०६९ नरान्तकवधः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

As Ravana is lamenting over the death of Kumbhakarna, Trishira (one of Ravana’s sons) consoles him and says that he will go to the battle-field and kill Rama. Hearing the words of Trishira, Ravana’s other sons (Devantaka, Narantaka and Atikaya) also come forward to join the fight. Then Ravana sends all them to the battle. He also sends Mahodara and Mahaparshva, his brothers to guard his sons. Mighty demons accompany them. The demons release arrows towards the monkeys, who see the demons coming in elephants, horses and chariots. The monkeys take huge rocks and trees to fight with the demons. Seeing several demons being killed in battle, Narantaka enters the field with his javelin and kills several monkeys. Meanwhile, those monkeys who were thrown down unconscious by Kumbhakarna earlier regain their consciousness and approach Sugreeva for help. Then, Sugreeva sends Angada for the fight. Narantaka hurls his javelin towards Angada’s chest, but the javelin breaks and falls down. Angada strikes Narantaka’s horse with his hand and the horse falls down dead. Then, Angada and Narantaka exchange the blows of their fists on each other in battle and finally, Narantaka dies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

69. रावणके पुत्रों और भाइयोंका युद्धके लिये जाना और नरान्तकका अङ्गदके द्वारा वध

एवं विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
श्रुत्वा शोकाभिभूतस्य त्रिशिरा वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥

एवम् विलपमानस्य रावणस्य दुरात्मनः । श्रुत्वा शोक अभितप्तस्य त्रिशिरा वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ६-६९-१

दुरात्मा रावण जब शोकसे पीड़ित हो इस प्रकार विलाप करने लगा, तब त्रिशिराने कहा— ॥ १ ॥

दुरात्मनाद रावणनु शोकपीडितनागि हीगॆ विलाप माडुत्तिरुवाग श्रिशिरनु हेळिदनु-॥1॥

एवमेव महावीर्यो हतो नस्तातमध्यमः ।
न तु सत्पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान् ॥ २ ॥

एवम् एव महा वीर्यो हतो नस् तात मध्यमः । न तु सत् पुरुषा राजन् विलपन्ति यथा भवान् ॥ ६-६९-२

‘राजन्! इसमें संदेह नहीं कि हमारे मझले चाचा, जो इस समय युद्धमें मारे गये हैं, ऐसे ही महान् पराक्रमी थे; परंतु आप जिस प्रकार रोते-कलपते हैं, उस तरह श्रेष्ठ पुरुष किसीके लिये विलाप नहीं करते हैं ॥ २ ॥

पदच्छेदः

2. evam eva = truly in such a manner; mahaaviiryaH = the highly valiant Kumbhakarna; naH taatamadhyamaH = the middle of our father and uncles; hataH = has been killed; raajan = O king!; tu = But; satpuruSaaH = a good persons; bhavaan yathaa = like you; na vilapanti = do not lament.

अनुवादः

“Truly in such a manner, the highly valiant Kumbhakarna, (the middle of our father and uncles) has been killed. But good persons like you do not lament as you are doing, O king!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजने! नम्म चिक्कप्पनाद महावीर्यवन्तनागिद्दरू ईग युद्धदल्लि हतनादुदरल्लि सन्देहविल्ल. आदरॆ नीवु अळुत्ता प्रलापिसिदन्तॆ श्रेष्ठपुरुषरु विलाप माडुवुदिल्ल.॥.॥

नूनं त्रिभुवनस्यापि पर्याप्तस्त्वमसि प्रभो ।
स कस्मात् प्राकृत इव शोचस्यात्मानमीदृशम् ॥ ३ ॥

नूनम् त्रिभुवनस्य अपि पर्याप्तस् त्वम् असि प्रभो। स कस्मात् प्राकृत;इव शोकस्य आत्मानम् ईदृशम् ॥ ६-६९-३

‘प्रभो! निश्चय आप अकेले ही तीनों लोकोंसे भी लोहा लेनेमें समर्थ हैं; फिर इस तरह साधारण पुरुषकी भाँति क्यों अपने-आपको शोकमें डाल रहे हैं? ॥ ३ ॥

प्रभो! निश्चयवागि मूरु लोकगळन्नु ऎदुरिसि निल्लुव सामर्थ्य निम्मल्लिदॆ. हागिरुवाग हीगॆ साधारण पुरुषरन्तॆ एकॆ शोकिसुत्तिरुविरि.॥3॥

पदच्छेदः

3. prabho = O Lord!; tvam = you; paryaaptaH asi = are capable (of conquering); tribhuvanasya api = even the three words; kasmaat = why; iidR^isham saH = are you as such; shochasi = lamenting; aatmaanam = about yourself; praakR^itaH iva = as a common person?

अनुवादः

“O Lord! You are capable of conquering even the three worlds. Why are you, as such, lamenting about yourself, as a common person?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मदत्तास्ति ते शक्तिः कवचं सायको धनुः ।
सहस्रखरसंयुक्तो रथो मेघसमस्वनः ॥ ४ ॥

ब्रह्म दत्ता अस्ति ते शक्तिः कवचः सायको धनुः। सहस्र खर सम्युक्तो रथो मेघ सम स्वनः ॥ ६-६९-४

‘आपके पास ब्रह्माजीकी दी हुई शक्ति, कवच, धनुष तथा बाण हैं; साथ ही मेघ-गर्जनाके समान शब्द करनेवाला रथ भी है, जिसमें एक हजार गदहे जोते जाते हैं ॥ ४ ॥

ब्रह्मदेवरु कॊट्टिरुव शक्ति, कवच, धनुर्बाणगळु निम्मल्लिवॆ; जॊतॆगॆ मेघगर्जनॆयन्तॆ शब्द माडुव रथवू इदॆ. अदक्कॆ ऒन्दु साविर कत्तॆगळन्नु कट्टलागुत्तदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. te = to you; asti = is; shaktiH = javelin; brahmadatta = given by Brahma; kavacham = an armour; saayakaH = arrow; dhanuH = the bow; rathaH = a chariot; sahsra khara samyuktaH = yoked to a thousand donkeys; meghasamasvanaH = with a sound resembling the rumbling of a cloud.

अनुवादः

“You do continue to have a javelin given by Brahma, an armour, a bow and an arrow together with a chariot yoked to a thousand donkeys, emitting a sound resembling the rumbling of a cloud.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वयासकृद्धि शस्त्रेण विशस्ता देवदानवाः ।
स सर्वायुधसम्पन्नो राघवं शास्तुमर्हसि ॥ ५ ॥

त्वया असकृद् विशस्तेण विशस्ता देव दानवाः। स सर्व आयुध सम्पन्नो राघवम् शास्तुम् अर्हसि ॥ ६-६९-५

‘आपने एक ही शस्त्रसे देवताओं और दानवोंको अनेक बार पछाड़ा है, अतः सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंसे सुसज्जित होनेपर आप रामको भी दण्ड दे सकते हैं ॥ ५ ॥

नीवु ऒन्दे शस्त्रदिन्द देव-दानवरन्नु अनेक सल पराजयगॊळिसिरुविरि. आद्दरिन्द ऎल्ल प्रकारद अस्त्र-शस्त्रगळिन्द सुसज्जितनाद्दरिन्द नीवु रामनन्नु दण्डिसबल्लिरि.॥5॥

पदच्छेदः

5. asakR^it = several times; devadaanavaaH = the celestials and giants; vishastaaH hi = were indeed destroyed; tvayaa = by you; shastreNa = with your weapons; saH = you as such; sarvaayudha sampannaH = endowed with all weapons; arhasi = are worthy; shaastum = to kill; raaghavam = Rama.

अनुवादः

“The celestials and giants were indeed destroyed several times by you with your various types of weapons. As such, you can punish Rama, when endowed with all weapons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं तिष्ठ महाराज निर्गमिष्याम्यहं रणे ।
उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगानिव ॥ ६ ॥

कामम् तिष्ठ महा राज निर्गमिष्यामि अहम् रणम्। उद्धरिष्यामि ते शत्रून् गरुडः पन्नगान् इह ॥ ६-६९-६

‘अथवा महाराज! आपकी इच्छा हो तो यहीं रहें । मैं स्वयं युद्धके लिये जाऊँगा और जैसे गरुड़ सर्पोंका संहार करते हैं, उसी तरह मैं आपके शत्रुओंको जड़से उखाड़ फेंकूँगा ॥ ६ ॥

महाराज! अथवा निमगॆ इच्छॆ इद्दरॆ इल्ले इरि. नानु स्वतः युद्धक्कॆ होगुवॆनु हागू गरुडनु सर्पगळन्नु संहरिसुवन्तॆ नम्म शत्रुगळन्नु बेरुसहित कित्तु बिसुडुवॆनु.॥6॥

शम्बरो देवराजेन नरको विष्णुना यथा ।
तथाद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः ॥ ७ ॥

शम्बरो देव राजेन नरको विष्णुना यथा। तथा अद्य शयिता रामो मया युधि निपातितः।

‘जैसे इन्द्रने शम्बरासुरको और भगवान् विष्णुने नरकासुरको* मार गिराया था, उसी प्रकार युद्धस्थलमें आज मेरे द्वारा मारे जाकर राम सदाके लिये सो जायँगे’ ॥ ७ ॥

\* यहाँ जिस नरकासुरका नाम आया है, वह विप्रचित्ति नामक दानवके द्वारा सिंहिकाके गर्भसे उत्पन्न हुए वातापि आदि सात पुत्रोंमेंसे एक था । उनके नाम क्रमशः इस प्रकार हैं—वातापि, नमुचि, इल्वल, सृमर, अन्धक, नरक और कालनाभ । भगवान् श्रीकृष्णने द्वापरमें जिस भूमिपुत्र नरकासुरका वध किया था, वह यहाँ उल्लिखित नरकासुरसे भिन्न था । त्रिशिरा और रावणके समयमें तो उसका जन्म ही नहीं हुआ था ।

इन्द्रनु शम्बरासुरनन्नु मत्तु विष्णु नरकासुरनन्नु* कॊन्दिरुवन्तॆये युद्धदल्लि इन्दु नन्निन्द हतनाद रामनु ऎन्दॆन्दिगू मलगिबिडुवनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. nipaatitaH = beaten down; mayaa = by me; yathaa tathaa = as; shambaraH = Shambara; devarajaajena = by Indra; narakaH = and as Naraka; viSNu naa = by Vishnu; yudhi; in battle; adya = today; raamaH = Rama; shayitaa = will be lain down; mayaa = by me.

अनुवादः

“Beaten down by me, as Shambara by Indra and Naraka* by Vishnu, I will lay down Rama today in battle.”

टिप्पनी

• This Naraka was not naraka, the son of Mother Earth, who died at the hands of Lord Krishna. He was procreated through Simhika and Viprachitti. His six brothers were Vatapi, Namuchi, Ilwala, Shrimara, Andhaka and Kalanabha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥ ८ ॥

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यम् रावणो राक्षस अधिपः। पुनर् जातम् इव आत्मानम् मन्यते काल चोदितः ॥ ६-६९-८

त्रिशिराकी यह बात सुनकर राक्षसराज रावणको इतना संतोष हुआ कि वह अपना नया जन्म हुआ-सा मानने लगा । कालसे प्रेरित होकर ही उसकी ऐसी बुद्धि हो गयी ॥ ८ ॥

त्रिशिरन मातन्नु केळि राक्षसराज रावणनिगॆ तन्न पुनर्जन्मवादष्टु सन्तोषवायितु. कालप्रेरितनागि अवन बुद्धि हीगागित्तु.॥8॥

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यं देवान्तकनरान्तकौ ।
अतिकायश्च तेजस्वी बभूवुर्युद्धहर्षिताः ॥ ९ ॥

श्रुत्वा त्रिशिरसो वाक्यम् देव अन्तक नर अन्तकौ। अतिकायसः च तेजस्वी बभूवुर् युद्ध हर्षिताः ॥ ६-६९-९

त्रिशिराका उपर्युक्त कथन सुनकर देवान्तक, नरान्तक और तेजस्वी अतिकाय—ये तीनों युद्धके लिये उत्साहित हो गये ॥ ९ ॥

त्रिशिरन मातन्नु केळि देवान्तक, नरान्तक मत्तु तेजस्वी अतिकाय ई मूवरू युद्धक्कागि उत्साहितरादरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. shrutvaa = heaving; naakyam = the words; trisharasaH = of Trisharas; devaantaka naraantakau = Devantaka and Narantaka; tejasvii atikaayashcha = and the energetic Atikaya; yuddhaharSitaaH = were rejoiced of war.

अनुवादः

Hearing the words of Trishira, Devantaka, Narantaka and the energetic Atikaya were rejoiced of war.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहमहमित्येवं गर्जन्तो नैर्ऋतर्षभाः ।
रावणस्य सुता वीराः शक्रतुल्यपराक्रमाः ॥ १० ॥

ततो अहम् अहम् इति एवम् गर्जन्तो नैरृत ऋषभाः । रावणस्य सुता वीराः शक्र तुल्य पराक्रमाः ॥ ६-६९-१०

‘मैं युद्धके लिये जाऊँगा, मैं जाऊँगा’ ऐसा कहते और गर्जते हुए वे तीनों श्रेष्ठ निशाचर युद्धके लिये तैयार हो गये । रावणके वे वीर पुत्र इन्द्रके समान पराक्रमी थे ॥

नानु युद्धक्कॆ होगुवॆ, नानु होगुवॆ ऎन्दु हेळुत्ता, गर्जिसुत्ता आ मूवरू निशाचररु युद्धक्कागि सिद्धरादरु. रावणन आ वीरपुत्ररु इन्द्रनन्तॆ पराक्रमियागिद्दरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = then; raavaNaaH sutaaH = Ravana’s sons; viiraaH = the brave ones; shakratulya paraakramaaH = whose prowess; was equal to Indra; nairR^iturSabhaaH = and the foremost of demons; garjantaH = roared; aham aham ityeva = asserting their superiority saying “I will lead; I will lead.”

अनुवादः

Then, the brave Ravana’s sons, whose prowess was equal to Indra and the foremost of demons, roared asserting their superiority saying “I will lead, I will lead!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तरिक्षगताः सर्वे सर्वे मायाविशारदाः ।
सर्वे त्रिदशदर्पघ्नाः सर्वे समरदुर्मदाः ॥ ११ ॥

अन्तरिक्ष चराः सर्वे सर्वे माया विशारदाः ।१ सर्वे त्रिदश दर्पघ्नाः सर्वे च रण दुर्मदाः ॥ ६-६९-११

वे सब-के-सब आकाशमें विचरण करनेवाले, मायाविशारद, रणदुर्मद तथा देवताओंका भी दर्प दलन करनेवाले थे ॥ ११ ॥

अवरॆल्लरू अन्तरिक्ष चररू, मायाविशारदरू, रणदुर्मदरू, देवतॆगळ दर्पवन्नु दमन माडुववरागिद्दरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. sarve = all; antarikSagataaH = were capable of passing through the sky; sarve = all; maayaa vishaaraaaaH = were skilled in magic; sarve = all; tridashadarpaghnaaH = had humbled the pride of gods; sarve = all; samaradurmadaaH = were fierce in battle.

अनुवादः

All of them wee capable of passing through the sky. All were skilled in magic. All had humbled the pride of gods. All were fierce in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे सुबलसम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्णकीर्तयः ।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः ॥ १२ ॥
देवैरपि सगन्धर्वैः सकिन्नरमहोरगैः ।
सर्वेऽस्त्रविदुषो वीराः सर्वे युद्धविशारदाः ।
सर्वे प्रवरविज्ञानाः सर्वे लब्धवरास्तथा ॥ १३ ॥

सर्वे अस्त्र बल सम्पन्नाः सर्वे विस्तीर्ण कीर्तयः। सर्वे समरम् आसाद्य न श्रूयन्ते स्म निर्जिताः ॥ ६-६९-१२ देवैरपि सगन्धर्वैः सकिम्नरमहोरगैः । सर्वे अस्त्र विदुषो वीराः सर्वे युद्ध विशारदाः ॥ ६-६९-१३ सर्वे प्रवर जिज्नानाः सर्वे लब्ध वरास् तथा ।

वे सभी उत्तम बलसे सम्पन्न थे । उन सबकी कीर्ति तीनों लोकोंमें फैली हुई थी और समरभूमिमें आनेपर गन्धर्वों, किन्नरों तथा बड़े-बड़े नागोंसहित देवताओंसे भी कभी उन सबकी पराजय नहीं सुनी गयी थी । वे सभी अस्त्रवेत्ता, सभी वीर और सभी युद्धकी कलामें निपुण थे । उन सबको शस्त्रों और शास्त्रोंका उत्तम ज्ञान प्राप्त था और सबने तपस्याके द्वारा वरदान प्राप्त किया था ॥ १२-१३ ॥

अवरॆल्लरू उत्तम बलवन्तरागिद्दु, अवर कीर्ति मूरुलोकगळल्लियू हरडित्तु. समर भूमियल्लि गन्धर्वरिन्द, किन्नररिन्द, नागगळिन्द, देवतॆगळिन्द इवरु ऎन्दू सोतिरलिल्ल. अवरॆल्लरू अस्त्रवेत्तरू, वीररू, युद्ध कलॆयल्लि निपुणरागिद्दरु. अवरॆल्लरिगू अस्त्र-शस्त्रगळ उत्तम ज्ञानविद्दु, तपस्सिनिन्द वरवन्नु पडॆदुकॊण्डिद्दरु.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. sarve = all; subala sampannaaH = were endowed with great strength; sarve = all; vistiirNa kiirtayaH = were widely renowned; sarve = all; na shrunyante sma = were such that they were never been heared of; nirjitaaH = having been conquered; daiverapi = by even celestials; sagandharvaiH = or by Gandharvas; sakimnara mahoragraiH = or by Kinnaras or large serpents; aasaadya samaram = while encountering a combat.

