०६७ कुम्भकर्णवधः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Restored to confidence by Angada, all the monkeys return to the battle-field. Dvivida, a leader of the monkeys hurls a mountain towards Kumbhakarna, but it misses the target and falls on horses, elephants and chariots of the enemy. Dvivida hurls another mountain and some demons are killed. Hanuma strikes Kumbhakarna with a large mountain-peak and injures him severely. In reply, Kumbhakarna strikes on Hanuma’s chest with his spike. Then, Kumbhakarna strikes other monkey-chiefs who attack him. Thousands of monkeys then ascend Kumbhakarna’s body and encounters him with their nails, fists, teeth and arms. In response, Kumbhakarna destroys all those monkeys with his spike. When Angada, the leader of the monkeys, attacks Kumbhakarna, the latter strikes Angada violently and Angada falls unconscious. Then, Kumbhakarna begins his attack on Sugreeva. But, Sugreeva strikes Kumbhakarna’s chest with a mountain, but the mountain only breaks into pieces. When Kumbhakarna throws his spike towards Sugreeva in retaliation, Hanuma stops it on the way and breaks it off. Then, Kumbhakarna hurls a mountian-crust on Sugreeva to make him unconscious and takes him away on his shoulders to Lanka. When Sugreeva regains consciousness, he tears off the ears and nose of Kumbhakarna with his sharp nails and teeth. In relation, Kumbhakarna thren Sugreeva down and crushed him. Then Sugreeva bounces into the air and gets re united with Rama. Kumbhakarna thereafter takes his hammer and begins to attack the monkeys and bears. Then, Lakshmana starts to attack Kumbhakarna with his arrows. But, Kumbhakarna appreciates the valour of Lakshmana and proceeds towards Rama to fight with him. Rama discharges some arrows with ‘Roundra’ spell towards Kumbhakarna. Those arrows disappear into Kumbhakarna’s chest and make him weapon-less. In retaliation, Kumbhakarna hurls a mountain-peak towards Rama and even before the mountain-peak reaches Rama, it was split up into pieces by the arrows released by Rama. Thereupon, on the advice given by Lakshmana, all the monkeys climb straight upon Kumbhakarna’s body. Kumbhakarna shakes them off with violence. Then, Rama employs a great missile and chops off one arm of Kumbhakarna. When Kumbhakarna with an uprooted tree in his arm, retailiates by running towards Rama, the latter with an arrow, presided over by Indra, hurls it on the former and chops off the second arm of Kumbhakarna, Rama then chops off the feet of Kumbhakarna with his arrows and finally slashes off his head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

67. कुम्भकर्णका भयंकर युद्ध और श्रीरामके हाथसे उसका वध

ते निवृत्ता महाकायाः श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।
नैष्ठिकीं बुद्धिमास्थाय सर्वे सङ्ग्रामकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥

अङ्गदके पूर्वोक्त वचन सुनकर वे सब विशालकाय वानर मरने-मारनेका निश्चय करके युद्धकी इच्छासे लौटे थे ॥ १ ॥

अङ्गदनु आडिद मातन्नु केळि आ विशालकाय वानररॆल्लरू सायलु निश्चयिसि युद्धक्कागि मरळि बन्दरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; aN^gada vachaH = the words of Angada; sarve = all; te rnahaakaayaaH = those large-bodies monkeys; nivR^ittaaH = who came back; tadaa = then; aasthaaya = having arrived at; naiSThikiim buddhim = a firm resolution; samgraama kaaN^kSiNaH = were waiting for the battle.

अनुवादः

Hearing the words of Angada, all those large-bodied monkeys who came back, having arrived at a firm resolution, were waiting for the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुदीरितवीर्यास्ते समारोपितविक्रमाः ।
पर्यवस्थापिता वाक्यैरङ्गदेन बलीयसा ॥ २ ॥

महाबली अङ्गदने उनके पूर्व-पराक्रमोंका वर्णन करके अपने वचनोंद्वारा उन्हें सुदृढ़ एवं बल-विक्रमसम्पन्न बनाकर खड़ा कर दिया था ॥ २ ॥

महाबलि अङ्गदनु अवरल्लि हिन्दिन पराक्रमवन्नु वर्णिसि, अवरन्नु तन्न मातुगळिन्द सुदृढ हागू बल-विक्रमसम्पन्नरागिसि युद्धक्कागि हुरिदुम्बिसिदनु.॥2॥

प्रयाताश्च गता हर्षं मरणे कृतनिश्चयाः ।
चक्रुः सुतुमुलं युद्धं वानरास्त्यक्तजीविताः ॥ ३ ॥

अब वे वानर मरनेका निश्चय करके बड़े हर्षके साथ आगे बढ़े और जीवनका मोह छोड़कर अत्यन्त भयंकर युद्ध करने लगे ॥ ३ ॥

आग आ वानररु प्राणार्पणॆयन्नु निश्चयिसि, हर्षदॊन्दिगॆ मुन्नुग्गिदरु हागू जीवद हङ्गन्नु तॊरॆदु अत्यन्त भयङ्कर युद्ध माडतॊडगिदरु.॥3॥

अथ वृक्षान् महाकायाः सानूनि सुमहान्ति च ।
वानरास्तूर्णमुद्यम्य कुम्भकर्णमभिद्रवन् ॥ ४ ॥

उन विशालकाय वानर-वीरोंने वृक्ष तथा बड़े-बड़े पर्वत-शिखर लेकर तुरंत ही कुम्भकर्णपर धावा किया ॥

आ विशालकाय वानरवीररु वृक्ष हागू दॊड्ड दॊड्ड पर्वत शिखरगळन्नॆत्ति कॊण्डु वेगवागि कुम्भकर्णनन्नु आक्रमिसिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. udyamya = lifting up; vR^ikSaan = the trees; sumahaanti saanuuni = and very large mountain-tops; mahaakaayaaH vaandraaH = the large-bodied monkeys; atha = thereupon; abhidravan = ran towards; kumbhakarNam = Kumbhakarna; tuurNam = briskly.

अनुवादः

Lifting up trees and very large mountain-rocks, the large-bodied monkeys thereupon briskly ran towards Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णः सुसङ्क्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
धर्षयन् स महाकायः समन्ताद् व्यक्षिपद् रिपून् ॥ ५ ॥

कुम्भकर्णः सुसङ्क्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
धर्षयन् स महाकायः समन्ताद्व्यक्षिपद् लिरिपून् ॥

कुम्भकर्णः सम्क्रुद्धो गदामुद्यम्य वीर्यवान् । धर्षयन् स महाकायः समन्ताद्व्यक्षिपद्रिपून् ॥ ६-६७-५

परंतु अत्यन्त क्रोधसे भरे हुए विक्रमशाली महाकाय कुम्भकर्णने गदा उठाकर शत्रुओंको घायल करके उन्हें चारों ओर बिखेर दिया ॥ ५ ॥

आदरॆ अत्यन्त क्रोधगॊण्डु विक्रमशाली महाकाय कुम्भ कर्णनु गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु शत्रुगळन्नु घासिपडिसि ऎल्लॆडॆ चदुरिसिबिट्टनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. viiryavaan = the mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; viiryavaan = possessing the vigour; su samkruddhaH = very much enraged; udyamya = having lifted; gadaam = a mace; dharSayan = and frightening; ripuun = his enemies; vyakSipat = diffused them; samantaat = on all sides.

