०७० हनुमता त्रिशिरवधः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Mahodara, Trishira and Devantaka start attacking Angada. When Angada attacks them with trees, they chop off the trees and break away the rocks hurled at them. With a blow of Angada’s palm, Devantakas’s elephant falls down dead. Seeing Angada being surrounded by three valiant demons, Hanuma and Neela arrive there. With a blow of Hanuma’s fist, Devantaka dies. Trishira and Mahodara attack Neela with their arrows. Mahodara dies in the hands of Neela. Meanwhile, Hanuma and Trisira fight at each other. Hanuma finally kills Trishira, by chopping off his three heads by Trishira’s sword itself. Then, Mahaparshva, the demon comes to the battle field and attacks Rishabha, the monkey-warrior. By banging Mahaparshva’s mace on Mahaparshva Rishabha kills him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

70. हनुमान् जी के द्वारा देवान्तक और त्रिशिराका, नीलके द्वारा महोदरका तथा ऋषभके द्वारा महापार्श्वका वध

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः ।
देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ॥ १ ॥

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः ।
देवान्तक स्त्रीमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ॥

नरान्तकम् हतम् दृष्ट्वा चुक्रुशुर् नैरृतर्षभाः। देवान्तकः त्रिमूर्धा च पौलस्त्यः च महोदरः॥ ६-७०-०१

नरान्तकको मारा गया देख देवान्तक, पुलस्त्य-कुलनन्दन त्रिशिरा और महोदर—ये श्रेष्ठ राक्षस हाहाकार करने लगे ॥ १ ॥

नरान्तकनु वधॆयादुदन्नु नोडि देवान्तक, पुलस्त्यनन्दन त्रिशिरा मत्तु महोदर ई श्रेष्ठ राक्षसरु हाहाकार माडिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. dR^iShTvaa = seeing; naraantakam = Narantaka; hatam = dying; devaantakaH = Devantaka; trimuurdhaacha = Trishira; mahodaraah cha = and Mahodara; paulastyaH = the son of Pulastya; nairR^itarShabhaaH = the foremost of demons; chukrushuH = wept.

अनुवादः

Seeing Narantaka dying, Devantaka, Trishira and Mahodara the son of Pulastya the foremost of demons, wept.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरूढो मेघसङ्काशं वारणेन्द्रं महोदरः ।
वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वेगवान् ॥ २ ॥

आरूढो मेघसङ्काशं वारणेद्रं महोदरः ।
वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वेगवान् ॥

आरूढो मेघ सम्काशम् वारण इन्द्रम् महा उदरः । वालि पुत्रम् महा वीर्यम् अभिदुद्राव वीर्यवान् ॥ ६-७०-०२

महोदरने मेघके समान गजराजपर बैठकर महापराक्रमी अङ्गदके ऊपर बड़े वेगसे धावा किया ॥ २ ॥

महोदरनु मेघदन्तह आनॆयन्नेरि महापराक्रमि अङ्गदन मेलॆ वेगदिन्द आक्रमणमाडिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. aaruuDha = mounting; vaaraNendram = and excellent elephant; meghasamkaasham = resembling a cloud; mahodaraH = Mahodara; vegavaan = having a abhidudraava = attacked; vaaliputram = Angada; mahaaviiryam = of great energy.

अनुवादः

Mounting an excellent elephant, resembling a cloud, Mahodara hurrily attacked Angada of great energy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातृव्यसनसन्तप्तस्तदा देवान्तको बली ।
आदाय परिघं घोरमङ्गदं समभिद्रवत् ॥ ३ ॥

भ्रातृ व्यसन सम्तप्तस् तदा देव अन्तको बली । आदाय परिघम् दीप्तम् अन्गदम् समभिद्रवत् ॥ ६-७०-०३

भाईके मारे जानेसे संतप्त हुए बलवान् देवान्तकने भयानक परिघ हाथमें लेकर अङ्गदपर आक्रमण किया ॥ ३ ॥

तम्मनु सत्तु होदुदरिन्द सन्तप्तनाद बलवन्त देवान्तकनु भयानक परिघवन्नु कैय्यल्लॆत्तिकॊण्डु अङ्गदनन्नु आक्रमिसिदनु.॥3॥

रथमादित्यसङ्काशं युक्तं परमवाजिभिः ।
आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्यगात् ॥ ४ ॥

रथम् आदित्य सम्काशम् युक्तम् परम वाजिभिः । आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालि पुत्रम् अथ अभ्ययात् ॥ ६-७०-०४

इस प्रकार वीर त्रिशिरा उत्तम घोड़ोंसे जुते हुए सूर्यतुल्य तेजस्वी रथपर बैठकर वालिकुमारका सामना करनेके लिये आया ॥ ४ ॥

हागॆये वीर त्रिशिरनु उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडिद सूर्यतुल्य तेजस्वी रथवन्नेरि वालि कुमारनन्नु ऎदुरिसलु बन्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. atha = thereupon; viiraH = the valiant trishiraaH = Trishira; aasthaaya = mounting; ratham = a chariot; aaditya samkaasham = resembling the sun; yuktam = and yoked; parama vaajibhiH = with excellent horses; abhyagaat = went towards; vaaliputram = Angada.

अनुवादः

Thereupon, the valiant Trishira, mounting a chariot resembling the sun and yoked with excellent horses, marched towards Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्रिभिर्देवदर्पघ्नै राक्षसेन्द्रैरभिद्रुतः ।
वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः ॥ ५ ॥
देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः ।
महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तामिवाशनिम् ॥ ६ ॥

स त्रिभिर् देव दर्पघ्नैर् नैरृत इन्द्रैर् अभिद्रुतः । वृक्षम् उत्पाटयाम् आस महा विटपम् अन्गदः ॥ ६-७०-०५ देव अन्तकाय तम् वीरसःचिक्षेप सहसा अन्गदः । महा वृक्षम् महा शाखम् शक्रो दीप्तम् इव अशनिम् ॥ ६-७०-०६

देवताओंका दर्प दलन करनेवाले उन तीनों निशाचरपतियोंके आक्रमण करनेपर वीर अङ्गदने विशाल शाखाओंसे युक्त एक वृक्षको उखाड़ लिया और जैसे इन्द्र प्रज्वलित वज्रका प्रहार करते हैं, उसी प्रकार उन वालिकुमारने बड़ी-बड़ी शाखाओंसे युक्त उस महान् वृक्षको सहसा देवान्तकपर दे मारा ॥ ५-६ ॥

देवतॆगळ दर्पवन्नु मुरियुव आ मूवरु निशाचररु आक्रमणमाडिदाग वीर अङ्गदनु विशाल रॆम्बॆगळुळ्ळ ऒन्दु वृक्षवन्नु कित्तु कॊण्डु, इन्द्रनु प्रज्वलित वज्रायुधवन्नु प्रहरिसुवन्तॆ वालिकुमारनु आ महावृक्षदिन्द देवान्तक नन्नु प्रहरिसिदनु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5. saH = that; aN^gadaH = Angada; abhidrutaH = being attacked; tribhiH raakShasendraiH = by the three chief demons; devaradarpaghnaiH = who smashed the pride of celestials; utpaaTayaamaasa = uplifted; vR^ikSham = a tree; mahaaviTapam = with large boughs.

अनुवादः

That Angada, being attacked by the three chief demons, who were capable of smashing the pride of celestials, uplifted a tree with its large boughs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. viiraH = the valiant; aN^gadaH = Angada; chikShepa = hurled; tam = that; mahaavR^ikSham = large tree; mahaashaakham = with big branches; sahasaa = quickly; devaantakaaya = on Devantaka; shakraH iva = as Indra the lord of celestials (hurls); diiptaam = a blazing; ashanim = thunderbolt.

अनुवादः

The valiant Angada hurled that large tree with big branches quickly on Devantaka as Indra the lord of celestials would a blazing thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः ।
स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात तदाङ्गदः ॥ ७ ॥
स ववर्ष ततो वृक्षान् शिलाश्च कपिकुञ्जरः ।
तान् प्रचिच्छेद सङ्क्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ॥ ८ ॥

त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः ।
स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात तथाङ्गदः ॥ स ववर्ष ततो वृक्षान् शिलाश्च कपिकुञ्जरः ।
तान्प्रचिच्छेद सङ्क्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ॥

त्रिशिरास् तम् प्रचिच्चेद शरैर् आशी विष उपमैः । स वृक्षम् कृत्तम् आलोक्य;उत्पपात ततो अन्गदः ॥ ६-७०-०७ स ववर्ष ततो वृक्षान् शिलासःच कपि कुन्जरः । तान् प्रचिच्चेद सम्क्रुद्धस् त्रिशिरा निशितैःशरैः ॥ ६-७०-०८

परंतु त्रिशिराने विषधर सर्पोंके समान भयंकर बाण मारकर उस वृक्षके टुकड़े-टुकड़े कर दिये । वृक्षको खण्डित हुआ देख कपिकुञ्जर अङ्गद तत्काल आकाशमें उछले और त्रिशिरापर वृक्षों तथा शिलाओंकी वर्षा करने लगे; किंतु क्रोधसे भरे हुए त्रिशिराने पैने बाणोंद्वारा उनको भी काट गिराया ॥ ७-८ ॥

आदरॆ त्रिशिरनु विषधर सर्पगळन्तिरुव भयङ्कर बाणवन्नु हूडि आ वृक्षवन्नु कत्तरिसिबिट्टनु. वृक्षवु पुडियादुदन्नु नोडि कपिकुञ्जर अङ्गदनु तत्काल आकाशक्कॆ नॆगॆदु त्रिशिरन मेलॆ वृक्षगळ मत्तु शिलॆगळ मळॆगरॆदनु. आदरॆ क्रोधगॊण्ड त्रिशिरनु हरित बाणगळिन्द अवन्नु तुण्डरिसि बीळिसिदनु.॥7-8॥

पदच्छेदः

7. trishiraaH = Trishira; prachichheda = chopped off; tam = that tree; sharaiH = with arrows; aashiiviShopamaiH = resembling serpents; aalokya = seeing; vR^ikSham = the tree; kR^ittam = chopped off; saH aN^gadaH = that Angada; tadaa = then; utpapaata = sprang up on.

अनुवादः

Trishira chopped off that tree with arrows looking like serpents. Seeing the tree chopped off, that Angada then sprang up.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. tataH = thereupon; saH = that; kapikuN^jaraH = foremost of monkeys; vavarSha = streamed forth; vR^ikShaan = trees; shilaashcha = and rocks; samkruddhaH = the enraged; trishiraH = Trishira; taan prachichchheda = chopped them off; nishitaiH sharaiH = with sharp arrows.

अनुवादः

Thereupon, that foremost of monkeys streamed forth trees and rocks. The enraged Trishara chopped them off with his sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज स महोदरः ।
त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः ॥ ९ ॥

परिघ अग्रेण तान् वृक्षान् बभन्ज च सुर अन्तकः । त्रिशिरासःच अन्गदम् वीरम् अभिदुद्राव सायकैः ॥ ६-७०-०९

महोदरने अपने परिघके अग्रभागसे उन वृक्षोंको तोड़-फोड़ डाला । तत्पश्चात् सायकोंकी वर्षा करते हुए त्रिशिराने वीर अङ्गदपर धावा किया ॥ ९ ॥

महोदरनु तन्न परिघदिन्द आ वृक्षगळन्नु मुरिदु हाकिदनु. बळिक बाणगळ मळॆगरॆदु अङ्गदनन्नु आक्रमिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH mahodaraH = that Mahodara; babhaN^ja = broke; taan = those; vR^ikShaan = trees; parighaagreNa = with the tip of his club; trishiraaH cha = Trishira too; saayakaiH = with his arrows; abhidudraava = attacked; viiram = the valiant; aN^gadam = Angada.