अनुवादः

All were endowed with great strength. All were widely renowned. All were such as had never been heard of having been conquered by celestials or Gandharvas or Kinnaras or large serpents while encountering a battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. sarve = all; viiraaH = were valiant ones; astraviduSaH = well-versed in weaponry; sarve = all; yuddhavishaaradaaH = were skilled in war-fare; sarve = all; pravaraviJNaanaaH = were greatly knowledgeable; tathaa = and; sarve = all; labdhavaraaH = had obtained boons.

अनुवादः

All the demons were valiant ones, well-versed in weaponry. All were skilled in war-fare. All were greatly knowledgeable and all had obtained boons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तैस्तथा भास्करतुल्यवर्चसैः
सुतैर्वृतः शत्रुबलश्रियार्दनैः ।
रराज राजा मघवान् यथामरै-
र्वृतो महादानवदर्पनाशनैः ॥ १४ ॥

स तैस् तथा भास्कर तुल्य वर्चसैः सुतैर् वृतः शत्रु बल प्रमर्दनैः । रराज राजा मघवान् यथा अमरैर् । वृतो महा दानव दर्प नाशनैः वृतो ॥ ६-६९-१४

सूर्यके समान तेजस्वी तथा शत्रुओंकी सेना और सम्पत्तिको रौंद डालनेवाले उन पुत्रोंसे घिरा हुआ राक्षसोंका राजा रावण बड़े-बड़े दानवोंका दर्प चूर्ण करनेवाले देवताओंसे घिरे हुए इन्द्रकी भाँति शोभा पा रहा था ॥

सूर्यनन्तॆ तेजस्विगळू, शत्रुसैन्यद विजयश्रीयन्नु ध्वंसमाडुववरू आद आ पुत्ररिन्द परिवृतनाद रावणनु दॊड्डदॊड्ड दानवर दर्पवन्नु नुच्चुनूरागिसुव देवतॆगळिन्द सुत्तुवरॆद इन्द्र नन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. raajaa = that Ravana the king; tathaavR^itaH taiH sutaiH = surrounded by his sons; bhaaskaratuladarshanaiH = who tormented the strength and fortune of the enemies; raraaja = shone; maghava yathaa = like Indra; vR^itaH = surrounded; amaraiH = by celestials; mahaadaanava darpanaashanaiH = who can destroy the pride of gigantic demons.

अनुवादः

That Ravana the king, surrounded by his sons, who were radiant as the sun and who tormented the strength and fortune of the enemies, shone like Indra surrounded by celestials who can destroy the pride of gigantic demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः ।
आशीर्भिश्च प्रशस्ताभिः प्रेषयामास वै रणे ॥ १५ ॥

स पुत्रान् सम्परिष्वज्य भूषयित्वा च भूषणैः । आशीर्भिसः च प्रशस्ताभिः प्रेषयाम् आस सम्युगे ॥ ६-६९-१५

उसने अपने पुत्रोंको हृदयसे लगाकर नाना प्रकारके आभूषणोंसे विभूषित किया और उत्तम आशीर्वाद देकर रणभूमिमें भेजा ॥ १५ ॥

रावणनु तन्न पुत्ररन्नु आलिङ्गिसिकॊण्डु, नाना रीतिय भूषणगळिन्द अलङ्करिसि, प्रशस्तवाद आशीर्वादगळिन्द हरसि युद्धक्कॆ कळिसिकॊट्टनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. sampariSvajya = embracing; putraan = his sons; bhuuSayitvaacha = embellishing them; bhuuSaNaiH = with ornaments; prashastaabhiH aashiirbhiH = and blessing them profusely; saH = Ravana; preSayaamaasa = sent them; raNe = to battle.

अनुवादः

Embracing his sons, embellishing them with ornaments and blessing them profusely, Ravana sent them to battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ चापि रावणः ।
रक्षणार्थं कुमाराणां प्रेषयामास संयुगे ॥ १६ ॥

युद्धोन्मत्तम् च मत्तं च भ्रातरौ च अपि रावणः । रक्षण अर्थम् कुमाराणाम् प्रेषयाम् आस सम्युगे ॥ ६-६९-१६

रावणने अपने दोनों भाई युद्धोन्मत्त (महापार्श्व) और मत्त (महोदर)-को भी युद्धमें कुमारोंकी रक्षाके लिये भेजा ॥ १६ ॥

रावणन अनुजराद युद्धोन्मत्त महापार्श्व मत्तु महोदर इब्बरन्नू तन्न मक्कळ रक्षणॆगागि कळिसिकॊट्टनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. rakSaNaartham = for the defence; kumaaraaNaam = of his sons; raavaNaH = Ravana; preSayaamaasa = sent; yuddhonmattama = YuddhonmattaH; mattam cha api = and even Matta; bhraatarau = his brothers; samyuge = to battle.

अनुवादः

For the defense of his sons, Ravana sent Yuddhonmatta and Matta (better known as Mahodara and Mahaparshva), his brothers to the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेऽभिवाद्य महात्मानं रावणं लोकरावणम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं चैव महाकायाः प्रतस्थिरे ॥ १७ ॥

ते अभिवाद्य महात्मानम् रावणम् रिपु रावणम् । कृत्वा प्रदक्षिणम् चैव महा कायाः प्रतस्थिरे ॥ ६-६९-१७

वे सभी महाकाय राक्षस समस्त लोकोंको रुलानेवाले महामना रावणको प्रणाम और उसकी परिक्रमा करके युद्धके लिये प्रस्थित हुए ॥ १७ ॥

आ महाकायराद राक्षसरॆल्लरू महामना लोक रावणनन्नु वन्दिसि, अवनिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु युद्धक्कागि हॊरटरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. te mahaakaayaaH = those demons having colossal bodies; abhivaadya = paid obeisance; kR^itvaachaiva pradakSiNam = by circumambulating; raavaNam = Ravana; loka raavaNam = who caused the people to cry in terror; pratasthire = and departed.

अनुवादः

Those demons with colossal bodies, paid obeisance (by circumambulating) to Ravana (who caused the people to cry in terror) and departed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वौषधीभिर्गन्धैश्च समालभ्य महाबलाः ।
निर्जग्मुर्नैर्ऋतश्रेष्ठाः षडेते युद्धकाङ्क्षिणः ॥ १८ ॥
त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
महोदरमहापार्श्वौ निर्जग्मुः कालचोदिताः ॥ १९ ॥

सब प्रकारकी ओषधियों तथा गन्धोंका स्पर्श करके युद्धकी अभिलाषा रखनेवाले त्रिशिरा, अतिकाय, देवान्तक, नरान्तक, महोदर और महापार्श्व—ये छः महाबली श्रेष्ठ निशाचर कालसे प्रेरित हो युद्धके लिये पुरीसे बाहर निकले ॥ १९ ॥

पदच्छेदः

18. samaalabhya = anointing their bodies; sarvauSadhiibhiH = with all types of herbs; gandhaiH cha = and perfumes; ete = these; SaT = six; mahaabalaaH = mighty; nairR^itashreSThaaH = and excellent demons; nirjagmuH = went away; yuddha kaanikSiNaH = eager to fight.

अनुवादः

Anointing their bodies with all types of herbs and perfumes, those six mighty and excellent demons went away, eager to fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऎल्ल रीतिय औषधिगळन्नु, गन्धगळन्नु स्पर्शिसि युद्धाभिलाषिगळाद त्रिशिरा, अतिकाय, देवान्तक, नरान्तक, महोदर मत्तु महापार्श्व ई आरु महाबलि श्रेष्ठ निशाचररु कालप्रेरितरागि युद्धक्कागि लङ्कॆयिन्द हॊरटरु.॥18-1.॥

पदच्छेदः

19. trishiraashcha = Trishira; atikaayashcha = Atikaya; devaantaka naraantakau = Devantaka; Narantaka; Mahodara mahaapaarshvau = Mahodara and Mahaparshva; kaala choditaaH = under the clout of destiny; nirjagmuH = set out.

अनुवादः

Trishira, Atikaya, Devantaka, Narantaka, Mahodara and Mahaparshva, under the clout of destiny; set out for the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

1.shrutvaa = hearing; vaakyam = the words; raavaNasya duraatmanaH = of the evil-minded Ravana; vilapamaanasya = who was lamenting; shoka abhibhuutasya = overcome as he was with grief; evam = in this way; trishiraaH = Trishira (one of his sons); abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words.

अनुवादः

Hearing the words of the evil-minded Ravana, who was thus lamenting, as he was overcome with grief, Trishira (one of his sons) spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुदर्शनं नागं नीलजीमूतसन्निभम् ।
ऐरावतकुले जातमारुरोह महोदरः ॥ २० ॥

ततः सुदर्शनम् नाम नील जीमूत सम्निभम् । ऐरावत कुले जातम् आरुरोह महा उदरः ॥ ६-६९-२०

उस समय महोदर ऐरावतके कुलमें उत्पन्न हुए काले मेघके समान रंगवाले ‘सुदर्शन’ नामक हाथीपर सवार हुआ ॥ २० ॥

आग महोदरनु ऐरावत कुलदल्लि हुट्टिद, कप्पु मेघदन्तॆ बण्णद ‘सुदर्शन’ ऎम्ब आनॆयन्नेरिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = thereupon; mahodaraH = Mahodara; aaruroha = mounted; naagam = an elephant; sudarshanam = called Sudarshana; airaavatakule jaatam = born in Airavata-race; niila jiimuuta samnibham = like unto a dark cloud.

अनुवादः

Thereupon, Mahodara mounted an elephant called Sudarshana, like unto a dark-cloud and born in Airavata-race.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वायुधसमायुक्तस्तूणीभिश्चाप्यलङ्कृतः ।
रराज गजमास्थाय सवितेवास्तमूर्धनि ॥ २१ ॥

सर्व आयुध समायुक्तम् तूणीभिसः च स्वलम्कृतम् । रराज गजम् आस्थाय सविता इव अस्त मूर्धनि ॥ ६-६९-२१

समस्त आयुधोंसे सम्पन्न और तूणीरोंसे अलंकृत महोदर उस हाथीकी पीठपर बैठकर अस्ताचलके शिखरपर विराजमान सूर्यदेवके समान शोभा पा रहा था ॥ २१ ॥

समस्त आयुधगळिन्द, बत्तळिकॆगळिन्द सज्जाद महोदरनु आ आनॆय मेलॆ कुळितु अस्ताचलद शिखरद मेलॆ विराजमान सूर्यनन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. alamkR^itaH = (That Mahodara) adorned; tuuniibhishchaapi = with quivers; sarvaayudha samaayuktaH = endowed with all types of armoury; aasthaaya = mounting; gajam = the elephants; raraaja = radiated; saviteva = like the sun; astamuurdhani = on the peak of Asthachala mountain.

अनुवादः

That Mahodara, adorned with quivers, endowed with all types of armoury and mounting the elephant, shone like the sun on the peak of Ashtachala mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हयोत्तमसमायुक्तं सर्वायुधसमाकुलम् ।
आरुरोह रथश्रेष्ठं त्रिशिरा रावणात्मजः ॥ २२ ॥

हय उत्तम समायुक्तम् सर्व आयुध समाकुलम् । आरुरोह रथ श्रेष्ठम् त्रिशिरा रावण आत्मजः॥ ६-६९-२२

रावणकुमार त्रिशिरा एक उत्तम रथपर आरूढ़ हुआ, जिसमें सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्र रखे गये थे और उत्तम घोड़े जुते हुए थे ॥ २२ ॥

रावणकुमार त्रिशिरनु ऎल्ल प्रकारद शस्त्रास्त्रगळिन्द तुम्बिद, उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडिद ऒन्दु उत्तम रथदल्लि कुळितुकॊण्डनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. trishiraaH = Trishira; raavaNaatmajaH = the son of Ravana; aaruroha = ascended; rathashreSTham = an exquisite chariot; hayottama samaayuktam = yoked to excellent horses; sarvaayudha samaakulam = and filled with all types of armoury.

अनुवादः

Trishira, the son of Ravana, ascended an exquisite chariot, yoked to excellent horses and filled with all types of armoury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिशिरा रथमास्थाय विरराज धनुर्धरः ।
सविद्युदुल्कः सज्वालः सेन्द्रचाप इवाम्बुदः ॥ २३ ॥

त्रिशिरा रथम् आस्थाय विरराज धनुर् धरः । सविद्युद् उल्कः सज्वालः स इन्द्र चापिव अम्बुदः ॥ ६-६९-२३

उस रथमें बैठकर धनुष धारण किये त्रिशिरा विद्युत् , उल्का, ज्वाला और इन्द्रधनुषसे युक्त मेघके समान शोभा पाने लगा ॥ २३ ॥

आ रथदल्लि कुळितु धनुस्सन्नु धरिसिद त्रिशिरनु विद्युत्, उल्कॆ ज्वालॆ हागू कामनबिल्लिनिन्द मूडिद मेघदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. trishiraH = Trishira; dhanurdharaH = wielding a bow; aasthaaya = and mounting; ratham = the chariot; viraraaja = shone; ambudaH iva = like a cloud; savidyudulkaH = with glittering met ears; sajvaalaH = illuminations; sendra chaapaH = and a rain-bow.

अनुवादः

Trishira, wielding a bow and mounting the chariot, shone like a cloud with glittering meteors, illuminations and a rain-bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिभिः किरीटैस्त्रिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे ।
हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥ २४ ॥

त्रिभिः किरीटैसिशिराः शुशुभे स रथोत्तमे ।
हिमवानिव शैलेन्द्रस्त्रिभिः काञ्चनपर्वतैः ॥

त्रिभिः किरीटैस् त्रिशिराः शुशुभे स रथ उत्तमे । हिमवान् इव शैल इन्द्रस् त्रिभिः कान्चन पर्वतैः ॥ ६-६९-२४

उस उत्तम रथमें सवार हो तीन किरीटोंसे युक्त त्रिशिरा तीन सुवर्णमय शिखरोंसे युक्त गिरिराज हिमालयके समान शोभा पा रहा था ॥ २४ ॥

उत्तम रथदल्लि आरूढनागि मूरु किरीटगळिन्द कूडिद त्रिशिरानु मूरु सुवर्ण शिखरगळिन्द युक्तवाद गिरिराज हिमालयदन्तॆ शोभिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. saH = that; trishiraaH = Trishira; tribhiH kiriiTaiH = with three diadems; rathottame = in that exquisite chariot; shushubhe = stood out; himavaaniva = like Mount Himavat; shailendraH = the king of mountains; tribhiH = with three; kaaN^chana parvataiH = golden hills.

अनुवादः

That Trishira with three diadems in that exquisite chariot, stood out like Mount Himavat, the king of mountains with its three golden hills.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिकायोऽतितेजस्वी राक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।
आरुरोह रथश्रेष्ठं श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ २५ ॥

अतिकायोऽति तेजस्वी राक्षसेन्द्र सुतस्तदा ।
आरुरोह रथश्रेष्ठ श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥

अतिकायो अपि तेजस्वी राक्षस इन्द्र सुतस् तदा । आरुरोह रथ श्रेष्ठम् श्रेष्ठः सर्व धनुष्मताम् ॥ ६-६९-२५

राक्षसराज रावणका अत्यन्त तेजस्वी पुत्र अतिकाय समस्त धनुर्धारियोंमें श्रेष्ठ था । वह भी उस समय एक उत्तम रथपर आरूढ़ हुआ ॥ २५ ॥

राक्षसर राजा रावणन पुत्ररल्लि अत्यन्त तेजस्वी अतिकायनु ऎल्ल धनुर्धारिगळल्लि श्रेष्ठनागिद्दानॆ. अवनू कूड आग उत्तम रथवॊन्दन्नु एरिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tadaa = then; atikaayaH = Atikaya; atitejasvii = having very fiery energy; raakSasendra sutaH = the son of Ravana; shreSThaH = and the foremost; sarvadhanuSmataam = among the wielders of bow; aaruroha = mounted; ratha shreSTham = an excellent chariot.

अनुवादः

Then, Atikaya, having very fiery energy, the son of Ravana and the foremost among the wielders of bow, mounted an excellent chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुचक्राक्षं सुसंयुक्तं स्वनुकर्षं सुकूबरम् ।
तूणीबाणासनैर्दीप्तं प्रासासिपरिघाकुलम् ॥ २६ ॥

सुचक्र अक्षम् सुसम्युक्तम् सानुकर्षम् सकूबरम् । तूणी बाण आसनैर् दीप्तम् प्रास असि परिघ आकुलम् ॥ ६-६९-२६

उस रथके पहिये और धुरे बहुत सुन्दर थे । उसमें उत्तम घोड़े जुते हुए थे तथा उसके अनुकर्ष१ और कूबर२ भी सुदृढ़ थे । तूणीर, बाण और धनुषके कारण वह रथ उद्दीप्त हो रहा था । प्रास, खड्ग और परिघोंसे वह भरा हुआ था ॥ २६ ॥

१. रथके धुरेपर कूबरके आधाररूपसे स्थापित काष्ठविशेषको अनुकर्ष कहते हैं ।
२. कूबर उस काष्ठको कहते हैं, जिसपर जुआ रखा जाता है । गाड़ीके हरसोंको भी प्राचीनकालमें कूबर कहा जाता था ।

अतिकायन रथवु सुन्दरवाद चक्रगळिन्दलू, अच्चुमणॆयिन्दलू, उत्तमवाद कुदुरॆगळिन्दलू कूडित्तु. तोरु मरदिन्दलू (नॊगद कॆळगिन मर) सुन्दरवाद मूकियिन्दलू युक्तवागित्तु. बत्तळिकॆ, बाण मत्तु धनुस्सु, प्रास, खड्ग, परिघगळिन्द आ रथवु तुम्बि प्रकाशिसुत्तिद्दितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. (Atikaya mounted the chariot); suchakraakSam = having first-rate wheels and axles; susamyuktam = well-yoked; svanukarSam = with good carriage-bottom; sukuubaram = with good wooden pole; tuuNiibaaNaasanaih = with quivers and bows; diiptam = flashingly; praasaasiparighaakulam = full of missiles; swords and maces.