अनुवादः

The mighty and valiant Kumbhakarna, who got very much enraged, lifting a mace and frightening his enemies, diffused them on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतानि सप्त चाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।
प्रकीर्णाः शेरते भूमौ कुम्भकर्णेन ताडिताः ॥ ६ ॥

कुम्भकर्णकी मार खाकर आठ हजार सात सौ वानर तत्काल धराशायी हो गये ॥ ६ ॥

कुम्भकर्णन प्रहारदिन्द ऎण्टुसाविर एळुनूरु वानररु धरशायियादरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. sapta = seven; aSTau cha = and eight; shataani = hundreds; sahasraaNi cha = as also thousands; vaanaraaH = of monkeys; taaDitaaH = hurled; prakiirNaaH = and scattered; kumbhakarNena = by Kumbhakarna; sherate = lay; bhuumau = on the ground.

अनुवादः

Seven hundred, eight hundred and thousands of monkeys struck by Kumbhakarna, lay scattered on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च ।
परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन् स परिधावति ।
भक्षयन् भृशसङ्क्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ७ ॥

षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रिं शत्तथैव च ।
परिक्षिप्य च बाहुभ्यां स्वादन् स परिधावति ।
भक्षयन् भृशसङ्क्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥

षोडशाष्टौ च दश च विंशत्त्रिंशत्तथैव च । परिक्षिप्य च बाहुभ्यां खादन्वि परिधावति ॥ ६-६७-७ भक्षयन् भृशसंक्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ।

वह सोलह, आठ, दस, बीस और तीस-तीस वानरोंको अपनी दोनों भुजाओंसे समेट लेता और जैसे गरुड़ सर्पोंको खाता है, उसी प्रकार अत्यन्त क्रोधपूर्वक उनका भक्षण करता हुआ सब ओर दौड़ता-फिरता था ॥ ७ ॥

अवनु हदिनारु, ऎण्टु, हत्तु, इप्पत्तु, मूवत्तु-मूवत्तु वानररन्नु भुजगळिन्द बाचिकॊळ्ळुत्तिद्दनु. गरुडनु सर्पगळन्नु तिन्नुवन्तॆ अत्यन्त क्रोधदिन्द अवन्नु तिन्दुहाकुत्ता, ऎल्लॆडॆ ओडुत्ता सञ्चरिसुत्तिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. saH bhR^isha samkruddhaH = that highly enraged Kumbhakarna; parikSipya = putting (in his mouth); shoDosha = (as many as) sixteen; aSTaucha = eight; dashacha = ten; tathaiva = and even; vimshat = twenty; trimshat = or thirty; baahubhyaam = by his hands; khaadan = and devouring them; garuDah iva = like Garuda the mythical bird; shakSayan = devouring; pannagaan = the serpents; paridhaavati = ran about the battlefield.

अनुवादः

That highly enraged Kumbhakarna, putting in his mount, (as many as) sixteen or eight or ten or even twenty or thirty monkeys by his hands and devouring them like. Garuda the mythical bird devouring the serpents in lots, ran about the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृच्छ्रेण च समाश्वस्ताः सङ्गम्य च ततस्ततः ।
वृक्षाद्रिहस्ता हरयस्तस्थुः सङ्ग्राममूर्धनि ॥ ८ ॥

उस समय वानर बड़ी कठिनाईसे धैर्य धारण करके इधर-उधरसे एकत्र हुए और वृक्ष तथा पर्वतशिखर हाथमें लेकर संग्रामभूमिमें डटे रहे ॥ ८ ॥

आग वानररु कष्टदिन्द धैर्यवहिसि ऎल्लॆडॆगळिन्द ऒट्टिगागि, वृक्ष पर्वत शिखरगळन्नु कैयल्लॆत्तिकॊण्डु सङ्ग्राम भूमियल्लि निन्तिरुत्तिद्दरु.॥8॥

ततः पर्वतमुत्पाट्य द्विविदः प्लवगर्षभः ।
दुद्राव गिरिशृङ्गाभं विलम्ब इव तोयदः ॥ ९ ॥

तत्पश्चात् मेघके समान विशाल शरीरवाले वानरशिरोमणि द्विविदने एक पर्वत उखाड़कर पर्वतशिखरके समान ऊँचे कुम्भकर्णपर आक्रमण किया ॥ ९ ॥

अनन्तर मेघदन्तॆ विशालकाय वानरश्रेष्ठ द्विविदनु ऒन्दु पर्वतवन्नु कित्तु पर्वत शिखरदन्तॆ ऎत्तरनाद कुम्भकर्णन मेलॆ आक्रमिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. utpaaTya = pulling out; parvatam = a mountain; vilambaH toyadaH = looking like a hanging cloud; dvividaH = Dvivida; plavagarSabhaH = the foremost among the monkeys; dudraava = ran; girishR^iN^gaabham = towards Kumbhakarna who resembled a mountain-peak.

अनुवादः

Pulling out a mountain and looking like a hanging cloud, Dvivida the foremost among the monkeys, ran towards Kumbhakarna, who resembled a mountain-peak.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं समुत्पाट्य चिक्षेप कुम्भकर्णाय वानरः ।
तमप्राप्य महाकायं तस्य सैन्येऽपतत् ततः ॥ १० ॥

तं समुत्पत्य चिक्षेप कुम्भकर्णाय वानरः ॥ ६-६७-१० तमप्राप्य महाकायम् तस्य सैन्येऽपतत्ततः ।

उस पर्वतको उखाड़कर द्विविदने कुम्भकर्णके ऊपर फेंका; किंतु वह उस विशालकाय राक्षसतक न पहुँचकर उसकी सेनामें जा गिरा ॥ १० ॥

आ पर्वतवन्नु ऎत्ति द्विविदनु कुम्भकर्णन मेलॆ ऎसॆदनु. आदरॆ अदु अवन मेलॆ बीळदॆ अवन सैन्यद मेलॆ बित्तु.॥10॥

पदच्छेदः

10. samutpatya = springing up; vaanaraH = Dvivida the monkeys; chikSepa = hurled; tam = it; kumbhakarNaaya = towards Kumbhakarna; apraapya = without reaching; mahaakaayam = the colossal bodied; tam = Kumbhakarna; apatat = (it) fell; tataH = then; tasya sainye = on his army.

