केळिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. dR^iShTvaa = seeing; tam = that Atikaya; mahaakaayam = having a colossal body; saH = that; raaghavastu = Rama for his part; suvismitaH = was quite surprised; saantvayitavaa cha = and consoling; vaanaraan = the monkeys; uvaacha ha = spoke; vibhiiShaNam = to Vibhishana (as follows):

अनुवादः

Seeing that Atikaya, having a colossal body, Rama for his part was quite surprised and after consoling the monkeys, spoke to Vibhishana (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

कोऽसौ पर्वतसङ्काशो धनुष्मान् हरिलोचनः ।
युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ॥ १२ ॥

‘विभीषण! हजार घोड़ोंसे जुते हुए विशाल रथपर बैठा हुआ वह पर्वताकार निशाचर कौन है? उसके हाथमें धनुष है और आँखें सिंहके समान तेजस्विनी दिखायी देती हैं ॥ १२ ॥

विभीषणने! साविर कुदुरॆगळन्नु हूडिद विशालरथदल्लि कुळितिरुव आ पर्वताकार निशाचरनु यारु? अवन कैयल्लि धनुस्सु इद्दु, कण्णुगळु सिंहदन्तॆ तेजस्वियागिवॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. kaH = who; asau = is he; parvatasamkaashaH = resembling a mountain (in size); dhanuShmaan = armed with a bow; harilochanaH = brown-eyed; sthitaH = and seated; vishaale syandane = in a spacious chariot; yukte = yoked; haya sahasreNa = with a thousand horses?

अनुवादः

“Who is he, resembling a mountain in size, armed with a bow, brown-eyed and seated in a spacious chariot yoked with a thousand horses?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः ।
अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः ॥ १३ ॥

‘यह भूतोंसे घिरे हुए भूतनाथ महादेवजीके समान तीखे शूल तथा अत्यन्त तेज धारवाले तेजस्वी प्रासों और तोमरोंसे घिरकर अद्भुत शोभा पा रहा है ॥ १३ ॥

इवनु भूतगळिन्द परिवृतनाद भूतनाथ महादेवनन्तॆ तीक्ष्ण शूल हागू अत्यन्त हरितवाद अलगु गुळुळ्ळ तेजस्वि प्रासगळिन्द, तोमरगळिन्द अद्भुतवागि शोभिसुत्तिरुवनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. yaH eShaH = who; archiShmadbhiH = with resplendent; nishitaiH = and sharp; shuulaiH = spikes; sutiikShNaiH = with very sharply; praasa tomaraiH = barbed javelins and lances; bhaati = and shining; maheshvaraH iva = like lord Shiva; bhuutaiH vR^itaH = surrounded by genii.

अनुवादः

He is shining like Lord Shiva surrounded by genii, with resplendent and sharp spikes, with very sharply barbed javelins and lances.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽभिविराजते ।
आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः ॥ १४ ॥

‘इतना ही नहीं, कालकी जिह्वाके समान प्रकाशित होनेवाली रथशक्तियोंसे घिरा हुआ यह वीर निशाचर विद्युन्मालाओंसे आवृत मेघके समान प्रकाशित हो रहा है ॥ १४ ॥

इष्टे अल्लदॆ कालन जिह्वॆयन्तॆ प्रकाशितवाद रथ शक्तिगळिन्द कूडिद ई वीरनिशाचरनु विद्युन्मालॆगळिन्द आवृतवाद मेघदन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दानॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. yaH eShaH = who; abhiviraajate = is shining; toyadaH iva = like a cloud; vidyudbhiH = with lightings; aavR^itaH = and moving round; rathashaktiibhiH = with staffs which support the banners of the war-chariot; kaala jihvaa prakaashaabhiH = with appearances of tongues of the time-spirit.

अनुवादः

“He is shining like a lightening cloud and moving round with staffs which support the banners of the war-chariot, appearing like tongues of the Time-Sprit.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धनूंषि चास्य सज्जानि हेमपृष्ठानि सर्वशः ।
शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रचापमिवाम्बरम् ॥ १५ ॥

धनूंसि चास्य सज्यानि हेमपृष्ठानि सर्वशः । शोभयन्ति रथश्रेष्ठम् शक्रपातमिवाम्बरम् ॥ ६-७१-१५

‘जिनके पृष्ठभागमें सोने मढ़े हुए हैं, ऐसे अनेकानेक सुसज्जित धनुष उसके श्रेष्ठ रथकी सब ओरसे उसी तरह शोभा बढ़ा रहे हैं, जैसे इन्द्रधनुष आकाशको सुशोभित करता है ॥ १५ ॥

बॆन्निगॆ चिन्नवन्नु हॊदिसिद अनेकानेक सुसज्जित धनुस्सुगळु कामन बिल्लु आकाशदल्लि सुशोभितवादन्तॆ अवन रथद शोभॆयन्नु हॆच्चिसुत्तिवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. dhanuumShicha = bows; sajjaani = adhered; hema pR^iShThaani = with golden backs; asya ratha shreSTham = in his excellent chariot; shobhayanti = are shining; sarvashaH = on all sides; shakra chaapam iva = like a rainbow; ambaram = in the sky.

अनुवादः

“Bows adhered with golden backs in his excellent chariot are shining on all sides like a rainbow in the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

य एष रक्षःशार्दूलो रणभूमिं विराजयन् ।
अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यवर्चसा ॥ १६ ॥

‘यह राक्षसोंमें सिंहके समान पराक्रमी और रथियोंमें श्रेष्ठ वीर अपने सूर्यतुल्य तेजस्वी रथके द्वारा रणभूमिकी शोभा बढ़ाता हुआ मेरे सामने आ रहा है ॥ १६ ॥

इवनु राक्षसरल्लि सिंहदन्तॆ पराक्रमि मत्तु रथिकरल्लि श्रेष्ठवीरनु तन्न सूर्यतुल्य तेजस्वी रथदिन्द रणरङ्गद शोभॆयन्नु हॆच्चिसुत्ता नन्नॆदुरिगॆ बरुत्तिरुवनु.॥16॥

ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते ।
सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ॥ १७ ॥

‘इसके ध्वजके शिखरपर पताकामें राहुका चिह्न अङ्कित है, जिससे रथकी बड़ी शोभा हो रही है । यह सूर्यकी किरणोंके समान चमकीले बाणोंसे दसों दिशाओंको प्रकाशित कर रहा है ॥ १७ ॥

इवन ध्वजदल्लि राहुविन चिह्नॆ अङ्कितवागिदॆ. अदरिन्द रथद शोभॆ बहळ हॆच्चागिदॆ. इवनु सूर्य किरणगळन्तॆ हॊळॆयुव बाणगळिन्द दशदिक्कुगळन्नु बॆळगुत्तिद्दानॆ.॥17॥

पदच्छेदः

16; 17. yaH = which; rakShashshaarduulaH = excellent of demons; shreShThaH = the eminent; rathinaam = of charioteers; viraajayan raNa bhuumin = making the battle-field to shine; abhyeti = coming; rathena = in a chariot; aaditye varchasaa = with splendour of the sun; baaNaiH = and with arrows; suurya rashmi prabhaiH = having gleams of sunbeams; viraajayan = shining; dashadishaH = in ten directions; abhiviraajate = embellishing a brilliance; raahuNaa = by an emblem of Rahu; dhvajashR^iNga pratiShThena = installed on the point of his standard.

अनुवादः

“That warrior of demons, the eminent of charioteers, making the battle-front to shine, is coming in a chariot with the splendour of the sun, with arrows having gleams of sun-beams, shining in ten directions and embellishing brilliance by an emblem of Rahu installed on the point of his standard.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिनतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।
शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ॥ १८ ॥

त्रिणतं मेघनिर्ह्रादम् हेमपृष्ठमलङ्कृतम् । शतक्रतुधनुःप्रख्यम् धनुश्चास्य विराजते ॥ ६-७१-१८

‘इसके धनुषका पृष्ठभाग सोनेसे मढ़ा हुआ तथा पुष्प आदिसे अलंकृत है । वह आदि, मध्य और अन्त तीन स्थानोंमें झुका हुआ है । उसकी प्रत्यञ्चासे मेघोंकी गर्जनाके समान टंकार-ध्वनि प्रकट होती है । इस निशाचरका धनुष इन्द्र-धनुषके समान शोभा पाता है ॥

इवन धनुस्सिन हिम्भाग चिन्नदिन्द अलङ्कृतवागिदॆ. अदु ऎरडू तुदिगळल्लि, मध्यदल्लियू बागिकॊण्डिदॆ. अदर टङ्कारवु मेघगर्जनॆयन्तिदॆ. ई निशाचरन धनुस्सु इन्द्रधनुस्सिनन्तॆ शोभिसुत्तिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. asya = his; dhanuH = bow; trinatam = triply curved; hema pR^iShTham = golden backed; alamkR^itam = and decorated; megha samnaadam = having a rumbling sound of the cloud; viraajate = is shining; shatakratudhanuH prakhyam = like a rainbow.

अनुवादः

“His triply curved, golden backed and decorated bow, having a rumbling sound of the cloud, is shining like a rain-bow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः ।
चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिःस्वनः ॥ १९ ॥

सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः । चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः ॥ ६-७१-१९

‘इसका विशाल रथ ध्वजा, पताका और अनुकर्ष (रथके नीचे लगे हुए आधारभूत काष्ठ)-से युक्त, चार सारथियोंसे नियन्त्रित और मेघकी गर्जनाके समान घर्घराहट पैदा करनेवाला है ॥ १९ ॥

इवन विशाल रथवु ध्वज पताकॆगळिन्दलू, मरदिन्दलू, नाल्वरु सारथिगळिन्द नियन्त्रितवागिद्दु, इदर गडगड शब्दवु मेघगर्जनॆयन्तॆ इवॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaarathaH = his large chariot; sadhvajaH = with its flag; sapataakashcha = and emblem; saanukarShaH = with its axle-tree at the bottom; meghastamita niH svanaH = having the sound of a cloud’s lightning; chatussaadisamaayuktaH = consists of four charioteers.

अनुवादः

“His large chariot, with its flag and emblem, with its axle-tree at the bottom, and having the sound of a cloud’s lightning, consists of four charioteers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणास्य रथमास्थिताः ।
कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ २० ॥

विंशतिर्दश चाष्टौ चतूर्णास्य रथमास्थिताः ।
कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥

विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणीररथमास्थिताः । कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ॥ ६-७१-२०

‘इसके रथपर बीस तरकस, दस भयंकर धनुष और आठ सुनहरे एवं पिङ्गलवर्णकी प्रत्यञ्चाएँ रखी हुई हैं ॥ २० ॥

इवन रथदल्लि इप्पत्तु बत्तळिकॆगळू, हत्तु भयङ्कर धनुस्सुगळू, पिङ्गलवर्णद ऎण्टु नाणिगळन्नु इरिसलागित्तु.॥20॥

पदच्छेदः

20. vimshati = twenty; tuuNyaH = quivers; dashacha = ten; bhiimaani = terrific; kaarmukaaNi cha = bows; aShTou cha = and eight; jyaashcha = bow-strings; kaaN^chana piN^gaLaaH = golden and reddish brown in colour; aasthitaaH = are abiding; asya ratham = in his chariot.

अनुवादः

Twenty quivers, ten terrific bows and eight bow-strings, golden and reddish brown in colour, are abiding in his chariot."

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वौ च खड्गौ च पार्श्वस्थौ प्रदीप्तौ पार्श्वशोभितौ ।
चतुर्हस्तत्सरुयुतौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥ २१ ॥

द्वौ च खड्गौच पार्श्वस्थौ प्रदीप्तौ पार्श्व शोभितौ ।
चतुर्हस्तत्सरुचितौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥

द्वौ च खड्गौ रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभिनौ । चतुर्हस्तत्सरुचितौ व्यक्तहस्तदशायतौ ॥ ६-७१-२१

‘दोनों बगलमें दो चमकीली तलवारें शोभा पा रही हैं, जिनकी मूँठें चार हाथकी और लंबाई दस हाथकी है ॥ २१ ॥

ऎरडू कडॆगळल्लि थळथळिसुत्तिरुव ऎरडु खड्गगळु शोभिसुत्तिद्दवु. अवुगळ हिडिकॆगळु नाल्कु गेणिनष्टु अगलवू, हत्तु गेणुगळष्टु उद्दवागियू इद्दवु.॥21॥

पदच्छेदः

21. rathagatau = on that chariot are hanging; dvau = two; khaDgau cha = swords; vyakta hastadashaayatau = clearly measuring ten cubits in length; chaturhastatsaruchitou = shone upon by hilts measuring four cubits; pradiiptau = are casting their splendour; paarshvashobhitau = on his two sides.

अनुवादः

“On that chariot are hanging two swords, clearly measuring ten cubits in length and provided with measuring four cubits, casting their splendour on his two sides.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसन्निभः ।
कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ॥ २२ ॥

‘गलेमें लाल रंगकी माला धारण किये महान् पर्वतके समान आकारवाला यह धीर-वीर निशाचर काले रंगका दिखायी देता है । इसका विशाल मुख कालके मुखके समान भयंकर है तथा यह मेघोंकी ओटमें स्थित हुए सूर्यके समान प्रकाशित होता है ॥ २२ ॥

कत्तिनल्लि कॆम्पुबण्णद मूलॆयन्नु धरिसिद, महापर्वतदन्तॆ आकारवुळ्ळ, धीर वीर ई निशाचरनु कप्पुबण्णदवनागि काणुत्तिद्दनु. इवन विशालमुखवु कालन मुखदन्तॆ भयङ्कर वागिद्दु, मोडद मरॆयल्लिरुव सूर्यनन्तॆ प्रकासितनागिद्दनु..॥22॥

पदच्छेदः

22. dhiiraH = this brave warrior; rakta kaNTha guNaH = with a red garland adorning his neck; mahaaparvata sannibhaH = resembling a large mountain; kaalaH = black in colour; kaala mahaavaktraH = having a mouth as large as Death; bhaaskaraH iva = looks like the sun; meghasthaH = veiled by a cloud.

अनुवादः

“This brave warrior, with a red garland adorning his neck, resembling a large mountain black in colour and having a month as large as Death, looks like the sun veiled by a cloud.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते ।
शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः ॥ २३ ॥

‘इसकी बाँहोंमें सोनेके बाजूबंद बँधे हुए हैं । उन भुजाओंके द्वारा यह विशालकाय निशाचर दो ऊँचे शिखरोंसे युक्त गिरिराज हिमालयके समान शोभा पाता है ॥ २३ ॥

भुजगळल्लि सुवर्णद तॊळ्बळॆगळिन्द भूषितनागिरुव ई राक्षसनु ऎत्तरवाद ऎरडु शिखरगळिन्द कूडिरुव हिमवत्पर्वतदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. bhujjaabhyaam = with his arms; kaaN^chanaaN^gada naddhaabhyaam = adorned with gold armlets; eShaH = he; shobhate = shines; himavaan iva = like the Himalaya parvatottamaH = the highest mountain; tuN^gaabhyaam shR^iN^gaabhyaam = with its two lofty peaks.

अनुवादः

“With his arms adorned with gold armlets, he shines like the Himalaya, the highest mountain with its two lofty peaks.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुण्डलाभ्यामुभाभ्यां च भाति वक्त्रं सुभीषणम् ।
पुनर्वस्वन्तरगतं परिपूर्णो निशाकरः ॥ २४ ॥

कुण्डलाभ्या मुमाभ्यां च भातिवक्त्र सुभिषणम् ।
पुनर्वस्वन्तरगतं परिपूर्णो निशाकरः ॥

कुण्डलाभ्याम् तु यस्यैतद्भाति वक्त्रम् शुभेक्षणम् । पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णबिम्बमिवैन्दवम् ॥ ६-७१-२४

‘इसका अत्यन्त भीषण मुखमण्डल दोनों कुण्डलोंसे मण्डित हो पुनर्वसु नामक दो नक्षत्रोंके बीच स्थित हुए परिपूर्ण चन्द्रमाके समान सुशोभित हो रहा है ॥ २४ ॥

अत्यन्त भीषण इवनु मुखमण्डलवु ऎरडु कुण्डलगळिन्द अलङ्कृतवागिद्दु पुनर्वसु ऎम्ब ऎरडु नक्षगळ नडुवॆ स्थित पूर्णचन्द्रनन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. subhiiShaNam = his awfully dreadful; vaktram = face; ubhaabhyaam = wit two; kuN^Dalaabhyaam = ear-rings; bhaati = is shining; paripuurNaH nishaakaraH = like a full moon; punarvasvantaragataH = appearing between the two stars constituting the constellation; Punarvasu.

