०६८ रावणशोकः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Hearing the news of Kumbhakarna having been killed by Rama, Ravana laments in various ways, thinking that he has virtually lost his right arm. Ravana initially faints on hearing the shocking news. On regaining consciousness, Ravana again wonders how the invincible Kumbhakarna was slain in battle. He feels sorry for not having listened to the sagacious advice of Vibhishana in the past.

स्रोतः: valmikiramayan.net

68. कुम्भकर्णके वधका समाचार सुनकर रावणका विलाप

कुम्भकर्णं हतं दृष्ट्वा राघवेण महात्मना ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ १ ॥

कुम्भकर्णम् हतम् दृष्ट्वा राघवेण महात्मना । राक्षसा राक्षस इन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ ६-६८-१

महात्मा श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा कुम्भकर्णको मारा गया देख राक्षसोंने अपने राजा रावणसे जाकर कहा— ॥ १ ॥

महात्मा श्रीरामचन्द्रनु कुम्भकर्णनन्नु वधिसिदुदन्नु नोडि राक्षसरु होगि राजा रावणन बळियल्लि हेळिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. dR^iSTvaa = seeing; kumbhakarNam = that Kumbhakarna; hatam = was killed; mahaatmanaa raaghaveNa = by the great souled Rama; raakSasaaH = the demons; nyavedayan = reported (the matter); raakSasendraaya raavaNaaya = to Ravana; the king of demons.

अनुवादः

Seeing that the great-souled Rama killed Kumbhakarna, the demons reported the matter to Ravana, the king of demons (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजन् स कालसङ्काशः संयुक्तः कालकर्मणा ।
विद्राव्य वानरीं सेनां भक्षयित्वा च वानरान् ॥ २ ॥

‘महाराज! कालके समान भयंकर पराक्रमी कुम्भकर्ण वानरसेनाको भगाकर तथा बहुत-से वानरोंको अपना आहार बनाकर स्वयं भी कालके गालमें चले गये ॥ २ ॥

महाराजा! कालनन्तिद्द भयङ्कर पराक्रमि कुम्भकर्णनु वानर सैन्यवन्नु ओडिसि, अनेक वानररन्नु तन्न तुत्तागिसिकॊण्डु स्वतः कालनिगॆ कवळवादनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raajan = O king!; saH = that Kumbhakarna; kaalasamkaashaH = looking like Yama the god of death; vidraavya = driving away; senaam = the army; vaanariim = of monkeys; bhakSayitvaa = and devouring; vaanaraan = (some) monkeys; samyuktaH = met with; kaalakarMaNaa = death; the time’s act.

अनुवादः

“O king! That Kumbhakarna, looking like Yama the god of death, driving away the army of monkeys and devouring some monkeys, met with death, the time’s act.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतपित्वा मुहूर्तं तु प्रशान्तो रामतेजसा ।
कायेनार्धप्रविष्टेन समुद्रं भीमदर्शनम् ॥ ३ ॥
निकृत्तनासाकर्णेन विक्षरद्रुधिरेण च ।
रुद्‍ध्वा द्वारं शरीरेण लङ्कायाः पर्वतोपमः ॥ ४ ॥
कुम्भकर्णस्तव भ्राता काकुत्स्थशरपीडितः ।
अगण्डभूतो विवृतो दावदग्ध इव द्रुमः ॥ ५ ॥

प्रतपित्वा मुहूर्तं तु प्रशान्तो रामतेजसा ।
कायेनार्धप्रविष्टेन समुद्रं भीमदर्शनम् ॥ निकृत्तनासा कर्णेन विक्षरद्रुधिरेण च ।
रुद्ध्वा द्वारं शरीरेण लङ्कायाः पर्वतोपमः ॥ कुम्भकर्णस्तव भ्राता काकुत्स्थशरपीडितः ।
अगण्डभूतो विकृतो दावदग्ध इव द्रुमः ॥

प्रतिपित्वा मुहूर्तं तु प्रशान्तो रामतेजसा । कायेनार्धप्रविष्टेन समुद्रं भीमदर्शनम् ॥ ६-६८-३ निकृत्तनासाकर्णेन विक्षरद्रुधिरेण च। रुद्ध्वा द्वारं शरीरेण लङ्कायाः पर्वतोपमः ॥ ६-६८-४ कुम्भकर्णस्तव भ्राता काकुत्थ्सशरपीडितः । लगण्डभूतो विकृतो दावदग्ध इव द्रुमः ॥ ६-६८-५