अनुवादः

Dvivida, springing up, hurled that mountain towards Kumbhakarna. Even without reaching the colossal bodied Kumbhakarna, it however fell on his army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ममर्दाश्वान् गजांश्चापि रथांश्चापि गजोत्तमान् ।
तानि चान्यानि रक्षांसि एवं चान्य‍द‍‍‍्गिरेः शिरः ॥ ११ ॥

ममर्दाश्वान् गजांश्चापि रथांश्चापि नगोत्तमः ॥ ६-६७-११ तानि चान्यानि रक्षांसि एवम् चान्यद्गिरेः शिरः ।

उस पर्वत-शिखरने राक्षससेनाके कितने ही घोड़ों, हाथियों, रथों, गजराजों तथा दूसरे-दूसरे राक्षसोंको भी कुचल डाला ॥ ११ ॥

आ पर्वत शिखरवु राक्षस सैन्यद ऎष्टो कुदुरॆ, आनॆ, रथगळन्नु, गजराजगळन्नु हागू इतर राक्षसरन्नु मर्दिसिबिट्टितु.॥11॥

तच्छैलवेगाभिहतं हताश्वं हतसारथिम् ।
रक्षसां रुधिरक्लिन्नं बभूवायोधनं महत् ॥ १२ ॥

तच्छएलवेगाभिहतं हताश्वं हतसारथि ॥ ६-६७-१२ रक्षसाम् रुधिरक्लिन्नम् बभूवायोधनम् महत् ।

उस समय वह महान् युद्धस्थल, जिसमें शैल-शिखरके वेगसे कितने ही घोड़े और सारथि कुचल गये थे, राक्षसोंके रुधिरसे गीला हो गया ॥ १२ ॥

शैल-शिखरगळ वेगदिन्द ऎष्टु कुदुरॆ, सारथिगळु, जज्जिहोद रणरङ्गवु राक्षसर रक्तदिन्द तॊय्दुहोयितु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tachchhaila vegaabhihatam = struck by the jerk of the mountain; mahat = the great; ayodhanam = battle; rakSasaam = of demons; hataashvam hatasaarathi- with its horses and charioteers killed; babhuuva = became; rudhiraklinnam = dampened with blood.

अनुवादः

Struck by the jerk of the mountain, that great battle-field of demons, with its horses and charioteers killed, became dampened with blood.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथिनो वानरेन्द्राणां शरैः कालान्तकोपमैः ।
शिरांसि नर्दतां जह्रुः सहसा भीमनिःस्वनाः ॥ १३ ॥

तब भयानक सिंहनाद करनेवाले राक्षस-सेनाके रथियोंने प्रलयकालीन यमराजके समान भयंकर बाणोंसे गर्जते हुए वानरयूथपतियोंके मस्तकोंको सहसा काटना आरम्भ किया ॥ १३ ॥

आग भयङ्कर सिंहनाद माडुव राक्षससेनॆय रथिकरु प्रळयकालद यमनन्तॆ भयङ्कर बाणगळिन्द गर्जिसुत्तिरुव वानर सेनापतिगळ तलॆगळन्नु कत्तरिसतॊडगिदनु.॥13॥

वानराश्च महात्मानः समुत्पाट्य महाद्रुमान् ।
रथानश्वान् गजानुष्ट्रान् राक्षसानभ्यसूदयन् ॥ १४ ॥

महामनस्वी वानर भी बड़े-बड़े वृक्ष उखाड़कर शत्रुसेनाके रथ, घोड़े, हाथी, ऊँट और राक्षसोंका संहार करने लगे ॥ १४ ॥

महात्मराद वानररू कूड दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळन्नु कित्तु शत्रुसैन्यद रथ, कुदुरॆ, आनॆ, ऒण्टॆ मत्तु राक्षसरन्नु संहरिसतॊडगिदरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. samutpaaTya = uprooting; mahaadrumaan = large trees; mahaatmaanaH vaanaraashcha = the mighty monkeys too; abhyasuudayan = the began to destroy; rathaan = the chariots; ashvaan = horses; uSTraan = camels; raakSasaan = and demons.

अनुवादः

Uprooting large trees, the mighty monkeys too began to destroy the chariots, horses, Camels and demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमान् शैलशृङ्गाणि शिलाश्च विविधान् द्रुमान् ।
ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः ॥ १५ ॥

हनूमान् शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च विविधान् ध्रुमान् ॥ ६-६७-१५ ववर्ष कुम्भकर्णस्य शिरस्यम्बरमास्थितः ।

हनुमान् जी आकाशमें पहुँचकर कुम्भकर्णके मस्तकपर पर्वत-शिखरों, शिलाओं और नाना प्रकारके वृक्षोंकी वर्षा करने लगे ॥ १५ ॥

हनुमन्तनु आकाशदिन्द कुम्भकर्णनु तलॆय मेलॆ पर्वत शिखरगळन्नु, शिलॆगळन्नु, नाना प्रकारद वृक्षगळन्नु मळॆगरॆयतॊडगिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. aasthitaH = staying in; ambaram = the sky; hanuumaan = Hanuma; vavarSa = showered; shailashR^iN^gaaNi = mountain-tops; shilaashcha = rocks; vividhaan drumaan = and various types of trees; kumbhakarNasya shirasi = on Kumbhakarna’s head.

अनुवादः

Staying in the sky, Hanuma showered mountain-tops, rocks and various types of trees on Kumbhakarna’s head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन स बिभेद ह ।
बभञ्ज वृक्षवर्षं च कुम्भकर्णो महाबलः ॥ १६ ॥

तानि पर्वतशृङ्गाणि शूलेन तु बिभेद ह ॥ ६-६७-१६ बभञ्ज वृक्षवर्षम् च कुम्भकर्णो महाबलः ।

परंतु महाबली कुम्भकर्णने अपने शूलसे उन पर्वत-शिखरोंको फोड़ डाला और बरसाये जानेवाले वृक्षोंके भी टुकड़े-टुकड़े कर डाले ॥ १६ ॥

आदरॆ महाबलि कुम्भकर्णनु तन्न शूलदिन्द आ पर्वत शिखरगळन्नु ऒडॆदु हाकिदनु हागू सुरियुव वृक्षगळन्नु तुण्डुतुण्डागि कत्तरिसिहाकिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaabalaH = the mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; bibheda ha = broke; taani = those; parvatashR^iN^gaaNi = mountain-tops; babhaN^ga = and shattered; vR^ikSavarSamcha = the torrent of trees; shuulena = with his spike.

अनुवादः

The mighty Kumbhakarna broken those mountain-tops and shattered the torrent of trees with his spike.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं
दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य ।
तस्थौ स तस्यापततः परस्ता-
न्महीधराग्रं हनुमान् प्रगृह्य ॥ १७ ॥

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं । दुद्राव शूलं निशितं प्रगृह्य । तस्थौ ततोऽस्यापततः पुरस्तान् । न्महीधराग्रम् हनुमान् प्रगृह्य ॥ ६-६७-१७

तत्पश्चात् उसने अपने तीक्ष्ण शूलको हाथमें लेकर वानरोंकी उस भयंकर सेनापर आक्रमण किया । यह देख हनुमान् जी एक पर्वत-शिखर हाथमें लेकर उस आक्रमणकारी राक्षसका सामना करनेके लिये खड़े हो गये ॥ १७ ॥

अनन्तर अवनु तन्न तीक्ष्ण शूलवन्नु कैयल्लि धरिसि वानरर आ भयङ्कर सैन्यवन्नु आक्रमिसिदनु. इदन्नु नोडि हनुमन्तनु ऒन्दु पर्वतवन्नॆत्तिकॊण्डु आ आक्रमणकारि राक्षसनन्नु ऎदुरिसलु निन्तुकॊण्डनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = then; pragR^ihya = taking; ugram = the dreadful; shuulam = spike; dudraava = (Kumbhakarna) ran; tat ugramaniikam = towards that terrific army; pragR^ihya = taking; mahiidharaagram = a mountain-peak; hanumaan = Hanuma; tasthau = stood; purastaat = in front; tasya = of him; aapatataH = who was approaching to attack.