अनुवादः

Atikaya mounted that chariot, having first-rate wheels and axles, well-yoked, having a good carriage and pole, filled with quivers and bows and flashingly full of missiles, swords and maces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स काञ्चनविचित्रेण किरीटेन विराजता ।
भूषणैश्च बभौ मेरुः प्रभाभिरिव भासयन् ॥ २७ ॥

स कान्चन विचित्रेण किरीटेन विराजता । भूषणैसः च बभौ मेरुः प्रभाभिर् इव भास्वरः ॥ ६-६९-२७

वह सुवर्णनिर्मित विचित्र एवं दीप्तिशाली किरीट तथा अन्य आभूषणोंसे विभूषित हो अपनी प्रभासे प्रकाशका विस्तार करते हुए मेरुपर्वतके समान सुशोभित होता था ॥ २७ ॥

अवनु हॊळॆयुत्तिरुव विचित्र स्वर्ण किरीट हागू इतर आभरणगळिन्द अलङ्कृतनागिद्दनु. तन्न प्रभॆयिन्दले ऎल्लवन्नु बॆळगुत्ता मेरुपर्वत दन्तॆ सुशोभितनागिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH = he; babhau = was radiant; kirriTena = with his diadem; viraajataa = shining; kaaNchana vichitreNa = in brilliant gold; bhuuSaNaishcha = and with ornaments; meruH iva = like Mount Meru; bhaasayan = causing to shine; prabhaabhiH = with its splendours.

अनुवादः

He was radiant with his diadem, shining in brilliant gold and other ornaments, like Mount Meru, causing to shine with its splendours (by the sun).

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रराज रथे तस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।
वृतो नैर्ऋतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ॥ २८ ॥

स रराज रथे तस्मिन् राज सूनुर् महा बलः । वृतो नैरृत शार्दूलैर् वज्र पाणिर् इव अमरैः ॥ ६-६९-२८

उस रथपर श्रेष्ठ निशाचरोंसे घिरकर बैठा हुआ वह महाबली राक्षस राजकुमार देवताओंसे घिरे हुए वज्रपाणि इन्द्रके समान शोभा पाता था ॥ २८ ॥

आ रथदल्लि श्रेष्ठ निशाचररिन्द सुत्तुवरॆदु कुळितिरुव महाबलि राजकुमारनु देवतॆगळिन्द परिवृतनाद वज्रपाणि इन्द्रनन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tasmin rathe = in that chariot; saH mhaabalaH = that mighty; raajasunuH = prince; vR^itaH = surrounded; nairR^ita shaarduulaiH = by excellent of demons; raraaja = shone; vajrapaaNiH iva = like Indra; amaraiH = surrounded by celestials.

अनुवादः

In that chariot, Atikaya that mighty prince, surrounded by the foremost of demons, shone like Indra surrounded by celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हयमुच्चैःश्रवःप्रख्यं श्वेतं कनकभूषणम् ।
मनोजवं महाकायमारुरोह नरान्तकः ॥ २९ ॥

हयम् उच्चैः श्रवः प्रख्यम् श्वेतम् कनक भूषणम् । मनो जवम् महा कायम् आरुरोह नर अन्तकः ॥ ६-६९-२९

नरान्तक उच्चैःश्रवाके समान श्वेत वर्णवाले एक सुवर्णभूषित विशालकाय और मनके समान वेगशाली अश्वपर आरूढ़ हुआ ॥ २९ ॥

नरान्तकनु उच्चैःश्रवक्कॆ समवाद बिळिय सुवर्णभूषित विशालकाय, मनोवेगदन्तॆ वेगशालियाद कुदुरॆयन्नु हत्तिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. naraantakaH = Narantaka; aaruroha = mounted; hayam = a horse; uchchaishravaH prakhyam = similar to Uchchairshrava; shvetam = white in colour; kanakabhuuSaNam = adorned with gold ornaments; manojavam = with swift as thought; mahaakaayam = and having a gigantic body.

अनुवादः

Narantaka mounted a white gigantic horse, similar to Uchchaishrava (the mount of Indra), adorned with gold ornaments and as swift as thought.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहीत्वा प्रासमुल्काभं विरराज नरान्तकः ।
शक्तिमादाय तेजस्वी गुहः शिखिगतो यथा ॥ ३० ॥

गृहीत्वा प्रासम् उक्ल आभम् विरराज नर अन्तकः । शक्तिम् आदाय तेजस्वी गुहः शत्रुष्व् इव आहवे ॥ ६-६९-३०

उल्काके समान दीप्तिमान् प्रास हाथमें लेकर तेजस्वी नरान्तक शक्ति लिये मोरपर बैठे हुए तेजःपुञ्जसे सम्पन्न कुमार कार्तिकेयके समान सुशोभित हो रहा था ॥ ३० ॥

उल्कॆयन्तॆ बॆळगुव प्रासवन्नॆत्तिकॊण्डु तेजस्वी नरान्तकनु शक्तियन्नु धरिसि नविलिन मेलॆ कुळितुकॊण्ड तेजःपुञ्ज कुमार कार्तिकेयनन्तॆ सुशोभितनागिद्दनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. naraantakaH = Narantaka; gR^ihitvaa = holding; praasam = a javelin; ulkaabham = resplendent like a meteor; viraraaja = appeared shining; guhaH yathaa = like Guha (the offspring of shiva); aadaaya = holding; shaktim = a spear; tejasvii shikhigataH = and riding a beautiful peacock.

अनुवादः

Narantaka, holding a javelin, which was resplendent like a meteor, appeared shining, like Guha (the offspring of Shiva) holding a spear and riding a beautiful peacock.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवान्तकः समादाय परिघं हेमभूषणम् ।
परिगृह्य गिरिं दोर्भ्यां वपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ॥ ३१ ॥

देव अन्तकः समादाय परिघम् वज्र भूषणम् । परिगृह्य गिरिम् दोर्भ्याम् वपुर् विष्णोर् विडम्बयन् ॥ ६-६९-३१

देवान्तक स्वर्णभूषित परिघ लेकर समुद्रमन्थनके समय दोनों हाथोंसे मन्दराचल उठाये हुए भगवान् विष्णुके स्वरूपका अनुकरण-सा कर रहा था ॥ ३१ ॥

समुद्र मन्थन समयदल्लि ऎरडू कैगळिन्द मन्दराचलवन्नॆत्तिकॊण्ड विष्णुविनन्तॆ देवान्तकनु स्वर्णभूषित परिघवन्नॆत्तिकॊण्डु प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. devaantakaH = Devantaka; samaadaaya = holding; parigham hema bhuuShitam = a glided iron-bar; vDambayan = (marched) resembling; viSNoH vapuH = an incarnation of Vishnu; parigR^ihya = holding; girim = Mount Mandara; dorbhyaam = in his arms.

अनुवादः

Devantaka, holding a glided iron-bar, marched ahead, resembling an incarnation of Vishnu holding Mandara-mountain in his arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महापार्श्वो महातेजा गदामादाय वीर्यवान् ।
विरराज गदापाणिः कुबेर इव संयुगे ॥ ३२ ॥

महा पार्श्वो महा तेजा गदाम् आदाय वीर्यवान् । विरराज गदा पाणिः कुबेर;इव सम्युगे ॥ ६-६९-३२

महातेजस्वी और पराक्रमी महापार्श्व हाथमें गदा लेकर युद्धस्थलमें गदाधारी कुबेरके समान शोभा पाने लगा ॥

महातेजस्वी मत्तु पराक्रमि महापार्श्वनु कैयल्लि गदॆ हिडिदु युद्धदल्लि गदाधारि कुबेरनन्तॆ शोभिसतॊडगिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. mahaapaarshvaH = Mahaparshva; mahaatejaaH = with a great splendour; viiryavaan = possessing vigour; gadaapaaNiH = wielding a mace in his arm; samyuge = in battle; viraraaja = shone; kuberaH iva = like Kubera the lord of wealth.

अनुवादः

Mahaparshva, possessing a great splendour and vigour and wielding a mace in his arm in battle, looked like Kubera the lord of wealth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते प्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्याः सुरा इव ।
तान् गजैश्च तुरङ्गैश्च रथैश्चाम्बुदनिःस्वनैः ॥ ३३ ॥
अनूत्पेतुर्महात्मानो राक्षसाः प्रवरायुधाः ।

ते प्रतस्थुर् महात्मानो बलैर् अप्रतिमैर् वृताः । तान् गजैसः च तुरम्गैसः च रथैसः च अम्बुद निस्वनैः ॥ ६-६९-३३ अनुजग्मुर् महात्मानो राक्षसाः प्रवर आयुधाः ।

अमरावतीपुरीसे निकलनेवाले देवताओंके समान वे सभी महाकाय निशाचर लङ्कापुरीसे चले । उनके पीछे श्रेष्ठ आयुध धारण किये विशालकाय राक्षस हाथी, घोड़ों तथा मेघकी गर्जनाके समान घर्घराहट पैदा करनेवाले रथोंपर सवार हो युद्धके लिये निकले ॥ ३३ १/२ ॥

अमरावतियिन्द हॊरट देवतॆगळन्तॆ अवरॆल्ल महाकाय निशाचररु लङ्कॆयिन्द हॊरटरु. अवर हिन्दॆ श्रेष्ठ आयुधगळन्नु धरिसिद राक्षसरु, आनॆ, कुदुरॆ, मेघगळन्तॆ शब्दमाडुव रथगळल्लि कुळितु युद्धक्कागि हॊरटरु.॥33½॥

पदच्छेदः

33. te mahaatmaanaH = those distinguished demons; pratasthuH = set out (from Lanka); suraaH iva = like the gods; amaraavatyaaH = leaving Amaravati; mahaatmaanaH = mighty; raakSasaaH = demons; pravaraayudhaH = holding excellent weaponry; anuutpetuH = accompanied; taan = them; gajaishcha = on elephants; turaNgaishcha = horses; rathaishcha = and chariots; ambudaniH svanaiH = making rumbling sounds of clouds.

अनुवादः

Those distinguished demons set out from. Lanka, like the gods leaving Amaravati. Mighty demons, holding excellent weaponry, accompanied them, mounting on elephants, horses and chariots making sounds of rumbling clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते विरेजुर्महात्मानः कुमाराः सूर्यवर्चसः ॥ ३४ ॥
किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता इवाम्बरे ।

ते विरेजुर् महात्मानो कुमाराः सूर्य वर्चसः ॥ ६-६९-३४ किरीटिनः श्रिया जुष्टा ग्रहा दीप्ता;इव अम्बरे ।

वे सूर्यतुल्य तेजस्वी, महामनस्वी राक्षस राजकुमार मस्तकपर किरीट धारण करके उत्तम शोभा-सम्पत्तिसे सेवित हो आकाशमें प्रकाशित होनेवाले ग्रहोंके समान सुशोभित हो रहे थे ॥ ३४ १/२ ॥

सूर्यतुल्य तेजस्वी, महामनस्वी राक्षस राजकुमाररु तलॆय मेलॆ किरीटवन्नु धरिसि उत्तम शोभासम्पन्नरागि आकाशदल्लि बॆळगुव ग्रहगळन्तॆ सुशोभितरागिद्दरु.॥34½॥

पदच्छेदः

34. te mahaatmaanaH kumaaraaH = those mighty princes; suurya varchasaH = with brilliance of the sun; kiriiTinaH = wearing diadems; juSTaaH = possessed of; shriyaa = prosperity; virejuH = shone; diiptaaH grahaaH iva = like glowing planets; ambare = in the sky.

अनुवादः

Those mighty princes, having sun’s brilliance, wearing diadems and possessed of prosperity, shone like glowing planets in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामवलिः सिता ॥ ३५ ॥
शरदभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे ।

प्रगृहीता बभौ तेषां शस्त्राणामावलिः सिता ॥
शरदभ्रप्रतीकाशा हंसावलिरिवाम्बरे ।

प्रगृहीता बभौ तेषाम् चत्राणाम् आवलिः सिता ॥ ६-६९-३५ शारद अभ्र प्रतीकाशाम् हंस आवलिर् इव अम्बरे ।

उनके द्वारा धारण की हुई अस्त्र-शस्त्रोंकी श्वेत पंक्ति आकाशमें शरद्ऋतुके बादलोंकी भाँति उज्ज्वल कान्तिसे युक्त हंसोंकी श्रेणीके समान शोभा पा रही थी ॥ ३५ १/२ ॥

अवरु धरिसिद अस्त्र-शस्त्रगळ श्वेतपङ्क्तियु आकाशदल्लि शरद्ऋतुविन मोडगळन्तॆ, उज्वल कान्तियिन्द कूडिद हंसगळ सालिनन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥35½॥

पदच्छेदः

35. aavaliH = the row; teSaam shiraa vastraaNaam = of their auspicious attire; pragR^ihiitaa = worn; babhau = shone; sharadabhra pratiikaashaaH = like an autumn cloud; hamsaavaliH iva = or like a flock of cranes; ambare = in the sky.

अनुवादः

The row of auspicious attire worn by them, shone like an autumnal cloud or like a flock of cranes in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मरणं वापि निश्चित्य शत्रूणां वा पराजयम् ॥ ३६ ॥
इति कृत्वा मतिं वीराः सञ्जग्मुः संयुगार्थिनः ।

मरणम् वा अपि निश्चित्य शत्रूणाम् वा पराजयम् ॥ ६-६९-३६ इति कृत्वा मतिम् वीरा निर्जग्मुः सम्युग अर्थिनः ।

आज या तो हम शत्रुओंको परास्त कर देंगे, या स्वयं ही मृत्युकी गोदमें सदाके लिये सो जायँगे—ऐसा निश्चय करके वे वीर राक्षस युद्धके लिये आगे बढ़े ॥

इन्दु नावु ऒन्दो शत्रुवन्नु सोलिसुवॆवु, इल्लवे नावु मरणशय्यॆयल्लि मलगुवॆवु ऎन्दु निश्चयिसिये आ वीर राक्षसरु युद्धक्कागि होगुत्तिद्दरु.॥36½॥

पदच्छेदः

36. nishchitya = Determined; maraNamvaapi = either to die even; paraajayamvaapi = or to vanquish; shatruuNaam = their enemies; viiraaH = those valiant demons; nirjagmuH = went forward; iti = thus; matim kR^itvaa = making their courageous resolve; samyugaarthinaH = eager to fight.

अनुवादः

Determined either to die or to vanquish their enemies, those valiant demons went forward, thus making their courageous resolve, eager to fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान् ॥ ३७ ॥
जगृहुश्च महात्मानो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः ।

जगर्जुश्च प्रणेदुश्च चिक्षिपुश्चापि सायकान् ॥
जगृहुश्च महात्मनो निर्यान्तो युद्धदुर्मदाः ।

जगर्जुसः च प्रणेदुसः च चिक्षिपुसः च अपि सायकान् ॥ ६-६९-३७ जहृषुसः च महात्मानो निर्यान्तो युद्ध दुर्मदाः ।

वे युद्धदुर्मद महामनस्वी निशाचर गर्जते, सिंहनाद करते, बाण हाथमें लेते और उन्हें शत्रुओंपर छोड़ देते थे ॥

युद्धदुर्मद महामनस्वी आ निशाचररु गर्जिसुत्ता, सिंहनाद माडुत्ता, बाणगळन्नु बत्तळिकॆयिन्द तॆगॆदु शत्रुगळ मेलॆ ऎसॆयुत्तिद्दरु.॥37½॥

पदच्छेदः

37. mahaatmanaH = those mighty demons; niryaataaH = set out; yuddhadurmadaaH = with a mad conception of war; jagarjushcha = roared; praNedushcha = and made a reverberating sound; jagR^ihuH cha = took up; saayakaan = arrows; chikSipushcha = and dispatched them.

अनुवादः

Those mighty demons set out with a mad conception of war, roared and made a reverberatory sound, took up arrows and dispatched them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्ष्वेडितास्फोटितानां वै सञ्चचालेव मेदिनी ॥ ३८ ॥
रक्षसां सिंहनादैश्च संस्फोटितमिवाम्बरम् ।

क्ष्वेडित आस्फोट निनदैः संचचाल इव मेदिनी ॥ ६-६९-३८ रक्षसाम् सिम्ह नादैसः च पुस्फोट इव तदा अम्बरम् ।

उन राक्षसोंके गर्जने, ताल ठोंकने और सिंहनाद करनेसे पृथ्वी कम्पित-सी होने लगी और आकाश फटने-सा लगा ॥ ३८ १/२ ॥

आ राक्षसर गर्जनॆयिन्द, चप्पाळॆगळिन्द, सिंहनाददिन्द भूमियु कम्पितवागि, आकाशवु सीळि होगुवुदो ऎन्दॆनिसुत्तित्तु.॥38½॥

पदच्छेदः

38. medinii = the earth; samchachaaleva = appeared trembled; kSveDitaasphoTitaanaam = by their battle-cries and clapping of arms; ambaram = the sky; samsphoTitam iva = appeared breached; simhanaadaiH = by the lion’s roars; rakSasaam = of the demons.