‘वे दो घड़ीतक अपने प्रतापसे तपकर अन्तमें श्रीरामके तेजसे शान्त हो गये । उनका आधा शरीर (धड़) भयानक दिखायी देनेवाले समुद्रमें घुस गया और आधा शरीर (मस्तक) नाक-कान कट जानेसे खून बहाता हुआ लङ्काके द्वारपर पड़ा है । उस शरीरके द्वारा आपके भाई पर्वताकार कुम्भकर्ण लङ्काका द्वार रोककर पड़े हैं । वे श्रीरामके बाणोंसे पीड़ित हो हाथ, पैर और मस्तकसे हीन नंग-धड़ंग धड़के रूपमें परिणत हो दावानलसे दग्ध हुए वृक्षकी भाँति नष्ट हो गये’ ॥ ३—५ ॥

अवनु ऎरडु घळिगॆ तन्न प्रतापदिन्द बॆळगि कॊनॆगॆ श्रीरामन तेजदिन्द शान्तनादनु. अर्धशरीर भयानकवाद समुद्रदल्लि बिद्दुहोयितु हागू अर्ध शरीर (मस्तक)वु किवि, मूगु तुण्डाद्दरिन्द रक्त सुरियुत्ता लङ्कॆय द्वारदल्लि बित्तु. निम्म तम्म पर्वताकार कुम्भकर्णन आ मस्तकवु लङ्कॆय द्वारवन्नु तडॆदु बिद्दिदॆ. अवनु श्रीरामन बाण गळिन्द घासिगॊण्डु अगण्डभूतवागि (कै-कालु, मस्तक हीननागि) दावानलदिन्द दग्धवाद मरदन्तॆ नाशवागि होदनु.॥3-5॥

पदच्छेदः

3; 4; 5. pratapitvaa = showing his prowess; muhuurtam = for a moment; kumbhakarNah = Kumbhakarna; tava = your; bhraataa = brother; prashaantaH = was extinguished; raama tejasaa = by the fiery energy of Rama; kaakutthsashara piiDitaH = Injured by Rama’s arrows; parvatopamaH = Kumbhakarna who was looking like a mountain; vikR^itaH lagaN^DabhuutaH = became an ugly mass; shariireNa = with his body; vikSaradrudhireNa cha = discharging blood; nikR^itta naasakarNena = as the nose and ears were cut off; drumaH iva = resembling a tree; daavadagdaH = scorched by a forest-fire; kaayena = with his trunk; ardha praviSTena = half-submerged; bhiimadarshanam samudram = in a terribly looking sea; ruddhvaa = obstructing; laNkaayaaH dvaaram = the main gate of Lanka.

अनुवादः

“Showing his prowess for a moment, Kumbhakarna your brother, was extinguished by the fiery energy of Rama. Injured by Rama’s arrows, Kumbhakarna who was looking like a mountain became an ugly mass, with his body discharging blood, as his nose and ears were cut off, resembling a tree scorched by a forest-fire, with his trunk half-submerged in a terribly looking sea and obstructing the main gate of Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा विनिहतं सङ्ख्ये कुम्भकर्णं महाबलम् ।
रावणः शोकसन्तप्तो मुमोह च पपात च ॥ ६ ॥

‘महाबली कुम्भकर्ण युद्धस्थलमें मारा गया’ यह सुनकर रावण शोकसे संतप्त एवं मूर्च्छित हो गया और तत्काल पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ६ ॥

‘महाबली कुम्भकर्णनु युद्धदल्लि सत्तुहोदनु’ ऎन्दु केळि रावणनु शोकसन्तप्तनागि मूर्छितनागि नॆलक्कॆ बिद्दु बिट्टनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. shrutvaa = hearing; mahaabalam kumbhakarNam = (that) the mighty Kumbhakarna; vinihatam = was killed; samkhye = in battle; raavaNaH = Ravana; shoka samtaptaH = was tormented with grief; mumohacha = fainted; papaata cha = and fell too.