अनुवादः

That Mahodra broke those trees with the tip of his club. Trishira too with his arrows attacked the valiant Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः ।
जघानोरसि सङ्क्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ॥ १० ॥

गजेन समभिद्रुत्य वालि पुत्रम् महा उदरः । जघान उरसि सम्क्रुद्धस् तोमरैर् वज्र सम्निभैः ॥ ६-७०-१०

साथ ही कुपित हुए महोदरने हाथीके द्वारा आक्रमण करके वालिकुमारकी छातीमें वज्रतुल्य तोमरोंका प्रहार किया ॥ १० ॥

जॊतॆगॆ कुपितनाद महोदरनु आनॆय मूलक आक्रमण माडि वालिकुमारन ऎदॆगॆ वज्रतुल्य तोमरगळन्नु प्रहरिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. gajena = with an elephant; samabhidrutya = marching ahead quickly; vaaliputram = towards Angada; mahodaraH = Mahodara; samkruddhaH = enraged; jaghaana = struck; urasi = on his chest; tomaraiH = with javelins; vajra samnibhaiH = looking like thunderbolts.

अनुवादः

Marching ahead quickly towards Angada on an elephant, the enraged Mahodara struck on his chest with javelins looking like thunderbolts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवान्तकश्च सङ्क्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम् ।
उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान् ॥ ११ ॥

देव अन्तकसःच सम्क्रुद्धःपरिघेण तदा अन्गदम् । उपगम्य अभिहत्य आशु व्यपचक्राम वेगवान् ॥ ६-७०-११

इसी प्रकार देवान्तक भी अङ्गदके निकट आ अत्यन्त क्रोधपूर्वक परिघके द्वारा उन्हें चोट पहुँचाकर तुरंत वेगपूर्वक वहाँसे दूर हट गया ॥ ११ ॥

हीगॆये देवान्तकनू अङ्गदनु बळिगॆ बन्दु अत्यन्त क्रोधदिन्द परिघदिन्द अवनिगॆ हॊडॆदु तत्क्षण वेगवागि अल्लिन्द दूरहोदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tadaa = then; samkruddhaH = the enraged; devaantakaH = Devantaka; vegavaan = having a swiftness; upagamya = approaching; aN^gadam = Angada; abhihatya = and striking; aashu = quickly; parigheNa = with a club; vyapachakraama = went off to a distance.

अनुवादः

Then, the enraged Devantaka with a speed, approached Angada, struck him quickly with a club and went off to a distance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्रिभिर्नैर्ऋतश्रेष्ठैर्युगपत् समभिद्रुतः ।
न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥ १२ ॥

स त्रिभिर् नैरृत श्रेष्ठैर् युगपत् समभिद्रुतः । न विव्यथे महा तेजा वालि पुत्रःप्रतापवान् ॥ ६-७०-१२

उन तीनों प्रमुख निशाचरोंने एक साथ ही धावा किया था, तो भी महातेजस्वी और प्रतापी वालिकुमार अङ्गदके मनमें तनिक भी व्यथा नहीं हुई ॥ १२ ॥

आ मूवरू प्रमुख निशाचररु ऒट्टिगॆ आक्रमिसिदरू महातेजस्वी, प्रतापि वालिकुमार अङ्गदन मनस्सिगॆ कॊञ्चवू व्यथॆयागलिल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. abhidrutaH = (Eventhough) attacked; yugapat = at the same time; tribhiH nairR^ita shreShThaiH = by the three foremost of demons; saH vaaliputraH = that Angada; mahaatejaaH = of great splendour; prataapavaan = having prowess; na vivyathe = was unalarmed.

अनुवादः

Eventhough attacked at the same time by those three foremost of demons, that Angada of great prowess and splendour, did not get alarmed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वेगवान् महावेगं कृत्वा परमदुर्जयः ।
तलेन समभिद्रुत्य जघानास्य महागजम् ॥ १३ ॥

स वेगवान् महावेगम् कृत्वा परमदुर्जयः । तलेन भृशम् उत्पत्य जघान अस्य महा गजम् ॥ ६-७०-१३

वे अत्यन्त दुर्जय और बड़े वेगशाली थे । उन्होंने महान् वेग प्रकट करके महोदरके महान् गजराजपर आक्रमण किया और उसके मस्तकपर जोरसे थप्पड़ मारा ॥ १३ ॥

अङ्गदनु अत्यन्त दुर्जय, वेगशालियागिद्दनु. अवनु महोदरन महागजद मेलॆ आक्रमण माडि अदक्कॆ वेगवागि ऒन्दु अङ्गै एटुकॊट्टनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. saH = Angada; vegavaan = with a speed; parama durjayaH = and very much unconquerable; mahaavegam = acting; with a great swiftness; samabhidrutya = attacking well; jaghaana = struck; asya mahaagajam = his large elephant; talena = with his palm.

अनुवादः

The speedy and quite unconquerable Angada, acting with a great swiftness and attacking well, struck Devantaka’s elephant with his palm.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य संयुगे ।
पेततुर्नयने तस्य विननाश स कुञ्जरः ॥ १४ ॥

तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य सम्युगे । पेततुर् लोचने तस्य विननाद स वारणः ॥ ६-७०-१४

युद्धस्थलमें उनके उस प्रहारसे गजराजकी दोनों आँखें निकलकर पृथ्वीपर गिर गयीं और वह तत्काल मर गया ॥ १४ ॥

युद्धदल्लि आ प्रहारदिन्द आनॆय ऎरडु कण्णु हॊरबन्दु नॆलक्कॆ बिद्दु सत्तुहोयितु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tena tasya prahaareNa = by that blow of Angada; samyuge = in battle; tasya naagaraajasya nayane = the eyes of that royal elephant; petatuH = fell down; saH = that; kuN^jaraH = elephant; vinanaasha = died.

अनुवादः

By that blow of Angada in battle, the eyes of that royal elephant fell down and that elephant died.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः ।
देवान्तकमभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे ॥ १५ ॥

विषाणम् च अस्य निष्कृष्य वालि पुत्रो महा बलः । देव अन्तकम् अभिद्रुत्य ताडयाम् आस सम्युगे ॥ ६-७०- १५

फिर महाबली वालिकुमारने उस हाथीका एक दाँत उखाड़ लिया और युद्धस्थलमें दौड़कर उसीके द्वारा देवान्तकपर चोट की ॥ १५ ॥

मत्तॆ महाबलि वालिकुमारनु आ आनॆय ऒन्दु दन्तवन्नु कित्तुकॊण्डु, धाविसिहोगि अदरिन्द देवान्तकनिगॆ प्रहरिसिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. niShkR^iShya = pulling out; viShaaNam = a tusk; asya = of this elephant; samyuge = in battle; mahaabalaH = the mighty; vaaliputraH = Angada; abhidrutya = running quickly; devaantakam = towards Devantaka; taaDayaamaasa = struck him.

अनुवादः

Pulling out a tusk of that elephant in battle, the mighty Angada ran towards Devantaka quickly and struck him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विह्वलस्तु तेजस्वी वातोद्‍धूत इव द्रुमः ।
लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं महत् ॥ १६ ॥

स विह्वलस्तु तेजस्वी वातोद्दूत इव द्रुमः ।
लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं महत् ॥

स विह्वलित सर्व अन्गो वात उद्धत;इव द्रुमः । लाक्षा रस सवर्णम् च सुस्राव रुधिरम् मुखात् ॥ ६-७०-१६

तेजस्वी देवान्तक उस प्रहारसे व्याकुल हो गया और वायुके हिलाये हुए वृक्षकी भाँति काँपने लगा । उसके शरीरसे महावरके समान रंगवाला रक्तका महान् प्रवाह बह चला ॥ १६ ॥

तेजस्वी देवान्तकनु आ प्रहारदिन्द व्याकुलनागि वायुविनिन्द कम्पिसुव वृक्षदन्तॆ नडुगतॊडगिदनु. अवन शरीरदिन्द लावारसदन्तॆ रक्तद हॊळॆये हरियितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH = that Devantaka; tejasvii = with vigour; vihvalaH = swayed to and fro; drumaH iva = like a tree; vaatoddhuutaH = tossed up by wind; susraava = and emitted; mahat = a lot; rudhiram = of blood; laakShaarasa savarNam = with the colour of a lacquer.

अनुवादः

That energetic Devantaka swayed to and fro in disorder, like a tree being tossed up by the wind and emitted plenty of blood with the colour of a lacquer.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद् देवान्तको बली ।
आविध्य परिघं वेगादाजघान तदाङ्गदम् ॥ १७ ॥

अथ आश्वास्य महा तेजाःकृच्च्राद् देव अन्तको बली । आविध्य परिघम् घोरम् आजघान तदा अन्गदम् ॥ ६-७०-१७

तत्पश्चात् महातेजस्वी बलवान् देवान्तकने बड़ी कठिनाईसे अपनेको सँभालकर परिघ उठाया और उसे वेगपूर्वक घुमाकर अङ्गदपर दे मारा ॥ १७ ॥

अनन्तर महातेजस्वि बलवन्त देवान्तकनु कष्टदिन्द तन्नन्नु सावरिसिकॊण्डु, परिघवन्नु ऎत्तिकॊण्डु वेगवागि तिरुगिसि अङ्गदन मेलॆ हॊडॆदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. atha = thereafter; balii = the strong; devaantakaH = Devantaka; mahaatejaaH = of great splendour; aashvasya = recovering his breath; kR^ichchhraat = with difficulty; tadaa = then; aajaghaana = struck; aN^gadam = Angada; vegaat = violently; aavidhya = by firmly holding; parigham = an iron rod.

अनुवादः

Thereafter, the strong Devantaka of great splendour, recovering his breath with a great difficulty, then struck Angada violently, by firmly holding an iron rod.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा ।
जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह ॥ १८ ॥

परिघ अभिहतसःच अपि वानर इन्द्र आत्मजस् तदा । जानुभ्याम् पतितो भूमौ पुनर् एव उत्पपात ह ॥ ६-७०-१८

उस परिघकी चोट खाकर वानर राजकुमार अङ्गदने भूमिपर घुटने टेक दिये । फिर तुरंत ही उठकर वे ऊपरकी ओर उछले ॥ १८ ॥

आ परिघद एटिनिन्द वानरराजकुमार अङ्गदनु नॆलक्कॆ मण्डि ऊरि, मत्तॆ कूडले मेलक्कॆ नॆगॆदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tadaa = then; vaanarendraatmajaH = Angada the son of king Vali; parighaabhihataH = struck by the iron rod; patitaH = fell down; jaanubhyaam = on his knees; bhuumau = on the earth; punareva = but again; utpapaataha = jumped up.