अनुवादः

“His awfully dreadful face, with two ear-rings, is shining like a full moon appearing between the two stars constituting the constellation, Punnarvasu.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम् ।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ॥ २५ ॥

आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनम् राक्षसोत्तमम् । यम् दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रूता दिशः ॥ ६-७१-२५

‘महाबाहो! तुम मुझे इस श्रेष्ठ राक्षसका परिचय दो, जिसे देखते ही सब वानर भयभीत हो सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर भाग चले हैं’ ॥ २५ ॥

महाबाहो! इवनन्नु नोडुत्तले वानर रॆल्लरू भयगॊण्डु दिक्कापालागि ओडुत्तिद्दारॆ. नीनु ई श्रेष्ठ राक्षसन परिचयवन्नु ननगॆ माडिसु.॥25॥

पदच्छेदः

25. mahaabaaho = O the long armed!; dR^iShTvaa = by seeing; yam = whom; sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; bhayaartaaH = afflicted with fear; vidrutaaH = ran away; dishaH = in different direction; tvam = you; aachakShva = tell; me = me; enam raakShasottamam = about this foremost of demons.

अनुवादः

“O the long armed! Tell me who this foremost of demons is! On seeing him all the monkeys, afflicted with fear, are running away in different directions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा ।
आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ २६ ॥

स पृष्ठो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा । आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ॥ ६-७१-२६

अमित तेजस्वी राजकुमार श्रीरामके इस प्रकार पूछनेपर महातेजस्वी विभीषणने रघुनाथजीसे इस प्रकार कहा— ॥ २६ ॥

अमित तेजस्वी राजकुमार श्रीरामनु हीगॆ केळिदाग महातेजस्वी विभीषणनु रघुनाथनल्लि हीगॆ हेळिदनु .॥26॥

पदच्छेदः

26. pR^iShTaH = questioned (thus); raameNa = by Rama; raja putreNa = the prince; amita tejasaa = having an unlimited splendour; saH = that; vibhiiShaNaH = Vibhishana; maahaatejaaH = of great splendour; aachakShe = replied; raaghavaaya = to Rama (as follows):

अनुवादः

Thus asked by Rama, the prince having an unlimited splendour, that Vibhishana of great brilliance, replied to Rama as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः ।
भीमकर्मा महात्मा हि रावणो राक्षसेश्वरः ॥ २७ ॥
तस्यासीद् वीर्यवान् पुत्रो रावणप्रतिमो बले ।
वृद्धसेवी श्रुतिधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ॥ २८ ॥

दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः । भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः ॥ ६-७१-२७ तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रो रावणप्रतिमो रणे । वृद्धसेवी श्रुतधरः सर्वास्त्रविदुषाम् वरः ॥ ६-७१-२८

‘भगवन्! जो कुबेरका छोटा भाई, महातेजस्वी, महाकाय, भयानक कर्म करनेवाला तथा राक्षसोंका स्वामी दशमुख राजा रावण है, उसके एक बड़ा पराक्रमी पुत्र उत्पन्न हुआ, जो बलमें रावणके ही समान है । वह वृद्ध पुरुषोंका सेवन करनेवाला, वेद-शास्त्रोंका ज्ञाता तथा सम्पूर्ण अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ है ॥ २७-२८ ॥

भगवन्त! कुबेरन तम्मनू, महातेजस्वियू, महाकाय, भयानक कर्म माडुववनू, राक्षसर ऒडॆयनू आद दशमुख रावणनिगॆ ऒब्ब दॊड्ड पराक्रमि पुत्रनु हुट्टिदनु. अवनु रावणनन्तॆ बलशालियागिद्दानॆ. अवनु वृद्धसेवियू, वेद-शास्त्रगळन्नु बल्लवनू हागू समस्त अस्त्रवेत्तरल्लि श्रेष्ठनागिद्दानॆ.॥27-28॥

पदच्छेदः

27. raajaa = the king; raavaNaH = Ravana; dashagriivaH = the ten-necked; mahaatejaaH = having great brilliance; vaishraavaNaanujaH = the brother of Kumbera the lord of wealth; bhiima karma = doing terrific deeds; mahotsaahaaH = having great power; raakShaseshvaraH = is the lord of demons.

अनुवादः

“The ten-necked king Ravana, having great brilliance, the brother of Kubera the lord of wealth, doing terrific deeds and possessing a great power, is the lord of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

28. tasya = to him; aasiit = there is; putraH = a son; viiryavaan = who is valiant; raavaNapratimaH = equal to Ravana; raNe = in combat; vR^iddha sevii = who serves elders; varaH = excellent; shrutidharaH = among those holding that which is heard; sarvaastra viduShaam = and who is skilled in the use of weaponry.

अनुवादः

“To him, there is a valiant son, equal to Ravana in combat, who serves elders, holding that which is heard from them and skilled in the use of weaponry.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अश्वपृष्ठे नागपृष्ठे खड्गे धनुषि कर्षणे ।
भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च सम्मतः ॥ २९ ॥

अश्वपृष्ठे नागपृष्ठे खड्गे धनुषि कर्षणे ।
भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च सम्म्मतः ॥

अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे । भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च संमतः ॥ ६-७१-२९

‘हाथी-घोड़ोंकी सवारी करने, तलवार चलाने, धनुषपर बाणोंका संधान करने, प्रत्यञ्चा खींचने, लक्ष्य बेधने, साम और दानका प्रयोग करने तथा न्याययुक्त बर्ताव एवं मन्त्रणा देनेमें वह सबके द्वारा सम्मानित है ॥ २९ ॥

आनॆ-कुदुरॆगळ सवारियल्लि, कत्तिवरसॆयल्लि, धनुर्विद्यॆयल्लि, साम, दानादि प्रयोगदल्लि, न्याययुक्त वर्तनॆयल्लि, मन्त्रालोचनॆयल्लि ऎल्लरिन्द सम्मानितनागिद्दानॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. sammataH = (He) is respected; mantre cha = for his counsel; ashvapR^iShThe = for his rides on a horse-back; naaga pR^iShThe = and an elephant-back; khaDge dhanuShi karShaNe = for his drawing out of sword and bow; bhede saantvecha daanecha = for his strategy of winning over to his side by sowing dissention; negotiation naye = and for his steering capacity of an army.

अनुवादः

“He is respected for his counsel, for his rides on the backs of horses and elephants, for his drawing out of the sword and the bow, for his strategy winning over to his side by sowing dissention negotiation and bribery and for his steering capacity of an army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया ।
तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ॥ ३० ॥

‘उसीके बाहुबलका आश्रय लेकर लङ्कापुरी सदा निर्भय रहती आयी है । वही यह वीर निशाचर है । यह रावणकी दूसरी पत्नी धान्यमालिनीका पुत्र है । इसे लोग अतिकायके नामसे जानते हैं ॥ ३० ॥

इवन बाहुबलद आश्रयदिन्द लङ्कॆयु सदा निर्भयवागिदॆ. इवनु रावणन इन्नोर्व पत्नी धान्य मालिनिय पुत्रनागिद्दानॆ. इवनु अतिकायनॆन्दु ख्यातनागिद्दानॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. samaashritya = resting; yasya baahum = on whose arm; laN^kaa = Lanka; bhavati nirbhayaa = is feeling fearless; viduH = (they) know; imam = him; atikaayam = as Atikaya; tanayam = the son; dhaanyamaalinyaaH = of Dhanyamali.

अनुवादः

“He is Atikaya, the son of Dhanyamali. Lanka is feeling fearless, by resting on his arm.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना ।
अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ॥ ३१ ॥

‘तपस्यासे विशुद्ध अन्तःकरणवाले इस अतिकायने दीर्घकालतक ब्रह्माजीकी आराधना की थी । इसने ब्रह्माजीसे अनेक दिव्यास्त्र प्राप्त किये हैं और उनके द्वारा बहुत-से शत्रुओंको पराजित किया है ॥ ३१ ॥

विशुद्ध अन्तःकरणदिन्द अतिकायनु ब्रह्मदेवरन्नु कुरितु तपस्सु माडि, ब्रह्मनिन्द अनेक दिव्यास्त्रगळन्नु पडॆदिरुवनु. इवनु अनेक शत्रुगळन्नु पराजितगॊळिसिरुवनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. etena = by him; bhaavitaatmanaa = who purified his soul by meditating on the universal soul; aaraadhitaH = was worshipped; brahmaa = Brahma the lord of creation; astraaNicha = and the missiles too; avaaptaani = obtained; ripavashcha = and enemies; paraajitaaH = conquered.

अनुवादः

“He, who purified his soul by meditating on the universal soul, worshipped Brahma the lord of creation, obtained missiles too and conquered the enemies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयम्भुवा ।
एतच्च कवचं दिव्यं रथश्च रविभास्वरः ॥ ३२ ॥

सुरासुरैरवध्यत्वम् दत्तमस्मै स्वयम्भुवा । एतच्च कवचम् दिव्यम् रथश्चैषोऽर्कभास्करः ॥ ६-७१-३२

‘ब्रह्माजीने इसे देवताओं और असुरोंसे न मारे जानेका वरदान दिया है । ये दिव्य कवच और सूर्यके समान तेजस्वी रथ भी उन्हींके दिये हुए हैं ॥ ३२ ॥

ब्रह्मदेवरु इवनिगॆ देवतॆगळिन्द हागू असुररिन्द सायदन्तह वरवन्नु कॊट्टिरुवनु. ई दिव्य कवच मत्तु सूर्यनन्तॆ तेजस्वी रथवन्नु अवने कॊट्टिरुवनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. svayambhuvaa = by Brahma; asmai dattam = to him was given (a boon); avadhyatvam = of not being killed; suraasuraiH = by celestials and demons; (and also); etat = this; divyam = wonderful; kavacham cha = armour; rathashcha = and the chariot; ravibhaasvaraH = shining like the sun.

अनुवादः

“Brahma, the lord of creation, granted a boon, exempting him from death at the hands of celestials and demons as also this wonderful armour and the chariot shining like the sun.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः ।
रक्षितानि च रक्षांसि यक्षाश्चापि निषूदिताः ॥ ३३ ॥

एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः । रक्षितानि च रक्षामि यक्षाश्चापि निषूदिताः ॥ ६-७१-३३

‘इसने देवता और दानवोंको सैकड़ों बार पराजित किया है, राक्षसोंकी रक्षा की है और यक्षोंको मार भगाया है ॥ ३३ ॥

इवनु देव-दानवरन्नु साविरारु बारि सोलिसि राक्षसरन्नु रक्षिसिरुवनु हागू यक्षरन्नु हॊडॆदु ओडिसिरुवनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. etena = by him; devaaH = celestials; daanavaashcha = and ogres; paraajitaaH = were conquered; shatashaH = hundreds of times; yakShaashcha api = even Yakshas the super natural beings; niShuuditaaH = were destroyed; rakShaamsi = the demons; rakShitaani = were defended.

अनुवादः

“He conquered the celestials and the ogres several times, destroyed Yakshas the supernatural beings and defended the demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमता ।
पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा ॥ ३४ ॥

वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमताः ।
पाशः सलिलराजस्य रणे प्रतिहतस्तथा ॥

‘इस बुद्धिमान् राक्षसने अपने बाणोंद्वारा इन्द्रके वज्रको भी कुण्ठित कर दिया है तथा युद्धमें जलके स्वामी वरुणके पाशको भी सफल नहीं होने दिया है ॥

ई बुद्धिवन्त राक्षसनु तन्न बाणगळिन्द इन्द्रन वज्रवन्नु कुण्ठितगॊळिसिरुवनु हागू युद्धदल्लि जलद स्वामि वरुणन पाशवन्नू निष्फलगॊळिसिरुवनु.॥34॥

एषोऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः ।
स रावणसुतो धीमान् देवदानवदर्पहा ॥ ३५ ॥

एषोऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः ।
रावणस्य सुतो धीमान् देवदानवदर्पहा ॥

‘राक्षसोंमें श्रेष्ठ यह बुद्धिमान् रावणकुमार अतिकाय बड़ा बलवान् तथा देवताओं और दानवोंके दर्पको भी दलन करनेवाला है ॥ ३५ ॥

राक्षसरल्लि श्रेष्ठनाद ई बुद्धिवन्त रावणकुमार अतिकायनु भारी बलिष्ठनागिद्दु, देव- दानवर दर्पवन्नु विनाशगॊळिसिरुवनु.॥35॥

पदच्छेदः

34; 35. yena = by whom; baaNaiH = with his arrows; yuddhe = in battle; vajram = the thunderbolt; dhiimataH indrashcha = of the intelligent Indra; viShTambhitam = was paralyzed; tathaa = and; paashaH = the noose; salilaraajasya = of Varuna; the lord of waters; pratihataH = was struck down; eShaH = he as such; atikaayaH = is Atikaya; balavaan = a strong demon; atha = and; R^iShabhaH = the foremost; raakShasaanaam = among demons; saH = He; dhiimaan = the wise demon; raavaNa sutaH = is the son of Ravana; devadaanava darpahaa = who took off the pride from celestials and ogres.

अनुवादः

“He is Atikaya, who paralyzed the thunderbolt of the intelligent Indra with his arrows. He struck down the noose of Varuna, the seizer of transgressors. This wise Ravana’s son, who is strong and the foremost of demons took off the pride of celestials and ogres.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुङ्गव ।
पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ॥ ३६ ॥

‘पुरुषोत्तम! अपने सायकोंसे यह सारी वानर-सेनाका संहार कर डाले, इसके पहले ही आप इस राक्षसको परास्त करनेका शीघ्र प्रयत्न कीजिये’ ॥ ३६ ॥

पुरुषोत्तमने! तन्न सायकगळिन्द इवनु वानर सैन्यवन्नु संहार माडुव मॊदले ई राक्षसनन्नु कॊल्लुव प्रयत्न बेगने माडु.॥36॥

पदच्छेदः

36. puruShapuN^gava = O Rama; the foremost of men!; tat = therefore; yatnaH = let the effort; kriyataam = be made; kShipram = quickly; asmin = in his case; puraanayati = (otherwise) he will shortly bring in.

अनुवादः

“O Rama, the foremost of men! Therefore let the effort to destroy him be made quickly. Otherwise shortly, he will bring in destruction for our army of monkeys, with his arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽतिकायो बलवान् प्रविश्य हरिवाहिनीम् ।
विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनः पुनः ॥ ३७ ॥

विभीषण और भगवान् श्रीराममें इस प्रकार बातें हो ही रही थीं कि बलवान् अतिकाय वानरोंकी सेनामें घुस आया और बारम्बार गर्जना करता हुआ अपने धनुषपर टंकार देने लगा ॥ ३७ ॥

विभीषण मत्तु श्रीरामनु हीगॆ मातनाडुत्तिरुवागले बलवन्त अतिकायनु वानर सैन्य दॊळगॆ नुग्गि पदे पदे गर्जिसुत्ता, धनुष्कङ्कार माडतॊडगिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. pravishya = entering; harivaahiniim = the army of monkeys; balavaan = the strong; atikaayaH = Atikaya; tataH = then; visphaaryaamaasa = stretched; dhanuH = his bow; nanaada cha = and roared; punaH punaH = again and again.

अनुवादः

Entering the army of monkeys, the strong Atikaya then stretched his bow and roared again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम् ।
अभिपेतुर्महात्मानः प्रधाना ये वनौकसः ॥ ३८ ॥
कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च ।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन् ॥ ३९ ॥

तं भीमवपुषं दृष्ट्वारथस्थं रथिनां वरम् ।
अभिपेतुर्महात्मानः प्रधानाये वनौकसः ॥ कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च ।
पादपैगिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन् ॥

रथियोंमें श्रेष्ठ और भयंकर शरीरवाले उस राक्षसको रथपर बैठकर आते देख कुमुद, द्विविद, मैन्द, नील और शरभ आदि जो प्रधान-प्रधान महामनस्वी वानर थे, वे वृक्ष तथा पर्वतशिखर धारण किये एक साथ ही उसपर टूट पड़े ॥ ३८-३९ ॥

रथिगळल्लि श्रेष्ठनू, भयङ्कर शरीरवुळ्ळ आ राक्षसनु रथदल्लि कुळितु बरुत्तिरुववनन्नु कुमुद, द्विविद, मैद, नील, शरभ मुन्ताद मुख्य मुख्य महामनस्वी वानररु वृक्ष हागू पर्वत शिखरगळन्नु धरिसिकॊण्डु ऒट्टिगॆ अवन मेलॆ मुगिदु बिद्दरु.॥38-39॥

पदच्छेदः

38. dR^iShTvaa = seeing; tam = him; bhiimavapuSham = with a terrific body; rathastham = seated in the chariot; varam = and excellent; rathinaam = among the charioteers; vanaukasaH = were chiefs; mahaatmanaH = and powerful; abhipetuH = rushed towards him.

अनुवादः

Seeing him with a terrific body, seated in the chariot, as the excellent one among the charioteers, powerful chiefs of monkeys rushed towards him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

39. paadapaiH = with trees; girishR^iN^gaiH = and with mountain-peaks; kumudaH = Kumuda; dvividaH = Dvivida; maindaH = Mainda; niilaH = Nila; sharbhaH eva cha = and Sharabha; samabhidravan = ran (to attack him); yugavata = at once.