अनुवादः

Hearing that the mighty Kumbhakarna was killed in battle, Ravana was tormented with grief and fell down, fainted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितृव्यं निहतं श्रुत्वा देवान्तकनरान्तकौ ।
त्रिशिराश्चातिकायश्च रुरुदुः शोकपीडिताः ॥ ७ ॥

पितृव्यम् निहतम् श्रुत्वा देव अन्तक नर अन्तकौ । त्रिशिरासः च अतिकायसः च रुरुदुः शोक पीडिताः ॥ ६-६८-७

अपने चाचाके निधनका समाचार सुनकर देवान्तक, नरान्तक, त्रिशिरा और अतिकाय दुःखसे पीड़ित हो फूट-फूटकर रोने लगे ॥ ७ ॥

तम्म चिक्कप्पन निधनद वार्तॆ केळि, देवान्तक, नरान्तक, त्रिशिर मत्तु अतिकाय इवरु दुःखदिन्द नॊन्दु बिक्किबिक्कि अळतॊडगिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shrutvaa = hearing; pitR^ivyam = (that) his paternal uncle; nihatam = was killed; devaantakanaraantakau = Devantaka; Narantaka; trishiraaH = Trishira; atikaayashcha = and Atikaya; shokapiiDitaaH = were afflicted with sorrow; ruruduH = and wept.

अनुवादः

Hearing that his paternal uncle was killed; Devantaka, Narantaka, Trishira and Atikaya were afflicted with sorrow and wept.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
महोदरमहापार्श्वौ शोकाक्रान्तौ बभूवतुः ॥ ८ ॥

भ्रातरम् निहतम् श्रुत्वा रामेण अक्लिष्ट कर्मणा । महा उदर महा पार्श्वौ शोक आक्रान्तौ बभूवतुः ॥ ६-६८-८

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामके द्वारा भाई कुम्भकर्ण मारे गये, यह सुनकर उसके सौतेले भाई महोदर और महापार्श्व शोकसे व्याकुल हो गये ॥ ८ ॥

अनायासवागि महत्कार्यगळन्नु माडुव श्रीरामनु कुम्भकर्णनन्नु संहरिसिदनॆम्ब वार्तॆ केळि, अवन सोदरराद महोदर मत्तु महा पार्श्वरू शोकाक्रान्तरादरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. shrutvaa = hearing; bhraataran = that their brother; nihatam = was killed; raameNa = by Rama; akliSTakarmaNaa = who was unwary in his actions; mahodara mahaapaarshvo = Mahodara and Mahaparshva (step-brothers of Kumbhakarna); babhuuvatuH = became; shokaakraantau = were overcome with grief.

अनुवादः

Hearing that Kumbhakarna, their brother was killed by Rama, who was unwary in his actions, Mahodara and Mahaparshva (step-brothers of Kumbhakarna) were overcome with grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कृच्छ्रात् समासाद्य सञ्ज्ञां राक्षसपुङ्गवः ।
कुम्भकर्णवधाद् दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ॥ ९ ॥

ततः कृच्च्रात् समासाद्य सम्ज्ञाम् राक्षस पुम्गवः । कुम्भ कर्ण वधाद् दीनो विललाप स रावणः ॥ ६-६८-९

तदनन्तर बड़े कष्टसे होशमें आनेपर राक्षसराज रावण कुम्भकर्णके वधसे दुःखी हो विलाप करने लगा । उसकी सारी इन्द्रियाँ शोकसे व्याकुल हो उठी थीं ॥ ९ ॥

अनन्तर बहळ कष्टदिन्द ऎच्चरगॊण्ड रावणनु कुम्भकर्णन वधॆयिन्द दुःखितनागि विलापिसुत्ता, अवन इन्द्रियगळॆल्ल शोकदिन्द व्याकुलगॊण्डवु..॥9॥

पदच्छेदः

9. tataH = then; samaasaadya = recovering; samJNaam = his consciousness; kR^ichchhaat = with difficulty; diinaH = distressed; kumbhakarNa vadhaat = for the killing of Kumbhakarna; aakulendriyaH = and perplexed in mind; raakSasapuNgavaH = Ravana; the best of demons; vilalaapa = lamented.