अनुवादः

The earth trembled as it were, by their battle-cries and clapping of arms. The sky appeared breached, by the lion’s roars of the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेऽभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षसेन्द्रा महाबलाः ॥ ३९ ॥
ददृशुर्वानरानीकं समुद्यतशिलानगम् ।

ते अभिनिष्क्रम्य मुदिता राक्षस इन्द्रा महा बलाः ॥ ६-६९-३९ ददृशुर् वानर अनीकम् समुद्यत शिला नगम् ।

उन महाबली राक्षसशिरोमणि वीरोंने प्रसन्नतापूर्वक नगरकी सीमासे बाहर निकलकर देखा, वानरोंकी सेना पर्वत-शिखर और बड़े-बड़े वृक्ष उठाये युद्धके लिये तैयार खड़ी है ॥ ३९ १/२ ॥

महाबलि राक्षसश्रेष्ठ वीररु प्रसन्नचित्तरागि नगरदिन्द हॊरगॆ बन्दु, पर्वत, शिखरगळन्नु, दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळन्नॆत्तिकॊण्डु युद्धक्कॆ सिद्धवाद वानर सैन्यवन्नु नोडिदरु.॥39½॥

पदच्छेदः

39. te = those; mahaabalaaH = mighty; raakSasendraH = leaders of demons; abhiniSkramya = having set out; muditaa = were delighted and; dadR^ishuH = saw vaanaraaniikam = the army of monkeys; samudyata shilaayudham = having uplifted rocks as their weapons.

अनुवादः

Those mighty leaders of demons, having set out, were delighted to see the army of monkeys having uplifted rocks as their weapons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरयोऽपि महात्मानो ददृशू राक्षसं बलम् ॥ ४० ॥
हस्त्यश्वरथसम्बाधं किङ्किणीशतनादितम् ।
नीलजीमूतसङ्काशं समुद्यतमहायुधम् ॥ ४१ ॥

हरयो अपि महात्मानो ददृशुर् नैरृतम् बलम् ॥ ६-६९-४० हस्ति अश्व रथ सम्बाधम् किन्किणी शत नादितम् । नील जीमूत सम्काशम् समुद्यत महा आयुधम् ॥ ६-६९-४१ दीप्त अनल रवि प्रख्यैर् नैरृतैः सर्वतो वृतम् ।

महामना वानरोंने भी राक्षससेनापर दृष्टिपात किया । वह हाथी, घोड़े और रथोंसे भरी थी, सैकड़ों-हजारों घुँघुरुओंकी रुनझुनसे निनादित थी, काले मेघोंकी घटा-जैसी दिखायी देती थी और हाथोंमें बड़े-बड़े आयुध लिये हुए थी ॥ ४०-४१ ॥

महामना वानररू राक्षसर सैन्यवन्नु नोडिदरु. अदु कैगळल्लि दॊड्ड दॊड्ड आयुधगळन्नु धरिसि, आनॆ, कुदुरॆ, रथगळिन्द तुम्बिद्दु साविरारु गण्टॆगळिन्द निनादितवागुत्ता कप्पाद मोडगळन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥40-41॥

पदच्छेदः

40; 41. mahaatmaanaH = the mighty; haroyo.api = monkeys too; dadR^ishuH = saw; balam = the army; raakSasam = of demons; niilajiimuuta samkaasham = which appeared like a black cloud; sarvataH diiptaanala raviprakhyaiH = blazing like fire and the sun on all sides; hastyashvaratha sambaadham = abounding with elephants; horses and chariots; kiN^kiNiishata naaditam = made to resound with hundreds of small bells; samudyata mahaayudham = with well-raised great weapons.

अनुवादः

The mighty monkeys too saw that army of demons, which appeared like a black cloud but blazing like fire and sun on all sides, abounding with elephants, horses and chariots, made to resound with hundreds of small bells and wielding well-raised great weaponry.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीप्तानलरविप्रख्यैर्नैर्ऋतैः सर्वतो वृतम् ।
तद् दृष्ट्वा बलमायातं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः ॥ ४२ ॥
समुद्यतमहाशैलाः सम्प्रणेदुर्मुहुर्मुहुः ।
अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः ॥ ४३ ॥

दीप्ता नलरविप्रख्यैर्नैर्ऋतैः सर्वतोवृतम् ।
तद्दृष्ट्वा बलमायान्तं लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः ॥ समुद्यत महाशैलाः सम्प्रणेदुर्मुहुर्मुहुः ।
अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वानराः ॥

तद् दृष्ट्वा बलम् आयान्तम् लब्ध लक्ष्याः प्लवम् गमाः ॥ ६-६९-४२ समुद्यत महा शैलाः सम्प्रणेदुर् मुहुर् मुहुः । अमृष्यमाणा रक्षांसि प्रतिनर्दन्त वान्राः ॥ ६-६९-४३

प्रज्वलित अग्नि और सूर्यके समान तेजस्वी राक्षसोंने उसे सब ओरसे घेर रखा था । निशाचरोंकी उस सेनाको आती देख वानर प्रहार करनेका अवसर पाकर महान् पर्वतशिखर उठाये बारंबार गर्जना करने लगे । वे राक्षसोंका सिंहनाद सहन न करनेके कारण बदलेमें जोर-जोरसे दहाड़ने लगे थे ॥ ४२-४३ ॥

उरियुव बॆङ्कियन्तॆ मत्तु सूर्यनन्तॆ तेजस्वि राक्षसरिन्द व्याप्तवाद निशाचरर आ सैन्यवु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि वानररु प्रहार माडलु सन्दर्भकायुत्ता महापर्वत शिरगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु पदे पदे गर्जिसुत्तिद्दरु. अवरु राक्षसर सिंहनादवन्नु सहिसदॆ, बदलिगॆ जोरागि सिंहनादवन्नु माडुत्तिद्दरु.॥42-43॥

पदच्छेदः

42. dR^iSTvaa = seeing; tat = that; balam = army; aayaatam = which arrived; labdha lakSyaa = and as they got the target; plavaN^gamaaH = the mokeys; samudyatamahashai laaH = having the uplifted great mountains; sampraNeduH = roared; muhurmuhuH = again and again; vaanaraaH = the monkeys; amR^iShya maaNaaH = not tolerating; rakSaamsi = the demons; pratinardanta = shouted; standing opposite to them.

अनुवादः

Seeing that army which arrived and as they got the target for their fight, the monkeys, having the great mountains uplifted, roared again and again. The monkeys, not tolerating the demons, thus shouted, standing opposite to them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समुत्कृष्टरवं निशम्य
रक्षोगणा वानरयूथपानाम् ।
अमृष्यमाणाः परहर्षमुग्रं
महाबला भीमतरं प्रणेदुः ॥ ४४ ॥

ततः समुद्घुष्ट रवम् निशम्य । रक्षो गणा वानर यूथपानाम् । अमृष्यमाणाः पर हर्षम् उग्रम् । महा बला भीमतरम् विनेदुः ॥ ६-६९-४४

वानरयूथपतियोंका वह उच्च स्वरसे किया हुआ गर्जन-तर्जन सुनकर भयंकर एवं महान् बलसे सम्पन्न राक्षसगण शत्रुओंका हर्ष सहन न कर सके; अतः स्वयं भी अत्यन्त भीषण सिंहनाद करने लगे ॥ ४४ ॥

वानर सेनापतिगळ आ गट्टियाद गर्जनॆयन्नु केळिद भयङ्कर हागू महाबल सम्पन्न राक्षसरु शत्रुगळ हर्षवन्नु सहिसदॆ, तावू भीषण सिंहनाद माडतॊडगिदरु.॥44॥

पदच्छेदः

44. nishmya = hearing; samutkR^iShTaravam = the enhanced noise; vaanarayuuthapaanaam = of the leaders of the army of monkeys; rakSogaNaaH = the troops of demons; ugramahaabalaaH = terrible in might; tataH = then; amR^iSyamaaNaaH = not tolerating; paraharSam = the rejoice of the enemies; vineduH = made a noise; bhiimataram = more terribly.

अनुवादः

Hearing the enhanced noise of the leaders of the army of monkeys, the troops of demons who were terrible in might, not tolerating the rejoice of the enemies, then made a noise more terribly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते राक्षसबलं घोरं प्रविश्य हरियूथपाः ।
विचेरुरुद्यतैः शैलैर्नगाः शिखरिणो यथा ॥ ४५ ॥

ते राक्षस बलम् घोरम् प्रविश्य हरि यूथपाः । विचेरुर् उद्यतैः शैलैर् नगाः शिखरिणो यथा ॥ ६-६९-४५

तब वानर-यूथपति राक्षसोंकी उस भयंकर सेनामें घुस गये और शैलशृङ्ग उठाये शिखरोंवाले पर्वतोंकी भाँति वहाँ विचरण करने लगे ॥ ४५ ॥

आग वानर दळपतिगळु राक्षसर आ भयङ्कर सैन्यवन्नु हॊक्कु, शैल शृङ्गवन्नॆत्तिकॊण्ड शिखरगळुळ्ळ पर्वतगळन्तॆ रणरङ्गदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥45॥

पदच्छेदः

45. pravishya = entering; ghoram = the terrific; raakSasabalam = army of demons; te hariyuuthapaaH = those leaders of monkeys; udyataiH shailaiH = with the mountains raised; vicheruH = roamed about; nagah yathaa = like mountains; shikhariNaH = with their peaks.

अनुवादः

Entering that terrific army of demons, those monkey-leaders, with their raised mountains, roamed about like mountains with their peaks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः ।
रक्षःसैन्येषु सङ्क्रुद्धाः केचिद् द्रुमशिलायुधाः ॥ ४६ ॥
द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान् गृह्य वानरपुङ्गवाः ।

केचिदाकाशमाविश्य केचिदुर्व्यां प्लवङ्गमाः ।
रक्षः सैन्येषु सङ्क्रुद्धाः केचित्द्रुम शिलायुधाः ॥
द्रुमांश्च विपुलस्कन्धान्गृह्य वानरपुङ्गवाः ।

केचिद् आकाशम् आविश्य केचिद् उर्व्याम् प्लवम् गमाः । रक्षः सैन्येषु सम्क्रुद्धासः चेरुर् द्रुम शिला आयुधाः ॥ ६-६९-४६ द्रुमांस्च विपुलस्कन्धान् गृह्य वानरपुम्गवाः ।

वृक्षों और शिलाओंको आयुधके रूपमें धारण किये वानर योद्धा राक्षस सैनिकोंपर अत्यन्त कुपित हो आकाशमें उड़-उड़कर विचरने लगे । कितने ही वानरशिरोमणि वीर मोटी-मोटी शाखाओं-वाले वृक्षोंको हाथमें लेकर पृथ्वीपर विचरण करने लगे ॥ ४६ १/२ ॥

वृक्षगळन्नु, शिलॆगळन्नु आयुधवागि धरिसिद वानरयोधरु राक्षस सैनिकर मेलॆ अत्यन्त क्रुद्धरागि आकाशदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदरु. ऎष्टो वानरश्रेष्ठरु दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळन्नॆत्तिकॊण्डु भूमियल्लि तिरुगुत्तिद्दरु.॥46½॥

पदच्छेदः

46. kechit = some; plavangamaaH = monkeys; aavishya = entering; aakaasham = sky; kechit samkR^iddhaaH = and some others enraged; urvyaam = staying on earth; druma shilaayudhaaH = and taking trees and rocks as their weapons; cheruH = wandered; rakSaH sainyeSu = among the army of demons.

अनुवादः

Some monkeys entering the sky and some others enraged, staying on earth with trees and rocks as their weapons, wandered among the army of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् युद्धमभवद् घोरं रक्षोवानरसङ्कुलम् ॥ ४७ ॥
ते पादपशिलाशैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।
बाणौघैर्वार्यमाणाश्च हरयो भीमविक्रमाः ॥ ४८ ॥

बाण ओघैर् वार्यमाणासः च हरयो भीम विक्रमाः । ६-६९-४७ ते पादप शिला शैलैसः चक्रुर् वृष्टिम् अनुत्तमाम् ।

उस समय राक्षसों और वानरोंके उस युद्धने बड़ा भयंकर रूप धारण किया । राक्षसोंने बाणसमूहोंकी वर्षाद्वारा जब वानरोंको आगे बढ़नेसे रोका, उस समय वे भयंकर पराक्रमी वानर उनपर वृक्षों, शिलाओं तथा शैल-शिखरोंकी अनुपम वृष्टि करने लगे ॥ ४७-४८ ॥

आग राक्षसर मत्तु वानर युद्धवु घोर रूप ताळितु. राक्षसरु बाणगळ वर्षदिन्द वानररन्नु तडॆदाग, आ भयङ्कर पराक्रमिगळाद वानररु अवर मेलॆ वृक्षगळ, शिलॆगळ, पर्वतशिखरगळ भारी मळॆयन्ने सुरिसिदरु.॥47-48॥

पदच्छेदः

47. vaanarapungavaaH = the foremost among the monkeys; gR^ihya = holding; drumaancha = trees; vipulaskandhaan = having extensive branches (roamed about the battle-field); tat = that; yuddham = battle; rakSovaanarasamkulam = filled with demons and monkeys; abhavat = was; ghoram = terrific.

अनुवादः

The foremost among the monkeys, holding trees, having extensive branches, roamed about in the battle-field. That battle-front, filled with demons and monkeys, looked terrific.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

48. te harayaH = those monkeys; bhiima vikramaaH = of terrific prowess; vaaryamaaNaaH = though impeded; baaNaughaiH = by a flood of arrows; chakruH = initiated; anuupamaam vR^iSTim = a matchless rain; paadapashilaashailaiH = of trees; rocks and mountains.

अनुवादः

Those monkeys, of terrific prowess, though impeded by a flood of arrows, initiated a matchless rain of trees, rocks and mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः ।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ॥ ४९ ॥
निर्जघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् ।

सिंहनादान्विनेदुश्च रणे राक्षस वानराः ।
शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ॥
निजघ्नुः संयुगे क्रुद्धाः कवचाभरणावृतान् ।

सिम्ह नादान् विनेदुसः च रणे राक्षस वानराः । शिलाभिसः चूर्णयाम् आसुर् यातु धानान् प्लवम् गमाः ॥ ६-६९-४९ निजघ्नुः सम्युगे क्रुद्धाः कवच आभरण आवृतान् ।

राक्षस और वानर दोनों ही वहाँ रणक्षेत्रमें सिंहोंके समान दहाड़ रहे थे । कुपित हुए वानरोंने कवचों और आभूषणोंसे विभूषित बहुतेरे राक्षसोंको युद्धस्थलमें शिलाओंकी मारसे कुचल दिया—मार डाला ॥ ४९ १/२ ॥

राक्षसर मत्तु वानरर ऎरडू सैन्यगळु रणक्षेत्रदल्लि सिंहदन्तॆ गर्जिसुत्तिद्दरु. कुपितराद वानररु कमच मत्तु आ भूषणगळिन्द अलङ्कृतराद अनेक राक्षसरन्नु युद्धदल्लि शिलॆगळिन्द हॊडॆदु कॊन्दुहाकिदरु.॥49½॥

पदच्छेदः

49. raNe = in the battle; raakSasa vaanaraaH = the demons and the monkeys; vieduH = made a noise; simha naadaan = of lion’s roars; plavangamaaH = the monkeys; chuurNayaamaasuH = pounded; yaatudhaanaan = the demons; shilaabhiH = with rocks.

अनुवादः

In the battle, the demons and the monkeys made a noise of lion’s roars. The monkeys pounded the demons with rocks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

केचिद् रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि ॥ ५० ॥
निर्जघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।

केचिद्रथगतान् वीरान् गजवाजिगतानपि ॥
निजघ्नुः सहसाऽऽप्लुत्य यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।

केचिद् रथ गतान् वीरान् गज वाजि गतान् अपि । निजघ्नुः सहसा आप्लुत्य यातु धानान् प्लवम् गमाः ।

कितने ही वानर रथ, हाथी और घोड़ेपर बैठे हुए वीर राक्षसोंको भी सहसा उछलकर मार डालते थे ॥

आनॆ, रथ, कुदुरॆगळ मेलॆ कुळितिरुव वीरराक्षसरन्नु ऎष्टो वानररु नॆगॆदु नॆगॆदु संहरिसुत्तिद्दरु.॥50½॥

पदच्छेदः

50. kruddhaaH = the enraged mokeys; nijaghnuH = killed; kavachaabharaNa vR^itaan = demons wearing armours and ornaments; kechit = some; (killed); viiraan rathagataan = valiant demons; sitting; or standing in chariots; (as also); gaja vaajigataanapi = and those mounted on elephants and horses.