अनुवादः

Taking trees and mountain peaks, Kumuda, Dvivida, Mainda, Nila and Sharabha marched forwards quickly to attack him at once.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः कनकभूषणैः ।
अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ॥ ४० ॥

तेषाम् वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः । अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदाम् वरः ॥ ६-७१-४०

परंतु अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी अतिकायने अपने सुवर्णभूषित बाणोंसे वानरोंके चलाये हुए वृक्षों और पर्वत-शिखरोंको काट गिराया ॥ ४० ॥

आदरॆ अस्त्रवेत्तरल्लि श्रेष्ठनाद महातेजस्वी अतिकायनु स्वर्णभूषित बाणगळिन्द वानररु प्रयोगिसिद वृक्ष-पर्वत शिखरगळन्नु कत्तरिसि हाकिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. atikaayaH = Atikaya; mahaatejaaH = of great splendour; astavidaam varaH = the foremost among those skilled in weaponry; chichchheda = chopped off; teShaam = their; vR^ikShaam = trees; shailaam cha = and crags; sharaiH = with his arrows; kanaka bhuuShaNaiH = decked with gold.

अनुवादः

Atikaya of great splendour, the foremost among those skilled in weaponry, chopped off their trees and crags with his arrows decked with gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तांश्चैव सर्वान् स हरीन् शरैः सर्वायसैर्बली ।
विव्याधाभिमुखान् सङ्ख्ये भीमकायो निशाचरः ॥ ४१ ॥

तांश्चैव सरान्स हरीञ्शरैः सर्वायसैर्बली । विव्याधाभिमुखः सङ्ख्ये भीमकायो निशाचरः ॥ ६-७१-४१

साथ ही उस बलवान् और भीमकाय निशाचरने युद्धस्थलमें सामने आये हुए उन समस्त वानरोंको लोहेके बाणोंसे बींध डाला ॥ ४१ ॥

जॊतॆगॆ आ बलन्त मत्तु भीमकाय निशाचरनु युद्धदल्लि ऎदुरिगॆ बन्दिरुव समस्त वानररन्नु लोहबाणगळिन्द प्रहरिसिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. saH = he; balii = the strong; vishaaradaH = the skilled; bhiimakaayaH = with a terrific body; vivyaadha = struck; sarvaan = all; taan = those; hariin = monkeys; abhimukhaan = facing in front of him; samkhye = in battle; sharaiH = with arrows; sarvaayasaiH = fully made of iron.

अनुवादः

That strong and skilled Atikaya with a terrific body, struck all those monkeys, facing in front of him in battle with arrows fully made of iron.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेऽर्दिता बाणवर्षेण भिन्नगात्राः पराजिताः ।
न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महाहवे ॥ ४२ ॥

तेऽर्दिता बाणवर्षेण भग्नगात्राः पराजिताः ।
न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महाहवे ॥

तेऽर्दिता बाणबर्षेण भिन्नगात्राः प्लवङ्गमाः । न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे ॥ ६-७१-४२

उसकी बाणवर्षासे आहत हो सबके शरीर क्षत-विक्षत हो गये । सबने हार मान ली और कोई भी उस महासमरमें अतिकायका सामना करनेमें समर्थ न हो सके ॥ ४२ ॥

अवन बाणवर्षदिन्द ऎल्ल वानरर शरीरगळु क्षत-विक्षतवादुवु. ऎल्लरू सोलन्नॊप्पिकॊण्डु, आ महासमरदल्लि अतिकायनन्नु ऎदुरिसलु असमर्थरादरु.॥42॥

पदच्छेदः

42. te paraajitaaH = those overthrown monkeys; arditaaH = injured; baaNa varSeNa = by the shower of arrows; atikaayasya = of Atikaya; bhinnagaatraaH = with their blown out bodies; mahaahave = in that great battle; na shekuH = were unable; pratikartum = to retaliate (on him).

अनुवादः

Those overthrown monkeys, injured with their blown out bodies, by the shower of Atikaya’s arrows in that great battle, were unable to retaliate on him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः ।
मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनदर्पितः ॥ ४३ ॥

तत्सैन्यम् हरिवीराणाम् त्रासयामास राक्षसः । मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनमास्थितः ॥ ६-७१-४३

जैसे जवानीके जोशसे भरा हुआ कुपित सिंह मृगोंके झुण्डको भयभीत कर देता है, उसी प्रकार वह राक्षस वानरवीरोंकी उस सेनाको त्रास देने लगा ॥ ४३ ॥

यौवनदिन्द गर्वितवाद कुपित सिंहवु जिङ्कॆगळ गुम्पन्नु भयपडिसुवन्तॆये आ राक्षसनु वानरवीररन्नु बहळवागि पीडिसतॊडगिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. raakShasaH = that demon; yauvanadarpitaH = who was arrogant of his youth; traasayaamaasa = frightened; tat = that; sainyam = army; hariviiraaNaam = of monkey-warriors; kruddhaH hariH = as an enraged lion (frightens) mR^igayuuthamiva = a herd of deers.

अनुवादः

That demon, who was arrogant of his youth, frightened that army of monkey-warriors, as an enraged lion frightens a herd of deers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राक्षसेन्द्रो हरियूथमध्ये
नायुध्यमानं निजघान कञ्चित् ।
उत्पत्य रामं स धनुःकलापी
सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ ४४ ॥

स राषसेन्द्रो हरिसैन्यमध्ये । नायुध्यमानं निजघान कम् चित् । उपेत्य रामम् सधनुः कलापी । सगर्वितम् वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६-७१-४४

वानरोंके झुण्डमें विचरते हुए राक्षसराज अतिकायने किसी भी ऐसे योद्धाको नहीं मारा, जो उसके साथ युद्ध न कर रहा हो । धनुष और तरकस धारण किये वह निशाचर उछलकर श्रीरामके पास आ गया तथा बड़े गर्वसे इस प्रकार बोला— ॥ ४४ ॥

वानरर गुम्पिनल्लि विचरिसुत्ता अतिकायनु तन्नॊडनॆ युद्ध माडद याव योधनन्नु कॊन्दिल्ल. धनुर्बाणगळन्नु धरिसिद आ निशाचरनु नॆगॆदु श्रीरामन हत्तिर बन्दु गर्वदिन्द इन्तॆन्दनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. saH = that; raakShasendraH = chief of demons; na nijaghaana = did not strike; kamchit = whomsoever; hariyuuthamadhye = of the monkey-warriors; ayudhyamaanam = who could not fight; saH = that Atikaya; sadhanuH kalaapii = with his bow and quiver of arrows; utpatya = going up quickly; raamam = towards Rama; babhaaShe = spoke; idam = these; garvitam vaakyam = haughty (to him) words.

अनुवादः

That chief of demons did not strike whomsoever of the monkey-warriors who were unable to fight. That Atikaya, with his bow and quiver of arrows, going up quickly towards Rama, spoke haughty words (to him) as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथे स्थितोऽहं शरचापपाणि-
र्न प्राकृतं कञ्चन योधयामि ।
यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाययुक्तो
ददातु मे शीघ्रमिहाद्य युद्धम् ॥ ४५ ॥

रथे स्थितोऽहम् शरचापपाणि । न प्राकृतम् कं चन योधयामि । यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाय युक्ता । ददातुं मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धम् ॥ ६-७१-४५

‘मैं धनुष और बाण लेकर रथपर बैठा हूँ । किसी साधारण प्राणीसे युद्ध करनेका मेरा विचार नहीं है । जिसके अंदर शक्ति हो, साहस और उत्साह हो, वह शीघ्र यहाँ आकर मुझे युद्धका अवसर दे’ ॥ ४५ ॥

नानु धनुर्बाणगळन्नु धरिसि रथदल्लि कुळितिरुवॆनु. यावुदे साधारण प्राणियॊन्दिगॆ युद्धमाडुव विचार ननगिल्ल. यारॊळगॆ शक्तियिदॆयो, साहस, उत्साहविदॆयो, अवनु शीघ्रवागि नन्नॆदुरिगॆ बन्दु युद्धद अवकाश कॊडलि.॥45॥

पदच्छेदः

45. aham = I; sthitaH = am seated; rathe = in the chariot; shara chaapapaaNiH = with arrows and bow in my hand; na yodhayaami = I would not give battle; kamchana praakR^itam = with any common warrior; yasya asti = he who has; shaktiH = ability; vyavasaaya yuktaH = and energy; dadaatu = can give; yuddham = a fight; adya = now; iha = here; me = to me; shiighram = quickly.

अनुवादः

“I am seated in the chariot with arrows and a bow in my hand. I would not give battle with any common warrior. He who has ability and energy can give his fight to me now and here quickly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता ।
अमृष्यमाणश्च समुत्पपात
जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ॥ ४६ ॥

उसके ये अहंकारपूर्ण वचन सुनकर शत्रुहन्ता सुमित्राकुमार लक्ष्मणको बड़ा क्रोध हुआ । उसकी बातोंको सहन न कर सकनेके कारण वे आगे बढ़ आये और किंचित् मुसकराकर उन्होंने अपना धनुष उठाया ॥

अवन ई अहङ्कारपूर्ण मातन्नु केळि शत्रुहन्ता समित्रानन्दन लक्ष्मणनिगॆ भारी कोप बन्तु. राक्षसन मातन्नु सहिसदॆ अवनु मुन्दॆ बन्दु मुगुळ्नगुत्ता तन्न धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. nishamya = hearing; tasya tat vaakyam = those of his words thus spoken; saumitriH = Lakshmana; amitrahantaa = the annihilator of enemies; chukopa = was enraged; tataH = then; smayitvaa = smiling; amR^iShyamaaNaH = and unable to bear his words; samutpapaata = rose up quickly; jagraaha = and took up; chaapam = his bow.

अनुवादः

Hearing his words, Lakshmana the annihilator of enemies was enraged. Then, unable to bear his words and smiling, he rose up quickly and took up his bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम् ।
पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः ॥ ४७ ॥

कुपित हुए लक्ष्मण उछलकर आगे आये और तरकससे बाण खींचकर अतिकायके सामने आ अपने विशाल धनुषको खींचने लगे ॥ ४७ ॥

कुपितनाद लक्ष्मणनु हारि मुन्दॆ बन्दु बत्तळिकॆयिन्द बाणवन्नु सॆळॆदु अतिकायनु ऎदुरिगॆ बन्दु तन्न विशाल धनुस्सन्नु झेवडॆगैदनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. kruddhaH = the enraged; saumitriH = Lakshmana; utpatya = coming forward quickly; aakShipya = and taking off; saayakam = an arrow; tuuNaat = from the quiver; an arrow; chakarSha = pulled out; mahat = his great; dhanuH = bow; parastaat = in front; atikaayasya = of Atikaya.

अनुवादः

The enraged Lakshmana, coming forward quickly and taking off an arrow from his quiver pulled out his great bow in front of Atikaya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूरयन् स महीं सर्वामाकाशं सागरं दिशः ।
ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ॥ ४८ ॥

पूरयन्स महीम् शैलानाकाशं सागरम् दिशः । ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन्रजनीचरान् ॥ ६-७१-४८

लक्ष्मणके धनुषकी प्रत्यञ्चाका वह शब्द बड़ा भयंकर था । वह सारी पृथ्वी, आकाश, समुद्र तथा सम्पूर्ण दिशाओंमें गूँज उठा और निशाचरोंको त्रास देने लगा ॥

लक्ष्मणन धनुष्टङ्कारद शब्द भयङ्करवागित्तु. अदु भूमि, आकाश मत्तु ऎल्ल दिक्कुगळल्लि प्रतिध्वनिसितु हागू निशाचरनु सहिसदादनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. saH = that; jyaashabdaH = twang of the bow; lakShmaNasya = of Lakshmna; puurayan = filling; sarvaam = the entire; mahiim = earth; aakaasham = sky; saagaram = ocean; dishaH = and quarters; ugraH = was angry; traasayan = frightening; rajanii charaan = the demons.

अनुवादः

That twang of the bow of Lakshmana, filling the entire quarters, earth, sky and the ocean, was angry, frightening the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा ।
विसिस्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ४९ ॥

सौमित्रेश्चापनिर्घोषम् श्रुत्वा प्रतिभयम् तदा । विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ॥ ६-७१-४९

सुमित्राकुमारके धनुषकी वह भयानक टंकार सुनकर उस समय महातेजस्वी बलवान् राक्षसराजकुमार अतिकायको बड़ा विस्मय हुआ ॥ ४९ ॥

सुमित्राकुमारन धनुस्सिन आ भयानक टङ्कारवन्नु केळि आग महातेजस्वी बलवान् राक्षस राजकुमार अतिकायनिगॆ विस्मय उण्टायितु.॥49॥

पदच्छेदः

49. shrutvaa = hearing; saumitreH chaapanirghoSham = the twang of Lakshmana’s bow; pratibhayam = which was terrible; balii = the strong; raakShasendraatmajaH = Atikaya; mahaatejaH = of great splendour; tadaa = then; visiShmiye = was surprised.

अनुवादः

Hearing the terrific twang of Lakshmana’s bow, the strong Atikaya of great splendour, was surprised.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम् ।
आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५० ॥

लक्ष्मणको अपना सामना करनेके लिये उठा देख अतिकाय रोषसे भर गया और तीखा बाण हाथमें लेकर इस प्रकार बोला— ॥ ५० ॥

तन्नन्नु ऎदुरिसलु बन्द लक्ष्मणनन्नु नोडि अतिकायनु रोषदिन्द तीक्ष्णवाद बाणवन्नॆत्तिकॊण्डु हीगॆ हेळिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. dR^iShvaa = seeing; lakShmaNam = Lakshmana; utthitam = coming forth (for battle); atikaayaH = Atikaya; tadaa = then; kupitaH = was enraged; aadaaya = and taking; nishitam baaNam = a sharp arrow; abraviit = spoke; idam vachanam = the following words.

अनुवादः

Seeing Lakshmana standing in front of him for the battle, Atikaya then was enraged and taking a sharp arrow, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः ।
गच्छ किं कालसङ्काशं मां योधयितुमिच्छसि ॥ ५१ ॥

बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः ।
गच्छ किं काल सदृशं मां योधयितुमिच्छसि ॥

‘सुमित्राकुमार! तुम अभी बालक हो । पराक्रम करनेमें कुशल नहीं हो, अतः लौट जाओ । मैं तुम्हारे लिये कालके समान हूँ । मुझसे जूझनेकी इच्छा क्यों करते हो? ॥ ५१ ॥

सुमित्राकुमार! नीनु इन्नु बालकनागिरुवॆ. पराक्रम तोरलु कुशलनल्ल, मरळि होगु. नानु निनगॆ कालनन्तॆ इद्देनॆ. नन्नॊडनॆ कादलु एकॆ बयसुत्तिरुवॆ.॥51॥

पदच्छेदः

51. saumitre = O Lakshmana; tvam asi = you are; avichakShaNaH = ignorant; vikrameShu = of a fight; baalaH = you are a minor; gachchha = go away; kim = why; ichchhasi = do you wish; yodhayitum = to fight; maam = with me; kaala samkaasham = who is like Yama the Lord of Death.

अनुवादः

“O Lakshmana! You are still a boy. You are ignorant of a fight. Why do you wish to fight with me, who is like Yama the Lord of Death? Go away.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मद‍्बाहुसृष्टानां बाणानां हिमवानपि ।
सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ॥ ५२ ॥

न हि मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाम् हिमवानपि । सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ॥ ६-७१-५२

‘मेरे हाथसे छूटे हुए बाणोंका वेग गिरिराज हिमालय भी नहीं सह सकता । पृथ्वी और आकाश भी उसे नहीं सहन कर सकते ॥ ५२ ॥

नानु प्रयोगिसिद बाणगळ वेगवन्नु गिरिराज हिमालयवू सहिसलारदु. पृथिवि, आकाशवू कूड सहिसलारदु.॥52॥

पदच्छेदः

52. vegam = to the speed; baaNaanaam = of arrows; madbaahusR^iShTaanaam = discharged by my arms; himavaanapi = even the Himalaya mountains; na utsahate hi = would not be able; soDhum = to endure; antarikSham atho mahii = nor the sky nor the earth.