अनुवादः

Then, recovering his consciousness with difficulty, distressed as he was for the killing of Kumbhakarna and perplexed in mind, Ravana the foremost of demons, lamented (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा वीर रिपुदर्पघ्न कुम्भकर्ण महाबल ।
त्वं मां विहाय वै दैवाद् यातोऽसि यमसादनम् ॥ १० ॥

हा वीर रिपु दर्पघ्न कुम्भ कर्ण महा बल । शत्रु सैन्यम् प्रताप्य एकः क्व माम् सम्त्यज्य गच्चसि ॥ ६-६८-१०

(वह रो-रोकर कहने लगा—) ‘हा वीर! हा महाबली कुम्भकर्ण! तुम शत्रुओंके दर्पका दलन करनेवाले थे; किंतु दुर्भाग्यवश मुझे असहाय छोड़कर यमलोकको चल दिये ॥ १० ॥

अवनु अळुत्ता हेळुत्तानॆ- अय्यो! महाबलि वीरने! शत्रुगळ दर्प विध्वंशकने! कुम्भकर्णने! दैववशदिन्द नन्नन्नु असहायकनागिसि नीनु यमालयक्कॆ तॆरळिदॆयल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. haa = alas!; viira = O hero; ripudarpaghna = destroying the pride of enemies!; mahaabala kumbhakarNa = O mighty Kumbhakarna! maam vihaaya = leaving me behind; tvam = you; yattaH asi = have gone; daivaat = by divine will; yama saadanam = to the abode of Yama the lord of death.

अनुवादः

“Alas! O hero, destroying the pride of enemies! O mighty Kumbhakarna! Leaving me behind, you have gone by divine will to the abode of Yama the lord of death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम शल्यमनुद‍्धृत्य बान्धवानां महाबल ।
शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां सन्त्यज्य गच्छसि ॥ ११ ॥

मम शल्यमनुद्धत्य बान्धवानां महाबल ।
शत्रुसैन्यं प्रताप्यैकः क्व मां सन्त्यज्य गच्छसि ॥

‘महाबली वीर! तुम मेरा तथा इन भाई-बन्धुओंका कण्टक दूर किये बिना शत्रुसेनाको संतप्त करके मुझे छोड़ अकेले कहाँ चले जा रहे हो? ॥ ११ ॥

महाबली वीरने! नीनु नन्न हागू ई बन्धु-बान्धवर कण्टक दूरमाडदॆये शत्रु सैन्यवन्नु सन्तप्तगॊळिसि नन्नन्नु बिट्टु ऒब्बने हॊरटु होगुत्तिद्दॆयल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. mahaabala = O mighty Kumbhakarna!; kva = where; gachchhasi = are you going; maam samtyajya = leaving me behind; prataapya = after having tormented; shatru sainyam = the army of adversaries; anuddhR^itya = and without taking away; baandhavaanaam shalyam = the thorn of grief of relatives; mama = and of mine.

अनुवादः

“O mighty Kumbhakarna! Where are you going alone, leaving me behind, after having tormented the army of enemies and without taking away the thorn of grief from relatives and me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदानीं खल्वहं नास्मि यस्य मे पतितो भुजः ।
दक्षिणोऽयं समाश्रित्य न बिभेमि सुरासुरात् ॥ १२ ॥

इदानीम् खल्व् अहम् न अस्मि यस्य मे पतितो भुजः । दक्षिणो यम् समाश्रित्य न बिभेमि सुर असुरान् ॥ ६-६८-१२

‘इस समय मैं अवश्य ही नहींके बराबर हूँ; क्योंकि मेरी दाहिनी बाँह कुम्भकर्ण धराशायी हो गया । जिसका भरोसा करके मैं देवता और असुर किसीसे नहीं डरता था ॥ १२ ॥

ईग नानु खण्डितवागि शून्यनागि बिट्टॆ, एकॆन्दरॆ यारु नन्न बलभुजदन्तिद्दनो, यार भरवसॆयिन्द नानु देवासुररिगू हॆदरुत्तिरलिल्लवो आ कुम्भकर्णनु धराशायि आदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. medakSiNaH bhujaH = my right hand; yam = which; samaashritya = by taking refuge; yasyame = by me; na bibhemi = I am not in fear; suraasuraat = of celestials and ogres; patitaH = has fallen down; aham = I as such; idaaniim = now; naasmikhalu = am not indeed there (living).