अनुवादः

The enraged monkeys killed demons wearing armours and ornaments. Some killed valiant demons, sitting or standing in chariots and also those demons mounted on elephants and horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलशृङ्गान्विताङ्गास्ते मुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ॥ ५१ ॥
चेलुः पेतुश्च नेदुश्च तत्र राक्षसपुङ्गवाः ।

शैल शृन्ग निपातैसः च मुष्टिभिर् वान्त लोचनाः । ६-६९-५१ चेलुः पेतुसः च नेदुसः च तत्र राक्षस पुम्गवाः ।

वहाँ प्रधान-प्रधान राक्षसोंके शरीर पर्वत-शिखरोंसे आच्छादित हो गये थे । वानरोंके मुक्कोंकी मार खाकर कितनोंकी आँखें बाहर निकल आयी थीं । वे निशाचर भागते, गिरते-पड़ते और चीत्कार करते थे ॥ ५१ १/२ ॥

अल्लि मुख्य मुख्य राक्षसर शरीरगळु पर्वतगळिन्द मुच्चिहोदुवु. वानरर मुष्ठिगळ एटु तिन्दु ऎष्टो जनरु कण्णुगळु हॊरबन्दवु. आ निशाचररु ओडुत्ता बीळुत्ता चीत्कारमाडुत्तिद्दरु.॥51½॥

पदच्छेदः

51. viiraan = Valiant; plavangamaaH = monkeys; nirjaghmuH = struck; yaatudhaanaan = demons; sahasaa = vehemently; te = those; raakSasapungavaaH = foremost of demons; tatra = there; cheluH = trembled; shaila shR^iNgaanvitaaNgaaH = as their bodies were attacked by mountain-peaks; muSTibhiH = and blows of fists; vaantalochanaaH = and having their eyes ejected out; petushcha = fell down; nedushcha = and rared.

अनुवादः

Valiant monkeys struck the demons vehemently. Those foremost of demons trembled, as their bodies were attacked by mountain-peaks and blows of fists, down and roared.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बिभिदुः कपिकुञ्जरान् ॥ ५२ ॥
शूलमुद‍्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः ।

राक्षसाश्च शरैस्तीक्ष्णैर्बभिदुः कपिकुञ्जरान् । शूलामुद्गरखड्गैश्च जघ्नुः प्रासैश्च शक्तिभिः ॥ ६-६९-५२

राक्षसोंने भी पैने बाणोंसे कितने ही वानर-शिरोमणियोंको विदीर्ण कर दिया था तथा शूलों, मुद‍्गरों, खड्गों, प्रासों और शक्तियोंसे बहुतोंको मार गिराया था ॥

राक्षसरू कूड हरितवाद बाणगळिन्द वानर श्रेष्ठरन्नु सीळि हाकिदरु हागू शूल, मुद्गर, खड्ग, प्रासगळिन्द, शक्तिगळिन्द अनेकरन्नु कॊन्दुहाकिदरु.॥52½॥

पदच्छेदः

52. raakSasaashcha = those demons also; bibhiduH = pierced; kapikuN^jaraan = the foremost of monkeys; tiikSNaiH sharaiH = with sharp arrows; jaghnuH = they struck; shuula mudgarakhaDgaishcha = with spears; mallets; swords; shaktibhiH praasaishcha = javelins and lances.

अनुवादः

Those demons also pierced the foremost of monkeys with sharp arrows, striking them with spears mallets, swords, javelins and lances.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यं पातयामासुः परस्परजयैषिणः ॥ ५३ ॥
रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्र वानरराक्षसाः ।

अन्योन्यम् पातयामासुः परस्परजयैषिण ॥ ६-६९-५३ रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्त्र वानरराक्षसाः ।

शत्रुओंके रक्त जिनके शरीरोंमें लिपटे हुए थे, वे वानर और राक्षस वहाँ परस्पर विजय पानेकी इच्छासे एक-दूसरेको धराशायी कर रहे थे ॥ ५३ १/२ ॥

शत्रुगळ रक्तदिन्द तॊय्दु वानररु, राक्षसरु परस्पर गॆल्लुव इच्छॆयिन्द ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु धराशायियागिसुत्तिद्दरु.॥53½॥

पदच्छेदः

53. vaanara raakSasaaH = the monkeys and demons; tatra = there; ripushoNita digdhaaNgaaH = having their limbs smeared with the blood of their foes; paatayaamasuH = mowed; anyonyam = each other; paraspara jayaiShiNaH = with a desire to conquer each other.

अनुवादः

There, the monkeys and demons having their limbs smeared with the blood of their foes, mowed each other with a desire to conquer each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शैलैश्च खड्गैश्च विसृष्टैर्हरिराक्षसैः ॥ ५४ ॥
मुहूर्तेनावृता भूमिरभवच्छोणितोक्षिता ।

ततः शैलैसः च खड्गैसः च विसृष्टैर् हरि राक्षसैः ॥ ६-६९-५४ मुहूर्तेन आवृता भूमिर् अभवत् शोणित आप्लुता ।

थोड़ी ही देरमें वह युद्धभूमि वानरों और राक्षसोंद्वारा चलाये गये पर्वत-शिखरों तथा तलवारोंसे आच्छादित हो रक्तके प्रवाहसे सिंच उठी ॥ ५४ १/२ ॥

वानररु, राक्षसरु ऎसॆदिरुव पर्वत शिखरगळिन्द, खड्गगळिन्द आ युद्धभूमियु मुच्चिहोगि रक्तद प्रवाहदिन्द नॆनॆदुहोयितु.॥54½॥

पदच्छेदः

54. tataH = thereupon; muhuurtena = within an instant; bhuumiH = the earth; abhavat = became; aavR^itaa = covered; shoNitokSitaa = and dampened with blood; visR^iSTaiH shailaishoba = by the mountains; khaDgaishcha = and swords; hariraakSasaiH = of monkeys and demons.

अनुवादः

Thereupon, within an instant, the battle-field became dampened with blood and covered by the mountains and swords thrown by the monkeys and demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकीर्णैः पर्वताकारै रक्षोभिरभिमर्दितैः ।
आसीद् वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः ॥ ५५ ॥

विकीणैः पर्वताकारै रक्षोभि रभिमदितैः ।
आसीद्वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः ॥

विकीर्ण पर्वत आकारै रक्षोभिर् अरि मर्दनैः ॥ ६-६९-५५ आसीद्वसुमती पूर्णा तदा युद्धमदान्वितैः ।

युद्धके मदसे उन्मत्त हुए पर्वताकार राक्षस जो शिलाओंकी मारसे कुचल दिये गये थे, सब ओर बिखरे पड़े थे । उनसे वहाँकी सारी भूमि पट गयी थी ॥ ५५ ॥

युद्धोन्मत्तराद पर्वताकार राक्षसरु शिलॆगळ एटिनिन्द जज्जिहोगि ऎल्लॆडॆ चॆल्लिहोगिद्दरु. अदरिन्द अल्लिय भूप्रदेश तुम्बि होगित्तु.॥55॥

पदच्छेदः

55. tadaa = then; vasumatii = the earth; aasiit puurNaa = became filled; rakSobhiH = with (dead bodies) of demons; yuddha madaanvitaiH = who had an ardent passion for battle; parvataakaaraiH = having colossal forms; abhimarditaiH = devastated; vikiirNasH = and scattered.

अनुवादः

Then the battle-field became filled with dead bodies of demons, who had an ardent passion for battle, having their colossal bodies devastated and scattered all over.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशैलाश्च वानराः ।
पुनरङ्गैस्तदा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम् ॥ ५६ ॥

आक्षिप्राः क्षिप्यमाणाश्च भग्नशैलाश्च वानराः ।
पुनरङ्गैस्तथा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम् ॥

आक्षिप्ताः क्षिप्यमाणासः च भग्न शूलासः च वानरैः ॥ ६-६९-५६ पुनरङ्गैस्तदा चक्रुरासन्ना युद्धमद्भुतम् ।

राक्षसोंने जिनके युद्धके साधनभूत शैल-शिखरोंको तोड़-फोड़ डाला था, वे वानर उनके प्रहारोंसे विचलित किये जानेपर उन राक्षसोंके अत्यन्त निकट जा अपने हाथ-पैर आदि अङ्गोंद्वारा ही अद्भुत युद्ध करने लगे ॥ ५६ ॥

वानरर युद्धद साधनवाद पर्वत शिखरगळन्नु राक्षसरु पुडि माडिबिडुत्तिद्दरु. अवर प्रहारदिन्द विचलितराद वानररु राक्षसर हत्तिर होगि तम्म कै-कालुगळिन्द, शरीरदिन्द युद्धमाडतॊडगिदरु.॥56॥

पदच्छेदः

56. aakSiptaaH = the demons already thrown down; kSipyamaaNaashcha = and still being thrown down; vaanaraiH = by the monkeys; tadaa = at that time; bhagnashuulaiH = with their spears broken; aasannaaH = wee approached; chakruH = carried out; adbhutam = a wonderful; yuddham = combat; aN^gaiH = with their limbs (like arms and legs).

अनुवादः

The demons, already thrown down and still being thrown down, with their spears broken by the monkeys at that time, approached the monkeys and carried out a wonderful combat with their limbs, arms and legs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरान् वानरैरेव जघ्नुस्ते नैर्ऋतर्षभाः ।
राक्षसान् राक्षसैरेव जघ्नुस्ते वानरा अपि ॥ ५७ ॥

वानरान् वानरैर् एव जग्नुस् ते रजनी चराः ॥ ६-६९-५७ राक्षसान् राक्षसैर् एव जघ्नुस् ते वानरा अपि ।

राक्षसोंके प्रधान-प्रधान वीर वानरोंको पकड़कर उन्हें दूसरे वानरोंपर पटक देते थे । इसी प्रकार वानर भी राक्षसोंसे ही राक्षसोंको मार रहे थे ॥ ५७ ॥

राक्षसर मुख्य मुख्य वीररु वानररन्नु हिडिदु बेरॆ कपिगळ मेलॆ ऎसॆयुत्तिद्दरु. हागॆये वानररू कूड राक्षसरिन्द राक्षसरन्नु बडियुत्तिद्दरु.॥57॥

पदच्छेदः

57. te = those; nairR^itashreSTaaH = foremost demons; jaghnuH = struck; vaanaraan = monkeys; vaanaraireva = with the very monkeys; vaanaraaH api = Monkeys also; jaghmuH = struck; raakSasaan = the demons; raakSasaireva = with the very demons.

अनुवादः

Those foremost of demons struck the monkeys with their own corpses and the monkeys also struck the titans with their own dead bodies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आक्षिप्य च शिलाः शैलाञ्जघ्नुस्ते राक्षसास्तदा ।
तेषां चाच्छिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ॥ ५८ ॥

आक्षिप्य च शिलास् तेषाम् निजघ्नू राक्षसा हरीन् ॥ ६-६९-५८ तेषाम् च आच्चिद्य शस्त्राणि जघ्नू रक्षांसि वानराः ।

उस समय राक्षस अपने शत्रुओंके हाथसे शिलाओं और शैल-शिखरोंको छीनकर उन्हींसे उनपर प्रहार करने लगे तथा वानर भी राक्षसोंके हथियार छीनकर उन्हींके द्वारा उनका वध करने लगे ॥ ५८ ॥

आ राक्षसरु तम्म शत्रुगळ कैगळिन्द शिलॆगळन्नु पर्वतगळन्नु कित्तु अवर मेलॆये प्रहरिसुत्तिद्दरु. वानररू राक्षसर आयुधगळन्नु कित्तुकॊण्डु अवुगळिन्दलॆ अवरन्नु वधिसुत्तिद्दरु.॥58॥

पदच्छेदः

58. tadaa = then; aakSipya = grabbing; shilaaH = the rocks; shailaan = and mountains; te raakSasaaH = those titans; jagmuH- struck; vaanaraaH cha = the apes too; aachchhidya = snatching away; teSaam shastraaNi = their weapons; jagnuH = struck; rakShaamsi = the titans.

अनुवादः

Then, grabbing the rocks and mountains, those titans struck the monkeys with them. The apes too, snatching away their weapons, struck the titans.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्जघ्नुः शैलशृङ्गैश्च बिभिदुश्च परस्परम् ।
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः ॥ ५९ ॥

निजघ्नुः शैलशृङ्गैश्च बिभिदुश्च परस्परम् ।
सिंहनादान् विनेदुश्च रणे राक्षसवानराः ॥

निर्जघ्नुः शैल शूल अस्त्रैर् विभिदुसः च परस्परम् ॥ ६-६९-५९ सिम्ह नादान् विनेदुसः च रणे वानर राक्षसाः ।

इस तरह राक्षस और वानर दोनों ही दलोंके योद्धा एक-दूसरेको पर्वत-शिखरसे मारने, अस्त्र-शस्त्रोंसे विदीर्ण करने तथा रणभूमिमें सिंहोंके समान दहाड़ने लगे ॥ ५९ ॥

हीगॆ राक्षस मत्तु वानरयोधरु ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु पर्वत शिखरगळिन्द, अस्त्र-शस्त्रगळिन्द कॊल्लुत्ता रणरङ्गदल्लि सिंहदन्तॆ गर्जिसुत्तिद्दरु.॥59॥

पदच्छेदः

59. vaanararaakSasaaH = the monkeys and demons; bibhiduH = fractured; parasparam = each other; shailashR^iN^gaiH = with crags; vinedushcha = and made a noise; simhanaadaiH = with lion’s roars.

अनुवादः

The monkeys and demons fractured each other with crags and made a noise with lion’s roars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

छिन्नवर्मतनुत्राणा राक्षसा वानरैर्हताः ।
रुधिरं प्रसृतास्तत्र रससारमिव द्रुमाः ॥ ६० ॥

चिन्न वर्म तनु त्राणा राक्षसा वानरैर् हताः ॥ ६-६९-६० रुधिरम् प्रस्रुतास् तत्र रस सारम् इव द्रुमाः ।

राक्षसोंकी शरीर-रक्षाके साधनभूत कवच आदि छिन्न-भिन्न हो गये । वानरोंकी मार खाकर वे अपने शरीरसे उसी प्रकार रक्त बहाने लगे, जैसे वृक्ष अपने तनोंसे गोंद बहाया करते हैं ॥ ६० ॥

राक्षसर कवचादिगळु भिन्नभिन्नरादुवु. वानररिन्द एटु तिन्द राक्षसर शरीरगळिन्द मरद रॆम्बॆगळिन्द अण्टु सुरियुवन्तॆ रक्तहरियुत्तित्तु.॥60॥

पदच्छेदः

60. raakSasaaH = the titans; chhinnavarma tanutraaNaaH = with their armours broken; hataaH = as struck; vaanaraiH = by the apes; prasR^itaaH = emitted; rudhiram = blood; tatra = at that place; drumaaH iva = like trees (emitting); rasasaaram = their sap.

अनुवादः

The titans, having their armours broken, as struck by the apes, emitted blood at that place, like trees oozing their sap.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथेन च रथं चापि वारणेनापि वारणम् ।
हयेन च हयं केचिन्निर्जघ्नुर्वानरा रणे ॥ ६१ ॥

रथेन च रथम् च अपि वारणेन च वारणम् ॥ ६-६९-६१ हयेन च हयम् केचिन् निजघ्नुर् वानरा रणे ।

कितने ही वानर रणभूमिमें रथसे रथको, हाथीसे हाथीको और घोड़ेसे घोड़ेको मार गिराते थे ॥ ६१ ॥

ऎष्टो वानररु रणरङ्गदल्लि रथदिन्द रथवन्नु, आनॆयिन्द आनॆयन्नु, कुदुरॆयिन्द कुदुरॆयन्नु हॊडॆदु उरुळिसुत्तिद्दरु.॥61॥

पदच्छेदः

61. kechit = some; vaanaraaH = monkeys; raNe = in the battle-front; nirjaghuuH = destroyed; ratham = chariot; rathena = with chariots; vaaraNaam = elephant; vaaraNenaapi = with the very elephants; hayam = and horse; hayena = by the very horse.

अनुवादः

Some monkeys in the battle-front destroyed chariot with chariots, elephants with the very elephants and horse by the very horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैश्च निशितैः शरैः ।
राक्षसा वानरेन्द्राणां बिभिदुः पादपान् शिलाः ॥ ६२ ॥

क्षुरप्रैर् अर्ध चन्द्रैसः च भल्लैसः च निशितैः शरैः ॥ ६-६९-६२ राक्षसा वानर इन्द्राणाम् चिच्चिदुः पादपान् शिलाः ।

वानर-यूथपतियोंके चलाये हुए वृक्षों और शिलाओंको निशाचर योद्धा तीखे क्षुरप्र, अर्धचन्द्र और भल्ल नामक बाणोंसे तोड़-फोड़ डालते थे ॥ ६२ ॥

वानर सेनानायकरु ऎसॆदिरुव वृक्ष मत्तु शिलॆगळन्नु राक्षसरु योधरु तीक्ष्णवाद क्षुरप्र, अर्धचन्द्र मत्तु भल्लवॆम्ब बाणगळिन्द ऒडॆदु मुरिदुहाकुत्तिद्दरु.॥62॥

पदच्छेदः

62. raakSasaaH = the tiatans; bibhiduH = broke; paadapaan = the trees; shilaaH = and rocks; vaanarendraaNaam = of monkeys-cheifs; nishitaiH = with their sharp; sharaiH = arrows; kSurapraiH = with hoe-shaped head; ardhachandraiH = those with cresecent-shaped head; bhallaishcha = and those with spear-like head.