अनुवादः

“Even the Himalayan Mountains or the sky or the earth would be unable to endure the speed of arrows released by my arms.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुखप्रसुप्तं कालाग्निं विबोधयितुमिच्छसि ।
न्यस्य चापं निवर्तस्व प्राणान्न जहि मद‍्गतः ॥ ५३ ॥

सुखप्रसुप्तं कालाग्निं निबोधयितुमिच्छसि ।
न्यस्य चापं निवर्तस्व प्राणान्न जहि मद्गतः ॥

सुखप्रसुप्तम् कालाग्निं प्रबोधयितुमिच्छसि । न्यस्य चापं निवर्तस्व मा प्राणाञ्जहि मद्गतः ॥ ६-७१-५३

‘तुम सुखसे सोयी (शान्त) हुई प्रलयाग्निको क्यों जगाना (प्रज्वलित करना) चाहते हो? धनुषको यहीं छोड़कर लौट जाओ । मुझसे भिड़कर अपने प्राणोंका परित्याग न करो ॥ ५३ ॥

नीनु मलगिरुव (शान्तवाद) प्रळयाग्नियन्नु एकॆ ऎच्चरिसुवॆ? धनुस्सन्नु इल्ले बिट्टु हॊरटुहोगु. नन्नॊडनॆ कादाडि प्राणगळन्नु कळॆदुकॊळ्ळबेड.॥53॥

पदच्छेदः

53. ichhasi = you wish; vibodhayitum = to arouse; kaalaagnim = a fire that is to destroy the world; sukhaprasuptam = which is sleeping happily; nivartasya = go back; nyasya = keeping; chaapam = your bow; maajahi = do not kill; praaNaan = your lives; madgataH = having approached me with hostile intentions.

अनुवादः

“You wish to arouse a fire of dissolution, when it is sleeping happily. Placing your bow here, go back. Do not lose your life, by fighting against me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा त्वं प्रतिस्तब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।
तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥ ५४ ॥

अथ वा त्वं प्रतिस्तब्दो न निवर्तितुमिच्छसि ।
तिष्ठ प्राणान्परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥

अथ वा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि । तिष्ठ प्राणान्परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ॥ ६-७१-५४

‘अथवा तुम बड़े अहंकारी हो, इसीलिये लौटना नहीं चाहते । अच्छा, खड़े रहो । अभी अपने प्राणोंसे हाथ धोकर यमलोककी यात्रा करोगे ॥ ५४ ॥

इल्लवे नीनु भारी अहङ्कारियागिद्दु हिन्दिरुगि होगलु बयसदिद्दरॆ, निल्लु. ईगले प्राण कळकॊण्डु यमलोकद यात्रॆ माडुवॆ.॥54॥

पदच्छेदः

54. tvam na ichhasi = If you do not wish; nivartitum = to go back; athavaa = rather; pratistabdhaH = with obstinance; tiShTha = stay back; parityajya = abandoning; praaNaan = your lives; gamiShyasi = you will go; yamakShayam = to the abode of Yama.

अनुवादः

“If you do not go back, with an obstinance, then you rather stay back. Abandoning your lives, you will reach the abode of Yama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य मे निशितान् बाणान् रिपुदर्पनिषूदनान् ।
ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ ५५ ॥

पश्य मे निशितान्भाणान् रिपुदर्पनिषूदनान् ।
ईश्वरायुध सङ्काशां स्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥

पश्य मे निशितान् बाणान रिदर्पनिषूदनान् । ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ॥ ६-७१-५५

‘शत्रुओंका दर्प चूर्ण करनेवाले मेरे इन तीखे बाणोंको, जो तपे हुए सुवर्णसे भूषित हैं, देखो; ये भगवान् शंकरके त्रिशूलकी समानता करते हैं ॥ ५५ ॥

एष ते सर्पसङ्काशो बाणः पास्यति शोणितम् ।
मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम् ।
इत्येवमुक्त्वा सङ्क्रुद्धः शरं धनुषि सन्दधे ॥ ५६ ॥

‘जैसे कुपित हुआ सिंह गजराजका खून पीता है, उसी प्रकार यह सर्पके समान भयंकर बाण तुम्हारे रक्तका पान करेगा ।’ ऐसा कहकर अतिकायने अत्यन्त कुपित हो अपने धनुषपर बाणका संधान किया ॥ ५६ ॥

कुपितवाद सिंहवु आनॆय रक्तवन्नु कुडियुवन्तॆ, इवु सर्पदन्तह भयङ्कर बाणगळु निन्न रक्तपान माडुववु. हीगॆ हेळि अतिकायनु कुपितनागि धनुस्सिगॆ बाणसन्धान माडिदनु.॥55-56॥

पदच्छेदः

55. pashya = see; nishitaan baaNaan = my sharp arrows; tapta kaaNchana bhuuShaNaan = decked with pure gold; me ripudarpa niShuudanaan = which can remove the pride of my enemies; iishvaraayudha samkaashaan = which are like the weapons of Ishvara the lord destruction.

अनुवादः

“See my sharp arrows decked with pure gold, which can remove the pride of my enemies and which are like the weapons of Ishvara the lord of destruction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

56. eShaH baaNaH = this arrow; sarpasamkaashaH = looking like a serpent; pasyati = will drink; te shoNitam = your blood; mR^igaraajaajaH iva = like a lion; naagaraajasya shoNitam = (drinking) the blood of an elephant; ityevam uktvaa = thus speaking; samkruddhaH = Atikaya was enraged; samdadhe = and fixed; sharam = an arrow; dhanuShi = on his bow.

अनुवादः

“This arrow looking like a serpent will drink your blood as a lion drinks the blood of an elephant. “Thus speaking, Atikaya was enraged and fixed an arrow on his bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं
सगर्वितं संयति राजपुत्रः ।
स सञ्चुकोपातिबलो मनस्वी
उवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ॥ ५७ ॥

श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं । सगर्वितम् सम्यति राजपुत्रः । स सञ्चुकोपातिबलो मस्वी । उवाच वाक्यम् च ततो महार्थम् ॥ ६-७१-५७

युद्धस्थलमें अतिकायके रोष और गर्वसे भरे हुए इस वचनको सुनकर अत्यन्त बलशाली एवं मनस्वी राजकुमार लक्ष्मणको बड़ा क्रोध हुआ । वे यह महान् अर्थसे युक्त वचन बोले— ॥ ५७ ॥

रणरङ्गदल्लि अतिकायन रोष, गर्वदिन्द तुम्बिद मातन्नु केळि अत्यन्त बलशालि मनस्वी राजकुमार लक्ष्मणनिगॆ भारी सिट्टु बन्तु. अवनु हीगॆ अर्थयुक्तमातन्नु हेळिदनु.॥57॥

पदच्छेदः

57. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; atikaayasya = of Atikaya; saroSham = filled with anger; sagarvitam = and arrogance; samyati = in battle; raajaputraH = Lakshmana; samchukopa = was enraged; tataH = thereafter; saH = that Lakshmana; atibalaH = with great strength; manasvii = wisdom; bR^ihachchhriiH = and great glory; uvaacha cha = spoke also; vaakyam = (the following) words:

अनुवादः

Hearing the words of Atikaya, filled with anger and arrogance in that battle-field, Lakshmana was enraged. Thereafter, that Lakshmana, having a great strength wisdom and great glory, also spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानो
न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति ।
मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ
निदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन् ॥ ५८ ॥

न वाक्यमात्रेण भवान्प्रधानो । न कत्थनात्सत्पुरुषा भवन्ति । मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ । विदर्शयस्वात्मबलम् दुरात्मन् ॥ ६-७१-५८

‘दुरात्मन्! केवल बातें बनानेसे तू बड़ा नहीं हो सकता । सिर्फ डींग हाँकनेसे कोई श्रेष्ठ पुरुष नहीं होते । मैं हाथमें धनुष और बाण लेकर तेरे सामने खड़ा हूँ । तू अपना सारा बल मुझे दिखा ॥ ५८ ॥

दुरात्मने! केवल मातु आडुवुदरिन्द नीनु दॊड्डवनागलारॆ. बडायिकॊच्चिकॊण्ड मात्रदल्लि दॊड्ड मनुष्यनागुवुदिल्ल. नानु कैयल्लि धनुर्बाणगळन्नु हिडिदु निन्न मुन्दॆ निन्तिरुवॆनु. नीनु निन्न पूर्णबलवन्नु तोरु.॥58॥

पदच्छेदः

58. duraatman = O the evil minded one!; vaakyamaatrena = just by mere words; bhavaan = you; na = cannot be; pradhaanaH = a very important person; katthanaat = by of boasting themselves; na bhavanti = people cannot become; satpuruShaaH = good persons; nidarshayatva = you show; aatmabalam = your strength; mayi = in me; sthite = who is standing; baaNa paaNau = with an arrow in hand; dhanvini = and wielding a bow.

अनुवादः

“O the evil-minded! Just by uttering mere words, you cannot by a very important person. People cannot become good persons, just by boasting of themselves. You rather show your strength in me, who is standing with an arrow in hand and wielding a bow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।
पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ॥ ५९ ॥

‘पराक्रमके द्वारा अपनी वीरताका परिचय दे । झूठी शेखी बघारना तेरे लिये उचित नहीं है । शूर वही माना गया है, जिसमें पुरुषार्थ हो ॥ ५९ ॥

पराक्रमद मूलक तन्न परिचयवन्नु कॊडु. आत्मश्लाघनॆ निनगॆ उचितवल्ल. पुरषार्थ इरुववनन्ने शूरनॆन्दु तिळियलागुत्तदॆ.॥59॥

पदच्छेदः

59. suuchaya = reveal; aatmaanam = yourself; karmaNaa = by your deeds; na arhasi = you do not deserve; vikatthitum = to boast of yourself; yaH = whoever; yuktaH pauruSheNa = is with a valour; saH = he alone; smR^itaH = is declared; shuuraH iti = as a warrior.

अनुवादः

“Reveal yourself by your deeds. You do not deserve to boast of yourself. A person with valour alone is declared as a warrior.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः ।
शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम् ॥ ६० ॥

सर्वायुध समायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः ।
शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रॆೖदर्शयस्व पराक्रमम् ॥

‘तेरे पास सब तरहके हथियार मौजूद हैं । तू धनुष लेकर रथपर बैठा हुआ है; अतः बाणों अथवा अन्य अस्त्र-शस्त्रोंके द्वारा पहले अपना पराक्रम दिखा ले ॥ ६० ॥

निन्न बळि ऎल्ल विधद आयुधगळु इवॆ. धनुस्सन्नु हिडिदु रथदल्लि कुळितिरुवॆ, आद्दरिन्द बाणगळिन्द हागू इतर शस्त्रास्त्रगळिन्द मॊदलु निन्न पराक्रम तोरु.॥60॥

पदच्छेदः

60. tvam = you; aasthitaH = are seated; ratham = in a chariot; sarvaayudha samaayuktaH = with all the weapons; dhanvii = and wielding a bow; darshayasva = show; paraakramam = your prowess; sharaiH vaa = either by your arrows; yadi vaapi = or even; astraiH = by your weapons.

अनुवादः

“You are seated in a chariot, with all the weaponry and wielding a bow. Show your prowess either by your arrows or even by your weapons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः ।
मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात् तालफलं यथा ॥ ६१ ॥

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः ।
मारुतः काल सम्पक्वं वृन्तात्ताललं यथा ॥

‘उसके बाद मैं अपने तीखे बाणोंसे तेरा मस्तक उसी तरह काट गिराऊँगा, जैसे वायु कालक्रमसे पके हुए ताड़के फलको उसके वृन्त (बौंडी)-से नीचे गिरा देती है ॥ ६१ ॥

अनन्तर नानु नन्न हरितवाद बाणगळिन्द वायुवु हण्णाद ताळॆय हण्णन्नु तॊट्टिनिन्द कळचि बीळिसुवन्तॆ निन्न मस्तकवन्नु कॆडहुवॆनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. tataH = thereupon; nishitaiH sharaiH = with sharp arrows; aham = I; paatayiShyaami = shall strike down; te shiraH = your head; nishitaiH sharaiH = by my sharp arrows; taalaphalam yathaa = as a fruit of a fan-palm; kaala sampakvam = ripened by time; (is fallen down); maarutaH = by wind; vR^intaat = from its stalk.

अनुवादः

“Thereupon, with sharp arrows, I shall strike down your head like a fruit of a fan-palm, ripened by its time, is fallen down from its stalk by the gust of a wind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।
पास्यन्ति रुधिरं गात्राद् बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥ ६२ ॥

‘आज तपे हुए सुवर्णसे विभूषित मेरे बाण अपनी नोंक-द्वारा किये गये छिद्रसे निकले हुए तेरे शरीरके रक्तका पान करेंगे ॥ ६२ ॥

काद चिन्नदिन्द विभूषितवाद नन्न बाणगळु निन्न शरीर हॊक्कु मॊनॆयिन्द निन्न रक्तपान माडुववु.॥62॥

पदच्छेदः

62. maamakaaH baaNaaH = (these) arrows of mine; taptakaaNchana bhuuShaNaaH = decked with pure gold; paasyanti = will drink; rudhiram = blood; baaNashalyaantarothitam te gaatraat = coming forth from the holes formed in your body by the sharp points of my arrows.

अनुवादः

“Today, these arrows of mine decked with pure gold, will drink blood oozing forth from the holes formed in your body by the sharp points of my arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बालोऽयमिति विज्ञाय न चावज्ञातुमर्हसि ।
बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥ ६३ ॥

बालोऽयमिति विज्ञाय नमावज्ञातुमर्हसि ।
बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे ॥

बालोऽयमिति विज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि । बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युम् जानीहि सम्युगे ॥ ६-७१-६३ बालेन विष्णुना लोकास्त्रयः क्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।

‘तू मुझे बालक जानकर मेरी अवहेलना न कर । मैं बालक होऊँ अथवा वृद्ध, संग्राममें तो तू मुझे अपना काल ही समझ ले ॥ ६३ ॥

नीनु नन्नन्नु बालकनॆन्दु तिळिदु अवहेळन माडबेड. नानु बालकनिरलि, वृद्धनिरली, सङ्ग्रामदल्लि नीनु नन्नन्नु कालनॆन्दे तिळि.॥63॥

पदच्छेदः

63. viN^aaya = thinking; iti = that; ayam = he; baalaH = is a boy; na cha arhasi = you ought not; avaJNaatum = to disregard (me); baalovaa = either as a boy; vR^iddhovaa = or as an old man; jaanihi = you indeed perceive (me); samyuge = in the battle front; mR^ityum = as the god of Death; baalena viShNuunaa = by Vishnu as a boy; trayaH = the three; lokaaH = worlds; kraantaaH = were occupied; trivikramaiH = by his three strides.

अनुवादः

“Thinking me to be a boy, you need not disregard me. Either as the boy or as the aged, you indeed know me in battle-front as the god of Death. Vishnu, as a boy occupied the three worlds just with his three strides, Didn’t he?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बालेन विष्णुना लोकास्त्रयः क्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत् परमार्थवत् ।
अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तममाददे ॥ ६४ ॥

‘वामनरूपधारी भगवान् विष्णु देखनेमें बालक ही थे; किंतु अपने तीन ही पगोंसे उन्होंने समूची त्रिलोकी नाप ली थी ।’ लक्ष्मणकी वह परम सत्य और युक्तियुक्त बात सुनकर अतिकायके क्रोधकी सीमा न रही । उसने एक उत्तम बाण अपने हाथमें ले लिया ॥ ६४ ॥

‘वामनरूपधारि विष्णुवु नोडलु बालकनन्तिद्दरू तन्न मूरु हॆज्जॆगळिन्द मूरु लोकगळन्ने अळॆदिद्दनु’. लक्ष्मणन यथार्थवाद युक्तियुक्त मातन्नु केळि अतिकायनु कोपदिन्द कॆण्डामण्डलनागि, ऒन्दु उत्तम बाणवन्नॆत्तिकॊण्डनु.॥64॥

पदच्छेदः

64. shrutvaa = hearing; hetuvat = the reasonable; paramaarthavat = and highly meaningful; vachaH = words; lakShmaNasya = of Lakshmana; atikaayaH = Atikaya; prachukrodhaH = was very much enraged; aadadecha = and took out; uttamam = an excellent; baaNam = arrow.

अनुवादः

Hearing the reasonable and highly meaningful words of Lakshmana, Atikaya was very much enraged and took out an excellent arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः ।
गुह्यकाश्च महात्मानस्तद् युद्धं द्रष्टुमागमन् ॥ ६५ ॥

ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः ॥ ६-७१-६५ गुह्यकाश्च महात्मानस्तद्युद्धम् ददृशुस्तदा ।

तदनन्तर विद्याधर, भूत, देवता, दैत्य, महर्षि तथा महामना गुह्यकगण उस युद्धको देखनेके लिये आये ॥

आग विद्याधररु, भूतगळु, देवतॆगळु, दैत्यरु, महर्षिगळु, गुह्यकरु आ युद्धवन्नु नोडलु आगमिसिदरु.॥65॥

पदच्छेदः

65. tataH = then; vidyaadharaaH = Vidyadharas the supernatural beings bhuutaaH = Bhutas the spirits; devaaH = the celestials; daityaaH = the demons; maharShayaH = the great sages; guhyakaaH = Guhyakas a class of demi = gods; mahaatmanaH = the great souled; dadR^ishuH = saw; tat = that; yuddham = battle.