अनुवादः

Then, taking the dreadful spike in his hand, Kumbhakarna ran towards that terrific army of monkeys. Taking a mountain-peak in his hands, Hanuma stood in front of the approaching Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णं कुपितो जघान
वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् ।
सञ्चुक्षुभे तेन तदाभिभूतो
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥ १८ ॥

स कुम्भकर्णम् कुपितो जघान । वेगेन शैलोत्तमभीमकायम् । स चुक्षुभे तेन तदाभिबूतो । मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ॥ ६-६७-१८

उन्होंने कुपित हो श्रेष्ठ पर्वतके समान भयानक शरीरवाले कुम्भकर्णपर बड़े वेगसे प्रहार किया । उनकी उस मारसे कुम्भकर्ण व्याकुल हो उठा । उसका सारा शरीर चर्बीसे गीला हो गया और वह रक्तसे नहा गया ॥

अवनु कुपितनागि श्रेष्ठपर्वतदन्तॆ भयानक शरीरवुळ्ळ कुम्भकर्णन मेलॆ वेगदिन्द प्रहरिसिदनु. अवन आ एटिनिन्द कुम्भकर्णनु व्याकुलनागि, अवन शरीरविडी मेदस्सिनिन्द नॆनॆदु होगि रक्तदिन्द तॊय्दु होदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. kupitaH = the enraged; saH = Hanuma; jaghaana = struck; kumbhakarNam = Kumbhakarna; shailottama bhiimakaayam = possessing a magnificent body looking like the most elevated mountain; vegena = rapidly; abhibhuutaH = attacked; tena = by him; saH = that Kumbhakarna; chukSubhe = was stumbled; rudhiraavasiktaH = with a sprinkling of blood; medaardragaatraH = and with his limbs succulent with flesh.

अनुवादः

The enraged Hanuma struck with violence Kumbhakarna, who was endowed with a magnificent body and looking like the most elevated mountain. Thus attacked by Hanuma, Kumbhakarna was stumbled with a sprinkling of blood and with his limbs succulent with flesh.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं
गिरिं यथा प्रज्वलिताग्निशृङ्गम् ।
बाह्वन्तरे मारुतिमाजघान
गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ॥ १९ ॥

स शूलमाविध्य तडित्प्रकाशं । गिरिर्यथा प्रज्वलिताग्रशृङ्गम् । बाह्वन्तरे मारुति माजघान । गुहोऽचलं क्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ॥ ६-६७-१९

फिर तो उसने भी बिजलीके समान चमकते हुए शूलको घुमाकर जिसके शिखरपर आग जल रही हो, उस पर्वतके समान हनुमान् जी की छातीमें उसी तरह मारा, जैसे स्वामी कार्तिकेयने अपनी भयानक शक्तिसे क्रौञ्चपर्वतपर आघात किया था ॥ १९ ॥

मत्तॆ अवनू कूड सिडिलिनन्तॆ हॊळॆयुत्तिरुव शूलवन्नु तिरुगिसुत्ता, धग धगनॆ उरियुव पर्वतदन्तिद्द हनुमन्तन ऎदॆगॆ, कार्तिकेयनु तन्न भयानक शक्तियिन्द क्रौञ्च पर्वतवन्नु प्रहरिसुवन्तॆ, प्रयोगिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. aavidhya = holding firmly; shuulam = the spoke; taDitprakaasham = owning a shine of lightning; giriH prajvalitaagrashR^iN^gam yathaa = and looking like a blazing mountain-peak; saH = that Kumbhakarna; aajaghaana = struck; maarutim = Hanuma; baahvantare = on his chest; guhaH iva = like Guha (the son of Shiva) struck; kroumcham achalam = Krauncha mountain; ugrashaktyaa = with his powerful javelin.

अनुवादः

Holding firmly the spike, which was bright as lightning and looking like a blazing mountain-peak, Kumbhakarna struck Hanuma on his chest, as Guha (the son of Shiva) struck Krauncha mountain with his powerful javelin.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरः
प्रविह्वलः शोणितमुद्वमन् मुखात् ।
ननाद भीमं हनुमान् महाहवे
युगान्तमेघस्तनितस्वनोपमम् ॥ २० ॥

उस महासमरमें शूलकी चोटसे हनुमान् जी की दोनों भुजाओंके बीचका भाग (वक्षःस्थल) विदीर्ण हो गया । वे व्याकुल हो गये और मुँहसे रक्त वमन करने लगे । उस समय पीड़ाके मारे उन्होंने बड़ा भयंकर आर्तनाद किया, जो प्रलयकालके मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ता था ॥ २० ॥

आ महासमरदल्लि शूलद एटिनिन्द हनुमन्तन वक्षःस्थळवु विदीर्णवायितु. अवनु व्याकुलनागि रक्तवन्ने कारिदनु. आग अवनु नोविनिन्द प्रळय कालद मेघगर्जनॆयन्तॆ भयङ्कर आर्तनाद माडिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saH hanumaan = that hanuma; shuula nirbhinna mahaabhujaantaraH = struck in his broad chest by the spike; mahaahave = in that great battle; pravihvalaH = was highly perturbed; udvaman = and vomiting; shoNitam = blood; mukhaat = from his mouth; nanaada = roared; bhiimam = awfully; yugaantameghastanita svanopamam = like the sound of thunderous clouds at the time of dissolution of the world.

अनुवादः

That Hanuma, struck in his broad chest by the spike in that great combat, was highly perturbed and while vomiting blood from his mouth, awfully roared like the sound of thunderous clouds at the time of dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विनेदुः सहसा प्रहृष्टा
रक्षोगणास्तं व्यथितं समीक्ष्य ।
प्लवङ्गमास्तु व्यथिता भयार्ताः
प्रदुद्रुवुः संयति कुम्भकर्णात् ॥ २१ ॥

हनुमान् जी को आघातसे पीड़ित देख राक्षसोंके हर्षकी सीमा न रही । वे सहसा जोर-जोरसे कोलाहल करने लगे । इधर कुम्भकर्णके भयसे पीड़ित एवं व्यथित हुए वानर युद्धभूमि छोड़कर भागने लगे ॥ २१ ॥

हनुमन्तनु आघातदिन्द पीडितनादुदन्नु नोडि राक्षसरु सन्तसगॊण्डु हर्षध्वनियिन्द कोलाहलवन्ने ऎब्बिसिदरु. इत्त कुम्भकर्णन भयदिन्द व्यथितराद वानररु युद्धभूमियन्नु बिट्टु ओडतॊडगिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. samiikSya = looking at; tam = Hanuma; vyathitam = perturbed; rakSogaNaaH = all the troops of demons; tataH = then; sahasaa = suddenly; vineduH = shouted; prahR^iSTaaH = with rejoice; plavangamaastu = the monkeys; on their part; vyathitaaH = felt restless; bhayaartaah = and oppressed with fear; pradudruvuH = ran away; kumbhakarNaat = from Kumbhakarna; samyati = in the battle.