अनुवादः

Then, Angada the son of king Vali, struck by the iron rod, fell down on his knees on the earth, but again jumped up.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।
घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटेऽभिजघान ह ॥ १९ ॥

तमुत्पतन्तम् त्रिशिरास् त्रिभिर् आशी विष उपमैः । घोरैर् हरि पतेःपुत्रम् ललाटे अभिजघान ह ॥ ६-७०-१९

उछलते समय त्रिशिराने तीन सीधे जानेवाले भयंकर बाणोंद्वारा वानर राजकुमारके ललाटमें गहरी चोट पहुँचायी ॥

नॆगॆयुवाग त्रिशिरनु हरितवाद भयङ्कर बाणगळिन्द अङ्गदन हणॆगॆ हॊडॆदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. trishiraaH = Trishira; abhijaghaanaha = struck; ghoraiH tribhiH baaNaiH = with his three terrific arrows; ajahmagaiH = which were straight-going; lalaaTe = on the forehead; tam utpatantam = of the rising Angada; haripateH putram = the son of Vali.

अनुवादः

While Angada, the son of Vali was jumping up, Trishira struck him with three terrific and straight-going arrows on his forehead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैर्ऋतपुङ्गवैः ।
हनूमानथ विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ॥ २० ॥

ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैर्ऋतपुङ्गवैः ।
हनुमानथ विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ॥

ततो अन्गदम् परिक्षिप्तम् त्रिभिर् नैरृत पुम्गवैः । हनूमान् अपि विज्नाय नीलसःच अपि प्रतस्थतुः ॥ ६-७०-२०

तदनन्तर अङ्गदको तीन प्रमुख निशाचरोंसे घिरा हुआ जान हनुमान् और नील भी उनकी सहायताके लिये अग्रसर हुए ॥ २० ॥

अनन्तर अङ्गदनु मूवरु राक्षसरिन्द सुत्तुवरिदिरुवनु ऎन्दु तिळिदु हनुमन्त मत्तु नीलनु अवन सहायक्कागि धाविसिदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. viJ^Naaya = Noticing; aN^gadam = Angada; parikShiptam = being surrounded; tribhiH nairR^itapuNgavaiH = by three demon warriors; hanuman = Hanuma; niilashchaapi = and Neela; tataH = then; atha = moreover; pratasthatuH = went on march.

अनुवादः

Noticing Angada being surrounded by the three demon-warriors, Hanuma and Neela went there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा ।
तद् रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः ॥ २१ ॥

ततसःचिक्षेप शैल अग्रम् नीलस् त्रिशिरसे तदा । तद् रावण सुतो धीमान् बिभेद निशितैःशरैः ॥ ६-७०-२१

उस समय नीलने त्रिशिरापर एक पर्वत-शिखर चलाया; किंतु उस बुद्धिमान् रावणपुत्रने तीखे बाण मारकर उसे तोड़-फोड़ डाला ॥ २१ ॥

आग नीलनु त्रिशिरन मेलॆ ऒन्दु पर्वतवन्नु ऎसॆदनु. आदरॆ बुद्धिवन्त आ रावणपुत्रनु तीक्ष्णबाणगळिन्द अदन्नु पुडिगैदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = thereupon; niilaH = Neela; tadaa = then; chikShepa = hurled; shailaagram = a mountain-peak; trishirase = on Trishira; dhiimaan = the intelligent; raavaNasutaH = Trishira the son of Ravana; bibheda = broke; tat = it; nishitaiH sharaiH = with his sharp arrows.

अनुवादः

Thereupon, Neela then hurled a mountain-peak on Trishira. The intelligent Trishira the son of Ravana broke it by using his sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद‍्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम् ।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः ॥ २२ ॥

उसके सैकड़ों बाणोंसे विदीर्ण होकर उसकी एक-एक शिला बिखर गयी और वह पर्वत-शिखर आगकी चिनगारियों तथा ज्वालाके साथ पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ २२ ॥

अवन नूरारु बाणगळिन्द पुडियाद पर्वत ऎल्लॆडॆ चॆल्लिहोयितु. मत्तु आ पर्वतशिखरवु किडिगळन्नु उगुळुत्ता बॆङ्किय ज्वालॆयॊन्दिगॆ पृथिविय मेलॆ बिद्दुहोयितु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tat = that; gireH shiraH = mountain-peak; baaNa shatanirbhinnam = broken into pieces by a multitude of arrows; vidaarita shilaatalam = with its rocks split up; nipapaata = fell down; savishphuliN^gam = with sparks of fire; sajvaalam = and flames.

अनुवादः

That mountain-peak, broken into pieces by a multitude of arrows, with its split up rocks, fell down with sparks of fire and flames.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विजृम्भितमालोक्य हर्षाद् देवान्तको बली ।
परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे ॥ २३ ॥

स विजृम्भितम् आलोक्य हर्षाद् देव अन्तकस् तदा । परिघेण अभिदुद्राव मारुत आत्मजम् आहवे ॥ ६-७०-२३

अपने भाईका पराक्रम बढ़ता देख बलवान् देवान्तकको बड़ा हर्ष हुआ और उसने परिघ लेकर युद्धस्थलमें हनुमान् जी पर धावा किया ॥ २३ ॥

तन्न तम्मन हॆच्चिद पराक्रमवन्नु नोडि देवान्तकनिगॆ बहळ हर्षवायितु. अवनु परिघवन्नॆत्तिकॊण्डु युद्धरङ्गदल्लि हनुमन्तन मेलॆ आक्रमणमाडिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. aalokya = seeing; maarutaatmajam = Hanuma; vijR^imbhitam = rushing; harShaat = with joy; aahave = in battle; saH balii = that strong; devaantakaH = Devantaka; abhidudraava = ran towards him; parigheNa = with his iron rod.

अनुवादः

Seeing Hanuma rushing with enthusiasm in the battle-front, that strong Devantaka ran towards him with his iron rod.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तमुत्पत्य हनूमान् कपिकुञ्जरः ।
आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ २४ ॥

तम् आपतन्तम् उत्पत्य हनूमान् मारुत आत्मजः । आजघान तदा मूर्ध्नि वज्र वेगेन मुष्टिना ॥ ६-७०-२४

उसे आते देख कपिकुञ्जर हनुमान् जी ने उछलकर अपने वज्र-सरीखे मुक्केसे उसके सिरपर मारा ॥ २४ ॥

अवनु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि कपिकुञ्जर हनुमन्तनु नॆगॆदु तन्न वज्रदन्तह मुष्टियिन्द अवन तलॆगॆ हॊडॆदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tadaa = then; hanuman = Hanuma; kapikuN^jaraH = the foremost of monkeys; utpatya = jumping up; aajaghaana = struck; muurdhni = on the head; tam = of that Devantaka; aapatantam = rushing on hism; muShTina = with his fist; vajrakalpena = equal to a thunder-bolt.

अनुवादः

Then, Hanuma the foremost of monkeys, while jumping up, struck on the head of Devantaka rushing upon him with his fist equal to a thunder-bolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिरसि प्राहरद् वीरस्तदा वायुसुतो बली ।
नादेनाकम्पयच्चैव राक्षसान् स महाकपिः ॥ २५ ॥

शिरसि प्राहरद्वीरस्तदा वायुसुतो बली । नादेनाकम्पयच्चैव राक्षसान् स महाकै ॥ ६-७०-२५

बलवान् वायुकुमार महाकपि हनुमान् जी ने उस समय देवान्तकके मस्तकपर प्रहार किया और अपनी भीषण गर्जनासे राक्षसोंको कम्पित कर दिया ॥ २५ ॥

बलवन्त वायुनन्दन महाकपि हनुमन्तनु आग देवान्तकन मस्तकदल्लि प्रहार माडि, भीषण गर्जनॆयिन्द राक्षसरन्नु नडुगिसि बिट्टनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tadaa = then; viiraH = the valiant; balii = and strong; vaayusutaH = Hanuma; praaharat = struck (him); shirasi = on his head; saH = that; mahaakapiH = great ape; raakShasaan akampayachhaiva = made the demons shake; naadena = by the sound.

अनुवादः

Then, the valiant and the strong Hanuma struck him on his head. That great ape made the demons shake with the sound.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धा
निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः ।
देवान्तको राक्षसराजसूनु-
र्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात ॥ २६ ॥

स मुष्टि निष्पिष्ट विकीर्ण मूर्धा । निर्वान्त दन्त अक्षि विलम्बि जिह्वः । देव अन्तको राक्षस राज सूनुर् । गत असुर् उर्व्याम् सहसा पपात ॥ ६-७०-२६

उनके मुष्टि-प्रहारसे देवान्तकका मस्तक फट गया और पिस उठा । दाँत, आँखें और लंबी जीभ बाहर निकल आयीं तथा वह राक्षस राजकुमार प्राणशून्य होकर सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ २६ ॥

अवन मुष्टिय आघातदिन्द देवान्तकन तलॆ ऒडॆदुहोगि पुडियायितु. हल्लु, कण्णुगळु, नालिगॆ हॊरबन्दु आ राक्षस राजकुमार प्राणशून्यवागि नॆलक्कॆ बिद्दुहोदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH = that; devaantakaH = Devantaka; raakShasaraaja suunuH = the son of Ravana; muShTiniShpiShTa vibhinnamuurdhaa = with his head crushed and broken by the blow of the fist; niryaanta dantaakShivilambijihvaH = with his teeth and eyes coming out and with his tonguew hanging down; sahasaa = swiftly; papaata = fell down; gataasuH = dead; urvyaam = on the earth.

अनुवादः

That Devantaka, the son of Ravana, with his head crushed and broken by the blow of the fist, with his teeth and eyes coming out and with his tongue hanging down, swiftly fell down dead on the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये
महाबले संयति देवशत्रौ ।
क्रुद्धस्त्रिशीर्षा निशितास्त्रमुग्रं
ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम् ॥ २७ ॥

तस्मिन् हते राक्षस योध मुख्ये । महा बले सम्यति देव शत्रौ । क्रुद्धस् त्रिमूर्धा निशित अग्रम् उग्रम् । ववर्ष नील उरसि बाण वर्षम् ॥ ६-७०-२७

राक्षस-योद्धाओंमें प्रधान महाबली देवद्रोही देवान्तकके युद्धमें मारे जानेपर त्रिशिराको बड़ा क्रोध हुआ और उसने नीलकी छातीपर पैने बाणोंकी भयंकर वर्षा आरम्भ कर दी ॥ २७ ॥

राक्षसयोधरल्लि प्रधान नाद महाबलि देवद्रोहि देवान्तकनु युद्धदल्लि सत्तुहोदाग त्रिशिरनिगॆ भारी क्रोधवुण्टागि अवनु नीलन ऎदॆगॆ हरितवाद बाणगळ भयङ्कर मळॆगरॆदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tasmin = he; mahaablae raakShasayuudhamukhye = the mighty chief of demon-warriors; devashatrau = and the enemy of celestials; hate = being killed; samyati = in battle; kruddhaH = the enraged; trimuurdhaa = Trishira; vavarSha = showered; ugram = a terrible; nishitaagram baaNa varSham = rain of sharp-pointed arrows; niilorasi = on Neela’s chest.