अनुवादः

Then, Vidyadharas the supernatural beings, Bhutas the spirits, Devas the celestials, Daityas the demons, Maharshies the great sages and Guhyakas a class of demi-gods, all the great souled ones saw that battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम् ।
लक्ष्मणाय प्रचिक्षेप सङ्क्षिपन्निव चाम्बरम् ॥ ६६ ॥

ततोऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम् ॥ ६-७१-६६ लक्ष्मणस्य प्रचिक्षेप सङ्क्षिपन्निव चाम्बरम् ।

उस समय अतिकायने कुपित हो धनुषपर वह उत्तम बाण चढ़ाया और आकाशको अपना ग्रास बनाते हुए-से उसे लक्ष्मणपर चला दिया ॥ ६६ ॥

आग अतिकायनु कुपितनागि धनुस्सिगॆ उत्तम बाणगळन्नु हूडि, आकाशवन्नॆ नुङ्गि बिडुवुदो ऎम्बन्तॆ लक्ष्मणन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. tataH = thereafter; kupitaH = the enraged; atikaayaH = Atikaya; aaropya = stringing; saayakam = an arrow; chaapam = to his bow; prachikShepa = dispatched (the arrow); lakShmaNaaya = towards Lakshmana; ambaram samkShipan iva = as though he were shrinking up the space in between.

अनुवादः

Thereafter, the enraged Atikaya, stringing an arrow to his bow, dispatched it towards Lakshmana, as though he were shrinking up the space in between.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम् ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६७ ॥

किंतु शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले लक्ष्मणने एक अर्धचन्द्राकार बाणके द्वारा अपनी ओर आते हुए उस विषधर सर्पके तुल्य भयंकर एवं तीखे बाणको काट डाला ॥ ६७ ॥

आदरॆ शत्रुसंहारकनाद लक्ष्मणनु ऒन्दु अर्धचन्द्राकार बाणदिन्द तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुव विषदन्तह भयङ्कर बाणवन्नु कत्तरिसि हाकिदनु.॥67॥

पदच्छेदः

67. lakShmaNaH = Lakshmana; paraviirahaa = the annihilator of enemy-warriors; chichheda = chopped off; tam = that; ashiivishopamam = serpent-like; nishitam = sharp; sharam = arrow; aapatantam = which was falling down on him; ardhachandraNa = with his crescent pointed arrow.

अनुवादः

Lakshmana, the annihilator of enemy-warriors, chopped off that serpent-like sharp arrow, which was falling down on him, with his crescent-pointed arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम् ।
अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्च बाणान् समादधे ॥ ६८ ॥

तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम् ।
अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्च बाणान्समाददे ॥

जैसे सर्पका फन कट जाय, उसी प्रकार उस बाणको खण्डित हुआ देख अत्यन्त कुपित हुए अतिकायने पाँच बाणोंको धनुषपर रखा ॥ ६८ ॥

सर्पद हॆडॆ तुण्डादन्तॆ आ बाणवु तुण्डादुदन्नु नोडि अत्यन्त कुपितनाद अतिकायनु ऐदु बाणगळन्नु धनुस्सिगॆ हूडिदनु.॥68॥

पदच्छेदः

68. dR^iSTvaa = seeing; tam sharam = that arrow; nikR^ittam = which was chopped off; kR^itta bhogam uragam iva = as a snake’s hood severed into pieces; atikaayaH = Atikaya; bhR^isham = was very much; kR^iddhaH = enraged; samaadadhe = and fitted; paN^cha = five; baaNaan = arrows (to his bow).

अनुवादः

Seeing that arrow which was chopped off as a snake’s hood severed into pieces, Atikaya was very much enraged and fitted five arrows to his bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् शरान् सम्प्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद भरतानुजः ॥ ६९ ॥

ताञ्शरान्सम्प्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ॥ ६-७१-६९ तानप्राप्ताञ्शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भरतानुजः ।

फिर उस निशाचरने लक्ष्मणपर ही वे पाँचों बाण चला दिये । वे बाण उनके समीप अभी आने भी नहीं पाये थे कि लक्ष्मणने तीखे सायकोंसे उनके टुकड़े-टुकड़े कर डाले ॥ ६९ ॥

मत्तॆ आ निशाचरनु लक्ष्मणन मेलॆ आ ऐदु बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु. आ बाणगळन्नु तन्न बळिगॆ बरुव मॊदले लक्ष्मणनु हरितवाद सायकगळिन्द तुण्डु तुण्डागिसिदनु.॥69॥

पदच्छेदः

69. nishaacharaH = that demon; samprachikShepa = hurled; taan sharaan = those arrows; lakShmaNaaya = towards Lakshmana; apraaptaan = even before they reached him; bharataanujaH = Lakshmana; taan chichheda = chopped them off; shitaiH baaNaiH = with his sharp arrows.

अनुवादः

That demon hurled those arrows towards Lakshmana. Even before they reached him, Lakshmana chopped them off with his sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तान् छित्त्वा शितैर्बाणैर्लक्ष्मणः परवीरहा ।
आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ७० ॥

स तान् छित्वा शितैर्बाणैर्लक्ष्मणः परवीरहा ।
आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥

स तांश्छित्त्वा शरैस्तीक्ष्णैर्लक्ष्मणः परवीरहा ॥ ६-७१-७० आददे निशितं बाणम् ज्वलन्तमिव तेजसा ।

शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले लक्ष्मणने अपने पैने सायकोंसे उन बाणोंका खण्डन करनेके पश्चात् एक तेज बाण हाथमें लिया, जो अपने तेजसे प्रज्वलित-सा हो रहा था ॥ ७० ॥

शत्रुवीररन्नु संहार माडुव लक्ष्मणनु आ बाणगळन्नु खण्डिसि, ऒन्दु तीक्ष्णवाद बाणवन्नॆत्तिकॊण्डनु. अदु तन्न तेजदिन्द प्रज्वलितवागुत्तित्तु.॥70॥

पदच्छेदः

70. chhitvaa = cutting off; taan = those arrows; shitaiH baaNaiH = with his sharp arrows; saH lakShmaNaH = that Lakshmana; paraviirahaa = the annihilator of enemy-warriors; aadade = took up; nishitam baaNam = a sharp arrow; jvalantamiva tejasaa = as though it was blazing with a glow.

अनुवादः

Cutting off those arrows with his sharp arrows that Lakshmana, the destroyer of enemy-warriors, took up a sharp arrow, as though it was blazing with a glow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमादाय धनुःश्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः ।
विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम् ॥ ७१ ॥

उसे लेकर लक्ष्मणने अपने श्रेष्ठ धनुषपर रखा, उसकी प्रत्यञ्चाको खींचा और बड़े वेगसे वह सायक अतिकायपर छोड़ दिया ॥ ७१ ॥

अदन्नु तन्न धनुस्सिगॆ हूडि, नाणन्नु सॆळॆदु, वेगवागि अतिकायनिगॆ प्रयोगिसिदनु.॥71॥

पदच्छेदः

71. aadaaya = taking; tam saayakam = that arrow; lakShmaNaH = Lakshmana; yojayaamaasa = harnessed it; dhanuH shreShThe = on his excellent bow; vichakarShacha = stretched it; vegena = with force; visasarja = and discharged it.

अनुवादः

Taking that arrow, Lakshmana harnessed it on his excellent bow, stretched it with force and released it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्णायतविसृष्टेन शरेण नतपर्वणा ।
ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ॥ ७२ ॥

पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानत पर्वणा ॥ ६-७१-७२ ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ।

धनुषको पूर्णरूपसे खींचकर छोड़े गये तथा झुकी हुई गाँठवाले उस बाणके द्वारा पराक्रमी लक्ष्मणने राक्षसश्रेष्ठ अतिकायके ललाटमें गहरा आघात किया ॥

आ कर्णान्तवागि धनुस्सन्नु सॆळॆदु बिट्टिरुव बागिद गण्टुगळुळ्ळ बाणदिन्द लक्ष्मणनु राक्षस श्रेष्ठ अतिकायन हणॆयन्नु ऒडॆदु हाकिदनु.॥72॥

पदच्छेदः

72. saH viiryavaan = that valiant Lakshmana; nataparvaNaa shareNa = by a flat-jointed arrow; puurNaayatavisR^iShTena = stretched and released fully; aajaghaana = struck it; lalaaTe = on the forehead; raakShasashreShTham = of that foremost of demons.

अनुवादः

That valiant Lakshmana, by a flat-jointed arrow released fully, struck it on the forehead of that excellent demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः ।
ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाचले ॥ ७३ ॥

स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः ॥ ६-७१-७३ ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाहवे ।

वह बाण उस भयानक राक्षसके ललाटमें धँस गया और रक्तसे भींगकर पर्वतसे सटे हुए किसी नागराजके समान दिखायी देने लगा ॥ ७३ ॥

आ बाणवु आ भयानक राक्षसन ललाटदल्लि नॆट्टिहोयितु मत्तु रक्तदिन्द तॊय्दु पर्वतक्कॆ अण्टिकॊण्डिरुव नागराजनन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥73॥

पदच्छेदः

73. saH sharaH = that arrow; magnaH = sunken; lalaaTe = into the forehead; tasya = of that; bhiimasya = terrible; rakShasaH = demon; aktaH = coated; shoNitena = with blood; dadR^ishe = appeared; pannagendraH iva = like a serpent-king; achare = on a mountain.

अनुवादः

That arrow, sunken into the forehead of that terrible demon, smeared with blood, appeared like a serpent-king on a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसः प्रचकम्पेऽथ लक्ष्मणेषु प्रपीडितः ।
रुद्रबाणहतं घोरं यथा त्रिपुरगोपुरम् ॥ ७४ ॥
चिन्तयामास चाश्वास्य विमृश्य च महाबलः ।

राक्षसः प्रचकम्पे च लक्ष्मणेषु प्रकम्पितः ॥ ६-७१-७४ रुद्रबाणहतं भीमम् यथा त्रिपुरगोपुरम् । चिन्तयामास चाश्वस्य विमृश्य च महाबलः ।

लक्ष्मणके बाणसे अत्यन्त पीड़ित हो वह राक्षस काँप उठा । ठीक उसी तरह, जैसे भगवान् रुद्रके बाणोंसे आहत हो त्रिपुरका भयंकर गोपुर हिल उठा था । फिर थोड़ी ही देरमें सँभलकर महाबली अतिकाय बड़ी चिन्तामें पड़ गया और कुछ सोच-विचारकर बोला— ॥ ७४ १/२ ॥

लक्ष्मणन बाणदिन्द अत्यन्त पीडितनागि भगवान् रुद्रन बाणदिन्द त्रिपुरन भयङ्कर गोपुर कम्पिसिदन्तॆ आ राक्षसनु नडुगिहोदनु. स्वल्प हॊत्तिनल्लि सुधारिसिकॊण्डु महाबलि अतिकायनु चिन्तातुरनागि एनो योचिसतॊडगिदनु.॥74½॥

पदच्छेदः

74. raakShasaH = the demon; lakShmaNeShu prapiiDitaH = tormented by Lakshmana’s arrow; atha = then; prachakampa = trembled violently; ghoram tripuragopuram yathaa = like the terrific town-gate of Tripura City built of gold; silver and iron in the sky; air and earth by Maya for the demons; rudra baaNahatam = struck by the arrow of Shiva.

अनुवादः

The demon, tormented by Lakshmana’s arrow, then trembled violently as when the terrific town-gate of Tripura City, (built of gold, silver and iron in the sky, air and earth by Maya for the demons) was struck by Shiva’s arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

साधु बाणनिपातेन श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥ ७५ ॥
विधायैवं विदार्यास्यं नियम्य च महाभुजौ ।
स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ॥ ७६ ॥

साधु बाण निपातेन श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ॥ विधायैवं विदार्यास्यं नियम्य च भुजावुभौ ।
स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ॥

विचार्यैवम् विनम्यास्यं विनम्य च भुजावुभौ । ६-७१-७५ साधु बाणनिपातेन श्वाघनीयोऽसि मे रिपुः । ६-७१-७६ स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह ।

‘शाबाश! इस प्रकार अमोघ बाणका प्रयोग करनेके कारण तुम मेरे स्पृहणीय शत्रु हो ।’ मुँह फैलाकर ऐसा कहनेके पश्चात् अतिकाय अपनी दोनों विशाल भुजाओंको काबूमें करके रथके पिछले भागमें बैठकर उस रथके द्वारा ही आगे बढ़ा ॥ ७५-७६ ॥

भले लक्ष्मण! इन्तह अमोघ बाणवन्नु प्रयोगिसलु समर्थनाद्दरिन्द नीनु निश्चयवागियू श्लाघनीय शत्रुवे आगिरुवॆ; हीगॆ हेळि अतिकायनु मुखवन्नु तग्गिसि भुजगळन्नु कॆळक्कॆ चॆल्लि रथद हिम्भागदल्लि कुळितु स्वल्प मुन्दॆ होदनु.॥75-76॥

पदच्छेदः

75. mahaabalaH = that demon of great strength; aashvasya = recovering his breath; vimR^ishya = reasoningly; chintayaamaasa = reflected; saadhu = well!; baaNanipaatena = by flying down and arrow; asi = you have become; me = to me; shlaaghaniiyaH = a commendable; ripuH = enemy.

अनुवादः

That demon of great strength, recovering his breath, reasoningly reflected as follows: “Well! By flying down an arrow, you have become a commendable enemy for me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

76. evam = thus; vidhaaya = speaking; saH = Atikaya; vidaarya = widely opening; aasyam = him mouth; vinamya = bending down; mahaabhujau = with his large shoulders; aasthaaya = ascended; rathopastham = the top of his chariot; prachachaaraha = roamed about hither and thither; rathena = with his chariot.

अनुवादः

Thus speaking with his mouth wide open, Atikaya bent down with his large shoulder, ascended the top of his chariot and roamed about hither and thither by his chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं त्रीन् पञ्च सप्तेति सायकान् राक्षसर्षभः ।
आददे सन्दधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ॥ ७७ ॥

एकम् त्रीन्पञ्च सप्तेति सायकान्राक्षसर्षभः ॥ ६-७१-७७ आददे सन्दधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च ।

उस राक्षसशिरोमणि वीरने क्रमशः एक, तीन, पाँच और सात सायकोंको लेकर उन्हें धनुषपर चढ़ाया और वेगपूर्वक खींचकर चला दिया ॥ ७७ ॥

आ राक्षसश्रेष्ठ वीरनु क्रमवागि ऒन्दु, मूरु, ऐदु मत्तु एळु सायकगळन्नु धनुस्सिगॆ हूडि वेगवागि लक्ष्मणन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥77॥

पदच्छेदः

77. raakShasarShabhaH = that foremost of demons; aadade = took out; ekam = one; triin = three; paN^cha = five; sapteti = and seven; saayakaan = arrows; samdadhe cha api = fixing the arrows to the bow; vichakarSha = and stretching it; utsasarja cha = released (the arrows).

अनुवादः

Atikaya, the foremost of demons, seized hold of one, three, five and seven arrows and fixed them to his bow, stretched it and released the arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते बाणाः कालसङ्काशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः ।
हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ॥ ७८ ॥

ते बाणाः कालसाङ्काशा राक्षसेन्द्र धनुश्च्युताः ।
हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ॥

उस राक्षसराजके धनुषसे छूटे हुए उन सुवर्णभूषित, सूर्यतुल्य तेजस्वी तथा कालके समान भयंकर बाणोंने आकाशको प्रकाशसे पूर्ण-सा कर दिया ॥ ७८ ॥

राक्षसनु प्रयोगिसिद सुवर्णभूषित, सूर्यतुल्य, तेजस्वी, कालनन्तॆ भयङ्कर बाणगळु आकाशवन्ने बॆळगिसिदवु.॥78॥

पदच्छेदः

78. te = those arrows; raakShasendradhanuH chyutaaH = released from the bow of the leader of demons; kaalasamkaashaaH = appearing as Death; hemapuN^khaaH = with golden shafts; raviprakhyaaH iva = shining like the sun; chakruH ambaram diiptam = set the sky ablaze.

अनुवादः

Those arrows, released from the bow of Atikaya, the leader of demons, appearing as Death, with golden shafts and shining like the sun, set the sky ablaze.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तान् राक्षसोत्सृष्टान् शरौघान् राघवानुजः ।
असम्भ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ॥ ७९ ॥

ततस्तान् राक्षसोत्सष्टान् शरौघान् राघवानुजः ।
असम्भ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ॥

ततस्तान्राक्षसोत्सृष्टाञ्शरौघान्रावणानुजः ॥ ६-७१-७९ असम्भ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः ।

परंतु रघुनाथजीके छोटे भाई लक्ष्मणने बिना किसी घबराहटके उस निशाचरद्वारा चलाये हुए उन बाणसमूहोंको तेज धारवाले बहुसंख्यक सायकोंद्वारा काट गिराया ॥ ७९ ॥

आदरॆ रामानुज लक्ष्मणनु एनू गाबरिगॊळ्ळदॆ निशाचरनु बिट्ट बाणसमूहवन्नु हरितवाद अनेक सायकगळिन्द कत्तरिसि हाकिदनु.॥79॥

पदच्छेदः

79. tataH = thereupon; raaghavaanujaH = Lakshmana; asambhraantaH = coolly; prachichchheda = chopped off; taan = those; sharaughaan = gluts of arrows; raakShasotsR^iShTaan = released by the foremost of demons; bahubhiH nishitaiH sharaiH = by the multitude of his sharp arrows.