अनुवादः

Looking at the perturbed Hanuma, all the troops of demons then suddenly shouted with rejoice. The monkeys, on their part, felt restless and being oppressed with fear, ran away from the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु नीलो बलवान् पर्यवस्थापयन् बलम् ।
प्रविचिक्षेप शैलाग्रं कुम्भकर्णाय धीमते ॥ २२ ॥

यह देख बलवान् नीलने वानरसेनाको धैर्य बँधाने एवं सुस्थिर रखनेके लिये बुद्धिमान् कुम्भकर्णपर एक पर्वतका शिखर चलाया ॥ २२ ॥

इदन्नु नोडि बलवन्त नीलनु वानर सैन्यक्कॆ धैर्य तुम्बि, सुस्थिरगॊळिसि, बुद्धिवन्त कुम्भकर्णन मेलॆ ऒन्दु पर्वत शिखरवन्नु ऎसॆदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = thereupon; balam paryavasthaapayan = cheering up the army and stopping them; lavaan niilaH = the mighty Neela; tataH = then; pravichikSepa = hurled; shailaagram = a mountain-top; dhiimati kumbhakarNaaya = on the intellectual Kumbhakarna.

अनुवादः

Thereupon, cheering up the army and stopping them, the mighty Neela then hurled a mountain-top on the intellectual Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह ।
मुष्टिप्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत ।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले ॥ २३ ॥

तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्य मुष्टिनाभिजघान ह ।
मुष्टि प्रहाराभिहतं तच्छैलाग्रं व्यशीर्यत ।
सविस्पुलिङ्गं सज्वालं निपपात महीतले ॥

तदापतन्तं सम्प्रेक्ष्ये मुष्टिनाभिजघान ह । मुष्टिप्रहाराभिहतम् तच्छैलाग्रम् व्यशीर्यत ॥ ६-६७-२३ सविस्फुलिम्गम् सज्वालं निपपात महीतले ।

उस पर्वत शिखरको अपने ऊपर आता देख कुम्भकर्णने उसपर मुक्केसे आघात किया । उसका मुक्का लगते ही वह शिखर चूर-चूर होकर बिखर गया और आगकी चिनगारियाँ तथा लपटें निकालता हुआ पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ २३ ॥

पर्वत शिखरवु तन्न मेलॆ बीळुवुदन्नु नोडि कुम्भ कर्णनु अदन्नु मुष्टियिन्द हॊडॆदनु. अवन गुद्दिनिन्द आ पर्वत शिखरवु नुच्चु नूरागि बॆङ्किय किडिगळु मत्तु अग्निज्वालॆ हॊरटु पृथिविय मेलॆ बिद्दुहोयितु.॥23॥

पदच्छेदः

23. samprekSya = seeing; aapatantam = that mountain-top befalling on him; tadaa abhijaghaana ha = (Kumbhakarna) then struck it; muSTinaa = with his fist; muSTiprahaaraabhihatam = struck by the blow of the fist; tat = that; shailaagram = mountain-top; vyashiiryata = was burst into pieces; nipapaata = and fallen down; mahiitale = on the ground; sa visphulingam = with sparks of fire; sajvaalam = and blaze.

अनुवादः

Seeing that mountain-top befalling on him, Kumbhakarna then struck it with his fist. By that strike of the fist, that mountain-top was burst into pieces and fallen down on the ground, with sparks of fire and blaze.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषभः शरभो नीलो गवाक्षो गन्धमादनः ।
पञ्च वानरशार्दूलाः कुम्भकर्णमुपाद्रवन् ॥ २४ ॥

इसके बाद ऋषभ, शरभ, नील, गवाक्ष और गन्धमादन—इन पाँच प्रमुख वानरवीरोंने कुम्भकर्णपर धावा किया ॥ २४ ॥

बळिक ऋषभ, नील, गवाक्ष, गन्धमादन ई ऐदु प्रमुख वानर वीररु कुम्भकर्णनन्नु आक्रमिसिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. R^iSabhaH = Rishabhe; sharabhaH = Sharabha; niilaH = Neela; gavaakSaH = GavakSa; yandhamaadanaH = and Gandhamadana; paNaha = the five; vaanara shaarduulaaH = excellent monkeys; upaadravan = marched ahead quickly; kumbhakarNam = towards Kumbhakarna.

अनुवादः

The five excellent monkeys, viz. Rishabha, Sharabha, Neela, Gavaksha and Gandhamadana marched ahead quickly towards Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः ।
कुम्भकर्णं महाकायं निजघ्नुः सर्वतो युधि ॥ २५ ॥

शैलैर्वृक्षैस्तलैः पादैर्मुष्टिभिश्च महाबलाः ॥ ६-६७-२५ कुम्भकर्णं महाकाम् निजघ्नुः सर्वतो युधि ।

वे महाबली वीर चारों ओरसे घेरकर युद्धस्थलमें महाकाय कुम्भकर्णको पर्वतों, वृक्षों, थप्पड़ों, लातों और मुक्कोंसे मारने लगे ॥ २५ ॥

आ महाबलिवीररू नाल्कु कडॆगळिन्द मुत्ति युद्धदल्लि महाकाय कुम्भकर्णनन्नु पर्वतगळिन्द, वृक्षगळिन्द, अङ्गै, आघातदिन्द, ऒदॆयिन्द, मुष्टि यिन्द प्रहरिसतॊडगिदरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. mahaabalaiH = those five mighty monkeys; nijaghnuH = struck; mahaakaayam = the large bodied; kumbhakarNam = Kumbhakarna; sarvataH = from all sides; shailaiH = with crags; vR^ikSaiH = with trees; talaiH = with their palms; paadaiH = with their feet; muSTibhiH = and with their fists; yudhi = in the battle.

अनुवादः

Those five mighty monkeys struck the large-bodied Kumbhakarna from all sides, with crags, trees, palms of their hands, feet and fists in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्पर्शानिव प्रहारांस्तान् वेदयानो न विव्यथे ।
ऋषभं तु महावेगं बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २६ ॥

यद्यपि ये लोग बड़े जोर-जोरसे प्रहार करते थे, तथापि उसे ऐसा जान पड़ता था मानो कोई धीरेसे छू रहा हो । अतः इनकी मारसे उसे तनिक भी पीड़ा नहीं हुई । उसने महान् वेगशाली ऋषभको अपनी दोनों भुजाओंमें भर लिया ॥ २६ ॥

इवरु जोरागि प्रहरिसुत्तिद्दरू यारो मॆल्लनॆ मुट्टुत्तिरुवरु ऎन्दु अवनिगॆ अनिसुत्तित्तु. इवर एटिनिन्द अवनिगॆ कॊञ्चवू नोवु आगलिल्ल. अवनु महावेगशालि ऋषभनन्नु ऎरडू भुजगळिन्द हिडिदुकॊण्डनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. vedayaanaH = perceiving; taan prahaaraan = those blows; sparshaaniva = just as senses of touch; na vyathe = (Kumbhakarna) was not perturbed; pariSasvaje = (He) enfolded; mahaavegam R^iSabham = the greatly agitated R^ishabha; baahubhyaam = in his arms.