अनुवादः

When that Devantaka the mighty chief of demon-warriors and the enemy of celestials was killed in battle, the enraged Trishira showered a terrible rain of sharp-pointed arrows on Neela’s chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महोदरस्तु सङ्क्रुद्धः कुञ्जरं पर्वतोपमम् ।
भूयः समधिरुह्याशु मन्दरं रश्मिवानिव ॥ २८ ॥

तदनन्तर अत्यन्त क्रोधसे भरा हुआ महोदर पुनः शीघ्र ही एक पर्वताकार हाथीपर सवार हुआ, मानो सूर्यदेव मन्दराचलपर आरूढ़ हुए हों ॥ २८ ॥

अनन्तर अत्यन्त क्रोधगॊण्ड महोदरनु पुनः ऒन्दु पर्वताकार आनॆय मेलॆ सूर्यनु मन्दराचलदल्लि आरूढनादन्तॆ एरि कुळितनु.॥28॥

ततो बाणमयं वर्षं नीलस्योपर्यपातयत् ।
गिरौ वर्षं तडिच्चक्रचापवानिव तोयदः ॥ २९ ॥

हाथीपर चढ़कर उसने नीलके ऊपर बाणोंकी विकट वर्षा की, मानो इन्द्रधनुष एवं विद्युन्मण्डलसे युक्त मेघ किसी पर्वतपर जलकी वर्षा कर रहा हो ॥

आनॆयन्नेरि अवनु नीलन मेलॆ, कामन बिल्लु हागू सिडिलिनिन्द कूडिद मेघगळु पर्वतद मेलॆ मळॆगरॆयुवन्तॆ बाणगळ मळॆ सुरिसिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

28; 29. samadhiruhya = mounting; bhuuyaH = again; kuN^jaram = an elephant; parvatopamam = resembling a mountain; rashmimaan iva = like the sun; mandaram = ascending Mount Mandara; saH samkruddhaH mahodarastu = that enraged Mahodara on his part; a paatayat = arrows to fall; aashu = quickly; niilasya upari = on Neela; garjan toyadaH iva = like a rubling cloud; varSham = (showers) rain; taDichchakram = with circle of lightning; girau = on a mountain.

अनुवादः

Again mounting an elephant resembling a mountain, as the sun mounting Mandara Mountain, that enraged Mahodara on his part, caused rain of arrows to fall quickly on Neela, like rumbling cloud with a circle of lightning, showers rain on a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शरौघैरभिवृष्यमाणो
विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः ।
नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो
विष्टम्भितस्तेन महाबलेन ॥ ३० ॥

ततः शरौघैरभिवर्ष्यमाणो । विभिन्न गात्रःकपि सैन्य पालः । नीलो बभूव अथ विसृष्ट गात्रो । विष्टम्भितस् तेन महा बलेन ॥ ६-७०-३०

बाण-समूहोंकी निरन्तर वर्षा होनेसे वानरसेनापति नीलके सारे अङ्ग क्षत-विक्षत हो गये । उनका शरीर शिथिल हो गया । इस प्रकार महाबली महोदरने उन्हें मूर्च्छित करके उनके बल-विक्रमको कुण्ठित कर दिया ॥

बाणगळ निरन्तर वर्षादिन्द वानर सेनापति नीलन शरीरवॆल्ल क्षत-विक्षतवायितु. अवन शरीर शिथिलवायितु. हीगॆ महाबलि महोदरनु अवनन्नु मूर्छितगॊळिसि, अवन बल पराक्रमवन्नु कुण्ठितगॊळिसिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tataH = thereupon; abhivR^iShyamaaNaH sharaughaiH = by the rain of a multitude of arrows; gaatraH = the body; niilaH = of Neela; kapisainya paalaH = the commander of the army of monkeys; babhuuva vibhinna = became blown up; atha = and then; visR^iShTagaatraH = with his loosened limbs; viShTambhitaH = paralyzed; mahaabalena tena = by the mighty Mahodara.

अनुवादः

Thereupon, by the rain of a multitude of arrows, the body of Neela the commander of the army of monkeys became blown up. Thus the mighty Mahodara then made his loosened limbs paralyzed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु नीलः प्रतिलब्धसञ्ज्ञः
शैलं समुत्पाट्य सवृक्षखण्डम् ।
ततः समुत्पत्य महोग्रवेगो
महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ॥ ३१ ॥

ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य सञ्ज्ञः
शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम् ।
ततः समुत्पत्य महोग्रवेगो
महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ॥

ततस् तु नीलःप्रतिलभ्य सम्ज्नाम् । शैलम् समुत्पाट्य सवृक्ष षण्डम् । ततःसमुत्पत्य भृश उग्र वेगो । महा उदरम् तेन जघान मूर्ध्नि ॥ ६-७०-३१

तत्पश्चात् होशमें आनेपर नीलने वृक्ष-समूहोंसे युक्त एक शैल-शिखरको उखाड़ लिया । उनका वेग बड़ा भयंकर था । उन्होंने उछलकर उस वृक्षको महोदरके मस्तकपर दे मारा ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

31. tataH = thereupon; pratilabdhasamJNaH = after obtaining consciousness; niilaH tu = Neela; samutpaaTya = uplifting; shailam = a mountain; savR^ikShakhaN^Dam = consisting of a number of trees; tataH = then; samutpatya = jumping up mahogravegaH = with a great speed; jaghaana = struck; tena = with it; muurdhni = on the head; mahodaram = of Mahodara.

अनुवादः

After regaining consciousness, Neela uplifted a mountain consisting of a number of trees and then jumping up with a great speed, struck with it on the head of Mahodara.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनन्तर ऎच्चरगॊण्ड नीलनु वृक्षसमूहगळिन्द ऒन्दु पर्वत शिखरवन्नु कित्तुकॊण्डनु. महावेगशालियाद अवनु नॆगॆदु महोदरन मस्तकदल्लि आ वृक्षवन्नु अप्पळिसिदनु.॥3.॥

पदच्छेदः

3. balii = the strong; devaantakaH = Devantaka; bhraatR^ivyansasantaptaH = tormented over his brother’s calamity; tadaa = then; samabhidravat = ran towards; aN^gadam = Angada; aadaaya = seizing; gharam parigham = a terrific iron rod.

अनुवादः

The strong Devantaka, tormented at his brother’s calamity, then taking a terrific iron rod, ran towards Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स शैलाभिनिपातभग्नो
महोदरस्तेन महाद्विपेन ।
व्यामोहितो भूमितले गतासुः
पपात वज्राभिहतो यथाद्रिः ॥ ३२ ॥

ततः स शैलेभिनिपातभग्नो
महोदरस्तेन महाद्विपेन ।
व्यामोहितो भूमितले गतासुः
पपात वज्राभिहतो यथाद्रिः ॥

ततः स शैल अभिनिपात भग्नो । महा उदरस् तेन सह द्विपेन । विपोथितो भूमि तले गत असुः । पपात वर्ज अभिहतो यथा अद्रिः ॥ ६-७०-३२

उस पर्वत-शिखरके आघातसे महोदर उस महान् गजराजके साथ ही चूर-चूर हो गया और मूर्च्छित एवं प्राणशून्य हो वज्रके मारे हुए पर्वतकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ३२ ॥

आ पर्वत शिखरद आघातदिन्द महोदरनु आनॆयॊन्दिगॆ नुच्चुनूरागि, प्राणशून्यनागि वज्रदिन्द हॊडॆद पर्वतदन्तॆ पृथियल्लि उरुळिहोदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saH mahodaraH = that Mahodara; tataH = then; shaila nipaata bhagnaH = shattered by the fall of the mountain; vipothitaH = and crushed; tena mahaadvipena = by that large elephant too; gataasuH = lost his life; papaata = and fell down; bhuumitale = on the earth’s surface; adriH yathaa = like a mountain; vajraabhihataH = struck by a thunderbolt.

अनुवादः

That Mahodara, then shattered by the fall of that mountain and crushed by that large elephant too, lost his life and fell down on the earth like a mountain struck by a thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे ।
हनूमन्तं च सङ्क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ॥ ३३ ॥

पितृव्यम् निहतम् दृष्ट्वा त्रिशिरासःचापम् आददे । हनूमन्तम् च सम्क्रुद्धो विव्याध निशितैःशरैः ॥ ६-७०-३३

पिताके भाईको मारा गया देख त्रिशिराके क्रोधकी सीमा न रही । उसने धनुष हाथमें ले लिया और हनुमान् जी को पैने बाणोंसे बींधना आरम्भ किया ॥ ३३ ॥

चिक्कप्पनु सत्तु होदुदन्नु नोडि त्रिशिरनु सिट्टिनिन्द कॆण्डामण्डल नादनु. अवनु कैयल्लि धनुस्सन्नॆत्ति कॊण्डु तीक्ष्ण बाणगळिन्द हनुमन्तनन्नु हॊडॆयतॊडगिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. dR^iShTvaa = seeing; pitR^ivyam = Mahodara; his young paternal uncle; nihatam = killed; trishiraaH = Trishira; samkruddhaH = was enraged aadade = seized hold of; chaapam = his bow; vivyaadha = and struck; hanuumantam = Hanuma; nishitaiH = with sharp; sharaiH = arrows.

अनुवादः

Seeing Mahodara his young paternal uncle killed. Trishira was enraged seized hold of his bow and struck Hanuma with sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वायुसूनुः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः ।
त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली ॥ ३४ ॥

तब पवनकुमारने कुपित होकर उस राक्षसके ऊपर पर्वतका शिखर चलाया, परंतु बलवान् त्रिशिराने अपने तीखे सायकोंसे उसके कई टुकड़े कर डाले ॥

आग पवननन्दननु कुपितनागि राक्षसन मेलॆ पर्वताकार शिलॆयन्नु ऎसॆदनु. आदरॆ बलवन्त त्रिशिरनु तन्न हरित बाणगळिन्द अदन्नु पुडिमाडि बिट्टनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saH kupitaH vaayu suunuH = (while) that enraged Hanuma; chikShepa = hurled; gireH shikharam = a mountain peak; balii = the strong; trishiraaH = Trishira; bibheda = broke (it); bahudhaa = into many pieces; tiikShNaiH sharaiH = with his sharp arrows.

अनुवादः

While that enraged Hanuma hurled a mountain-peak, the strong Trishira broke it into several pieces with his sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं तदा कपिः ।
विससर्ज रणे तस्मिन् रावणस्य सुतं प्रति ॥ ३५ ॥

उस पर्वतशिखरके प्रहारको व्यर्थ हुआ देख कपिवर हनुमान् ने उस रणभूमिमें रावणपुत्र त्रिशिराके ऊपर वृक्षोंकी वर्षा आरम्भ की ॥ ३५ ॥

आ पर्वत प्रहार व्यर्थवादुदन्नु नोडि, कपिवर हनुमन्तनु रणरङ्गदल्लि रावण पुत्र त्रिशिरन मेलॆ वृक्षगळ मळॆयन्नु प्रारम्भिसिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. dR^iShTvaa = seeing; tat = that; shikharam = mountain-peak; vyartham = becoming useless; kapiH = Hanuma; tadaa = then; visasajja = released; druma varSham = a shower of trees; raavanasya sutam prati = towards Trishira; tasmin raNe = in that battle.