अनुवादः

Thereupon, Lakshmana coolly chopped off those gluts of arrows released by that foremost of demons, by the multitude of his sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् शरान् युधि सम्प्रेक्ष्य निकृत्तान् रावणात्मजः ।
चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम् ॥ ८० ॥

उन बाणोंको कटा हुआ देख इन्द्रद्रोही रावणकुमारको बड़ा क्रोध हुआ और उसने एक तीखा बाण हाथमें लिया ॥ ८० ॥

आ बाणगळु तुण्डादुदन्नु नोडि इन्द्रद्रोहि रावणकुमारनु क्रोधगॊण्डु ऒन्दु तीक्ष्णवाद बाणवन्नु कैय्यल्लॆत्तिकॊण्डनु.॥80॥

पदच्छेदः

80. samprekShya = perceiving; taan sharaan = those arrows; nikR^ittan = being chopped off; yuddi = in battle; raavaNaatmajaH = Atikaya; tridashendraari = the enemy of Indra the lord of celestials; chukopa = was enraged; jagraaha = and took out; nishitam sharam = a sharp arrow.

अनुवादः

That Atikaya, of great splendour, fixing that arrow to his bow and by instantly releasing it, struck the approaching Lakshmana in the middle of his chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सन्धाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत् ।
तेन सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे ॥ ८१ ॥

स सन्धाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सजत् ।
ततः सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे ॥

स सन्धाय महातेजास्तं बाणम् सहसोत्सृजत् ॥ ६-७१-८१ ततः सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे ।

उसे धनुषपर रखकर उस महातेजस्वी वीरने सहसा छोड़ दिया और उसके द्वारा सामने आते हुए सुमित्राकुमारकी छातीमें आघात किया ॥ ८१ ॥

अदन्नु धनुस्सिगॆ हूडि महातेजस्वी वीरनु, ऎदुरिगॆ बरुत्तिरुव सुमित्राकुमारन ऎदॆगॆ प्रयोगिसि गायगॊळिसिदनु.॥81॥

पदच्छेदः

81. saH = that Atikaya; mahaatejaH = of great splendour; samdhaaya = fixing; tam = that; baaNam = arrow (to his bow); sahasaa = instantly; utsR^ijat = released; tena = and by it; aajaghaana = struck; aayaantam = the approaching; saumitrim = Lakshmana; stanyaantare = in the middle of his chest.

अनुवादः

That Atikaya, of great splendour, fixing that arrow to his bow and by instantly releasing it, struck the approaching Lakshmana in the middle of his chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि ।
सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः ॥ ८२ ॥

अतिकायके उस बाणकी चोट खाकर सुमित्राकुमार युद्धस्थलमें अपने वक्षःस्थलसे तीव्रगतिसे रक्त बहाने लगे, मानो कोई मतवाला हाथी मस्तकसे मदकी वर्षा कर रहा हो ॥ ८२ ॥

अतिकायन आ बाणद एटिनिन्द लक्ष्मणन वक्षःस्थळदिन्द मत्त गजवु गण्डस्थळदिन्द मदवन्नु सुरिसुवन्तॆ रक्त हरियतॊडगितु.॥82॥

पदच्छेदः

82. taaDitaH = struck; atikaayena = by Atikaya; vakShasi = in his chest; yudhi = in the battle; saumitriH = Lakshmana; susraava = oozed out; rudhiram = blood; tiivram = severely; madam iva = like the fluid exuding; mattaH dvipaH = from a rutting elephant.

अनुवादः

Struck in battle by Atikaya in his chest, Lakshmana oozed out blood severely, like the fluid exuding from a rutting elephant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः ।
जग्राह च शरं तीक्ष्णमस्त्रेणापि समाददे ॥ ८३ ॥

स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः ।
जग्राह च शरं तीक्ष्ण मस्त्रेणापि समादधे ॥

स चकार तदात्मानम् विशल्यं सहसा विभुः ॥ ६-७१-८३ जग्राह च शरम् तीष्णमस्त्रेणापि समादधे ।

फिर सामर्थ्यशाली लक्ष्मणने सहसा अपनी छातीसे उस बाणको निकाल दिया और एक तीखा सायक हाथमें लेकर उसे दिव्यास्त्रसे संयोजित किया ॥ ८३ ॥

मत्तॆ सामर्थ्यशालि लक्ष्मणनु कूडले तन्न ऎदॆयिन्द आ बाणवन्नु कित्तुबिट्टनु. मत्तॆ ऒन्दु हरितवाद सायकवन्नॆत्तिकॊण्डु अदन्नु आग्नेयासदिन्द अभिमन्त्रिसिदनु.॥83॥

पदच्छेदः

83. saH vibhuH = that powerful Lakshmana; tadaa = then; sahasaa = quickly; chakaara = made; aatmaanam = himself; vishalya = freed from the arrow-head; jagraaha = and took up; tiikShNam = a sharp; sharam = arrow; samdadhe cha = and fixed it; astreNa = with a missile.

अनुवादः

That powerful Lakshmana, then quickly made himself freed from that arrow-head, took up a sharp arrow and fixed it with a missile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम् ।
स जज्वाल तदा बाणो धनुष्यस्य महात्मनः ॥ ८४ ॥

आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम् ॥ ६-७१-८४ स जज्वाल तदा बाणो धनुश्चास्य महात्मनः ।

उस समय अपने उस सायकको उन्होंने आग्नेयास्त्रसे अभिमन्त्रित किया । अभिमन्त्रित होते ही महात्मा लक्ष्मणके धनुषपर रखा हुआ वह बाण तत्काल प्रज्वलित हो उठा ॥ ८४ ॥

आग्नेयासदिन्द अभिमन्त्रिसिद लक्ष्मणनु तन्न आ सायकवन्नु धनुस्सिगॆ हूडुत्तले अग्नियन्तॆ प्रज्वलितवायितु.॥84॥

पदच्छेदः

84. tadaa = then; yojayaamaasa = (Lakshmana) employed; agneyena astreNa = the missile of fire; saayakam = on his arrow; asya mahaatmanaH baaNaH = that arrow of the great souled Lakshmana; dhanushcha = and the bow too; jajvaala = caused a flame to blaze.

अनुवादः

When Lakshmana employed the missile of fire on his arrow, that arrow of the great souled Lakshmana and as also the bow, caused a flame to blaze.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिकायोऽतितेजस्वी रौद्रमस्त्रं समाददे ।
तेन बाणं भुजङ्गाभं हेमपुङ्खमयोजयत् ॥ ८५ ॥

अतिकायोऽति तेजस्वी सौरमस्त्रं समादधे ।
तेन बाणं भुजङ्गाभं हेमपुङ्खमयोजयत् ॥

अतिकायोऽतितेजस्वी सौरमस्त्रम् समाददे ॥ ६-७१-८५ तेन बाणं भुजङ्गाभम् हेमपुङ्खमयोजयत् ।

उधर अत्यन्त तेजस्वी अतिकायने भी रौद्रास्त्रको एक सुवर्णमय पंखवाले सर्पाकार बाणपर समायोजित किया ॥ ८५ ॥

अत्त अत्यन्त तेजस्वी अतिकायनू कूड ऒन्दु सुवर्णमय रॆक्कॆगळुळ्ळ, विषधर सर्पदन्तिरुव बाणवन्नॆत्तिकॊण्डु धनुस्सिगॆ हूडिदनु.॥85॥

पदच्छेदः

85. atikaayaH = Atikaya; atitejasvii = of great splendour; samaadade = took-up; sauram astram = a solar missile; ayojayat = and employed; tena = it; tam baaNam = on that arrow; hema puNkham = with a golden shaft; bhujangaabham = and looking like a serpent.

अनुवादः

Atikaya of great splendour took up a solar missile and employed it on that arrow, having a golden shaft as also looking like a serpent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदस्त्रं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम् ।
अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः ॥ ८६ ॥

ततस्तम् ज्वलितं घोरम् लक्ष्मणः शरमाहितम् ॥ ६-७१-८६ अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः ।

इतनेहीमें लक्ष्मणने दिव्यास्त्रकी शक्तिसे सम्पन्न उस प्रज्वलित एवं भयंकर बाणको अतिकायके ऊपर चलाया, मानो यमराजने अपने कालदण्डका प्रयोग किया हो ॥ ८६ ॥

आग्नेयास्त्रवु तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि, निशाचर अतिकायनु कूडले भयङ्कर बाणवॊन्दन्नु सूर्यास्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसि प्रयोगिसिदनु.॥86॥

पदच्छेदः

86. lakShmaNaH = (Meanwhile) Lakshmana; chikShepa = hurled; atikaayaaya = at Atikaya; jvalitam = that blazing; ghoram = and awful; sharam = arrow; aahitam = employed; tat = with that; astram = mystic missile; antakaH = as Yama the lord of Death; (would hurl); kaala daN^Damiva = his rod of destruction.

अनुवादः

Meanwhile, Lakshmana hurled at Atikaya, that blazing and awful arrow employed with that mystic missile as Yama the lord of Death would hurl his rod of destruction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग्नेयास्त्राभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः ।
उत्ससर्ज तदा बाणं रौद्रं सूर्यास्त्रयोजितम् ॥ ८७ ॥

आग्नेयेनाभिसम्युक्तम् दृष्ट्वा बाणं निशाचरः ॥ ६-७१-८७ उत्ससर्ज तदा बाणम् दीप्तम् सूर्यास्त्रयोजितम् ।

आग्नेयास्त्रसे अभिमन्त्रित हुए उस बाणको अपनी ओर आते देख निशाचर अतिकायने तत्काल ही अपने भयंकर बाणको सूर्यास्त्रसे अभिमन्त्रित करके चलाया ॥ ८७ ॥

तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजङ्गमौ ॥ ८८ ॥
तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुः पृथिवीतले ॥ ८९ ॥

तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।
तेजसा सम्प्रदीप्ताग्नौ क्रुद्धाविव भुजङ्गमौ ॥ तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुः पृथिवीतले ॥

उन दोनों सायकोंके अग्रभाग तेजसे प्रज्वलित हो रहे थे । आकाशमें पहुँचकर वे दोनों कुपित हुए दो सर्पोंकी भाँति आपसमें टकरा गये और एक-दूसरेको दग्ध करके पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ८८-८९ ॥

पदच्छेदः

87. dR^iShTvaa = seeing; baaNam = the arrow; agneyaastraabhisamyuktam = charged with a missile of fire nishaacharaH = the demon; tadaa = then; usasarja = released; raudram = and awful; baaNam = arrow; suuryaastra yojitam = charged with the solar missile.

अनुवादः

Seeing that arrow charged with a mystic missile of fire, Atikaya the demon then released the awful arrow charged with the solar missile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ ऎरडू अस्त्रगळ तुदियु प्रज्वलितवागुत्ता आकाशदल्लि ऎरडु कुपितवाद सर्पगळु परस्पर कादाडुवन्तॆ, ऎरडू ढिक्कि हॊडॆदु ऒन्दु ऒन्दन्नु दग्धगॊळिसि भूमिगॆ बिद्दुहोदुवु.॥87-89॥

पदच्छेदः

88. tau = those; ubhau = two; baaNau = arrows; tejasau sampradiiptaagrau = with their points blazing in splendour; abhijaghuutuH = struck; anyonyam = at each other; ambare = in the sky; kruddhau bhujangamau iva = like two enraged serpents.

अनुवादः

Those two arrows, having their points blazed in splendour, struck at each other in the sky, like two enraged serpents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ ।
तावुभौ दीप्यमानौ स्म न भ्राजेते महीतले ॥ ९० ॥

वे दोनों ही बाण उत्तम कोटिके थे और अपनी दीप्तिसे प्रकाशित हो रहे थे, तथापि एक-दूसरेके तेजसे भस्म होकर अपना-अपना तेज खो बैठे । इसलिये भूतलपर निष्प्रभ होनेके कारण उनकी शोभा नहीं हो रही थी ॥

अवॆरडू बाणगळू उत्तम कोटियदागिद्दु, तम्म दीप्तियिन्द प्रकाशितवागुत्तिद्दवु. आदरू ऒन्दु मत्तॊन्दर तेजदिन्द भस्मवागि तम्म तम्म तेज कळॆदुकॊण्डु निष्फलवादवु.॥90॥

पदच्छेदः

89; 90. tau = those two arrows; vinirdadhya = completely burning; anyonyam = one another; petatuH = fell down; pR^ithiviitale = on the ground; sharottamau = those excellent arrows; bhasmakR^itau = both reduced to ashes; nirarchiShau = without a flame; na bhraajete = were not radiant; tau = those; ubhau = two arrows; diipyamaanau = blazing; na bhraajete = were not radiant; mahiitale = on the earth’s surface.

अनुवादः

Those two excellent arrows, eventhough they were both blazing, did not radiate any longer on the earth’s surface, in that they were without a flame and had been reduced to ashes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽतिकायः सङ्क्रुद्धस्त्वाष्ट्रमैषीकमुत्सृजत् ।
ततश्चिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान् ॥ ९१ ॥

ततोऽतिकायः सङ्क्रुद्धस्त्वाष्ट्रमैषीकमुत्सजत् ।
ततश्चिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान् ॥

ततोऽतिकायः सङ्क्रुद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् । तत्प्रचिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान् ॥ ६-७१-९१

तदनन्तर अतिकायने अत्यन्त कुपित हो त्वष्टा देवताके मन्त्रसे अभिमन्त्रित करके एक सींकका बाण छोड़ा; परंतु पराक्रमी लक्ष्मणने उस अस्त्रको ऐन्द्रास्त्रसे काट दिया ॥ ९१ ॥

अनन्तर अतिकायनु अत्यन्त कुपितनागि त्वष्टादेवतॆय मन्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसिद ऒन्दु ऐषिकास्त्रवन्नु बिट्टरॆ, पराक्रमि लक्ष्मणनु आ अस्त्रवन्नु ऐन्द्रास्त्रदिन्द तुण्डरिसिदनु.॥91॥

पदच्छेदः

91. tataH = thereupon; atikaayaH = Atikaya; samkruddhaH = enraged; utsR^ijat = released; aiShiikam = an arrow made of cane; tvaaShTram = presided over by Tvashta (the architect of gods); tataH = then; viiryavaan = the valiant; saumitraiH = Lakshmana; chichheda = chopped off; astram = that missile; aindreNa = by his missile presided over by Indra the lord of celestials.

अनुवादः

Thereupon, the enraged Atikaya released an arrow made of cane (a missile) presided over by Tvasha (the architect of gods). Then, the valiant LakShmana chopped off that missile, by his missile presided over by Indra the lord of celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः ।
याम्येनास्त्रेण सङ्क्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥ ९२ ॥
ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
वायव्येन तदस्त्रेण निजघान स लक्ष्मणः ॥ ९३ ॥

ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः ।
याम्येनास्त्रेण सङ्क्रुद्धो योजयामास सायकम् ॥ ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः ।
वायुव्येन तदस्त्रेण निजघान स लक्ष्मणः ॥

सींकके बाणको नष्ट हुआ देख रावणपुत्र कुमार अतिकायके क्रोधकी सीमा न रही । उस राक्षसने एक सायकको याम्यास्त्रसे अभिमन्त्रित किया और उसे लक्ष्मणको लक्ष्य करके चला दिया; परंतु लक्ष्मणने वायव्यास्त्रद्वारा उसको भी नष्ट कर दिया ॥ ९२-९३ ॥

ऐषिकास्त्रवु नाशवागिरुवुदन्नु नोडि रावणपुत्र अतिकायनिगॆ मितिमीरिद कोपवुण्टायितु. आग राक्षसनु ऒन्दु सायकवन्नु याम्यास्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसि लक्ष्मणनिगॆ गुरियिट्टु प्रयोगिसिदनु; आदरॆ लक्ष्मणनु वायव्यासदिन्द अदन्नु नाशगॊळिसिदनु.॥92-93॥

पदच्छेदः

92. dR^iShTvaa = seeing; aiShiikam = his arrow made of cane; nihatam = struck down; kumaaraH = that young; raavaNaatmajaH = Atikaya; samkruddhaH = was quite enraged; yojayaamaasa = and fixed; saayakam = his arrow; yaamyena astreNa = with a missile presided over by Yama the lord of retribution.

अनुवादः

Seeing his arrow made of cane struck down, that young Atikaya was quite enraged and fixed his arrow with a missile presided over by Yama the lord of retribution.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

93. tataH = thereupon; nishaacharaH = Atikaya; chikShepa = hurled; tat = that; astram = missile; lakShmaNaaya = on Lakshmana; saH lakShmaNaH = that Lakshmana; tat nijaghaana = struck it down; vaayuvyena astreNa = by a missile presided over by the wind-god.