अनुवादः

The titans broke the trees and rocks of monkey-chiefs with their sharp arrows with their hoe-shaped head, those arrows with crescent-shaped head and those with spear-like head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकीर्णाः पर्वतास्तैश्च द्रुमच्छिन्नैश्च संयुगे ।
हतैश्च कपिरक्षोभिर्दुर्गमा वसुधाभवत् ॥ ६३ ॥

विकीर्णाः पर्वतासैश्च द्रुमश्छिन्नैश्च संयुगे ।
हतैश्च कपिरक्षोभि र्दुर्गमा वसुधाभवत् ॥

विकीर्णैः पर्वत अग्रैसः च द्रुमैसः चिन्नैसः च सम्युगे ॥ ६-६९-६३ हतैसः च कपि रक्षोभिर् दुर्गमा वसुधा अभवत् ।

टूट-फूटकर गिरे हुए पर्वतों, कटे हुए वृक्षों तथा राक्षसों और वानरोंकी लाशोंसे पट जानेके कारण उस भूमिमें चलना-फिरना कठिन हो गया ॥ ६३ ॥

पुडियागि बिद्दिरुव पर्वतगळिन्द, तुण्डाद वृक्षगळिन्द, राक्षसर मत्तु वानर हॆणगळिन्द आ युद्धभूमियल्लि कालिडलू कष्टवागुत्तित्तु.॥63॥

पदच्छेदः

63. vasudhaa = the earth; abhavat = became; durgamaa = difficult to be traversed; vikiirNaa = as it was filled; taiH = with those; parvataiH = mountains; chinnaiH drumaiH = with broken trees; kapirakShobhiH cha = and with the apes and titans; hataiH = killed; samyuge = in battle.

अनुवादः

The battle-field, filled with those mountains, broken trees and dead bodies of apes and titans, became difficult to be traversed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः
सङ्ग्राममासाद्य भयं विमुच्य ।
युद्धं स्म सर्वे सह राक्षसैस्ते
नानायुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ ६४ ॥

ते वानरा गर्वितहृष्टचेष्टाः । सम्ग्राममासाद्य भयं विमुच्य । युद्धम् स्म सर्वे सह राक्षसै स्त्रै । र्नानायुधैश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ॥ ६-६९-६४

वानरोंकी सारी चेष्टाएँ गर्वसे भरी हुई तथा हर्ष और उत्साहसे युक्त थीं । उनके हृदयमें दीनता नहीं थी तथा उन्होंने राक्षसोंके ही नाना प्रकारके आयुध छीनकर हस्तगत कर लिये थे, अतः वे सब संग्राममें पहुँचकर राक्षसोंके साथ भय छोड़कर युद्ध कर रहे थे ॥ ६४ ॥

वानरर ऎल्ल चेष्टॆगळु हर्षोत्साहदिन्द कूडिद्दवु. हृदयदल्लि दीनतॆ इल्लदॆ अवरु राक्षसर नाना प्रकारद आयुध गळन्नु कसिदुकॊण्डिद्दरु. आद्दरिन्द अवरॆल्लरू सङ्ग्रामदल्लि भयबिट्टु कादाडुत्तिद्दरु.॥64॥

पदच्छेदः

64. aasaadya = reaching; samgraamam = the battle-field; vimuchya = and abandoning; bhayam = their fear; te vaanaraaH = all those monkeys; garvita hR^iShTacheShTaaH = with their thrilled martial acts full of pride; naanaayudhaiH = who were having various weapons (like trees; rocks; teeth and nails); adiinasattvaaH = and undepressed in spirit; chakruH sma = carried out; yuddham = battle raakSasaiH saha = with the demons.

अनुवादः

Reaching the battle-field and abandoning their fear, all those monkeys, with their thrilling martial arts full of pride, nay, who were having various weapons (like trees, rocks, teeth and nails) and unrepressed in spirit, carried out battle with the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे
प्रहृष्यमाणेषु वलीमुखेषु ।
निपात्यमानेषु च राक्षसेषु
महर्षयो देवगणाश्च नेदुः ॥ ६५ ॥

तस्मिन् प्रवृत्ते तुमुले विमर्दे । प्रहृष्यमाणेषु वली मुखेषु । निपात्यमानेषु च राक्षसेषु । महर्षयो देव गणासः च नेदुः ॥ ६-६९-६५

इस प्रकार जब भयंकर मारकाट मची हुई थी, वानर प्रसन्न थे और राक्षसोंकी लाशें गिर रही थीं, उस समय महर्षि तथा देवगण हर्षनाद करने लगे ॥ ६५ ॥

ई प्रकार भयङ्कर युद्धवादाग वानरर कैमेलागित्तु. राक्षस सैनिकरु सत्तु बीळुत्तिद्दरु. वानररु आनन्दभरितरादरु. आग महर्षिगळु, देवतॆगळु हर्षनाद माडुत्तिद्दरु.॥65॥

पदच्छेदः

65. valiimukheShu = (while) monkeys; prahR^iShyamaaNeShu = were rejoicing; tasmin tumule vimarde = in that tumultuous battle; pravR^itte = which commenced; raakShaseShu = and the demons; nipaatyamaaneShu = falling down; maharShayaH = the great sages; devagaNaaH = and troops of celestials; vineduH = emitted shouts (of triumph).

अनुवादः

Seeing the monkeys rejoicing in that tumultuous battle which commenced and the demons falling down, the great sages and troop of celestials emitted shouts of triumph.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हयं मारुततुल्यवेग-
मारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य ।
नरान्तको वानरसैन्यमुग्रं
महार्णवं मीन इवाविवेश ॥ ६६ ॥

ततो हयं मारुत तुल्यवेग-
मारुह्य शक्तिं निशितां प्रगृह्य ।
नरान्तको वानरराजसैन्यमुग्रं
महार्णवं मीन इवाविवेश ॥

ततो हयम् मारुत तुल्य वेगम् । अरुह्य शक्तिम् निशिताम् प्रगृह्य । नर अन्तको वानर राज सैन्यम् । महा अर्णवम् मीन;इव आविवेश ॥ ६-६९-६६

तदनन्तर वायुके समान तीव्र वेगवाले घोड़ेपर सवार हो हाथमें तीखी शक्ति लिये नरान्तक वानरोंकी भयंकर सेनामें उसी तरह घुसा, जैसे कोई मत्स्य महासागरमें प्रवेश कर रहा हो ॥ ६६ ॥

बळिक वायुविनन्तॆ वेगवुळ्ळ कुदुरॆयन्नेरि, कैयल्लि तीक्ष्णशक्तियन्नु ऎत्तिकॊण्ड नरान्तकनु वानरर भयङ्कर सैन्यदल्लि मत्स्यवु महासारदल्लि प्रवेशिसिदन्तॆ प्रवेशिसिदनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. tataH = then; aaruhya = mounting on; hayam = a horse; maarutatulyavegam = vying with the speed of the wind; pragR^ihya = and taking; naraantakaH = Narantaka; aavivesha = entered; ugram = the terrific; vaanarasainyam = army of monkeys; niinaH iva = as a fish; mahaarNavam = the ocean.

अनुवादः

Meanwhile, mounting on a horse having speed equal to the wind, and taking a barbed javelin, Narantaka entered the terrific army of monkeys, as a fish entering the ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वानरान् सप्त शतानि वीरः
प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद ।
एकः क्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्मा
जघान सैन्यं हरिपुङ्गवानाम् ॥ ६७ ॥

स वानरान्सप्त शतानि वीरः
प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद ।
एक क्षणेनेन्द्र रिपुर्महात्मा
जघानसैन्यं हरिपुङ्गवानाम् ॥

स वानरान् सप्त शतानि वीरः । प्रासेन दीप्तेन विनिर्बिभेद । एकः क्षणेन इन्द्र रिपुर् महात्मा । जघान सैन्यम् हरि पुम्गवानाम् ॥ ६-६९-६७

उस महाकाय इन्द्रद्रोही वीर निशाचरने चमचमाते हुए भालेसे अकेले ही सात सौ वानरोंको चीर डाला और क्षणभरमें वानर-यूथपतियोंकी एक बहुत बड़ी सेनाका संहार कर डाला ॥ ६७ ॥

आ महाकाय इन्द्रद्रोहि वीर निशाचरनु हॊळॆयुत्तिरुव भल्लॆयिन्द ऒब्बने एळु नूरु वानररन्नु कॊन्दु, क्षणार्ध दल्लि वानरर दॊड्डदाद सैन्यवन्नु संहार माडिदनु.॥67॥

पदच्छेदः

67. saH = that; Narantaka; viiraH mahaatmanaH = the valiant and mighty demon; indraripuH = and the enemy of Indra; ekaH = alone; kShaNena = within an instant; nirbibheda = rent asunder; saptashataani = seven hundred; vaanaraan = mokeys; diiptena praasena = with that shining javelin; jaghaana = and killed; sainyam = the army; haripuNgavaanaam = of the foremost of monkeys.

अनुवादः

That valiant and mighty Narantaka, the enemy of Indra, single-handedly within an instant, rent asunder seven hundred monkeys with that shining javelin and killed that army of the foremost of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशुश्च महात्मानं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम् ।
चरन्तं हरिसैन्येषु विद्याधरमहर्षयः ॥ ६८ ॥

ददृशुसः च महात्मानम् हय पृष्ठे प्रतिष्ठितम् । चरन्तम् हरि सैन्येषु विद्या धर महर्षयः ॥ ६-६९-६८

घोड़ेकी पीठपर बैठे हुए उस महामनस्वी वीरको विद्याधरों और महर्षियोंने वानरोंकी सेनामें विचरते देखा ॥

कुदुरॆयन्नेरि वानर सैन्यदल्लि विचारिसुव आ महामनस्वी वीरनन्नु विद्याधररु, महर्षिगळु नोडिदरु.॥68॥

पदच्छेदः

68. vidyaadhara smaharshayaH = Vidhyadharas; the super natural beings and great sages; dadR^ishuH = saw; mahaatmaanam = the mighty Narantaka; haya pR^iSTa pratiShThitam = seated on the back of horse; charantam = and wandering; harisainyeShu = through the army of monkeys.

अनुवादः

Vidyadharas, the super natural beings and great sages, saw the mighty Narantaka, seated on the back of a horse and hacking a path way for himself through the army of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य ददृशे मार्गो मांसशोणितकर्दमः ।
पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ॥ ६९ ॥

स तस्य ददृशे मार्गो मांस शोणित कर्दमः । पतितैः पर्वत आकारैर् वानरैर् अभिसम्वृतः ॥ ६-६९-६९

वह जिस मार्गसे निकल जाता, वही धराशायी हुए पर्वताकार वानरोंसे ढका दिखायी देता था और वहाँ रक्त एवं मांसकी कीच मच जाती थी ॥ ६९ ॥

पदच्छेदः

69. saH tasya maargaH = his path-way; abhisamvR^itaH = covered with; maamsashoNita kardamaH = a mire of flesh and blood; vaanaraiH = along with (heaps of dead bodies) of monkeys; patitaiH = fallen down; parvataakaaraiH = in the shape of hills; dadR^ishe = was seen.

अनुवादः

His path-way was covered with a mire of flesh and blood, along with heaps of fallen-down dead-bodes of monkeys, looking like hills.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवनु होद मार्गदल्लि धराशायियाद पर्वताकारद वानररिन्द मुच्चिहोगुत्तित्तु हागू अल्लि रक्त-मांसद कॆसरे उण्टागुत्तित्तु.॥6.॥

पदच्छेदः

6. mahaaraaja = O monarch!; tiSTha kaamam = you stay on; aham = I; nirgamiSyaami = shall set out; uddhariSyaami = and eradicate; te shatruun = your enemies; raNe = in battle; garuDah iva = as Garuda the eagle; pannagaaniva = eradicates the serpents.

अनुवादः

“You stay on, O monarch! I will set out and eradicate your enemies in battle, as Garuda the eagle eradicates the serpents.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावद् विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवगपुङ्गवाः ।
तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ॥ ७० ॥

यावद्विक्रमितुं बुद्धिं चक्रुः प्लवङ्गपुङ्गवाः ।
तावदेतानतिक्रम्य निर्बिभेद नरान्तकः ॥

यावद् विक्रमितुम् बुद्धिम् चक्रुः प्लवग पुम्गवाः । तावद् एतान् अतिक्रम्य निर्बिभेद नर अन्तकः ॥ ६-६९-७०

वानरोंके प्रधान-प्रधान वीर जबतक पराक्रम करनेका विचार करते, तबतक ही नरान्तक इन सबको लाँघकर भालेकी मारसे घायल कर देता था ॥ ७० ॥

वानरर प्रधानवीररु पराक्रम तोरुव विचार माडुवुदॊळगॆये नरान्तकनु इवरॆल्लरन्नु दाटि भल्लॆयिन्द गायगॊळिसुत्तिद्दनु.॥70॥

पदच्छेदः

70. yaavat = whenever; plavagapuN^gavaaH = the foremost among the monkeys; buddhim chakruH = thought; vikramitum = of showing their valour; taavadeva = so often; naraantakaH = Narantaka; atikramya = overtook; nirbibheda = and cleaved; etaan = them.

अनुवादः

Whenever the foremost of the monkeys thought of showing their valour, so often Narantaka overtook and cleaved them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्वलन्तं प्रासमुद्यम्य सङ्ग्रामाग्रे नरान्तकः ।
ददाह हरिसैन्यानि वनानीव विभावसुः ॥ ७१ ॥

ददाह हरि सैन्यानि वनानि इव विभावसुः । यावद् उत्पाटयाम् आसुर् वृक्षान् शैलान् वन ओकसः ॥ ६-६९-७१ तावत् प्रासहताः पेतुर् वज्र कृत्ता;इव अचलाः ।

जैसे दावानल सूखे जंगलोंको जलाता है, उसी प्रकार प्रज्वलित प्रास लिये नरान्तक युद्धके मुहानेपर वानर-सेनाओंको दग्ध करने लगा ॥ ७१ ॥

काडुगिच्चु काडन्नु सुडुवन्तॆये प्रज्वलित प्रासवन्नॆत्तिकॊण्ड नरान्तकनु वानर सैन्यवन्नु भस्ममाडुत्तिद्दनु.॥71॥

पदच्छेदः

71. dadaaha = (He) burnt away; harisainyaani = the army of monkeys; vibhaavasuH = as the fire (burns away); vanaani = the forests; yaavat = even before; vanaukasaH = the monkeys; utpaaTayaamaasuH = uplift; vR^ikShaan = the trees; shailaan = and the mountains; praasahataah = they were struck by the javelin; petuH = and fell down; aachalaaH iva = like mountains; vajra kR^ittaaH = riven by lighting.

अनुवादः

He burn away the army of monkeys, as the fire burns away the forests. Even before the monkeys get time to uplift the trees and mountains, the javelin struck them and they fell down, as mountains riven by lightning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान् शैलान् वनौकसः ।
तावत् प्रासहताः पेतुर्वज्रकृत्ता इवाचलाः ॥ ७२ ॥

वानरलोग जबतक वृक्ष और पर्वत-शिखरोंको उखाड़ते, तबतक ही उसके भालेकी चोट खाकर वज्रके मारे हुए पर्वतकी भाँति ढह जाते थे ॥ ७२ ॥

वानररु वृक्ष-पर्वतगळन्नु कीळुवष्टरल्लि नरान्तन भल्लॆय एटु तिन्दु वज्रद हॊडॆतदिन्द पर्वत पुडि यागुवन्तॆ सत्तुहोगुत्तिद्दरु.॥72॥

दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः ।
प्रमृद्नन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः ॥ ७३ ॥

दिक्षु सर्वासु बलवान् विचचार नरान्तकः ।
प्रमृद्गन् सर्वतो युद्धे प्रावृट्काले यथानिलः ॥

जैसे वर्षाकालमें प्रचण्ड वायु सब ओर वृक्षोंको तोड़ती-उखाड़ती हुई विचरती है, उसी प्रकार बलवान् नरान्तक रणभूमिमें वानरोंको रौंदता हुआ सम्पूर्ण दिशाओंमें विचरने लगा ॥ ७३ ॥

वर्षाकालदल्लि प्रचण्डवायुवु ऎल्ल वृक्षगळन्नु मुरिदु कित्तुहाकुत्ता बीसुवन्तॆ बलवन्त नरान्तकनु रणभूमियल्लि वानररन्नु मर्दिसुत्ता सञ्चरिसुत्तिद्दनु.॥73॥

पदच्छेदः

72; 73. balavaan naraantakaH = that mighty Narantaka; naraantakaH = the destroyer of men; vichachaara = roamed; sarvaasudikShu = in all directions; yuddhe = in the battle-field; udyamya = holding up; jvalantan praasam = his shining javelin; pramR^idnan = ravaging; sarvataH = on all sides; anilaH iva = like the wind; praavR^iTkaale = in a rainy season.

अनुवादः

That mighty Narantaka, the destroyer of men, roamed in all directions in the battle-field, holding up his shiny javelin, ravaging in all directions like the wind ravaging the earth in a rainy season.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न शेकुर्धावितुं वीरा न स्थातुं स्पन्दितुं भयात् ।
उत्पतन्तं स्थितं यान्तं सर्वान् विव्याध वीर्यवान् ॥ ७४ ॥

न शेकुर् धावितुम् वीरा न स्थातुम् स्पन्दितुम् कुतः । उत्पतन्तम् स्थितम् यान्तम् सर्वान् विव्याध वीर्यवान् ॥ ६-६९-७४

वानर-वीर भयके मारे न तो भाग पाते थे, न खड़े रह पाते थे और न उनसे दूसरी ही कोई चेष्टा करते बनती थी । पराक्रमी नरान्तक उछलते हुए, पड़े हुए और जाते हुए सभी वानरोंपर भालेकी चोट कर देता था ॥ ७४ ॥

वानर वीररु भयदिन्दागि ओडलारदॆ, निन्तुकॊळ्ळलारदॆ, बेरॆ यावुदे चेष्टॆमाडलागुत्तिरलिल्ल. पराक्रमि नरान्तकनु नॆगॆयुत्ता ऎल्ल वानररन्नु भल्लॆयिन्द कॊल्लुत्तिद्दनु.॥74॥

पदच्छेदः

74. viiraaH = the valiant monkeys; na shekuH = were unable; bhaaShitum = to talk; na = nor; sthaatum = to stand; kutaH = in what manner; spanditum = to move?; viiryavaan = that strong Narantaka; vivyaadha = struck; sarvaan = all; utpatantam = who were jumping up; sthitam = who were standing; yaantam = and who were marching.