अनुवादः

Perceiving those blows merely as the senses of touch, Kumbhakarna was not at all perturbed. He enfolded the greatly agitated Rishabha in his arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णभुजाभ्यां तु पीडितो वानरर्षभः ।
निपपातर्षभो भीमः प्रमुखागतशोणितः ॥ २७ ॥

कुम्भकर्णकी दोनों भुजाओंसे दबकर पीड़ित हुए भयंकर वानरशिरोमणि ऋषभके मुँहसे खून निकलने लगा और वे पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २७ ॥

कुम्भकर्णन भुजगळिन्द अदुमिकॊण्डिद्दु भयङ्कर वानरश्रेष्ठ ऋषभनु नोविनिन्द बायियल्लि रक्तवन्नु उगुळुत्ता नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. piiDitaH = squeezed; kumbhakarNa bhujaabhyaam = by the arms of Kumbhakarna; bhiimaH = the awful; R^iSabhaH = Rishabha; vaanararSabhaH = the foremost among the monkeys; nipapaata = fell down; pramukhaagatashoNitaH = with blood coming out of his mouth.

अनुवादः

Squeezed by Kumbhakarna’s arms, the awful Rishabha, the foremost among the monkeys, fell down with blood coming out of his mouth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुष्टिना शरभं हत्वा जानुना नीलमाहवे ।
आजघान गवाक्षं तु तलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।
पादेनाभ्यहनत् क्रुद्धस्तरसा गन्धमादनम् ॥ २८ ॥

तदनन्तर उस समरभूमिमें इन्द्रद्रोही कुम्भकर्णने शरभको मुक्केसे मारकर नीलको घुटनेसे रगड़ दिया और गवाक्षको थप्पड़से मारा । फिर क्रोधसे भरकर उसने गन्धमादनको बड़े वेगसे लात मारी ॥ २८ ॥

अनन्तर आ समरभूमियल्लि इन्द्रद्रोहि कुम्भकर्णनु शरभनन्नु गुद्दि, नीलनन्नु मॊणकालुगळल्लि अदुमि, गवाक्षनिगॆ अङ्गैयिन्द एटुकॊट्टनु. मत्तॆ क्रोधगॊण्डु अवनु गन्धमादनन्नु जोरागि ऒद्दुबिट्टनु.॥28॥

दत्तप्रहारव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः ।
निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ २९ ॥

उसके प्रहारसे व्यथित हुए वानर मूर्च्छित हो गये और रक्तसे नहा उठे । फिर कटे हुए पलाश-वृक्षकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ २९ ॥

अवन प्रहारदिन्द व्यथितराद वानररु मूर्छितरागि रक्तदिन्द तॊय्दु होदरु. मत्तॆ कत्तरिसिद मुत्तगद मरदन्तॆ नॆलक्कॆ बिद्दु बिट्टरु.॥29॥

पदच्छेदः

28; 29. tadaa = then; kruddhaH = the enraged; indraripuH = Kumbhakarna; the enemy of Indra; aahave = in battle; hatvaa = beating; sharabham = Sharabha; muSTinaa = with his fist; niilaam = and Neela; jaanunaa = with his knee; aajaghaana = struck; gavaakSam = Gavaksha; talena = with a palm of his hand; abhyahanat = and struck; gandhamaadanam = Gandhamadana; paadena = with his feet; tarosaa = violently.

अनुवादः

Then, in battle, the enraged Kumbhakarna, the enemy of Indra, beating Sharabha with his fist and Neela with his knee, struck Gavaksha with a palm of his hand and struck Gandhamadana violently with his feet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषु वानरमुख्येषु पातितेषु महात्मसु ।
वानराणां सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः ॥ ३० ॥

दत्तप्रहरव्यथिता मुमुहुः शोणितोक्षिताः । निपेतुस्ते तु मेदिन्यां निकृत्ता इव किंशुकाः ॥ ६-६७-३०

उन महामनस्वी प्रमुख वानरोंके धराशायी हो जानेपर हजारों वानर एक साथ कुम्भकर्णपर टूट पड़े ॥

आ महात्मा प्रमुख वानररु धराशायि आदाग साविरारु वानररु ऒट्टिगॆ कुम्भकर्णन मेलॆ मुगिबिद्दरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. datta prahaaravyathitaaH = perturbed by the blows given (by Kumbhakarna); te = those monkeys; shoNitokSitaaH = being moistened by blood; mumohuH = were bewildered; nipetuH = and fell down; medinyaam = on the ground; nikR^ittaah kimshukaaH iva = like chopped off Kimsuka trees.

अनुवादः

Perturbed by the blows given by Kumbhakarna, those monkeys being moistened with blood, were bewildered and fell down on the ground, like chopped off Kimsuka trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं शैलमिव शैलाभाः सर्वे तु प्लवगर्षभाः ।
समारुह्य समुत्पत्य ददंशुश्च महाबलाः ॥ ३१ ॥

तेषु वानरमुख्येषु पतितेषु महात्मसु । वानराणाम् सहस्राणि कुम्भकर्णं प्रदुद्रुवुः ॥ ६-६७-३१

पर्वतके समान प्रतीत होनेवाले वे समस्त महाबली वानर-यूथपति उस पर्वताकार राक्षसके ऊपर चढ़ गये और उछल-उछलकर उसे दाँतोंसे काटने लगे ॥ ३१ ॥

पर्वतदन्तॆ काणुव आ समस्त महाबलि वानर सेनापतिगळु आ पर्वताकार राक्षसन मेलॆ हत्तिदरु हागू हल्लुगळिन्द कच्चतॊडगिदरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. teSu mahaatmasu = (While) those mighty; vaanaramukhyeSu = chiefs of monkeys; paatiteSu = were fallen down; sahasraaNi = thousands; vaanaraaNaam = of monkeys; pradudruvuH = ran; kumbhakarNam = towards Kumbhakarna.

अनुवादः

Seeing those mighty chief commanders of monkeys falling down on the ground, thousands of monkeys ran towards Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा ।
कुम्भकर्णं महाबाहुं निजघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥ ३२ ॥

तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्वाहुभिस्तथा ।
कुम्भकर्णं महाबाहुं निजघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥

वे वानरशिरोमणि नखों, दाँतों, मुक्कों और हाथोंसे महाबाहु कुम्भकर्णको मारने लगे ॥ ३२ ॥

आ वानर श्रेष्ठरु उगुरु, हल्लु, मुष्टि मत्तु अङ्गैयिन्द महाबाहु कुम्भकर्णनन्नु हॊडॆयतॊडगिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. sarve = all; te = those; mahaabalaaH = mighty; plavagarSabhaaH = champions of monkeys; shailaabhaaH = looking like mountains; samaaruhya = ascending; tam = him; shailamiva = looking like a mountain; samutpatya = by jumping up (on him); dadamshuH = bit him (with their teeth).