अनुवादः

Seeing that mountain-peak becoming useless, Hanuma then hurled a volley of trees towards Trishira in that battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान् ।
त्रिशिरा निशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ॥ ३६ ॥

किंतु प्रतापी त्रिशिराने आकाशमें होनेवाली वृक्षोंकी उस वृष्टिको अपने पैने बाणोंसे छिन्न-भिन्न कर दिया और बड़े जोरसे गर्जना की ॥ ३६ ॥

आदरू प्रतापि त्रिशिरनु आकाशदिन्द बीळुव वृक्षगळ मळॆयन्नु तन्न निशित बाणगळिन्द भिन्नभिन्नगॊळिसि जोरागि गर्जिसिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. prataapavaan = the valiant; trishiraaH = Trishira; chichheda = chopped off; tam = that; druma varSham = volley of trees; patantam = descending on him; nishitaiH baaNaiH = with sharp arrows; aakaashe = in the sky (itself); nanaada cha = and roared aloud.

अनुवादः

The valiant Trishira chopped off that volley of trees descending on him, with his sharp arrows in the sky itself and roared aloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमांस्तु समुत्पत्य हयं त्रिशिरसस्तदा ।
विददार नखैः क्रुद्धो नागेन्द्रं मृगराडिव ॥ ३७ ॥

हनूमांस्तु समुत्पत्य हयं स्त्रिशिरसस्तदा ।
विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव ॥

हनूमांस् तु समुत्पत्य हयांस् त्रिशिरसस् तदा । विददार नखैःक्रुद्धो गज इन्द्रम् मृग राड् इव ॥ ६-७०-३७

तब हनुमान् जी कूदकर त्रिशिराके पास जा पहुँचे और जैसे कुपित सिंह गजराजको अपने पंजोंसे चीर डालता है, उसी प्रकार रोषसे भरे हुए उन पवनकुमारने त्रिशिराके घोड़ेको अपने नखोंसे विदीर्ण कर डाला ॥ ३७ ॥

आग हनुमन्तनु हारि त्रिशिरन बळिगॆ होगि, कुपितवाद सिंहवु आनॆयन्नु सीळिहाकुवन्तॆ रोषगॊण्डु त्रिशिरन कुदुरॆयन्नु तन्न हरितवाद उगुरुगळिन्द सीळिहाकिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tadaa = then; kruddhaH = the enraged; hanuman tu = Hanuma on his part; samutpatya = bouncing up; vidadaara = tore asunder; trishirasah = Trishira’s; hayam = horse; mR^igaraaT iva = as a lion (tears asunder); naagendram iva = a large elephant; nakhaiH = with nails.

अनुवादः

Then, the enraged Hanuma on his part, bouncing up, tore asunder with his nails, Trishira’s horse, as a lion tears asunder a large elephant.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ शक्तिं समासाद्य कालरात्रिमिवान्तकः ।
चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ ३८ ॥

अथ शक्तिम् समादाय काल रात्रिम् इव अन्तकः । चिक्षेप अनिल पुत्राय त्रिशिरा रावण आत्मजः ॥ ६-७०-३८

यह देख रावणकुमार त्रिशिराने शक्ति हाथमें ली, मानो यमराजने कालरात्रिको साथ ले लिया हो, वह शक्ति लेकर उसने पवनकुमार हनुमान् पर चलायी ॥ ३८ ॥

इदन्नु नोडि रावणपुत्र त्रिशिरनु-यमराजन कालरात्रियन्नु जॊतॆगिरिसिकॊण्डन्तॆ शक्तियॊन्दन्नु ऎत्तिकॊण्डु हनुमन्तन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. atha = thereupon; trishiraaH = Trishira; raavaNaatmajaH = the son of Ravana; samaasaadya = seizing hold of; shaktim = a spear; antakaH iva = as Yama the lord of death; kaala raatrim = gets hold of a night of all-destroying time; chikShepa = and hurled it; anilaputraaya = on Hanuma.

अनुवादः

Thereupon, Trishira the son of Ravana seizing hold of a spear, as Yama the lord of death takes in his service Kalaratri, a night of all-destroying time, hurled it on Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसङ्गताम् ।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च ॥ ३९ ॥

दिवि क्षिप्ताम् इव उल्काम् ताम् शक्तिम् क्षिप्ताम् असम्गताम् । गृहीत्वा हरि शार्दूलो बभन्ज च ननाद च ॥ ६-७०-३९

जैसे आकाशसे उल्कापात हुआ हो, उसी प्रकार वह शक्ति, जिसकी गति कहीं कुण्ठित नहीं होती थी, चली; परंतु वानरश्रेष्ठ हनुमान् जी ने उसे अपने शरीरमें लगनेसे पहले ही हाथसे पकड़ लिया और तोड़ डाला, तोड़नेके बाद उन्होंने भयंकर गर्जना की ॥ ३९ ॥

आकाशदल्लि उल्का पातवादन्तॆ आ शक्तिय गति कुण्ठितवागदॆ तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि हनुमन्तनु अदन्नु कैयिन्द हिडिदुमुरिदु हाकि भयङ्कर गर्जनॆ माडिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. gR^ihiitvaa = seizing hold; taamshaktim = of that spear; ulkaalaniiva = like a meteor; kShiptaam = moving speedily; divaH = in the sky; asamgataam = even without descending on him; harishreshThaH = Hanuma the foremost of monkeys; babhaN^ja cha = broke it; nanaada cha = and roared too.

अनुवादः

Capturing that spear coming like a meteor in the sky, Hanuma the foremost of monkeys broke it, even without its descending on him and roared too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दृष्ट्वा घोरसङ्काशां शक्तिं भग्नां हनूमता ।
प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा यथा ॥ ४० ॥

ताम् दृष्ट्वा घोर सम्काशाम् शक्तिम् भग्नाम् हनूमता । प्रहृष्टा वानर गणा विनेदुर् जलदा;इव ॥ ६-७०-४०

हनुमान् जी ने वह भयानक शक्ति तोड़ दी, यह देख वानरवृन्द अत्यन्त हर्षसे उल्लसित हो मेघोंके समान गम्भीर गर्जना करने लगे ॥ ४० ॥

हनुमन्तनु आ शक्तियन्नु मुरिदुदन्नु नोडि वानररु हर्षदिन्द उल्लसितरागि मेघगळन्तॆ गर्जनॆ माडिदरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. dR^iShTva = seeing; taam shaktim = that spear; ghora samkaasham = with a terrific form; bhagnaam = broken up; hanuumataaH = by Hanuma; vaanaragaNaaH = the monkey-troops; prahR^iShTaaH = were very much delighted; vineduH = and roared aloud; jaladaaH yathaa = like rumbling clouds.

अनुवादः

Seeing that spear of a terrific form broken up by Hanuma, the monkey-troops were very much delighted and roared aloud like rumbling clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः ।
निचखान तदा खड्गं वानरेन्द्रस्य वक्षसि ॥ ४१ ॥

ततःखड्गम् समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षस उत्तमः । निचखान तदा रोषाद् वानर इन्द्रस्य वक्षसि ॥ ६-७०-४१

तब राक्षसशिरोमणि त्रिशिराने तलवार उठायी और कपिश्रेष्ठ हनुमान् जी की छातीपर उसकी भरपूर चोट की ॥ ४१ ॥

आग राक्षसश्रेष्ठ त्रिशिरनु खड्गवन्नॆत्तिकॊण्डु कपिश्रेष्ठ हनुमन्तन वक्षःस्थदल्लि प्रहरिसिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = thereupon; samudyamya = lifting up; khaDgam = a sword; trishiraaH = Trishira; raakShasottamaiH = the foremost of demons; tadaa = then; nichakhaana = dug; khaDgam = the sword; vakShaasi = into the breast; vaanarendrasya = of Hanuma.

अनुवादः

Thereupon, lifting up a sword, Trishira the foremost of demons them dug it into Hanuma’s breast.

स्रोतः: valmikiramayan.net

खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान् मारुतात्मजः ।
आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ४२ ॥

खड्ग प्रहार अभिहतो हनूमान् मारुत आत्मजः । आजघान त्रिमूर्धानम् तलेन उरसि वीर्यवान् ॥ ६-७०-४२

तलवारकी चोटसे घायल हो पराक्रमी पवनकुमार हनुमान् ने त्रिशिराकी छातीमें एक तमाचा जड़ दिया ॥

खड्गद एटिनिन्द गायगॊण्डु पराक्रमि वायुनन्दन हनुमन्तनु त्रिशरन ऎदॆगॆ ऒन्दु एटु बिगिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. khaDga prahaaraabhihataH = hurt by the thrust of the sword; viiryavaan = the valiant; hanuman = Hanuma; maarutaatmajah = the son of wind-god; aajaghaana = struck; trimuurdhaanam = Trishira; urasi = on his breat; talena = with his palm.

अनुवादः

Hurt by the thrust of the sword, the valiant Hanuma the son of wind-god, struck Trishira on his breast, with his palm.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्तायुधो भुवि ।
निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ॥ ४३ ॥

स तल भिहतस् तेन स्रस्त हस्त अम्बरो भुवि । निपपात महा तेजास् त्रिशिरास् त्यक्त चेतनः ॥ ६-७०-४३

उनका थप्पड़ लगते ही महातेजस्वी त्रिशिरा अपनी चेतना खो बैठा । उसके हाथसे हथियार खिसक गया और वह स्वयं भी पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ४३ ॥

आ अङ्गै एटु तगलुत्तले महातेजस्वी त्रिशिरनु निश्चेष्टितनादनु. अवन कैयिन्द आयुध जारिबिद्दु, भूमिगॊरगिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. talaabhihataH = struck by Hanuma’s palm; saH trishiraaH = that Trishira; mahaatejaaH = of great splendour; nipapaata = fell down; bhuvi = on the earth; tyakta chetanaH = unconscious; srasta hastaayudhaH = with the weapons slipping from his hand.

अनुवादः

Struck by Hanuma’s palm, that Trishira of great splendour fell down unconscious on the earth with the weapons slipping from his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य पततः खड्गं तमाच्छिद्य महाकपिः ।
ननाद गिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वराक्षसान् ॥ ४४ ॥

स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः ।
ननाद गिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वराक्षसान् ॥

स तस्य पततःखड्गम् समाच्चिद्य महा कपिः । ननाद गिरि सम्काशस् त्रासयन् सर्व नैरृतान् ॥ ६-७०-४४

गिरते समय उस राक्षसके खड्गको छीनकर पर्वताकार महाकपि हनुमान् जी सब राक्षसोंको भयभीत करते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ ४४ ॥

राक्षसन खड्गवु बीळुत्तिरुवाग पर्वताकार महाकपि मारुतियु अदन्नु कसिदुकॊण्डु राक्षसरॆल्लरन्नु भयपडिसतॊडगिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. saH mahaakapiH = that large ape; girisamkaashaH = equal to a mountain in size; aachchhidya = snatching away; tasya = his; tam patataH = that falling khaDgam = sword; nanaada = roared loudly; traasayan = frightening; sarvaraakShasaan = all the demons.