अनुवादः

Narantaka, a single demon, equal to so many demons, struck the armies of mokeys with his javelin, having the sun’s splendour and they fell down on the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकेनान्तककल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा ।
भग्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले ॥ ७५ ॥

एतेनान्तक कल्पेन प्रासेनादित्यतेजसा ।
भग्नानि हरिसैन्यानि निपेतुर्धरणीतले ॥

एकेन अन्तक कल्पेन प्रासेन आदित्य तेजसा । भिन्नानि हरि सैन्यानि निपेतुर् धरणी तले ॥ ६-६९-७५

उसका प्रास (भाला) अपनी प्रभासे सूर्यके समान उद्दीप्त हो रहा था और यमराजके समान भयंकर जान पड़ता था । उस एक ही भालेकी मारसे घायल होकर झुंड-के-झुंड वानर धरतीपर सो गये ॥ ७५ ॥

आ भल्लॆयु सूर्यनन्तॆ हॊळॆयुत्तित्तु हागू यमनन्तॆ भयङ्करवागि कण्डुबरुत्तित्तु. आ ऒन्दे भल्लॆय एटिनिन्द गुम्पु गुम्पाद वानररु धराशायियादरु.॥75॥

पदच्छेदः

75. anantakalpena = equal to so many demons; ekena = by Narantaka; a single demon; harisainyaani = the armies of mokeys; bhagnaani = having been struck; praasena = by his javelin; aadityatejasaa = having the sun’s splendour; (they) nipetuH = fell down; dharaNiitale = on the earth.

अनुवादः

Narantaka, a single demon, equal to so many demons, struck the armies of mokeys with his javelin, having the sun’s splendour and they fell down on the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रनिष्पेषसदृशं प्रासस्याभिनिपातनम् ।
न शेकुर्वानराः सोढुं ते विनेदुर्महास्वनम् ॥ ७६ ॥

वज्र निष्पेष सदृशम् प्रासस्य अभिनिपातनम् । न शेकुर् वानराः सोढुम् ते विनेदुर् महा स्वनम् ॥ ६-६९-७६

वज्रके आघातको भी मात करनेवाले उस प्रासके दारुण प्रहारको वानर नहीं सह सके । वे जोर-जोरसे चीत्कार करने लगे ॥ ७६ ॥

वज्रद आघातवन्नु ऎणिसद आ प्रासद दारुण प्रहारवन्नु वानररु सहिसदादरु. अवरु जोरागि चीत्करिसतॊडगिदरु.॥76॥

पदच्छेदः

76. te vaanaraaH = tose mokeys; na shekuH = wee unable; soDhum = to tolerate; abhinipaatanam = the down throw; praasasya = of the javelin; vajra niShpeSha sadR^isham = which was like the striking of a thunderbolt; vineduH = and shouted; mahaasvanam = with a great noise.

अनुवादः

Those monkeys were unable to tolerate the down-onslaught of the javelin, which was similar to the striking of a thunderbolt and they shouted with a great uproar.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पततां हरिवीराणां रूपाणि प्रचकाशिरे ।
वज्रभिन्नाग्रकूटानां शैलानां पततामिव ॥ ७७ ॥

पतताम् हरि वीराणाम् रूपाणि प्रचकाशिरे । वज्र भिन्न अग्र कूटानाम् शैलानाम् पतताम् इव ॥ ६-६९-७७

वहाँ गिरते हुए वानर-वीरोंके रूप उन पर्वतोंके समान दिखायी देते थे, जो वज्रके आघातसे शिखरोंके विदीर्ण हो जानेसे धराशायी हो रहे हों ॥ ७७ ॥

वज्रायुधद आघातदिन्द पर्वत शिखरगळु विदीर्णवादन्तॆ, वानररु धराशायियागि वानररूपी पर्वतदन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥77॥

पदच्छेदः

77. ruupaaNi = the images; patataam hariviiraaNaam = of the falling monkeys; prachakaashire = were flashing; patataam shailaanaam iva = like the falling mountains; vajra bhinnagrakuuTaanaam = with their peaks shattered by a thunderbolt.

अनुवादः

The images of the falling monkeys were flashing like those of falling mountains, with their peaks shattered by a thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये तु पूर्वं महात्मानः कुम्भकर्णेन पातिताः ।
ते स्वस्था वानरश्रेष्ठाः सुग्रीवमुपतस्थिरे ॥ ७८ ॥

ये तु पूर्वम् महात्मानः कुम्भ कर्णेन पातिताः । ते अस्वस्था वानर श्रेष्ठाः सुग्रीवम् उपतस्थिरे ॥ ६-६९-७८

पहले कुम्भकर्णने जिन्हें रणभूमिमें गिरा दिया था, वे महामनस्वी श्रेष्ठ वानर उस समय स्वस्थ हो सुग्रीवकी सेवामें उपस्थित हुए ॥ ७८ ॥

मॊदलु कुम्भकर्णनु रणभूमियल्लि बीळिसिद महामनस्वी श्रेष्ठवानररु ईग स्वस्थरागि सुग्रीवन सेवॆयल्लि उपस्थितरादरु.॥78॥

पदच्छेदः

78. ye = which; mahaatmanaH = great souled monkeys; paatitaH = were thrown down; puurvam = earlier; kumbhakarNena = by Kumbhakarna; te = those; vaanarashreShThaaH = foremost of monkeys; svasthaaH = regained their self; upatasthire = and approached; sugriivam = Sugreeva.

अनुवादः

Those great-souled and the foremost of monkeys, who were earlier thrown down by Kumbhakarna, regained their self and approached Sugreeva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रेक्षमाणः स सुग्रीवो ददृशे हरिवाहिनीम् ।
नरान्तकभयत्रस्तां विद्रवन्तीं यतस्ततः ॥ ७९ ॥

प्रेक्षमाणः सुग्रीवो ददर्श हरि वाहिनीम् । नर अन्तक भय त्रस्ताम् विद्रवन्तीम् इतस् ततः ॥ ६-६९-७९

सुग्रीवने जब सब ओर दृष्टिपात किया, तब देखा कि वानरोंकी सेना नरान्तकसे भयभीत होकर इधर-उधर भाग रही है ॥ ७९ ॥

सुग्रीवनु सुत्तलू दृष्टिहरिसिदाग नरान्तकन भयदिन्द वानर सैन्यवु अत्त-इत्त ओडुत्तित्तु.॥79॥

पदच्छेदः

79. saH = that; sugriivo prekSamaaNaH = Sugreeva looking on; dadR^ishe = saw; harivaahiniim = the army of monkeys; vidravantiim = running away; itastataH = hither and thither; naraantaka bhayatrastaam = as they were tormented of the fear of Narantaka.

अनुवादः

That Sugreeva, while looking on, saw the army of monkeys running away hither and thither, as they were tormented of the fear of Narantaka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा स ददर्श नरान्तकम् ।
गृहीतप्रासमायान्तं हयपृष्ठप्रतिष्ठितम् ॥ ८० ॥

विद्रुताम् वाहिनीम् दृष्ट्वा स ददर्श नर अन्तकम् । गृहीत प्रासम् आयान्तम् हय पृष्ठे प्रतिष्ठितम् ॥ ६-६९-८०

सेनाको भागती देख उन्होंने नरान्तकपर भी दृष्टि डाली, जो घोड़ेकी पीठपर बैठकर हाथमें भाला लिये आ रहा था ॥ ८० ॥

ओडुत्तिरुव सैन्यवन्नु नोडि अवनु नरान्तकन कडॆगॆ दृष्टि हरिसिदनु. अवनु कुदुरॆयन्नेरि कैयल्लि भल्लॆयन्नॆत्तिकॊण्डु बरुत्तिद्दनु.॥80॥

पदच्छेदः

80. dR^iShTvaa = seeing; vaahiniim = his army; vidrutaam = running away; saH = Sugreeva; dadarsha = saw; naraantakam = Narantaka; aayaantam = coming; hayapR^iShTha pratiShThitam = seated on the back of a horse; gR^ihiita praasam = taking a javelin.

अनुवादः

To that Sugreeva who was seeing his army running away, Narantaka appeared, coming seated on the back of a horse, holding a javelin in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वोवाच महातेजाः सुग्रीवो वानराधिपः ।
कुमारमङ्गदं वीरं शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ८१ ॥

दृष्ट्वोवाच महा तेजाः सुग्रीवो वानर अधिपः । कुमारम् अन्गदम् वीरम् शक्र तुल्य पराक्रमम् ॥ ६-६९-८१

उसे देखकर महातेजस्वी वानरराज सुग्रीवने इन्द्रतुल्य पराक्रमी वीर कुमार अङ्गदसे कहा— ॥ ८१ ॥

अवनन्नु नोडि महातेजस्वी वानरराज सुग्रीवनु इन्द्रतुल्य पराक्रमि कुमार अङ्गदनल्लि हेळिदनु.॥81॥

पदच्छेदः

81. dR^iShTvaa = after seeing (Narantaka); mahaatejaaH = the vastly splendoured; sugriivaH = Sugreeva; vaanaraadhipaH = the king of monkeys; uvaacha = spoke; viiram kumaaram = to the valiant prince; aN^gadam = Angada; shakratulya paraakramam = having a prowess equal to Indra.

अनुवादः

After seeing Narantaka, the vastly splendoured Sugreeva, the king of monkeys spoke thus, to Angada, the valiant prince, having a prowess equal to Indra’s (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

गच्छैनं राक्षसं वीरं योऽसौ तुरगमास्थितः ।
क्षोभयन्तं हरिबलं क्षिप्रं प्राणैर्वियोजय ॥ ८२ ॥

गच्च एनम् राक्षसम् वीर यो असौ तुरगम् आस्थितः । क्षोभयन्तम् हरि बलम् क्षिप्रम् प्राणैर् वियोजय ॥ ६-६९-८२

‘बेटा! वह जो घोड़ेपर बैठा हुआ वानर-सेनामें हलचल मचा रहा है, उस वीर राक्षसका सामना करनेके लिये जाओ और उसके प्राणोंका शीघ्र ही अन्त कर दो’ ॥

पदच्छेदः

82. gachcha = go out; praaNaiH viyojaya = and detach the lives; kShipram = quickly; evam viiram raakShasam = of this valiant demon; bhakShayantam = who is consuming; parabalam = the army of his enemies; yaH isau = and who; aasthitaH = mounted; tuvagam = a horse.

अनुवादः

“Go out and quickly detach the lives of this valiant demon, who is riding a horse and consuming the army of his enemies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मगु! कुदुरॆयन्नेरि वानर सैन्यदल्लि क्षोभॆयन्नॆब्बिसुत्तिरुव वीरराक्षसनन्नु ऎदुरिसलु होगि अवनन्नु बेगनॆ संहरिसिबिडु.॥8.॥

स भर्तुर्वचनं श्रुत्वा निष्पपाताङ्गदस्तदा ।
अनीकान्मेघसङ्काशादंशुमानिव वीर्यवान् ॥ ८३ ॥

स भर्तुर् वचनम् श्रुत्वा निष्पपात अन्गदस् तदा । अनीकान् मेघ सम्काशान् मेघ अनीकाद् इव अंशुमान् ॥ ६-६९-८३

स्वामीकी यह आज्ञा सुनकर पराक्रमी अङ्गद उस समय मेघोंकी घटाके समान प्रतीत होनेवाली वानर-सेनासे उसी तरह निकले, जैसे सूर्यदेव बादलोंके ओटसे प्रकट हो रहे हों ॥ ८३ ॥

ऒडॆयन आज्ञॆयन्नु केळि पराक्रमि अङ्गदनु आग सूर्यनु मोडगळिन्द प्रकटनागुवन्तॆ मेघगळन्तिद्द वानर सैन्यदिन्द हॊरटरु.॥83॥

पदच्छेदः

83. shrutvaa = hearing; vachanam = the words; bhartuH = of Sugreeva; his sovereign; viiryavaan saH aN^gadaH = that valiant Angada; tadaa = then; niShpapaata = came bouncing; aniikaat = from his army; amshumaaniva = as the sun; meghasamkaashaat = looking like (coming out) of a cloud.

अनुवादः

Hearing the words of Sugreeva his sovereign, that valiant Angada then came bouncing from his army, as the sun coming out of a cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलसङ्घातसङ्काशो हरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।
रराजाङ्गदसन्नद्धः सधातुरिव पर्वतः ॥ ८४ ॥

शैल सम्घत सम्काशो हरीणाम् उत्तमो अन्गदः । रराज अन्गद सम्नद्धः सधातुर् इव पर्वतः ॥ ६-६९-८४

वानरोंमें श्रेष्ठ अङ्गद शैल-समूहके समान विशालकाय थे । वे अपनी बाँहोंमें बाजूबंद धारण किये हुए थे, इसलिये सुवर्ण आदि धातुओंसे युक्त पर्वतके समान शोभा पाते थे ॥ ८४ ॥

वानर श्रेष्ठ अङ्गदनु शैल समूह दन्तॆ विशाल कायनागिद्दनु. अवनु तॊळ्बन्दिगळन्नु धरिसिद्दनु, अदरिन्द सुवर्णादि धातुगळिन्द कूडिद पर्वतदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥84॥

पदच्छेदः

84. aN^gadaH = Angada; hariiNaamuttamaH = the excellent of monkeys; shailasamghaatasamkaashaH = resembling a rocky mass; aN^gadasamnaddhaH = wearing bracelets on his upper arms; raraaja = shone; parvataH iva = like a mountain; sadhaatuH = with its metallic streaks.

अनुवादः

Angada the excellent of monkeys, resembling a rocky mass, wearing bracelets on his upper arms, looked brilliant like a mountain with its metallic streaks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निरायुधो महातेजाः केवलं नखदंष्ट्रवान् ।
नरान्तकमभिक्रम्य वालिपुत्रोऽब्रवीद् वचः ॥ ८५ ॥

निरायुधो महा तेजाः केवलम् नख दम्ष्ट्रवान् । नर अन्तकम् अभिक्रम्य वालि पुत्रो अब्रवीद् वचः ॥ ६-६९-८५

वालिपुत्र अङ्गद महातेजस्वी थे । उनके पास कोई हथियार नहीं था । केवल नख और दाढ़ ही उनके अस्त्र-शस्त्र थे । वे नरान्तकके पास पहुँचकर इस प्रकार बोले— ॥ ८५ ॥

महातेजस्वि वालिपुत्र अङ्गदन बळि यावुदे आयुधगळिरलिल्ल. केवल उगुरु, कॊरॆदाडॆये अवन अस्त्र-शस्त्रगळागिद्दवु. अवनु नरान्तकन बळिगॆ होगि इन्तॆन्दनु.॥85॥

पदच्छेदः

85. vaaliputraH = Angada the son of Vali; niraayudhataH = bereft of arms; mahaatejaaH = having a great splendour; nakhadamShTravaan kevalam = and having only nails and teeth; abhikramya = approaching; naraantakam = Narantaka; abraviit = spoke; vachaH = (the following) words:

अनुवादः

Angada the son of Vali, bereft of arms but only nails and teeth besides having a great splendour, approached Narantaka and spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि ।
अस्मिन् वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप्र ममोरसि ॥ ८६ ॥

तिष्ठ किं प्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वं करिष्यसि ।
अस्मिन्वज्रसमस्पर्शं प्रासं क्षिप ममोरसि ॥

तिष्ठ किम् प्राकृतैर् एभिर् हरिभिस् त्वम् करिष्यसि । अस्मिन् वज्र सम स्पर्शे प्रासम् क्षिप मम उरसि ॥ ६-६९-८६

‘ओ निशाचर! ठहर जा । इन साधारण बंदरोंको मारकर तू क्या करेगा? तेरे भालेकी चोट वज्रके समान असह्य है; किंतु जरा इसे मेरी इस छातीपर तो मार’ ॥ ८६ ॥

ऎलवो निशाचरने! निल्लु! ई साधारण कपिगळन्नु कॊन्दु एनु माडुवॆ? निन्न भल्लॆय एटु वज्रदन्तॆ असह्यवागिदॆयल्ल, अदरिन्द नन्न ऎदॆगॆ हॊडि नोडुवा.॥86॥

पदच्छेदः

86. tiShTha = stop!; kim = what; tvam kariShyasi = can you do; ebhiH prakR^itaiH haribhiH = with these common monkeys?; kShipa = throw; praasam = the javelin; vajrasama sparsham = having the sensation equal to a thunderbolt; asmin mama urasi = towards this; my chest.