अनुवादः

All those champions of monkeys, looking like mountains, jumping up on Kumbhakarna who was looking like a mountain, ascended him and bit him with their teeth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वानरसहस्रैस्तु विचितः पर्वतोपमः ।
रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव ॥ ३३ ॥

तं नखैर्दशनैश्चापि मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा । कुम्भकर्णं महाकायं ते जघ्नुः प्लवगर्षभाः ॥ ६-६७-३३

जैसे पर्वत अपने ऊपर उगे हुए वृक्षोंसे सुशोभित होता है, उसी प्रकार सहस्रों वानरोंसे व्याप्त हुआ वह पर्वताकार राक्षस वीर अद्भुत शोभा पाने लगा ॥ ३३ ॥

वृक्षगळिन्द कूडिद पर्वतदन्तॆ साविरारु वानररिन्द व्याप्तवाद आ पर्वताकार राक्षसवीरनु अद्भुतवागि शोभिसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. mahaabaahum = the mighty armed; plavagarSabhaaH = excellent monkeys; nijaghnuH = encountered; tam kumbhakarNam = that Kumbhakarna; nakhaiH = with their nails; dashanaishchaapi = teeth; muSTibhiH = fists; tathaa = and; baahubhiH = arms.

अनुवादः

Those mighty armed excellent monkeys encountered that Kumbhakarna with their nails, teeth, fists and arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहुभ्यां वानरान् सर्वान् प्रगृह्य स महाबलः ।
भक्षयामास सङ्क्रुद्धो गरुडः पन्नगानिव ॥ ३४ ॥

स वानरसहस्त्रैस्तु विचितः पर्वतोपमः । रराज राक्षसव्याघ्रो गिरिरात्मरुहैरिव ॥ ६-६७-३४

जैसे गरुड़ सर्पोंको अपना आहार बनाते हैं, उसी तरह अत्यन्त कुपित हुआ वह महाबली राक्षस समस्त वानरोंको दोनों हाथोंसे पकड़-पकड़कर भक्षण करने लगा ॥ ३४ ॥

गरुडनु सर्पगळन्नु तिन्नुवन्तॆ, अत्यन्त कुपितनाद आ महाबलि राक्षसनु समस्त वानररन्नु ऎरडू कैगळिन्द हिडिदु हिडिदु भक्तिसतॊडगिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. vichitaH = covered; vaanarasahasraiH = by thousands of monkeys; saH = that; raakSasavyaaghraH = foremost among demons; parvatopamaH = looking like a mountains; raraaja = stood out in a crowd; giriH iva = as a hill; aatmaruhaiH = overgrown with trees.

अनुवादः

Covered by thousands of monkeys that foremost among demons looking like a mountain, stood out in a crowd, as a hill overgrown with trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसन्निभे ।
नासापुटाभ्यां सञ्जग्मुः कर्णाभ्यां चैव वानराः ॥ ३५ ॥

कुम्भकर्ण अपने पातालके समान मुखमें वानरोंको झोंकता जाता था और वे उसके कानों तथा नाकोंकी राहसे बाहर निकलते जाते थे ॥ ३५ ॥

कुम्भकर्णनु पाताळदन्तॆ इद्द तन्न बायियॊळगॆ वानररन्नु तुम्बुत्तिद्दनु हागू अवरु अवन किविगळिन्द, मूगिनिन्द हॊरगॆ बरुत्तिद्दरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. pragR^ihya = having seized; sarvaan = all; vaanaraan = the monkeys; baahubhyaam = with his arms; saH mahaabalaH = that mighty Kumbhakarna; bhakSayaamaasa = devoured (them); samkR^iddhaH garuDaH iva = like an enraged Garuda the eagle; (devouring); pannagaan = the serpents.

अनुवादः

Seizing all the monkeys with his arms, that mighty Kumbhakarna devoured them like an enraged Garuda the eagle devouring the serpents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भक्षयन् भृशसङ्क्रुद्धो हरीन् पर्वतसन्निभः ।
बभञ्ज वानरान् सर्वान् सङ्क्रुद्धो राक्षसोत्तमः ॥ ३६ ॥

प्रक्षिप्ताः कुम्भकर्णेन वक्त्रे पातालसंनिभे । नासापुटाभ्यां निर्जग्मुः कर्णाभ्याम् चैव वानराः ॥ ६-६७-३६

अत्यन्त क्रोधसे भरकर वानरोंका भक्षण करते हुए पर्वतके समान विशालकाय उस राक्षसराजने समस्त वानरोंके अङ्ग-भङ्ग कर डाले ॥ ३६ ॥

अदरिन्द अति क्रुद्धनाद पर्वतदन्तॆ विशालकायनाद कुम्भकर्णनु वानररन्नु भक्षिसुवागले हल्लुगळिन्द जगिदु बिडुत्तिद्दनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. vaanaraaH = the monkeys; prakSiptaaH = hurled; kumbhakarNena = by Kumbhakarna; vaktre = in his mouth; paataala samnibhe = looking like a hole in the earth; nirjagmuH = came out; naasaapuTaabhyaam = from his nostrils; karNaabhyaam chaiva = and ears.

अनुवादः

Hurled by Kumbhakarna in his mouth which was looking like a hole in the earth, the monkeys again came out from his nostrils and ears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मांसशोणितसङ्क्लेदां कुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।
चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्च्छितः ॥ ३७ ॥

मांसशोणितसङ्क्लेदां कुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।
चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्छितः ॥

रणभूमिमें रक्त और मांसकी कीच मचाता हुआ वह राक्षस बढ़ी हुई प्रलयाग्निके समान वानरसेनामें विचरने लगा ॥ ३७ ॥

रणभूमियल्लि रक्त-मांसद कॆसरन्ने उण्टुमाडुत्ता आ राक्षसनु कालाग्नियोपादियल्लि वानर सैन्यदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. raakSasottamaH = Kumbhakarna; the best among the demons; parvatasamnibhaH = looking like a mountain; bhR^isha samkruddhaH = very much enraged; babhaN^ja = mutilated; hariin = the monkeys; samikruddhaH = angrily; bhakSayan = (before) devouring them.

अनुवादः

Kumbhakarna, the best among the demons, looking like a mountain, was very much enraged and mutilated the monkeys angrily, before devouring them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः ।
शूलहस्तो बभौ युद्धे कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ३८ ॥

मांसशोणितसम्क्लेदां कुर्वन् भूमिम् कुर्वन्स राक्षसः । चचार हरिसैन्येषु कालाग्निरिव मूर्छितः ॥ ६-६७-३८

शूल हाथमें लेकर संग्रामभूमिमें विचरता हुआ महाबली कुम्भकर्ण वज्रधारी इन्द्र और पाशधारी यमराजके समान जान पड़ता था ॥ ३८ ॥

पदच्छेदः

38. kurvan = making; bhuumim = the earth; maamsashoNita kledaam = dampened with flesh and blood; saH raakSasaH = that demon; muurchhitaH kaalagniriva = like an excited fire at the time of dissolution; chachaara = strolled; harisainyeSu = among the army of monkeys.