अनुवादः

Hanuma, that large ape, equal to a mountain in size, snatching away that falling sword of Trishira, roared loudly frightening all the demons there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः ।
उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना ॥ ४५ ॥

अमृष्यमाणस् तम् घोषम् उत्पपात निशा चरः। उत्पत्य च हनूमन्तम् ताडयाम् आस मुष्टिना ॥ ६-७०-४५

उनकी वह गर्जना उस निशाचरसे सही नहीं गयी, अतः वह सहसा उछलकर खड़ा हो गया । उठते ही उसने हनुमान् जी को एक मुक्का मारा ॥ ४५ ॥

अवन आ गर्जनॆयन्नु सहिसदॆ निशाचरनु कूडले नॆगॆदु निन्तुकॊण्डनु. एळुत्तले अवनु हनुमन्तनिगॆ ऒन्दु गुद्दिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. amR^iShyamaaNaH = unable to bear; tam ghoSham = that roar; nishaacharaH = that demon; utpapaata = jumped up; utpatya = after jumping up; (he) taaDayaamaasa = struck; hanuumantam = Hanuma; muShTinaa = with his fist.

अनुवादः

Unable to bear that roar, the demon jumped up and struck Hanuma with his fist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन मुष्टिप्रहारेण सञ्चुकोप महाकपिः ।
कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ॥ ४६ ॥

तेन मुष्टि प्रहारेण संचुकोप महा कपिः । कुपितसःच निजग्राह किरीटे राक्षस ऋषभम् ॥ ६-७०-४६

उसके मुक्केकी चोट खाकर महाकपि हनुमान् जी को बड़ा क्रोध हुआ । कुपित होनेपर उन्होंने उस राक्षसका मुकुटमण्डित मस्तक पकड़ लिया ॥ ४६ ॥

अवन मुष्ठि आघातदिन्द महाकपि हनुमन्तनिगॆ भारी क्रोधवुण्टायितु. कुपितनागि अवनु किरीटसहित राक्षसन मस्तकवन्नु हिडिदुकॊण्डनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. mahaakapiH = Hanuma the great ape; samchukopa = was enraged; muShTi prahaareNa = by the blow of his fist; kupitaH cha = enraged as he was; nijagraaha = he seized hold of; raakShasarShabham = that foremost of demons; kiriiTe = by his head covered with diadem.

अनुवादः

Enraged as he was by the blow of Trishiras’s fist, Hanuma seized hold of Trishira the foremost of demons by his head covered by his diadem.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन
किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि ।
क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतोऽनिलस्य
त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ॥ ४७ ॥

स तस्य शीर्षाण्य् असिना शितेन । किरीट जुष्टानि सकुण्डलानि । क्रुद्धःप्रचिच्चेद सुतो अनिलस्य । त्वष्टुःसुतस्य इव शिरांसि शक्रः ॥ ६-७०-४७

फिर तो जैसे पूर्वकालमें इन्द्रने त्वष्टाके पुत्र विश्वरूपके तीनों मस्तकोंको वज्रसे काट गिराया था, उसी प्रकार कुपित हुए पवनपुत्र हनुमान् ने रावणपुत्र त्रिशिराके किरीट और कुण्डलोंसहित तीनों मस्तकोंको तीखी तलवारसे काट डाला ॥ ४७ ॥

हिन्दॆ इन्द्रनु त्वष्टान पुत्र विश्वरूपन मूरु मस्तकगळन्नु वज्रदिन्द कत्तरिसिदन्तॆ कुपितनाद हनुमन्तनु रावण पुत्र त्रिशिरन किरीट कुण्डलगळ सहित मूरु तलॆगळन्नु हरितवाद खड्गदिन्द कत्तरिसि हाकिदनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. saH = that; kruddhaH = enraged; anilasya sutaH = Hanuma the son of wind-god; prachichchheda = chopped off; shitena asinaa = with the sharp sword; tasya shiirShaaNi = his (three) heads; kiriiTa juShTaani = furnished with diadems; sakuN^Dalaani = and ear-rings; shakraH iva = like Indra the lord of celestials (chopped off); shiraamsi = the heads; tvaShTuH sutasya = of Vishvarupa the son of Tvashta.

अनुवादः

That enraged Hanuma the son of wind-god chopped off with that sharp sword, his three heads furnished with diadems and ear-rings, like Indra the lord of celestials chopped off the heads of Vishvarupa the son of Tvashta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानि
प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।
पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोः पृथिव्यां
ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात् ॥ ४८ ॥

तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानि
प्रदीप्तवैश्चानरलोचनानि ।
पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोः पृथिव्यां
ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात् ॥

तान्यायत अक्षाण्य् अग सम्निभानि । प्रदीप्त वैश्वानर लोचनानि । पेतुःशिरांसि इन्द्र रिपोर् धरण्याम् । ज्योतीम्षि मुक्तानि यथा अर्क मार्गात् ॥ ६-७०-४८

उन मस्तकोंकी सभी इन्द्रियाँ विशाल थीं । उनकी आँखें प्रज्वलित अग्निके समान उद्दीप्त हो रही थीं । उस इन्द्रद्रोही त्रिशिराके वे तीनों सिर उसी प्रकार पृथ्वीपर गिरे, जैसे आकाशसे तारे टूटकर गिरते हैं ॥ ४८ ॥

आ मस्तकगळ इन्द्रियगळु विशालवागिद्द, कण्णुगळु उरियुव बॆङ्कियन्तॆ इद्दवु. आ इन्द्रद्रोहि त्रिशिरन मूरु तलॆगळु आकाशदिन्द बीळुव नक्षत्रगळन्तॆ पृथिविगॆ बिद्दु बिट्टवु.॥48॥

पदच्छेदः

48. taani shiraamsi = those heads; indraripoH = of Trishira the enemy of Indra; aayataakShaaNi = having longish organs of senses; aga samnibhaani = which were mountain-like; pradiipta vaishvaanara lochanaani = and having fire-like blazing eyes; petuH = fell; pR^ithivyaam = on earth; jyotiimShi yathaa = like planets and stars; muktaani = drop; arkamaargaat = from the track of the sun.

अनुवादः

Those mountain-like heads of Trishira the enemy of Indra, having longish organs of senses and having fire-like blazing eyes, fell down on earth, as planets and stars drop from the track of the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे
हनूमता शक्रपराक्रमेण ।
नेदुः प्लवङ्गाः प्रचचाल भूमी
रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥ ४९ ॥

तस्मिन्हते देवरिपौ त्रिशीर्षे
हनूमता शक्रपराक्रमेण ।
नेदुः प्लवङ्गाः प्रचजाल भूमी
रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ॥

देवद्रोही त्रिशिरा जब इन्द्रतुल्य पराक्रमी हनुमान् जी के हाथसे मारा गया, तब समस्त वानर हर्षनाद करने लगे, धरती काँपने लगी तथा राक्षस चारों दिशाओंकी ओर भाग चले ॥ ४९ ॥

देवद्रोहि त्रिशिरनु इन्द्रतुल्य हनुमन्तन कैयिन्द हतनादाग समस्तवानरु हर्षनाद माडतॊडगिदरु. भूमि नडुगितु, राक्षसरॆल्लरू दिक्कापालागि ओडिहोदरु.॥49॥

हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम् ।
हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ॥ ५० ॥
चुकोप परमामर्षी मत्तो राक्षसपुङ्गवः ।
जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं तदा ॥ ५१ ॥

त्रिशिरा तथा महोदरको मारा गया देख और दुर्जय वीर देवान्तक एवं नरान्तकको भी कालके गालमें गया हुआ जान अत्यन्त अमर्षशील राक्षसशिरोमणि मत्त (महापार्श्व) कुपित हो उठा । उसने एक तेजस्विनी गदा हाथमें ली, जो सम्पूर्णतः लोहेकी बनी हुई थी ॥

त्रिशिर मत्तु महोदरनु सत्तुहोदुदन्नु नोडि, दुर्जय वीर देवान्तक, नरान्तकरु कालक्कॆ तुत्तादुदन्नु तिळिद अत्यन्त असहनॆयिन्द राक्षस श्रेष्ठ मत्त (महापार्श्व)नु कुपितनादनु. अवनु ऒन्दु उक्किन तेजस्वी गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डनु.॥50-51॥

पदच्छेदः

49; 50. dR^iSTva = seeing; Trishira = Trishira; hatam = killed; athaapi = and even; Mahodara (killed); prekShya devaantaka naraantakau = as also seeing Devantaka and Narantaka; duraadharShau = the invincible ones; hatau = killed; mattaH = Matta; raakShasa puN^gavaH = the foremost of demons; chukopa = was enraged; paramaamarShii = with indignation.

अनुवादः

When that Trishira, the enemy of celestials, having a prowess equal to that of Indra was killed, the monkeys made a loud noise. The earth trembled. Then, the demons ran away everywhere. Seeing Trishira, Mahodara and the invincible Devantaka killed, Matta (Mahaparshva) was enraged with indignation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम् ।
विराजमानां विपुलां शत्रुशोणिततर्पिताम् ॥ ५२ ॥

उसपर सोनेका पत्र जड़ा हुआ था । युद्धस्थलमें पहुँचनेपर वह शत्रुओंके रक्त और मांसमें सन जाती थी । उसका आकार विशाल था । वह सुन्दर शोभासे सम्पन्न तथा शत्रुओंके रक्तसे तृप्त होनेवाली थी ॥ ५२ ॥

अदन्नु चिन्नद तगडिनिन्द हॊदिसलागित्तु. युद्धदल्लि शत्रुगळ रक्त-मांसगळिन्द ऒद्दॆयागित्तु. विशाल आकारद अदु सुन्दर शोभॆयिन्द कूडिद्दु, शत्रुगळ रक्त दिन्द तृप्तवागुत्तित्तु.॥52॥

तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम् ।
ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ॥ ५३ ॥

उसका अग्रभाग तेजसे प्रज्वलित होता था । वह लाल रंगके फूलोंसे सजायी गयी थी तथा ऐरावत, पुण्डरीक और सार्वभौम नामक दिग्गजोंको भी भयभीत करनेवाली थी ॥ ५३ ॥

अदर अग्रभाग तेजदिन्द प्रज्वलितवागित्तु. कॆम्पु हूवुगळिन्द अदन्नु सिङ्गरिसित्तु. अदु ऐरावत, पुण्डरीक, सार्वभौम ऎम्ब दिग्गजरन्नु भयपडिसुवन्तहुदागित्तु.॥53॥

पदच्छेदः

51. 52. 53. tadaa = then; jagraaha = (he) was holding; gadaam = a mace; archiShmatiim = which was resplendent; sarvaayasiim = completely made of iron; hema parikShiptaam = wound round with golden wires; maamsashoNita phenilaam = filled with a forth of flesh and blood; viraajamaanam = shining; vipulaam = large; shatrushoNita tarpitaam = satiated with the blood of advesaries; sampradiiptaagraam = the upper most part of it blazing; tejasaa = with splendour; raktamaalyavibhuuShitaam = decked with garlands of ed flowers; airaavata mahaapadma saarvabhauma bhayaavahaam = and which frightened the elephants supporting different quarters like Airavata; Mahapadma and Sarvabhauma.