अनुवादः

“Stop! What can you do with these common monkeys? Throw your javelin, having the sensation equal to a thunderbolt, towards my chest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा प्रचुक्रोध नरान्तकः ।
सन्दश्य दशनैरोष्ठं निःश्वस्य च भुजङ्गवत् ।
अभिगम्याङ्गदं क्रुद्धो वालिपुत्रं नरान्तकः ॥ ८७ ॥

अङ्गदकी यह बात सुनकर नरान्तकको बड़ा क्रोध हुआ । वह कुपित हो, दाँतोंसे ओठ दबा सर्पकी भाँति लंबी साँस ले, वालिपुत्र अङ्गदके पास आकर खड़ा हो गया ॥ ८७ ॥

अङ्गदन मातु केळि नरान्तकनिगॆ भारी क्रोध उण्टायितु. अवनु कुपितनागि अवुडुगच्चि सर्पदन्तॆ बुसुगुट्टुत्ता वालिपुत्र अङ्गदन बळिगॆ बन्दनु.॥87॥

स प्रासमाविध्य तदाङ्गदाय
समुज्ज्वलन्तं सहसोत्ससर्ज ।
स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे
बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ॥ ८८ ॥

प्रासं समाविध्य तदाङ्गदाय
समुज्ज्वलन्तं सहसोत्स सर्ज ।
स वालिपुत्रोरसि वज्रकल्पे
बभूव भग्नो न्यपतच्च भूमौ ॥

उसने उस चमकते हुए भालेको घुमाकर सहसा उसे अङ्गदपर दे मारा । वालिपुत्र अङ्गदका वक्षःस्थल वज्रके समान कठोर था । नरान्तकका भाला उसपर टकराकर टूट गया और जमीनपर जा पड़ा ॥ ८८ ॥

अवनु हॊळॆयुत्तिरुव आ भल्लॆयन्नु तिरुगिसुत्ता अङ्गदनिगॆ हॊडॆदनु. अङ्गदन वक्षःस्थळवु वज्रदन्तॆ कठोरवागित्तु. नरान्तकन भल्लॆ ऎदॆगॆ तगुलि मुरिदु नॆलक्कॆ बिद्दुहोयितु.॥88॥

पदच्छेदः

87; 88. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; aN^gadasya = of Angada; naraantakaH = Narantaka; prachukrodha = was very much enraged; saH naraantakaH = that Narantaka; kruddhaH = in anger; samdashya = tightly biting; oshTham = his lip; dashanaiH = with his teeth; niH shvasya cha = hissing; bhujaN^gavat = like a serpent; abhigamya = approaching; aN^gadam = Angada; samaavidhya = and firmly holding; samujjvalantam praasam = that highly radiant javelin; sahasaa = quickly; utsasarja = released; tadaa = then; aN^gadaaya = towards Angada; saH = that javelin; bhagnaH babhuuva = became broken into pieces; vaaliputrorasi = against Angada’s chest; vajrakalpe = which was as hard as a diamond; nyapatashcha = and fell; bhuumau = to the earth.

अनुवादः

Hearing the words of Angada, Narantaka was very much enraged. The enraged Narantaka, tightly biting his lip with his teeth, hissing like a serpent, approaching Angada and firmly holding that highly radiant javelin, then quickly released it towards Angada. That javelin broke against Angada’s chest, that was as hard as a diamond and fell to the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं प्रासमालोक्य तदा विभग्नं
सुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।
तलं समुद्यम्य स वालिपुत्र-
स्तुरङ्गमस्याभिजघान मूर्ध्नि ॥ ८९ ॥

उस भालेको गरुड़के द्वारा खण्डित किये गये सर्पके शरीरकी भाँति टूक-टूक होकर पड़ा देख वालिपुत्र अङ्गदने हथेली ऊँची करके नरान्तकके घोड़ेके मस्तकपर बड़े जोरसे थप्पड़ मारा ॥ ८९ ॥

पदच्छेदः

89. tadaa = then; aalokya = seeing; vibhagnam praasam = the broken javelin; suparNa kR^ittoraga viirya kalpam = having an ability equal to the ability of a serpent; which was cut off by Garuda the eagle; saH valliputraH = that Angada; udyamya = stretching out; talam = palm; abhijaghaana = struck; muurdhini = on the head; turangamasya = of the horse.

अनुवादः

Then seeing his javelin shattered, like a serpent whose powerful coils were cut off by Garuda the eagle, Angada stretched out his palm and struck the head of the horse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ भल्लॆयु गरुडनु कॊन्दिरुव सर्पद शरीरदन्तॆ तुण्डुतुण्डागि बिद्दिरुवुदन्नु नोडि वालिपुत्र अङ्गदनु अङ्गैयन्नु ऎत्ति नरान्तकन कुदुरॆय तलॆय मेलॆ जोरागि हॊडॆदनु.॥8.॥

पदच्छेदः

8. shrutvaa = hearing; vaakyam = the words; trishirasaH = of Trishira; raavaNaH = Ravana; raakSasaadhipaH = the king of demons; manyate = considered; aatmaanam = himself; jaatam iva = as though born; punaH = anew; kaalachoditaH = as summoned by Death.

अनुवादः

Hearing the words of Trishira, Ravana the king of demons considered himself as though born anew, after being summoned by Death.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमग्नपादः स्फुटिताक्षितारो
निष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।
स तस्य वाजी निपपात भूमौ
तलप्रहारेण विकीर्णमूर्धा ॥ ९० ॥

निभग्न पादः स्फुटिताक्षितारो
निष्क्रान्त जिह्वोऽचल सन्निकाशः ।
स तस्य वाजी निपपात भूमौ
तलप्रहारेण विशीर्ण मूर्धा ॥

निभग्न पादः स्फुटित अक्षि तारो । निष्क्रान्त जिह्वो अचल सम्निकाशः । स तस्य वाजी निपपात भूमौ । तल प्रहारेण विकीर्ण मूर्धा ॥ ६-६९-९०

उस प्रहारसे घोड़ेका सिर फट गया, पैर नीचेको धँस गये, आँखें फूट गयीं और जीभ बाहर निकल आयी । वह पर्वताकार अश्व प्राणहीन होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥

आ प्रहारदिन्द कुदुरॆय तलॆ ऒडॆदुकालुगळु जारिदवु, कण्णुगळु ऒडॆदुहोदवु, नालिगॆ हॊरचाचि आ पर्वताकार कुदुरॆयु प्राणहीनवागि नॆलक्कॆ उरुळितु.॥90॥

पदच्छेदः

90. saH vaaji = that horse; tasya = of his; achalasamnikaashaH = whichw as mountain-like; talaprahaareNa = struck by a blow of the palm; vishiirNamuurdhaa = had its head shattered; vibhagna paadaH = feet broken; sphuTitaakShitaaraH = eyes and pupils put out; niShkraantajihvaH = and tongue come out; nipapaata = fell down; bhuumau = on the earth.

अनुवादः

That mountain-like Narantaka’s horse, struck by a blow of the palm, had its head shattered, feet broken, eyes and pupils put out and tongue come out. It fell down on the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नरान्तकः क्रोधवशं जगाम
हतं तुरङ्गं पतितं समीक्ष्य ।
स मुष्टिमुद्यम्य महाप्रभावो
जघान शीर्षे युधि वालिपुत्रम् ॥ ९१ ॥

नर अन्तकः क्रोध वशम् जगाम । हतम् तुरगम् पतितम् निरीक्ष्य । स मुष्टिम् उद्यम्य महा प्रभावो । जघान शीर्षे युधि वालि पुत्रम् ॥ ६-६९-९१

घोड़ेको मरकर पृथ्वीपर पड़ा देख नरान्तकके क्रोधकी सीमा न रही । उस महाप्रभावशाली निशाचरने युद्धस्थलमें मुक्का तानकर वालिकुमारके मस्तकपर मारा ॥

कुदुरॆयु सत्तुबिद्दिरुवुदन्नु नोडि नरान्तकनु कॆण्डामण्डलनादनु. आ प्रभावशालि निशाचरनु मुष्टिबिगिदु वालिकुमारन तलॆगॆ हॊडॆदनु.॥91॥

पदच्छेदः

91. samiikShya = seeing; turagam = his horse; patitam = fallen down; hatam = killed; naraantakaH = Narantaka; jagaama = got; krodhavasham = submissive to the will of anger; udyamya = raising; muShTim = his fist; saH mahaaprabhavaH = the exceedingly powerful Narantaka; jaghaana = struck; vaaliputram = Angada; shiirShe = on his head; yudhi = in the battle.

अनुवादः

Seeing his horse fallen down dead, Narantaka was enraged. Raising his fist, that exceedingly powerful Narantaka in battle struck Angada on his head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाङ्गदो मुष्टिविशीर्णमूर्धा
सुस्राव तीव्रं रुधिरं भृशोष्णम् ।
मुहुर्विजज्वाल मुमोह चापि
सञ्ज्ञां समासाद्य विसिस्मिये च ॥ ९२ ॥

अथ अन्गदो मुष्टि विभिन्न मूर्धा। सुस्राव तीव्रम् रुधिरम् भृश उष्णम् । मुहुर् विजज्वाल मुमोह च अपि । सम्ज्नाम् समासाद्य विसिष्मिये च ॥ ६-६९-९२

मुक्केकी मारसे अङ्गदका सिर फूट गया । उससे वेगपूर्वक गर्म-गर्म रक्तकी धारा बहने लगी । उनके माथेमें बड़ी जलन हुई । वे मूर्च्छित हो गये और थोड़ी देरमें जब होश हुआ, तब उस राक्षसकी शक्ति देखकर आश्चर्यचकित हो उठे ॥ ९२ ॥

मुष्टिय आघातदिन्द अङ्गदन तलॆ ऒडॆयितु. अदरिन्द बिसि-बिसियाद रक्त हरियतॊडगितु. अवन तलॆ उरियुत्तिद्दु, मूर्छितनादनु. स्वल्पहॊत्तिनल्लि मूर्छॆ तळॆदु, आ राक्षसन शक्तियन्नु नोडि आश्चर्यचकितनादनु.॥92॥

पदच्छेदः

92. atha = then; aN^gadaH = Angada; muSTivishiirNau muurdhaa = having his head shattered by the blow of the fist; tiivram susraava = heavily oozed out; bhR^ishoShNoam rudhiram = very hot blood; muhuH = repeatedly; vijajvaala = felt a burning sensation; mumoha chaapi = and swooned; samaasaadya = on regaining; samJNnaam = consciousness; visiShmiyecha = he was surprised.

अनुवादः

Then, Angada having his head shattered by the blow of the fist, heavily oozed out very hot blood, repeatedly felt a burning sensation and swooned. On regaining consciousness, he was surprised.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाङ्गदो मृत्युसमानवेगं
संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्गकल्पम् ।
निपातयामास तदा महात्मा
नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ॥ ९३ ॥

अथाङ्गदो वज्रसमानवेगं
संवर्त्य मुष्टिं गिरिशृङ्ग कल्पम् ।
निपातयामास तदा महात्मा
नरान्तकस्योरसि वालिपुत्रः ॥

अथ अन्गदो वज्र समान वेगम् । सम्वर्त्य मुष्टिम् गिरि शृन्ग कल्पम् । निपातयाम् आस तदा महात्मा । नर अन्तकस्य उरसि वालि पुत्रः ॥ ६-६९-९३

फिर अङ्गदने पर्वत-शिखरके समान अपना मुक्का ताना, जिसका वेग मृत्युके समान था । फिर उन महात्मा वालिकुमारने उससे नरान्तककी छातीमें प्रहार किया ॥

मत्तॆ अङ्गदनु पर्वतशिखरदन्तॆ मृत्युविगॆ समानवाद मुष्टिबिगिदु, महात्मा वालिकुमारनु नरान्तकन वक्षःस्थळदल्लि प्रहरिसिदनु.॥93॥

पदच्छेदः

93. atha = thereupon; mahaatmaa aN^gadaH = the great-souled Angada; vaaliputraH = the son of Vali; samvartya = clinching; muShTim = his fist; tadaa = and then; mR^ityusamaana vegam = with a force equal to death; nipaatayaamaasa = rushed it; upari = on the chest; naraantakasya = of Narantaka.

अनुवादः

Thereupon, the great-souled Angada, the son of Vali, clinching his fist and then with a force equal to death, rushed it against the chest of Narantaka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मुष्टिनिर्भिन्ननिमग्नवक्षा
ज्वाला वमन् शोणितदिग्धगात्रः ।
नरान्तको भूमितले पपात
यथाचलो वज्रनिपातभग्नः ॥ ९४ ॥

स मुष्टि निष्पिष्ट विभिन्न वक्षा । ज्वालाम् वमन् शोणित दिग्ध गात्रः । नर अन्तको भूमि तले पपात । यथा अचलो वज्र निपात भग्नः ॥ ६-६९-९४

मुक्केके आघातसे नरान्तकका हृदय विदीर्ण हो गया । वह मुँहसे आगकी ज्वाला-सी उगलने लगा । उसके सारे अङ्ग लहूलुहान हो गये और वह वज्रके मारे हुए पर्वतकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ९४ ॥

मुष्टिय आघातदिन्द नरान्तकन हृदयऒडॆदुहोयितु. अवनु बायिन्द बॆङ्किय ज्वालॆगळु हॊरटवु. शरीरवॆल्ल रक्तदिन्द तॊय्दु होयितु. वज्राघात तगुलिद पर्वतदन्तॆ अवनु नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु.॥94॥

पदच्छेदः

94. muShTi nirbhinna nimagna nakShaaH = with his chest-deeply sunk by the fist-blow; vaman = giving out; jvaalaaH = flames; shoNitadigdha gaatraaH = and with his limbs smeared by blood; saH naraantakaH = that Narantaka; papaata = fell down; achalaH yathaa = as a mountain; vajranipaatabhagnaH = broken up by the falling down of a thunderbolt.

अनुवादः

Having his chest deeply sunk back by that fist-blow, giving out flames and with his limbs smeared by blood, that Narantaka fell down as a mountain is broken up by the fall of a thundr-bolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदान्तरिक्षे त्रिदशोत्तमानां
वनौकसां चैव महाप्रणादः ।
बभूव तस्मिन् निहतेऽग्र्यवीर्ये
नरान्तके वालिसुतेन सङ्ख्ये ॥ ९५ ॥

थदान्तरिक्षे त्रिदश उत्तमानाम् । वन ओकसाम् चैव महा प्रणादः । बभूव तस्मिन् निहते अग्र्य वीरे । नर अन्तके वालि सुतेन सम्ख्ये ॥ ६-६९-९५

वालिकुमारके द्वारा युद्धस्थलमें उत्तम पराक्रमी नरान्तकके मारे जानेपर उस समय आकाशमें देवताओंने और भूतलपर वानरोंने बड़े जोरसे हर्षनाद किया ॥ ९५ ॥

युद्धदल्लि वालिकुमारनु उत्तम पराक्रमि नरान्तनन्नु वधिसिदाग आकाशदल्लि देवतॆगळु मत्तु भुवियल्लि वानररु जोरागि हर्षनाद माडिदरु.॥95॥

पदच्छेदः

95. tasmin = (When) that; naraantake = Narantaka; agraviirye = of great prowess; nihate = was killed; vaalisntena = by Angada; samkhye = in battle; tridashottamaanaam = the chiefs of celestials; vanaukasaam chaiva = and the monkeys too; tadaa = then; babhuuva = emitted; mahaan = a great; praNaadaH = sound; (of triumph); antarikSa = in the sky.

अनुवादः

When that Narantaka of great prowess was killed by Angada in battle, the chiefs of celestials and the monkeys too then emitted a great roar of triumph in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाङ्गदो राममनःप्रहर्षणं
सुदुष्करं तं कृतवान् हि विक्रमम् ।
विसिस्मिये सोऽप्यथ भीमकर्मा
पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥ ९६ ॥

अथाङ्गदो राममनः प्रहर्षणं
सुदुष्करं तं कृतवान् हि विक्रमम् ।
विसिष्मिये सोऽप्यथ भीमकर्मा
पुनश्च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥

अथ अन्गदो राम मनः प्रहर्षणम् । सुदुष्करम् तम् कृतवान् हि विक्रमम् । विसिष्मिये सो अपि अतिवीर्य विक्रमः । पुनसः च युद्धे स बभूव हर्षितः ॥ ६-६९-९६

अङ्गदने श्रीरामचन्द्रजीके मनको अत्यन्त हर्ष प्रदान करनेवाला वह परम दुष्कर पराक्रम किया था । उससे श्रीरामचन्द्रजीको भी बड़ा विस्मय हुआ । तत्पश्चात् भीषण कर्म करनेवाले अङ्गद पुनः युद्धके लिये हर्ष और उत्साहसे भर गये ॥ ९६ ॥

श्रीरामचन्द्रन मनस्सिगॆ अत्यन्त हर्षतरुव परम दुष्कर कार्यवन्नु अङ्गदनु माडिद्दनु. अदरिन्द श्रीरामनिगॆ भारी विस्मयवायितु. बळिक भीषणकर्म माडुव अङ्गदनु पुनः युद्धक्कागि हर्षोत्साहदिन्द तुम्बिहोदनु.॥96॥

पदच्छेदः

96. atha = then; saH aN^gadaH = that Angada; kR^itavaan = who showed; tam vikramam = that forcible means; suduShkaram = which was very difficult to do; raamamanaH praharShaNam = and which rejoiced Rama’s intellect; visiShmaye = was surprised; atha = thereupon; saH api = Angada; bhiimakarmaa = who performed terrible acts punashcha = again; babhuuva = became; harShitaH = enthusiastic; yuddhe = in battle.

अनुवादः

Then, that Angada, who showed that forcible means, which was very difficult to do, and which rejoiced Rama’s intellect. So much so, Angada too was surprised. Thereupon Angada, of terrible acts, was infused with vigour and again showed enthusiasm in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः ॥ ६९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें उनहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि अरवत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥69॥