अनुवादः

“Indeed I shall no longer live now, that this right hand of mine, taking refuge on when I had no fear of celestials and ogres, has fallen down.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथमेवंविधो वीरो देवदानवदर्पहा ।
कालाग्निप्रतिमो ह्यद्य राघवेण रणे हतः ॥ १३ ॥

कथम् एवम् विधो वीरो देव दानव दर्पहा । काल अग्नि प्रतिमो हि अद्य राघवेण रणे हतः ॥ ६-६८-१३

‘देवताओं और दानवोंका दर्प चूर करनेवाला ऐसा वीर, जो कालाग्निके समान प्रतीत होता था, आज रणक्षेत्रमें रामके हाथसे कैसे मारा गया? ॥ १३ ॥

कालाग्नियन्तॆ कण्डुबरुव देव-दानवर दर्पवन्नु मुरियुत्तिद्द वीरनु इन्दु रणक्षेत्रदल्लि रामन कैयिन्द हेगॆ हतनादनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. katham = how; evam vidhaH = such; viiraH = a hero; devadaanava darpahaa = who destroyed the pride of celestials and demons; kaalaagni pratimaH = as also who was an image of fire that was to destroy the world; hataH = was killed; raaghaveNa = by Rama; raNe = in battle; adya = today?

अनुवादः

“How such a hero, who destroyed the pride of celestials and demons, as also who was an image of fire that was to destroy the world, was killed by Rama today in battle?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्य ते वज्रनिष्पेषो न कुर्याद् व्यसनं सदा ।
स कथं रामबाणार्तः प्रसुप्तोऽसि महीतले ॥ १४ ॥

यस्य ते वज्र निष्पेषो न कुर्याद् व्यसनम् सदा । स कथम् राम बाण आर्तः प्रसुप्तो असि मही तले ॥ ६-६८-१४

‘भाई! तुम्हें तो वज्रका प्रहार भी कभी कष्ट नहीं पहुँचा सकता था । वही तुम आज रामके बाणोंसे पीड़ित हो भूतलपर कैसे सो रहे हो? ॥ १४ ॥

तम्मने! निनगॆ वज्रायुधद प्रहारवू एनू माडुत्तिरलिल्ल. अन्तह नीनु इन्दु रामन बाणगळिन्द पीडितनागि भूतलदल्लि एकॆ मलगिरुवॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. te = to you; yasya = to whom; vajraniSpeSaH = (even a) clash by a thunder-bolt; na kuryaat sadaa = could not ever cause; vyasanam = a fall; katham = how; saH = you as such; prasuptaH asi = could fall insensibly mahii tale = on the earth’s surface; raama baaNaartaH = having been afflicted Rama’s arrows?

अनुवादः

“Having been afflicted by Rama’s arrows, how are you, whom not even a clash of a thunder-bolt ever caused any fall, falling now insensibly on the earth’s surface?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः ।
निहतं त्वां रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः ॥ १५ ॥

एते देवगणाः सार्धमृषिभिर्गगने स्थिताः ।
निहतं त्वां रणेदृष्ट्वा विनदन्ति प्रहर्षिताः ॥

एते देव गणाः सार्धम् ऋषिभिर् गगने स्थिताः । निहतम् त्वाम् रणे दृष्ट्वा निनदन्ति प्रहर्षिताः ॥ ६-६८-१५

‘आज समराङ्गणमें तुम्हें मारा गया देख आकाशमें खड़े हुए ये ऋषियोंसहित देवता हर्षनाद कर रहे हैं ॥

इन्दु समराङ्गणदल्लि नीनु सत्तिरुवुदन्नु नोडि आकाशदल्लि निन्तिरुव ई ऋषिगळ सहित देवतॆगळु हर्षनाद माडुत्तिद्दारॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. dR^iSTvaa = seeing; tvaam = you; nihatam = killed; raNe = in battle; ete = these; devagaNaaH = troops of celestials; R^iSibhiH saardham = along with sages; sthitaaH = standing; gagane = in the sky; ninadanti = are shouting; praharSitaaH = rejoiced.