अनुवादः

Then, Mahaparshva was holding a large mace, which was resplendent, completely made of iron, wound round with golden wires, filled with a froth of flesh and blood, satiated with the blood enemies, the upper most part of which was blazing with splendour, decked with red coloured garlands and which frightened the elephants supporting the quarters like Airavata, Mahapadma and Sarvabhauma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गदामादाय सङ्क्रुद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः ।
हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ॥ ५४ ॥

गदाम् आदाय सम्क्रुद्धो महा पार्श्वो महा बलः । हरीन् समभिदुद्राव युग अन्त अग्निर् इव ज्वलन् ॥ ६-७०-५४

उस गदाको हाथमें लेकर क्रोधसे भरा हुआ राक्षस-शिरोमणि मत्त (महापार्श्व) प्रलयकालकी अग्निके समान प्रज्वलित हो उठा और वानरोंकी ओर दौड़ा ॥ ५४ ॥

आ गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु क्रोधगॊण्ड राक्षसश्रेष्ठ मत्त (महापार्श्व)नु प्रळयकालद अग्नियन्तॆ प्रज्वलितनागि वानरर कडॆगॆ धाविसिदनु.॥54॥

पदच्छेदः

54. aadaaya = taking; godaam = the mace; samkruddhaH = the enraged; mattaH = Matta; raakShasapuN^gavaH = the foremost of demons; samabhidudraava = went quickly; harrin = to the monkeys; jvalan yugaantaagniriva = like the blazing five at the end of the world.

अनुवादः

Taking that mace, the enraged Matta, the foremost of demons, went quickly to the monkeys like the blazing fire at the end of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथर्षभः समुत्पत्य वानरो रावणानुजम् ।
मत्तानीकमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ॥ ५५ ॥

अथ ऋषयःसमुत्पत्य वानरो रवण अनुजम् । महा पार्श्वम् उपागम्य तस्थौ तस्य अग्रतो बली ॥ ६-७०-५५

तब ऋषभ नामक बलवान् वानर उछलकर रावणके छोटे भाई मत्तानीक (महापार्श्व)-के पास आ पहुँचे और उसके सामने खड़े हो गये ॥ ५५ ॥

आग ऋषिभनॆम्ब बलवन्त वानरनु नॆगॆदु रावणन तम्म मत्तानीक (महापार्श्व)न बळिगॆ बन्दु अवन ऎदुरिगॆ निन्तुकॊण्डनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. atha = then; balii = the strong; R^iShabhaH = Rishabha; vaanaraH = a monkey; utpatya = jumping up; tasthau = stood; agrataH = in front; tasya = of him; upaagamya = having approached; mattaaniikam = Mattanika; raavaNaanujam = the younger brother of Ravana.

अनुवादः

Then, a strong monkey called Rishabha came jumping and stood in front of that Mattanika (Mahaparshva), the younger brother of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया ॥ ५६ ॥

तम् पुरस्तात् स्थितम् दृष्ट्वा वानरम् पर्वत उपमम् । आजघान उरसि क्रुद्धो गदया वज्र कल्पया ॥ ६-७०-५६

पर्वताकार वानरवीर ऋषभको सामने खड़ा देख कुपित हुए महापार्श्वने अपनी वज्रतुल्य गदासे उनकी छातीपर प्रहार किया ॥ ५६ ॥

ऎदुरिगॆ निन्तिरुव पर्वताकार वानरवीर ऋषननन्नु नोडि कुपितनाद महापाश्वनु तन्न वज्रदन्तह गदॆयिन्द अवन ऎदॆगॆ प्रहरिसिदनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. kruddhaH = enraged; dR^ishTvaa = in seeing; vaanaram = that R^ishabha; parvatopamam = looking like a mountain; sthtam = standing; purastaat = before him; ajaghaana = (Mahaparshva) struck; urasi = in his breast; gadayaa = with a mace; vajrakalpayaa = equaling a thunderbolt.

अनुवादः

Enraged in seeing that Rishabha, looking like a mountain, standing before him, Mahaparshva struck him upon his breast with a mace equaling a thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः ।
भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु ॥ ५७ ॥

स तया अभिहतस् तेन गदया वानर ऋषभः । भिन्न वक्षाःसमाधूतःसुस्राव रुधिरम् बहु ॥ ६-७०-५७

उसकी उस गदाके आघातसे वानरशिरोमणि ऋषभका वक्षःस्थल क्षत-विक्षत हो गया । वे काँप उठे और अधिक मात्रामें खूनकी धारा बहाने लगे ॥ ५७ ॥

अवन गदाघात दिन्द वानरश्रेष्ठ ऋषभन वक्षःस्थळवु क्षत-विक्षतवायितु. अवनु नडुगिहोदनु. मत्तु हॆच्चागि रक्त हरियतॊडगितु.॥57॥

पदच्छेदः

57. abhihataH = struck; tayaa gadayaa = by that mace; tena = by him; saH = that; vaanararShabhaH = Rishabha; the foremost of monkeys; bhinnavakShaaH = had his breast broken; samaadhuutaH = was trembled; susraava = and exuded; rudhiram = blood; bahu = profusely.

अनुवादः

When he struck with his mace, the breast of that Rishabha the foremost of demons was broken. He then trembled and exuded blood profusely.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सम्प्राप्य चिरात् सञ्ज्ञामृषभो वानरेश्वरः ।
क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत ॥ ५८ ॥

स सम्प्राप्य चिरात् सम्ज्नाम् ऋषभो वानर ऋषभः । क्रुद्धो विस्फुरमाण ओष्ठो महा पार्श्वम् उदैक्षत ॥ ६-७०-५८

बहुत देरके बाद होशमें आनेपर वानरराज ऋषभ कुपित हो उठे और महापार्श्वकी ओर देखने लगे । उस समय उनके ओठ फड़क रहे थे ॥ ५८ ॥

स्वल्प हॊत्तिनल्लि ऎच्चरगॊण्डु वानरराज ऋषभनु कुपितनागि महा पाश्वन कडॆगॆ नोडिदनु. आग अवनु तुटिगळु अदुरुत्तिद्दवु.॥58॥

पदच्छेदः

58. saH R^iShabhaH = that Rishabha; vaanareshvaraH = the supreme monkey; praapya = regained; samjJNaam = his consciousness; chiraat = after a long while; kruddhaH = and enraged as he was; visphura maaNauShThaH = with his lips quivering; udaikShata = looked towards; mahaapaarshvam = Mahaparshva.

अनुवादः

That Rishabha, the supreme monkey regained his consciousness after a long while and enraged as he was with his lips quivering, looked towards Mahaparshva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्य
तं राक्षसं वानरवीरमुख्यः ।
संवर्त्य मुष्टिं सहसा जघान
बाह्वन्तरे शैलनिकाशरूपः ॥ ५९ ॥

स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्य । तं राक्षसम् वानरवीरमुख्य । संवर्त्य मुष्टिम् सहसा जघान् । बाह्वतरे शैलनिकाशरूपः ॥ ६-७०-५९

वानरवीरोंमें प्रधान ऋषभका रूप पर्वतके समान जान पड़ता था । वे बड़े वेगशाली थे । उन्होंने वेगपूर्वक उस राक्षसके पास पहुँचकर मुक्का ताना और सहसा उसकी छातीपर प्रहार किया ॥ ५९ ॥

वानरवीररल्लि प्रधानवाद ऋषभन रूपवु पर्वतदन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु. वेगशालियाद अवनु वेगदिन्द आ राक्षसन बळिगॆ होगि मुष्टिबिगिदु अवन ऎदॆगॆ प्रहरिसिदनु.॥59॥

पदच्छेदः

59. vegavaan = that swift; vaanaraviira mukhyaH = Rishabha; the chief of monkey-warriors; shailanikaasharuupaH = with a mountain-like form; vegavat = speedily; abhyupetya = approaching; samvartya = and tightening; muShTim = his fist; jaghaana = struck; sahasaa = quickly; baahvantare = on the chest; tam raakShasam = of that demon.

अनुवादः

That Rishabha, the supreme monkey regained his consciousness after a long while and enraged as he was with his lips quivering, looked towards Mahaparshva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कृत्तमूलः सहसेव वृक्षः
क्षितौ पपात क्षतजोक्षिताङ्गः ।
तां चास्य घोरां यमदण्डकल्पां
गदां प्रगृह्याशु तदा ननाद ॥ ६० ॥

स कृत्तमूलः सहसेव वृषः । क्षितौ पपात क्षतजोक्षिताङ्गह् । ताम् चास्य घोराम् यमदण्डकल्पाम् । गदां प्रगृह्याशु तदा ननाद ॥ ६-७०-६०

फिर तो महापार्श्व जड़से कटे हुए वृक्षकी भाँति सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ा । उसके सारे अङ्ग रक्तसे नहा उठे । इधर ऋषभ उस निशाचरकी यमदण्डके समान भयंकर गदाको शीघ्र ही हाथमें लेकर जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ ६० ॥

अदरिन्द महापार्श्वनु बेरु तुण्डाद वृक्षदन्तॆ नॆलक्कॆ बिद्दु बिट्टनु. अवन सर्वाङ्गवु रक्तदिन्द तॊय्दु होगित्तु. इत्त ऋषभनु आ निशाचरन यमदण्डदन्तॆ इद्द भयङ्कर गदॆयन्नु शीघ्रवागि कित्तुकॊण्डु जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु.॥60॥

पदच्छेदः

60. kShatajokShitaaNgaH = with his body drenched in blood; saH = that Mahaparshva; papaata = fell; sahasaa = suddenly; kShitau = on the ground; vR^ikShaH iva = like a tree; kR^ittamuulaH = with its root cut off; tadaa = then; pragR^ihya = taking; aashu = quickly; asya taam gadaam = his mace; ghoraam yamadaN^Da kalpaan = which was looking like a terrific Yama’s rod; nanaada = he roared loudly.

अनुवादः

With his body drenched in blood, that Mahaparshva suddenly fell unconscious on the ground, like a tree with its root cut off. Then, taking quickly Mahaparshva’s mace, which was looking like Yama’s rod, he roared loudly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुहूर्तमासीत् स गतासुकल्पः
प्रत्यागतात्मा सहसा सुरारिः ।
उत्पत्य सन्ध्याभ्रसमानवर्ण-
स्तं वारिराजात्मजमाजघान ॥ ६१ ॥

मुहूर्तमासीत् स गतासुकल्पः
प्रत्यागतात्मा सहसा सुरारिः ।
उत्पत्य सन्ध्याभसमानवर्ण-
स्तं वारिराजात्मजमाजघान ॥

मुहूर्तमासीत्स गतासुकल्पः । प्रत्यागाअत्मा सहसा सुरारिः । उत्पत्य संध्याभ्रसमानवर्ण । स्तं वारिराजात्मजमाजघान ॥ ६-७०-६१

देवद्रोही महापार्श्व दो घड़ीतक मुर्देकी भाँति पड़ा रहा । फिर होशमें आनेपर वह सहसा उछलकर खड़ा हो गया । उसका रक्तरञ्जित शरीर संध्याकालके बादलोंके समान लाल दिखायी देता था । उसने वरुणपुत्र ऋषभको गहरी चोट पहुँचायी ॥ ६१ ॥

देवद्रोहि महापार्श्वनु मुहूर्त मात्र हॆणदन्तॆ बिद्दिद्दनु. मत्तॆ ऎच्चरगॊण्डु अवनु कूडले नॆगॆदु निन्तुकॊण्डनु. अवन रक्तरञ्जित शरीरवु सन्ध्याकालद मोडदन्तॆ कॆम्पागि कण्डुबरुत्तित्तु. अवनु वरुणपुत्र ऋषभनिगॆ बलवागि हॊडॆदनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. saH = that Mahaparshva; aasiit = remained; gataasukalpaH = as though he was dead; muhuurtaH = for a while; utpatya = springing; sahasaa = suddenly; suraariH = that demon; samdhyaabhrasamaana varNaH = whose colour resembled an evening cloud; pratyaagataatmaa = after regaining his consciousness; aajaghaana = struck; tam = that; vaariraajaatmajam = Rishabha; the son of Varuna the lord of waters.