अनुवादः

Thereupon, Atikaya hurled that missile on Lakshmana. That Lakshmana struck it down by a missile presided over by the wind-god.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः ।
अभ्यवर्षत सङ्क्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम् ॥ ९४ ॥

तत्पश्चात् जैसे मेघ जलकी धारा बरसाता है, उसी प्रकार अत्यन्त कुपित हुए लक्ष्मणने रावणकुमार अतिकायपर बाणधाराकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ ९४ ॥

अनन्तर मेघगळु नीरन्नु सुरिसुवन्तॆ लक्ष्मणनु अत्यन्त कुपितनागि अतिकायन मेलॆ बाणगळ मळॆगरॆयलु प्रारम्भिसिदनु.॥94॥

पदच्छेदः

94. atha = then; samkruddhaH = the furious; lakShmaNaH = Lakshmana; abhyavarShata = showered forth; sharadhaaraabhiH = hails of arrows; enam raavaNaatmajam = on this Atikaya; toyadaH iva = as a cloud; dhaaraabhiH iva = showers hails of down-pour.

अनुवादः

Then, the furious Lakshmana showered forth hails of arrows on Atikaya, as a rainy cloud showers hails of down-pour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते ।
भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर्बाणा महीतले ॥ ९५ ॥

अतिकायने एक दिव्य कवच बाँध रखा था, जिसमें हीरे जड़े हुए थे । लक्ष्मणके बाण अतिकायतक पहुँचकर उसके कवचसे टकराते और नोक टूट जानेके कारण सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ते थे ॥ ९५ ॥

अतिकायनु ऒन्दु दिव्य कवच धरिसिद्दनु, अदक्कॆ नवरत्नगळन्नु जोडिसिद्दु, अभेद्यवागित्तु. इदरिन्द लक्ष्मणन बाणगळु कवचक्कॆ तगलुत्तले तुदिगळु मुरिदु नॆलक्कॆ बिद्दुहोदवु.॥95॥

पदच्छेदः

95. sanaasaadya = reaching; atikaayam = Atikaya; te baaNaaH = those arrows; bhagnaagra shalyaa = with the points of their shafts shattered; kavache = on the armour; vajrabhuuShite = adorned with diamonds; sahase = and instantly; petuH = fell; mahiitale = on the earth’s surface.

अनुवादः

Reaching Atikaya, those arrows with the points of their shafts shattered on his armour, adorned with diamonds and instantly fell on the earth’s surface.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा ।
अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः ॥ ९६ ॥

उन बाणोंको असफल हुआ देख शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले महायशस्वी लक्ष्मणने पुनः सहस्रों बाणोंकी वर्षा की ॥ ९६ ॥

आ बाणगळु निष्फलवागिरुवुदन्नु नोडि शत्रुगळन्नु संहार माडुव महायशस्वी लक्ष्मणनु पुनः साविरारु बाणगळ मळॆयन्नु सुरिसिदनु.॥96॥

पदच्छेदः

96. abhisamprekShya = seeing; taan = those arrows; moghaan = becoming unsuccessful; mahaayashaaH = the greatly famous; lakShmaNaH = Lakshmana; paraviirahaa = the annihilator of enemy-warriors; abhyavarShata = showered forth; baaNaanaam = arrows; sahasreNa = in thousand.

अनुवादः

Seeing those arrows becoming unsuccessful, the highly famous Lakshmana the annihilator of enemy-warriors, showered forth arrows in thousands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वृष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः ।
अवध्यकवचः सङ्ख्ये राक्षसो नैव विव्यथे ॥ ९७ ॥

स वर्ष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः । अवध्यकवचः सङ्ख्ये राक्षसो नैव विव्यथे ॥ ६-७१-९७

महाबली अतिकायका कवच अभेद्य था, इसलिये युद्धस्थलमें बाण-समूहोंकी वर्षा होनेपर भी वह राक्षस व्यथित नहीं होता था ॥ ९७ ॥

महाबलि अतिकायन कवचवु अभेद्यवाद्दरिन्द युद्धदल्लि बाणगळ वर्षवागुत्तिद्दरू आ राक्षसनु व्यथितनागलिल्ल.॥97॥

पदच्छेदः

97. atikaayaH = Atikaya; saH mahaakaayaH raakShasaH = that mighty demon; vR^iShyamaaNaH = (though) deluged; baaNaughaiH = with a flood of arrows; na vivyathe = was not agitated; samkhye = in battle; avadhyakavachaH = because of the inviolability of is armour.

अनुवादः

Atikaya, that mighty demon, though deluged with a flood of arrows, was not agitated in battle because of the inviolability of his armour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरं चाशीविषाकारं लक्ष्मणाय व्यपासृजत् ।
स तेन विद्धः सौमित्रिर्मर्मदेशे शरेण ह ॥ ९८ ॥

शरं चाशीविषाकारं लक्ष्मणाय व्यपासृजत् । स तेन विद्धः सौमित्रिर्मर्मदेशे शरेण ह ॥ ६-७१-९८ मुहूर्तमात्रं निःसम्ज्ञो ह्यभव च्छत्रुतापनः ।

उसने लक्ष्मणपर विषधर सर्पके समान भयंकर बाण चलाया । उस बाणसे सुमित्राकुमारके मर्मस्थलमें चोट पहुँची ॥ ९८ ॥

अवनु लक्ष्मणन मेलॆ विषधर सर्पदन्तह भयङ्कर बाणवन्नु प्रयोगिसिदनु. आ बाणदिन्द सुमित्राकुमारन मर्मस्थानदल्लि एटुबित्तु.॥98॥

पदच्छेदः

98. vyapaasR^ijat = (Atikaya) released; sharam = an arrow; aashiiviShaakaaram = having a serpent-like form; lakShmaNaaya = on Lakshmana; viddhaH = struck; tena shareNa = by that arrow; marmadeshe = on his vital parts; saH saumitriH = that Lakshmana; shatrutaapanaH = the tormentator of his enemies; abhavat = became; niH samjNaH = unconscious; muhuurtamaatram = just for a moment.

अनुवादः

Atikaya released an arrow having a serpent-like form on Lakshmana. Struck by that arrow on his vital parts, that Lakshmana, the tormentator of his enemies, felt unconscious just for a moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुहूर्तमात्रं निःसञ्ज्ञो ह्यभवच्छत्रुतापनः ।
ततः सञ्ज्ञामुपालभ्य चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ ९९ ॥
निजघान हयान् सङ्ख्ये सारथिं च महाबलः ।
ध्वजस्योन्मथनं कृत्वा शरवर्षैररिन्दमः ॥ १०० ॥

मुहूर्तमात्रं निःसञ्ज्ञॊ ह्यभवच्छत्रुतापनः ।
ततः सञ्ज्ञामुपालभ्य चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ निजघान हयान् सङ्ख्ये सारथिं च महाबलः ।
ध्वजस्योन्मथनं कृत्वा शरवर्षैररिन्दमः ॥

ततः सम्ज्ञामुपालभ्य चतुर्भिः सायतोत्तमैः ॥ ६-७१-९९ निजघान हयान् संख्ये सारथिम् च महाबलः । ध्वजस्योन्मथनम् कृत्वा शरवर्षै ररिंदमः॥ ६-७१-१००

अतः शत्रुओंको संताप देनेवाले लक्ष्मण दो घड़ीतक अचेत-अवस्थामें पड़े रहे । फिर होशमें आनेपर उन महाबली शत्रुदमन वीरने बाणोंकी वर्षासे शत्रुके रथकी ध्वजाको नष्ट कर दिया और चार उत्तम सायकोंसे रणभूमिमें उसके घोड़ों तथा सारथिको भी यमलोक पहुँचा दिया ॥ ९९-१०० ॥

अदरिन्द शत्रुतापन लक्ष्मणनु ऎरडु गळिगॆ मूर्छितनागि बिद्दिद्दनु. मत्तॆ ऎच्चरगॊण्डु महाबलि शत्रुदमन वीरनु बाणगळ वर्षदिन्द शत्रुविन रथद ध्वजवन्नु नाशमाडि उत्तम नाल्कु सायकगळिन्द रणरङ्गदल्लि अवन कुदुरॆ हागू सारथियन्नु संहरिसिदनु.॥99-100॥

पदच्छेदः

99; 100. upaalabhya = having regained; samjJNaam = his consciousness; mahaabalaH = the mighty Lakshmana; arimdamaH = the annihilator of enemies; sharavarShaiH = with his flood of arrows; unmathanam kR^itvaa = throwing down; dhvajasya = the flag-staff; nijaghaana = killed; saarathim = the charioteer; hayaan = and the horses; samkhye = in combat; chaturbhiH saayakottamaiH = with his four excellent arrows.

अनुवादः

Having regained his consciousness, the mighty Lakshmana, the annihilator of enemies, with his flood of arrows threw down the flag-staff and killed the horses and the charioteer in combat, with his four excellent arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

असम्भ्रान्तः स सौमित्रिस्तान् शरानभिलक्षितान् ।
मुमोच लक्ष्मणो बाणान् वधार्थं तस्य रक्षसः ॥ १०१ ॥
न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः ।

तत्पश्चात् सम्भ्रमरहित नरश्रेष्ठ सुमित्राकुमार लक्ष्मणने उस राक्षसके वधके लिये जाँचे-बूझे हुए बहुत-से अमोघ बाण छोड़े, तथापि वे समराङ्गणमें उस निशाचरके शरीरको वेध न सके ॥ १०१ १/२ ॥

बळिक गाबरि गॊळ्ळदिरुव नरश्रेष्ठ लक्ष्मणनु आ राक्षसन वधॆगागि आरिसिद अनेक बाणगळन्नु प्रयोगिसियू, अवु युद्धदल्लि निशाचरन शरीरवन्नु गायगॊळिसदादनु.॥101॥

पदच्छेदः

101. asambhraantaH = free from flurry; saH lakShmaNaH = that Lakshmana; saumitriH = the son of Sumitra; mumocha = released; taan sharaan = those arrows; abhilakShitaan = aiming at him; vadhaartham = for killing; tasya rakShasaH = of that demon.

अनुवादः

Free from flurry, that Lakshmana, the son of Sumitra, released those arrows, exactly aiming at that demon, for the purpose of killing him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथैनमभ्युपागम्य वायुर्वाक्यमुवाच ह ॥ १०२ ॥
ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्यकवचावृतः ।
ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा ।
अवध्य एष ह्यन्येषामस्त्राणां कवची बली ॥ १०३ ॥

तदनन्तर वायुदेवताने उनके पास आकर कहा—‘सुमित्रानन्दन! इस राक्षसको ब्रह्माजीसे वरदान प्राप्त हुआ है । यह अभेद्यकवचसे ढका हुआ है । अतः इसको ब्रह्मास्त्रसे विदीर्ण कर डालो; अन्यथा यह नहीं मारा जा सकेगा । यह कवचधारी बलवान् निशाचर अन्य अस्त्रोंके लिये अवध्य है’ ॥ १०२-१०३ ॥

आग वायु देवरु अवन बळिगॆ बन्दु हेळिदनु-सुमित्रानन्दनने! ई राक्षसनिगॆ ब्रह्मन वर दॊरॆतिदॆ. ई अभेद्य कवचदिन्द रक्षितनागिद्दानॆ. आद्दरिन्द इदन्नु ब्रह्मास्त्रदिन्द ऒडॆदु हाकु. इल्लदिद्दरॆ इवनु सायलारनु. ई कवचधारी बलिष्ठ निशाचरनु. बेरॆ अस्त्रगळिन्द अवध्यनागिद्दानॆ.॥102-103॥

पदच्छेदः

102. narottamaH = Lakshmana; the best among men; na shashaaka = was not able; kartum rujam = to afflict any injury; tasya = to him; yuddhi = in battle; atha = thereupon; vaayuH = the wind-god; upaagamya = approaching; enam = him; uvaacha ha = spoke; vaakyam = (the following) words:

अनुवादः

Lakshmana, the best among men, was not able to afflict any injury to Atikaya in battle. Then, the wind-god came to him and spoke to him as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

103. eShaH = he; brahmadattavaraH = endowed with a boon by Brahma the lord of creation; avadhya kavachaavR^itaH = is cloaked with an inviolable armour; bhindi = split; enam = him; brahmeNa astreNa = with a missile of Brahama; eShaH = he; na vadhyaH = cannot be killed anyathaa = by any other way; baliiH = the mighty; eShaH = Atikaya; kavachii = with that armour; avadhyaH = cannot be destroyed; anyeShaam = by other; astraaNaam = missiles.

अनुवादः

“He, endowed with a boon by Brahma the lord of creation, is cloaked by inviolable armour. Split him with a missile of Brahma. He cannot be killed by any other means. The mighty Atikaya, with that armour, cannot be destroyed by other missiles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु वायोर्वचनं निशम्य
सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।
समादधे बाणमथोग्रवेगं
तद‍्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियुज्य ॥ १०४ ॥

ततस्तु वायोर्वचनं निशम्य
सौमित्रिरिन्द्र प्रतिमानवीर्यः ।
समादधे बाणमथोग्रवेगम् ।
तद्ब्रास्त्रमन्त्रं सहसा नियोज्य ॥

ततः स वायोर्वचनं निशम्य । सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः । समाददे बाणममोघवेगं । तद्ब्राह्ममस्त्रम् सहसा नियोज्य ॥ ६-७१-१०४

लक्ष्मण इन्द्रके समान पराक्रमी थे । उन्होंने वायुदेवताका उपर्युक्त वचन सुनकर एक भयंकर वेगवाले बाणको सहसा ब्रह्मास्त्रसे अभिमन्त्रित करके धनुषपर रखा ॥ १०४ ॥

लक्ष्मणनु इन्द्रनन्तॆ पराक्रमियागिद्दनु. अवनु वायुदेवर मातन्नु केळि ऒन्दु भयङ्कर वेगवुळ्ळ बाणवन्नु ब्रह्मास्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसि धनुस्सिगॆ हूडिदनु.॥104॥

पदच्छेदः

104. tataH = then; nishamya = hearing; vachanam = the words; vaayoH = of the wind-god; saumitriH = Lakshmana; indra pratimaana viiryaH = having a prowess equal to that of Indra; niyujya = fixing; tat = that; braahmaam astram = missile presided over by Brahma; samaadadhe = directed; baaNam = the arrow; ugravegam = with a terrific force; sahasaa = quickly.

अनुवादः

Then, hearing the words of the wind-god, Lakshmana having a prowess equal to that of Indra the lord of celestials, adjusting his arrow with a missile presided over by Vrahma, quickly directed the arrow with a terrific force.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् वरास्त्रे तु नियुज्यमाने
सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे ।
दिशश्च चन्द्रार्कमहाग्रहाश्च
नभश्च तत्रास ररास चोर्वी ॥ १०५ ॥

तस्मिन्वरास्त्रे तु नियुज्यमाने । सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे । दिशः सचन्द्रार्कमहाग्रहाश् च । नभश्च तत्रास ररास चोर्वी ॥ ६-७१-१०५

सुमित्राकुमार लक्ष्मणके द्वारा तेज धारवाले उस श्रेष्ठ बाणमें ब्रह्मास्त्रकी संयोजना की जानेपर उस समय सम्पूर्ण दिशाएँ, चन्द्रमा और सूर्य आदि बड़े-बड़े ग्रह तथा अन्तरिक्षलोकके प्राणी थर्रा उठे और भूमण्डलमें महान् कोलाहल मच गया ॥ १०५ ॥

सुमित्रा कुमार लक्ष्मणनु हरितवाद आ श्रेष्ठ बाणदल्लि ब्रह्मास्त्रवन्नु संयोजिसिदाग समस्त दिक्कुगळु, चन्द्र-सूर्यरु हागू दॊड्ड दॊड्ड ग्रहरु, अन्तरिक्ष लोकद प्राणिगळु नडुगिहोदरु. भूमण्डलदल्लि महान् कोलाहलवुण्टायितु.॥105॥

पदच्छेदः

105. niyujyamaane = while fixing; varaastre = that excellent missile; baanavare = on that superior arrow; shitaagre = with a sharp point; saumitriNaa = by Lakshmana; dishaH cha = (all) the quarters; chandraarka mahaagrahaashcha = moon; sun and the great planets; nabhashcha = as also the sky; tatraasa = were frightened; urviicha = earth also; raaraasa = made an uproar.