अनुवादः

“Seeing you killed in battle, these troops of celestials and sages, standing in the sky, are shouting with rejoice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ध्रुवमद्यैव संहृष्टा लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः ।
आरोक्ष्यन्तीह दुर्गाणि लङ्काद्वाराणि सर्वशः ॥ १६ ॥

ध्रुवम् अद्य एव सम्हृष्टा लब्ध लक्ष्याः प्लवम् गमाः । आरोक्ष्यन्ति इह दुर्गाणि लन्का द्वाराणि सर्वशः ॥ ६-६८-१६

‘निश्चय ही अब अवसर पाकर हर्षसे भरे हुए वानर आज ही लङ्काके समस्त दुर्गम द्वारोंपर चढ़ जायँगे ॥ १६ ॥

निश्चयवागि ईग इन्तह सन्दर्भनोडि हर्षगॊण्ड वानररु इन्दे लङ्कॆय समस्त दुर्गम द्वारगळन्नु आक्रमिसुवरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dhruvam = It is certain (that); plavangamaaH = the monkeys; labdha lakSyaaH = having achieved their purpose; samhR^iSTaaH = will be rejoiced; adyaiva = and now itself; aarokSyanti = will ascend; durgaaNi = the inaccessible; laN^kaadvaaraaNi = door-ways of Lanka; iha = here; sarvashaH = from all sides.

अनुवादः

“It is doubly sure that the monkeys, having achieved their purpose, will be rejoiced and now itself will ascend the inaccessible door-ways of Lanka here from all sides.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्येन नास्ति मे कार्यं किं करिष्यामि सीतया ।
कुम्भकर्णविहीनस्य जीविते नास्ति मे मतिः ॥ १७ ॥

राज्येन न अस्ति मे कार्यम् किम् करिष्यामि सीतया । कुम्भ कर्ण विहीनस्य जीविते न अस्ति मे रतिः ॥ ६-६८-१७

‘अब मुझे राज्यसे कोई प्रयोजन नहीं है । सीताको लेकर भी मैं क्या करूँगा? कुम्भकर्णके बिना जीनेका मेरा मन नहीं है ॥ १७ ॥

ईग ननगॆ राज्यदिन्द याव प्रयोजनवू इल्ल, सीतॆयन्नु पडॆदु नानेनु माडलि? कुम्भकर्णनल्लदॆ बदुकुळियुव मनस्से ननगिल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. me = to me; naasti = there is nothing; kaaryam = to be done; raajyena = with a kingdom; kim kariSyaami = what shall I do; siitaayaa = with Seetha?; me = to me; kumbhakarNa hiinasya = bereft of Kumbhakarna; naasti = there is no; matiH = intention; jiivite = to live.

अनुवादः

“I have nothing to do with a kingdom and what shall I do with Seetha? I have no intention to live, bereft of Kumbhakarna.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यहं भ्रातृहन्तारं न हन्मि युधि राघवम् ।
ननु मे मरणं श्रेयो न चेदं व्यर्थजीवितम् ॥ १८ ॥

यदि अहम् भ्रातृ हन्तारम् न हन्मि युधि राघवम् । ननु मे मरणम् श्रेयो न च इदम् व्यर्थ जीवितम् ॥ ६-६८-१८

‘यदि मैं युद्धस्थलमें अपने भाईका वध करनेवाले रामको नहीं मार सकता तो मेरा मर जाना ही अच्छा है । इस निरर्थक जीवनको सुरक्षित रखना कदापि अच्छा नहीं है ॥ १८ ॥

युद्धदल्लि नन्न तम्मनन्नु वधॆमाडिद रामनन्नु कॊल्लदिद्दरॆ नानु सायुवुदे ऒळितु. ई निरर्थक जीवनवन्नु सुरक्षितवागिडुवुदु ऎन्दिगू ऒळ्ळॆयदल्ल.॥18॥

पदच्छेदः

18. aham = na hanmiyadi = If I cannot kill; raaghavam = Rama; bhraatR^ihantaaram = who killed my brother; yudhi = in battle; maraNam = death; shreyaH nanu = is indeed better; me = for me; idam = this; vyarthajiivitam = useless life; na = is not (preferable).