अनुवादः

Mahaparshva remained as though he was dead for a while. Springing suddenly after regaining his consciousness, that demon, whose colour resembled his consciousness, that demon, whose colour resembled an evening cloud, struck that Rishabha, the son of Varuna the lord of waters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मूर्च्छितो भूमितले पपात
मुहूर्तमुत्पत्य पुनः ससञ्ज्ञः ।
तामेव तस्याद्रिवराद्रिकल्पां
गदां समाविध्य जघान सङ्ख्ये ॥ ६२ ॥

स मूर्छितो भूमितले पपात
मुहूर्तमुत्पत्य पुनः ससञ्ज्ञः ।
तामेव तस्याद्रिवराद्रिकल्पां
गदां समाविध्य जघान सङ्ख्ये ॥

स मूर्चितो भूमितले पपात । मुहूर्तमुत्पत्य पुनः ससम्ज्ञः । तामेव तस्याद्रिवराद्रिकल्पाम् । गदाम् समाविध्य जघान सम्ख्ये ॥ ६-७०-६२

उस चोटसे ऋषभ मूर्च्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़े । दो घड़ीके बाद होशमें आनेपर वे पुनः उछलकर सामने आ गये और उन्होंने युद्धस्थलमें महापार्श्वकी उसी गदाको, जो किसी पर्वतराजकी चट्टानके समान जान पड़ती थी, घुमाकर उस निशाचरपर दे मारा ॥ ६२ ॥

आ एटिनिन्द ऋषभनु मूर्छितनागि नॆलक्कॆ बिद्दनु. ऎरडु गळिगॆयल्लि ऎच्चरगॊण्डु अवनु पुनः नॆगॆदु मुन्दॆ बन्दु युद्धदल्लि पर्वतद बण्डॆयन्तिद्द महापाश्वद गदॆयन्नु गरगरनॆ तिरुगिसुत्ता अवरिन्द निराचरनन्नु प्रहरिसिदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. saH = that Rishabha; papaata = fell; murchhitaH = unconscious; muhuurtam = for a while; bhuumitale = on the ground; utpatya = rising; sasamJNaH = after regaining consciouness; samaavidhya = and tightly holding; taam gadaameva = just that mace; tasya = of his; adrivaraadrikalpam = which was looking like a large mountain-peak; jaghaana = he banged (Mahaparshva); samkhye = in the battle.

अनुवादः

That Rishabha fell unconscious for a while on the ground. Rising after regaining consciousness and tightly holding just the same mace, which was looking like a large mountain-peak, banged it on Mahapatra in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तस्य रौद्रा समुपेत्य देहं
रौद्रस्य देवाध्वरविप्रशत्रोः ।
बिभेद वक्षः क्षतजं च भूरि
सुस्राव धात्वम्भ इवाद्रिराजः ॥ ६३ ॥

उसकी उस भयंकर गदाने देवता, यज्ञ और ब्राह्मणसे शत्रुता रखनेवाले उस रौद्र-राक्षसके शरीरपर चोट करके उसके वक्षःस्थलको विदीर्ण कर दिया । फिर तो जैसे पर्वतराज हिमालय गेरु आदि धातुओंसे मिला हुआ जल बहाता है, उसी प्रकार वह भी अधिक मात्रामें रक्त बहाने लगा ॥

देवतॆ, यज्ञ, ब्राह्मणर शत्रुवाद आ रौद्र राक्षसन शरीरद मेलॆ आ भयङ्कर गदॆयिन्द हॊडॆदु वक्षःस्थळवन्नु विदीर्णगॊळिसिदनु. मत्तॆ पर्वतराज हिमालयवु गैरिकादि धातुगळन्नु हरिसुवन्तॆ राक्षसन शरीरदिन्द रक्त हरिय तॊडगितु.॥63॥

पदच्छेदः

63. sau raudraa = that terrific mace; samupetya = reaching; deham = the body; tasya = of that Mahaparshva = roudrasya = the fierce demon; devaadhvaraviprashatro = the enemy of celestials; sacrifices and Brahmanas; bibheda = broke; vakShaH = his chest; susraava = (He) exuded; bhuuri kShatajam = copious blood; adriraajaH iva = like a supreme mountain; dhaatvambhaH = exuding; water full of minerals.

अनुवादः

That terrific mace, reaching the body of Mahaparshva, the fierce demon, the enemy of celestials, sacrificial rites and Brahmanas, broke his chest. Mahaparshva started exuding copious blood, as a supreme mountain exudes water full of minerals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः ।
तां गृहीत्वा गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः ॥ ६४ ॥
मत्तानीकं महात्मा स जघान रणमूर्धनि ।

अभिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः । ताम् गृहीत्वा गदाम् भीमाम् आविध्य च पुनःपुनः ॥ ६-७०-६४ मत्त अनीकम् महा पार्श्वम् जघान रण मूर्धनि ।

उस समय उस राक्षसने महामना ऋषभके हाथसे अपनी गदा लेनेके लिये उनपर धावा किया; किंतु ऋषभने उस भयानक गदाको हाथमें लेकर बारंबार घुमाया और बड़े वेगसे महापार्श्वपर आक्रमण किया । इस तरह उन महामनस्वी वानर-वीरने युद्धके मुहानेपर उस निशाचरकी जीवन-लीला समाप्त कर दी थी ॥ ६४ १/२ ॥

आग आ राक्षसननु महामना ऋषभन कैयिन्द तन्न गदॆयन्नु कित्तुकॊळ्ळलु अवन मेलॆ आक्रमण माडिदनु. आदरॆ ऋषभनु आ भयानक गदॆयन्नु पदे पदे तिरुगिसुत्ता, वेगवागि महापार्श्वन मेलॆ आक्रमण माडिदनु. हीगॆ आ महामनस्वी वानरवीरनु अदे गदॆयिन्द आ निशाचरनन्नु संहरिसिबिट्टनु.॥64॥

पदच्छेदः

64. mahaatmaa = the great-souled; saH = Rishabha; abhidudraava = quickly ran towards; gadaam = the mace; tasya mahaatmanaH = of that mighty Mahaparshva; gR^ihiivaa = seizing; taam bhiimaam gadaam = that dreadful mace; aavidhya = and striking on the floor; punaH punaH = againg and again; jaghaana = he struck; mattaniikam = Mattanika (Mahaparshva); raNamuurdhani = in the battle-front.

अनुवादः

The great souled Rishabha quickly ran towards the mace of that mighty Mahaparshva. Seizing that dreadful mace and striking it repeatedly on the floor, he struck it on Mahaparshva in the battle-front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स स्वया गदया भग्नो विशीर्णदशनेक्षणः ॥ ६५ ॥
निपपात तदा मत्तो वज्राहत इवाचलः ।

स स्वया गदया भिन्नो विकीर्ण दशन ईक्षणः । निपपात महा पार्श्वो वज्र आहत;इव अचलः ॥ ६-७०-६५

अपनी ही गदाकी चोट खाकर महापार्श्वके दाँत टूट गये और आँखें फूट गयीं । वह वज्रके मारे हुए पर्वत-शिखरकी भाँति तत्काल धराशायी हो गया ॥ ६५ १/२ ॥

तन्न गदॆयिन्दले एटु तिन्दु महापाश्वन हल्लुमुरिदु, कण्णु ऒडॆदु होदवु. अवनु वज्रप्रहारदिन्द उरुळुव पर्वत शिखरदन्तॆ तत्काल धराशायियादनु.॥65॥

पदच्छेदः

65. bhagnaH = struck; svayaa gadayaa = by his own mace; saH mattaH = that Mahaparshva; vishiirNa dashanekShaNaH = with his teeth and eyes fallen out; nipapaata = fell down; achalaH iva = like a mountain; vajraahataH = struck by a thunderbolt.

अनुवादः

Struck by his own mace, that Mahaparshva with his teeth and eyes fallen out, fell down like a mountain struck by a thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि ।
पतिते राक्षसे तस्मिन् विद्रुतं राक्षसं बलम् ॥ ६६ ॥

विशीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि ।
पतिते राक्षसे तस्मिन्विद्रुतं रक्षसां बलम् ॥

विदीर्णनयने भूमौ गतस्त्त्वे गतायुषि । पतिते राक्षसे तस्मिन् विद्रुतं राक्षसम् बलम् ॥ ६-७०-६६

जिसकी आँखें नष्ट और चेतना विलुप्त हो गयी थी, वह राक्षस महापार्श्व जब गतायु होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा, तब राक्षसोंकी सेना सब ओर भाग चली ॥ ६६ ॥

कण्णुगळु नाशवागि, चैतन्य उडुगि आ राक्षस महापार्श्वनु सत्तु नॆलक्कॆ बिद्दाग राक्षसर सैन्यवु दिक्कापालागि ओडिहोयितु.॥66॥

पदच्छेदः

66. tasmin raakShase = (When) that demon; gata sattve = depleted his strength; vidiirNanayane = with his eyes burst open; gataayuShi = his long life gone away; patite = and fallen; bhuumau = on the ground; raakShasam balam = the demoniac army; vidrudatam = ran away.

अनुवादः

When that demon depleted his strength, burst open his eyes, with his long life gone away and fallen down on the ground, the army of demons ran away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य
तन्नैर्ऋतानां बलमर्णवाभम् ।
त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं
दुद्राव भिन्नार्णवसन्निकाशम् ॥ ६७ ॥

तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य । तन् नैरृतानाम् बलम् अर्णव आभम् । त्यक्त आयुधम् केवल जीवित अर्थम् । दुद्राव भिन्न अर्णव सम्निकाशम् ॥ ६-७०-६७

रावणके भाई महापार्श्वका वध हो जानेपर राक्षसोंकी वह समुद्रके समान विशाल सेना हथियार फेंककर केवल जान बचानेके लिये सब ओर भागने लगी, मानो महासागर फूटकर सब ओर बहने लगा हो ॥ ६७ ॥

रावणन तम्म महापाश्वन वधॆयादाग समुद्रदन्तह राक्षसर विशाल सैन्यवु आयुधगळन्नु ऎसॆदु, प्राण उळिसिकॊळ्ळलु, आणॆकट्टु ऒडॆदु नीरु ऎल्लॆडॆ हरियुवन्तॆ कण्ड कण्ड कडॆगॆ ओडतॊडगिदरु.॥67॥

पदच्छेदः

67. tasmin = (When) that Mahaparshva; ravaNasya bhaatari = the brother of Ravana; hate = was killed; tat balam = that army; nairR^itaanaam = of demons; arNavaabham = which was as extensive as an ocean; tyaktaayudham = abandoning their weapons; dudraava = ran away; kevala jiivitaartham = just considered with their lives; bhinnaarNavasamnikaasham = like a sea which has burst its shores.

अनुवादः

When that Mahaparshva was killed, that army of demons, which was as extensive as an ocean, abandoning their weapons in the battle-field, fled for mere lives, like a sea which has burst its shores.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः ॥ ७० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऎप्पत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥70॥