अनुवादः

While fixing that excellent missile on that superior sharp-pointed arrow by Lakshmana, all the quarters, the sun, the moon, the great planets and the sky were frightened. Earth also made an uproar.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं ब्रह्मणोऽस्त्रेण नियुज्य चापे
शरं सपुङ्खं यमदूतकल्पम् ।
सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य
ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम् ॥ १०६ ॥

तं ब्रह्मणोस्त्रेण नियोज्य चापे
शरं सुपुङ्खं यमदूतकल्पम् ।
सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य
ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम् ॥

तं ब्रह्मणोऽस्त्रेण नियुज्य चापे । शरम् सुपुङ्खं यमदूतकल्पम् । सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य । ससर्ज बाणम् युधि वज्रकल्पम् ॥ ६-७१-१०६

सुमित्राकुमारने धनुषपर रखे हुए उस सुन्दरपंखवाले बाणको जब ब्रह्मास्त्रसे अभिमन्त्रित किया, तब वह यमदूतके समान भयंकर और वज्रके समान अमोघ हो गया । उन्होंने युद्धस्थलमें उस बाणको इन्द्रद्रोही रावणके बेटे अतिकायको लक्ष्य करके चला दिया ॥ १०६ ॥

सुमित्राकुमारनु सुन्दर रॆक्कॆगळुळ्ळ यमदूतनन्तॆ भयङ्कर वज्रदन्तॆ अमोघवागिद्द बाणवन्नु ब्रह्मास्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसि धनुस्सिगॆ हूडि युद्धदल्लि आ बाणवन्नु इन्द्र द्रोहि रावणन मग अतिकायनिगॆ गुरियिट्टु प्रयोगिसिदनु.॥106॥

पदच्छेदः

106. niyujya = having charged; brahmaNaH astraH = the missile of Brahma; tam sharam = on that arrows; sapuN^kham = with the feathers and all; yama duutakalpam = equal to a messenger of Yama the lord of Death; chaape = over the bow; saumitriH = Lakshmana; sasarja = released; baaNam = that arrows; vajrakalpam = similar to a thunder bolt; tasya indraarisutasya = on that son of Ravana.

अनुवादः

Having charged the missile of Brahma on that arrow with the feathers and all, equal to a messenger of Yama the lord of Death over his bow, Lakshmana released that arrow looking like a thunderbolt on Atikaya, the son of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं लक्ष्मणोत्सृष्टविवृद्धवेगं
समापतन्तं श्वसनोग्रवेगम् ।
सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं
तदातिकायः समरे ददर्श ॥ १०७ ॥

तं लक्ष्मणोत्सृष्ट विवृद्धवेगं
समापतन्तं श्वसमोग्रवेगम् ।
सुपर्णवज्रोत्तम चित्रपुङ्खं
तदातिकायः समरे ददर्श ॥

तम् लक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगं । समापतन्तम् ज्वलनप्रकाशम् । सुवर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं । तदातिकायः समरे ददर्श ॥ ६-७१-१०७

लक्ष्मणके चलाये हुए उस बाणका वेग बहुत बढ़ा हुआ था । उसके पंख गरुड़के समान थे और उनमें हीरे जड़े हुए थे; इसलिये उनकी विचित्र शोभा होती थी । अतिकायने समराङ्गणमें उस बाणको उस समय वायुके समान भयंकर वेगसे अपनी ओर आते देखा ॥ १०७ ॥

लक्ष्मणनु प्रयोगिसिद आ बाणद वेग बहळ हॆच्चागित्तु. अदक्कॆ गरुडन रॆक्कॆगळन्तॆ पङ्खगळिद्दवु. अदक्कॆ वज्रगळन्नु जोडिसिद्दु, विचित्रवागि शोभिसुत्तित्तु. समराङ्गणदल्लि अतिकायनु आ बाणवु वायुविनन्तॆ भयङ्कर वेगदिन्द तन्न कडॆगॆ बरुवुदन्नु नोडिदनु.॥107॥

पदच्छेदः

107. atikaayaH = Atikaya; dadarsha = saw; tam baaNam = that arrow; lakShmaNotskR^iShTavivR^iddha vegam = released with augmented force by Lakshmana; shvasanogravegam = moving so fastly as the wind; suparNavajrottamchitra puNkham = having beautiful wings with variegated feathers; looking like an excellent thunderbolt; samaapatantam = approaching him; samara = in battle.

अनुवादः

Atikaya saw that arrow, released with augmented force by Lakshmana, moving so fastly as the wind, having beautiful wings with variegated feathers and looking like a thunderous thunderbolt, approaching him in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो
जघान बाणैर्निशितैरनेकैः ।
स सायकस्तस्य सुपर्णवेग-
स्तथातिवेगेन जगाम पार्श्वम् ॥ १०८ ॥

तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो । जघान बाणैर्निशितैरनेकैः । स सायकस्तस्य सुपर्णवेगस् । तदातिवेगेन जगाम पार्श्वम् ॥ ६-७१-१०८

उसे देखकर अतिकायने सहसा उसके ऊपर बहुत-से पैने बाण चलाये तो भी वह गरुड़के समान वेगशाली सायक बड़े वेगसे उसके पास जा पहुँचा ॥

अदन्नु नोडि अतिकायनु अदक्कॆ अनेक हरितवाद बाणगळन्नु बिट्टरू अदु गुरडनन्तॆ वेगशालि सायकवु वेगवागि अवन बळिगॆ बन्तु.॥108॥

पदच्छेदः

108. prekShyamaaNaH = seeing; tam = that arrow; atikaayaH = Atikaya; sahasaa = quickly; jaghaana = struck; anekaiH = with several; nishitaiH = sharp; baaNaiH = arrows; saH tasya saayakaH = that arrow of Lakshmana; suvarNavegaH = with a speed equal to Garuda the eagle; tathaa = thus; jagaama = reached; paarshvam = his proximity.

अनुवादः

Seeing that arrow, Atikaya quickly struck with several sharp arrows. That Lakshmana’s arrow, with a speed equal to Garuda the eagle, thus reached Atikaya’s proximity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो
बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।
जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः
शूलैः शरैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥ १०९ ॥

तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो
बाणं प्रदीप्तान्तक कालकल्पम् ।
जघान शक्त्यष्टि गदाकुठारैः
शूलैः शरैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥

तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम् । जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः शूलैर्हलैश्चाप्यविपन्नचेष्टः ॥ ६-७१-१०९

प्रलयङ्कर कालके समान प्रज्वलित हुए उस बाणको अत्यन्त निकट आया देखकर भी अतिकायकी युद्धविषयक चेष्टा नष्ट नहीं हुई । उसने शक्ति, ऋष्टि, गदा, कुठार, शूल तथा बाणोंद्वारा उसे नष्ट करनेका प्रयत्न किया ॥ १०९ ॥

प्रज्वलिसुव अन्तकनन्तॆ, कालनन्तॆ इद्द आ बाणवु अत्यन्त निकटवागि बन्दुदन्नु नोडियू अतिकायनु सुम्मनिरदॆ शक्ति, ऋष्वि, गदॆ, कुठार, शूल हागू बाणगळिन्द अदन्नु नाशपडिसलु प्रयत्निसिदनु.॥109॥

पदच्छेदः

109. prekShya = seeing; tam baaNam = that arrow; pradiiptaantakakaala kalpam = blazing and looking like Yama the lord of Death and black in colour; aagatam = approaching; atikaayaH = Atikaya; tadaa = then; jaghaana = struck it; shaktyR^iShTigadaa kuThaaraiH = with spike; spear; mace axe; sharaishchaapi = and arrows.

अनुवादः

Seeing that blazing arrow, looking like Yama the lord of Death and black in colour, approaching him, Atikaya then struck it with spike, spear, mace, axe and arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि
मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।
प्रगृह्य तस्यैव किरीटजुष्टं
तदातिकायस्य शिरो जहार ॥ ११० ॥

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि । मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः । प्रसह्य तस्यैव किरीटजुष्टं । तदातिकायस्य शिरो जहार ॥ ६-७१-११०

परंतु अग्निके समान प्रज्वलित हुए उस बाणने उन अद्भुत अस्त्रोंको व्यर्थ करके अतिकायके मुकुटमण्डित मस्तकको धड़से अलग कर दिया ॥ ११० ॥

आदरॆ अग्नियन्तॆ प्रज्वलित आ बाणवु आ अद्भुत अस्त्रगळन्नु व्यर्थगॊळिसि, अतिकायन मुकुटसहित मस्तकवन्नु तुण्डरिसितु.॥110॥

पदच्छेदः

110. tadaa = then; saH sharaH = that arrow; agnidiiptaH = blazing like fire; moghaani kR^itvaa taani aayudhaani = made in vain; those weapons; adbhuta vigrahaani = of wonderful form; pragR^ihya = taking; shiraH = his head; jahaara = carried it away.

अनुवादः

Then, that arrow, blazing like fire, made in vain those weapons of wonderful form and taking Atikaya’s head, carried it away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रमर्दितम् ।
पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा ॥ १११ ॥

तच्छिरः सशिरस्त्राणम् लक्ष्मणेषुप्रपीडितम् । पपात सहसा भूमौ शृङ्गम् हिमवतो यथा ॥ ६-७१-१११

लक्ष्मणके बाणसे कटा हुआ राक्षसका वह शिरस्त्राणसहित मस्तक हिमालयके शिखरकी भाँति सहसा पृथ्वीपर जा पड़ा ॥ १११ ॥

लक्ष्मणन बाणदिन्द तुण्डाद राक्षसन शिरस्त्राण सहित आ मस्तकवु हिमालयद शिखरदन्तॆ कूडले नॆलक्कॆ बिद्दुहोयितु.॥111॥

पदच्छेदः

111. tat = that; shiraH = head; sashirastraaNam = with its diadem; lakShmaNeShu pramaditam = destroyed by Lakshmana; papaata = fell down; sahasaa = quickly; bhuumau = on the ground; shR^iNgam yathaa = like a peak; himavataH = of the Himalayan mountain.

अनुवादः

That head with its diadem, chopped off by Lakshmana, quickly fell down on the ground, like a peak of the Himalayan Mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा विक्षिप्ताम्बरभूषणम् ।
बभूवुर्व्यथिताः सर्वे हतशेषा निशाचराः ॥ ११२ ॥

तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा विक्षिप्ताम्बरभूषणम् । बभूवुर्व्यथिताः सर्वे हरशेषा निशाचराः॥ ६-७१-११२

उसके वस्त्र और आभूषण सब ओर बिखर गये । उसे धरतीपर पड़ा देख मरनेसे बचे हुए समस्त निशाचर व्यथित हो उठे ॥ ११२ ॥

अवन वस्त्र-ऒडवॆगळॆल्ल चॆल्लिहोदुवु. अदन्नु भूमिगॆ बिद्दिरुवुदन्नु नोडि, बदुकि उळिद निशाचररु व्यथितरादरु.॥112॥

पदच्छेदः

112. dR^iShTvaa = seeing; tam = that Atikaya; patitam = who fell; bhuumau = on the ground; vikShiptaambara bhuuShaNam = with his clothes and ornaments scattered away; sarve = all; hataseShaaH = the surviving; nishaacharaaH = demons; babhuuvuH = became; vyathitaaH = perturbed.

अनुवादः

Seeing Atikaya falling on the ground, with his clothes and ornaments scattered away, all the surviving demons became perturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते विषण्णमुखा दीनाः प्रहारजनितश्रमाः ।
विनेदुरुच्चैर्बहवः सहसा विस्वरैः स्वरैः ॥ ११३ ॥

ते विषण्ण मुखा दीनाः प्रहारजनितश्रमाः ।
विनेदुरुच्छैर्बहवः सहसा विस्वरैः स्वरैः ॥

उनके मुखपर विषाद छा गया । उनपर जो मार पड़ी थी, उससे थक जानेके कारण वे और भी दुःखी हो गये थे । अतः वे बहुसंख्यक राक्षस सहसा विकृत स्वरमें जोर-जोरसे रोने-चिल्लाने लगे ॥ ११३ ॥

अवर मुखगळल्लि विषाद आवरिसितु. अवरु पॆट्टु तिन्दु, बळलि इन्नू दुःखितरागिद्दरु. आद्दरिन्द आ बहुसङ्ख्यॆय राक्षसरु विकृत स्वरदिन्द जोरागि अत्तु, चीरतॊडगिदरु.॥113॥

पदच्छेदः

113. bahavaH = many; te diinaaH = of those depressed demons; viShaNNa mukhaaH = dejected in countenance; prahaarajanita shramaaH = with a fatigue born of fighting; sahasaa = suddenly; vineduH = began to shout; uchchaiH = loudly; svaraiH = with their voices; visvaraiH = in discordant notes.

अनुवादः

Many of those depressed demons, dejected as they were, showing fatigue born of fighting, in their faces, suddenly began to shout loudly, with their voices in discordant notes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तत्परितं याता निरपेक्षा निशाचराः ।
पुरीमभिमुखा भीता द्रवन्तो नायके हते ॥ ११४ ॥

ततस्तत्परितो याता निरपेक्षा निशाचराः । पुरीमभिमुखा भीता द्रवन्तो नायके हते ॥ ६-७१-११४

सेनानायकके मारे जानेपर निशाचरोंका युद्ध-विषयक उत्साह नष्ट हो गया, अतः वे भयभीत हो तुरंत ही लङ्कापुरीकी ओर भाग चले ॥ ११४ ॥

सेनापतियु हतनादाग निशाचरर युद्धोत्साह उडुगिहोगि कूडले लङ्कॆय कडॆगॆ ओडिदरु.॥114॥

पदच्छेदः

114. naayake hate = as their leader was dead; nishaacharaaH = the demons; tataH = then; bhiitaaH = were frightened; nirapekShaaH = and being indifferent to fight; yaataaH = went; dravantaH = running away; abhimukhaaH = with their faces turned towards; tat puriim = that city; paritaH = all around.

अनुवादः

As their leader was dead, the demons were then frightened and becoming indifferent to fight, went running away all around, with their faces turned towards that City of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानराः
प्रफुल्लपद्मप्रतिमाननास्तदा ।
अपूजयल्ँ लक्ष्मणमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ ११५ ॥

प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानराः
प्रफुल्लपद्म प्रतिमाननास्तदा ।
अपूजयन्ल्लक्ष्मणमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥

प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानरा । प्रबुद्धपद्मप्रतिमाननास्तदा । अपूजयम्ल्लक्ष्मणमिष्टभागिनं । हते रिपौ भीमबले दुरासदे ॥ ६-७१-११५

इधर उस भयंकर बलशाली दुर्जय शत्रुके मारे जानेपर बहुसंख्यक वानर हर्ष और उत्साहसे भर गये । उनके मुख प्रफुल्ल कमलोंके समान खिल उठे और वे अभीष्ट विजयके भागी वीरवर लक्ष्मणकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे ॥ ११५ ॥

इत्त आ भयङ्कर बलशालि दुर्जय शत्रुवु सत्तुहोदाग वानररॆल्ल उत्साहगॊण्डरु. अवर मुखगळु प्रफुल्ल कमलदन्तॆ अरळिदवु. विजयेच्छुगळाद अवरु वीरवर लक्ष्मणनन्नु भूरि भूरि प्रशंसिसिदरु.॥115॥

पदच्छेदः

115. bhiima bale duraasade ripau hate = after the dangerous demon with terrific strength was killed; bahavaH = the multitude was killed; bahavaH = the multitude; vaanaraaH = of monkeys; tadaa = then; praharShayuktaaH = were endowed with a great delight; praphullapadmapratimaananaaH = with their faces; apuujayan = and worshipped; lakShmaNam = Lakshmana; iShTabhaaginam = who was blessed with the fulfillment of his desire.

अनुवादः

When the dangerous demon with the terrific strength was killed, the multitude of monkeys then were endowed with a great delight, with their faces looking like full blown lotuses and worshipped Lakshmana who got his desire fulfilled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिबलमतिकायमभ्रकल्पं
युधि विनिपात्य स लक्ष्मणः प्रहृष्टः ।
त्वरितमथ तदा स रामपार्श्वं
कपिनिवहैश्च सुपूजितो जगाम ॥ ११६ ॥

युद्धस्थलमें अत्यन्त बलशाली और मेघके समान विशाल अतिकायको धराशायी करके लक्ष्मण बड़े प्रसन्न हुए । वे उस समय वानर-समूहोंसे सम्मानित हो तुरंत ही श्रीरामचन्द्रजीके पास गये ॥ ११६ ॥

युद्धदल्लि अत्यन्त बलशालि मत्तु मेघदन्तॆ विशाल अतिकायनन्नु धराशायि गॊळिसिद लक्ष्मणनु सन्तसगॊण्डनु. अवनु आग वानर समूहदिन्द सम्मानितनागि कूडले श्रीराम चन्द्रन बळिगॆ बन्दनु.॥116॥

पदच्छेदः

116. vinipaatya = throwing down; yudhi = in battle; atikaayam = that Atikaya; atibalam = who was exceedingly strong; abhrakalpam = and looking like a cloud; saH lakShmanaH = that Lakshmana; tadaa = then; prahR^iShTaH = was greatly delighted; supuujitaH = and while he was being worshipped; kapinivahaiH = by the multitude of monkeys; atha = thereupon; tvaritam = quickly; jagaama = hastened towards; raama paarshvam = the vicinity of Rama.

अनुवादः

Throwing down in battle, that Atikaya who was exceedingly strong and looking like a cloud, Lakshmana was greatly delighted and while he was being worshipped by the multitude of monkeys, thereupon quickly hastened towards the proximity of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः ॥ ७१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इकहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎप्पत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥71॥