अनुवादः

“If I cannot kill Rama, who killed my brother, in battle, I would indeed prefer death, but in no case this useless life which has no meaning.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम ।
नहि भ्रातॄन् समुत्सृज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे ॥ १९ ॥

अद्यैव तं गमिष्यामि देशं यत्रानुजो मम ।
नहि भ्रातृन् समुत्सज्य क्षणं जीवितुमुत्सहे ॥

अद्य एव तम् गमिष्यामि देशम् यत्र अनुजो मम । न हि भ्रातृऋन् समुत्सृज्य क्षणम् जीवितुम् उत्सहे ॥ ६-६८-१९

‘मैं आज ही उस देशको जाऊँगा, जहाँ मेरा छोटा भाई कुम्भकर्ण गया है । मैं अपने भाइयोंको छोड़कर क्षणभर भी जीवित नहीं रह सकता ॥ १९ ॥

नन्न तम्म कुम्भकर्णनु होद ऊरिगे नानु इन्दे हॊरटुहोगुवॆनु. नानु नन्न तम्मन्दिरन्नु बिट्टु क्षणकालवू बदुकुळियलु बयसुवुदिल्ल.॥19॥

पदच्छेदः

19. adyaiva = now itself; gamiSyaami = I will go; tam desham = to that place; yatra = where; mama anujaH = my younger brother is there; na utsache = I do not wish; jiivitum = to live; kSaNam = even for a moment; samutsR^ijya = leaving off; bhraatR^iin = my brothers.

अनुवादः

“Now itself, I will go to that place, where my younger brother is there. I do not wish to live even for a moment, after abandoning my brothers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवा हि मां हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्वापकारिणम् ।
कथमिन्द्रं जयिष्यामि कुम्भकर्ण हते त्वयि ॥ २० ॥

देवा हि माम् हसिष्यन्ति दृष्ट्वा पूर्व अपकारिणम् । कथम् इन्द्रम् जयिष्यामि कुम्भ कर्ण हते त्वयि ॥ ६-६८-२०

‘मैंने पहले देवताओंका अपकार किया था । अब वे मुझे देखकर हँसेंगे । हा कुम्भकर्ण! तुम्हारे मारे जानेपर अब मैं इन्द्रको कैसे जीत सकूँगा? ॥ २० ॥

नानु मॊदलु देवतॆगळन्नु अपमानपडिसिद्दॆ, ईग अवरु नन्नन्नु नोडि नगुवरु. अय्यो! कुम्भकर्णने! नीनु सत्तु होद मेलॆ ईग नानु इन्द्रनन्नु हेगॆ जयिसलि.॥20॥

पदच्छेदः

20. dR^iSTvaa = seeing; maam = me; puurvaapakaariNam = who did harm to them in the past; devaaH = the celestials; hasiSyanti hi = will indeed mock me; kumbhakarNa = O Kumbhakarna!; tvayi hate = now that you are ded; katham = how; jayiSyaami = can I conquer; indram = Indra the lord of celestials?

अनुवादः

“Seeing me, who did harm to them in the past, the celestials will indeed mock me. O Kumbhakarna! Now that you are dead, how can I conquer Indra the lord of celestials?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदिदं मामनुप्राप्तं विभीषणवचः शुभम् ।
यदज्ञानान्मया तस्य न गृहीतं महात्मनः ॥ २१ ॥

तद् इदम् माम् अनुप्राप्तम् विभीषण वचः शुभम् । यद् अज्ञानान् मया तस्य न गृहीतम् महात्मनः ॥ ६-६८-२१

‘मैंने महात्मा विभीषणकी कही हुई जिन उत्तम बातोंको अज्ञानवश स्वीकार नहीं किया था, वे मेरे ऊपर आज प्रत्यक्षरूपसे घटित हो रही हैं ॥ २१ ॥

महात्मा विभीषणनु हेळिद उत्तम मातुगळन्नु अज्ञानवश स्वीकरिसलिल्ल. अदु इन्दु नन्न मेलॆ प्रत्यक्षवागि बन्दॊदगिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. yat = which words; tasya mahaatmanaH = of that great souled Vibhishana; na gR^ihiitam = were not accepted; mayaa = by me; aJNaanaat = due to ignorance; tat = such; idam = of these; shubham = auspicious; vibhiiSaNavachaH = words of vibhishana; anupraaptam = have come up to; maam = me.

अनुवादः

“Those words of that great-souled Vibhishana, which I did not accept due to ignorance, have come true.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणवचस्तावत् कुम्भकर्णप्रहस्तयोः ।
विनाशोऽयं समुत्पन्नो मां व्रीडयति दारुणः ॥ २२ ॥

विभीषण वचो यावत् कुम्भ कर्ण प्रहस्तयोः । विनाशो अयम् समुत्पन्नो माम् व्रीडयति दारुणः ॥ ६-६८-२२

‘जबसे कुम्भकर्ण और प्रहस्तका यह दारुण विनाश उत्पन्न हुआ है, तभीसे विभीषणकी बात याद आकर मुझे लज्जित कर रही है ॥ २२ ॥

कुम्भकर्ण मत्तु प्रहस्तर ई दारुण विनाश उत्पन्नवादागिनिन्द विभीषणन मातु नॆनपागि नन्नन्नु लज्जितवन्नागिसिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. yaavat = ever since; ayam = this; daaruNaH = cruel; vinashaH = end; kumbhakarNaprahastayoH = of Kumbhakarna and Prahasta; samutpannaH = happened; (from that time); vriiDayati = it is creating a shame; maam = to me.

अनुवादः

“Ever since this cruel end of Kumbhakarna and Prahasta has happened, I am feeling shameful.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यायं कर्मणः प्राप्तो विपाको मम शोकदः ।
यन्मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः ॥ २३ ॥

तस्य अयम् कर्मणः प्रातो विपाको मम शोकदः । यन् मया धार्मिकः श्रीमान् स निरस्तो विभीषणः ॥ ६-६८-२३

‘मैंने धर्मपरायण श्रीमान् विभीषणको जो घरसे निकाल दिया था, उसी कर्मका यह शोकदायक परिणाम अब मुझे भोगना पड़ रहा है’ ॥ २३ ॥

धर्मपरायण श्रीमान् विभीषणनन्नु नानु मनॆयिन्द हॊरहाकिद्देनो, अदे कर्मद ई शोकदायक परिणाम ईग ननगॆ भोगिसबेकायितु.॥23॥

पदच्छेदः

23. yat = since; saH shriimaan vibhiiSaNaH = that venerable Vibhishana; dhaarmikaH = the pious brother; nirastaH = was banished; mayaa = by me; ayam vipaakaH = this bitter fruit; tasya shokadaH karmaNaH = of that painful deed (of mine); praaptaH = has come; mama = to me.

अनुवादः

“Since that venerable Vibhishana, my pious brother was banished by me, this bitter fruit of that painful deed has come to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति बहुविधमाकुलान्तरात्मा
कृपणमतीव विलप्य कुम्भकर्णम् ।
न्यपतदपि दशाननो भृशार्त-
स्तमनुजमिन्द्ररिपुं हतं विदित्वा ॥ २४ ॥

इति बहु विधम् आकुल अन्तर् आत्मा । कृपणम् अतीव विलप्य कुम्भ कर्णम् । न्यपतद् अथ दश आननो भृश । स्तमनुजम् इन्द्र रिपुम् हतम् विदित्वा ॥ ६-६८-२४

इस प्रकार भाँति-भाँतिसे दीनतापूर्वक अत्यन्त विलाप करके व्याकुलचित्त हुआ दशमुख रावण अपने छोटे भाई इन्द्रशत्रु कुम्भकर्णके वधका स्मरण करके बहुत ही व्यथित हो पुनः पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ २४ ॥

हीगॆ बगॆबगॆयागि दीननागि अत्यन्त विलाप माडि व्याकुलचित्तनाद दशमुख रावणनु तन्न तम्म इन्द्रशत्रु कुम्भकर्णन वधॆयन्नु स्मरिसुत्ता बहळ व्यथितवागि पुनः भूमिगॆ बिद्दु बिट्टनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. iti = Having htus; vilapya = lamented; atiiva kR^ipaNam = very much piteously; bahuvidham = in various ways; viditvaa = on coming to know; kumbhakarNam = (that) Kumbhakarna; tam anujam = that younger brother; indraripum = the enemy of Indra; hatam = having been killed; dashaananaH = Ravana; the ten-headed demon; aakulaantaraatmaa = whose inner feelings were agitated; nyapatat.api = even sank down; bhR^ishaartaH = extremely disturbed.

अनुवादः

Having thus lamented very much piteously in various ways on coming to know that Kumbhakarna, his younger brother and the enemy of Indra having been killed, Ravana the ten-headed demon, whose inner feelings were agitated, even sank down, extremely disturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः ॥ ६८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अड़सठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि अरवत्तॆण्टनॆ सर्ग पूर्णवायितु.॥68॥