अनुवादः

Making the earth dampened with flesh and blood, that demon, like an excited fire at the time of dissolution, strolled among that army of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूलवन्नॆत्तिकॊण्डु युद्धभूमियल्लि तिरुगाडुत्तिरुव महाबलि कुम्भकर्णनु वज्रधारी इन्द्र मत्तु पाशधारी यमनन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥3.॥

यथा शुष्काण्यरण्यानि ग्रीष्मे दहति पावकः ।
तथा वानरसैन्यानि कुम्भकर्णो ददाह सः ॥ ३९ ॥

वज्रहस्तो यथा शक्रः पाशहस्त इवान्तकः । शूलहस्तो बभौ कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-६७-३९

जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें दावानल सूखे जंगलोंको जला देता है, उसी प्रकार कुम्भकर्ण वानरसेनाओंको दग्ध करने लगा ॥ ३९ ॥

पदच्छेदः

39. shuula hastaH = wielding a spike in his hand; yuddhe = in the battle; mahaabalaH = the mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; babhau = shone; shakraH yathaa = like Indra the lord of celestials; vajra hastaH = wielding a noose in his hand.

अनुवादः

Wielding a spike in his hand in the battle-front, the mighty Kumbhakarna shone like Indra the lord of celestials wielding a thunderbolt in his hand and like Yama the god of death wielding a noose in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ग्रीष्मऋतुविनल्लि दानानलवु ऒणगिद काडन्नु सुडुवन्तॆये कुम्भकर्णनु वानररन्नु सुट्टुहाकिदनु.॥3.॥

पदच्छेदः

2; 3. paryavasthaapitaaH = restored to confidence; vakyaiH = by the words; baliiyasaa aN^gadena = of the mighty Angada; te vaanaraaH = those monkeys; samudiiritaviiryaaH = whose energy was well-augmented; samaaropeta vikramaaH = and prowess well-elevated; gataaH = restoring to; harSam = a thrill of rapture; kR^itanishchayaaH- were determined; maraNe = to die; prayaataaH = and sallied forth; tyaktajiivitaaH = ready to abandon; their lives; chakruH = they were engaged in sutumulam yuddham = a highly tumultuous battle.

अनुवादः

Restored to confidence by the words of the mighty Angada, those monkeys, whose energy was well-augmented and prowess well-elevated, restored to a thrill of rapture and as they were determined to die, marched forward to fight. Ready to abandon their lives, they were engaged in a tumultuous battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथाः प्लवङ्गमाः ।
वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ४० ॥

जिनके यूथ-के-यूथ नष्ट हो गये थे, वे वानर कुम्भकर्णकी मार खाकर भयसे उद्विग्न हो उठे और विकृत स्वरमें चीत्कार करने लगे ॥ ४० ॥

कुम्भकर्णनिन्द सतत हतराद वानररु भयदिन्द उद्विग्नरागि विकृत स्वरदिन्द चीत्कार माडिदरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. saH kumbhakarNaH = that Kumbhakarna; dadaaha = scorched away; vaanarasainyaani = that army of monkeys; yathaa tathaa = in the same way as; paavakah = the fire; dahati = scorches away; shuSkaaNi = the dried-up; araNyaani = forests; griiSme = in summer.

अनुवादः

That Kumbhakarna scorched away that army of monkeys in the same way as the fire scorches away the dried-up forests in summer.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः ।
राघवं शरणं जग्मुर्व्यथिता भिन्नचेतसः ॥ ४१ ॥

ततस्ते वध्यमानास्तु हतयूथा विनायकाः । वानरा भयसंविग्ना विनेदुर्विस्वरं भृशम् ॥ ६-६७-४१

कुम्भकर्णके हाथसे मारे जाते हुए बहुत-से वानर, जिनका दिल टूट गया था, व्यथित हो श्रीरघुनाथजीकी शरणमें गये ॥ ४१ ॥

कुम्भकर्णन पॆट्टुतिन्द वानररु हताशरागि, दुःखदिन्द श्रीरामनल्लि शरणादरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = then; te vaanaraaH = those monkeys; hatayuuthaaH = having their troops killed; vinaayakaaH = and without a commander; vadhyamaanaaH = being destroyed (by kumbhakarna); bhayasamvignaaH = and terrified with fear; vineduH = roared; vikR^itaiH svaraiH = with rebellions voices.

अनुवादः

Those monkeys, without a commander, having their troops killed and terrified with fear they were being destroyed by Kumbhakarna, roared with rebellious voices.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभग्नान् वानरान् दृष्ट्वा वज्रहस्तात्मजात्मजः ।
अभ्यधावत वेगेन कुम्भकर्णं महाहवे ॥ ४२ ॥

अनेकशो वध्यमानाः कुम्भकर्णेन वानराः । राघवम् शरणम् जग्मुर्व्यथिताः खिन्नचेतसः ॥ ६-६७-४२

वानरोंको भागते देख वालिकुमार अङ्गद उस महासमरमें कुम्भकर्णकी ओर बड़े वेगसे दौड़े ॥ ४२ ॥

वानररु ओडुत्तिरुवुदन्नु नोडि वालिपुत्र अङ्गदनु आ महासमरदल्लि कुम्भकर्णन कडॆगॆ वेगवागि ओडिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. vadhyamaanaaH = while being killed; kumbhakarNena = by Kumbhakarna; anekashaH = in many ways; vyathitaaH = the agitated; vaanaraaH = monkeys; sharaNam jagmuH = sought refuge; raaghavam = in Rama; khinnachetasaH = with distressed minds.

अनुवादः

While Kumbhakarna was destroying them in many ways, the agitated monkeys sought refuge in Rama, with their distressed minds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलशृङ्गं महद् गृह्य विनदन् स मुहुर्मुहुः ।
त्रासयन् राक्षसान् सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ॥ ४३ ॥
चिक्षेप शैलशिखरं कुम्भकर्णस्य मूर्धनि ।

उन्होंने बारंबार गर्जना करके एक विशाल शैल-शिखर हाथमें ले लिया और कुम्भकर्णके पीछे चलनेवाले समस्त राक्षसोंको भयभीत करते हुए उस पर्वत-शिखरको उसके मस्तकपर दे मारा ॥ ४३ १/२ ॥

अवनु पदे पदे गर्जिसुत्ता ऒन्दु दॊड्डदाद पर्वत शिखरवन्नॆत्तिकॊण्डु कुम्भकर्णन अनुयायिगळन्नु भयपडिसुत्ता आ पर्वत शिखरवन्नु अवन तलॆगॆ अप्पळिसिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. dR^iSTvaa = seeing; vaanaraan = the monkeys; prabhagnaan = defeated; mahaavaha = in that great battle; vajrahastaatmajaatmajaH = Angada; the son of Indra; abhyadhaavata = ran; vegena = rapidly; kumbhakarnam = towards Kumbhakarna.

अनुवादः

Seeing the monkeys defeated in that great battle, Angada the son of Indra, ran rapidly towards Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तेनाभिहतो मूर्ध्नि शैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ॥ ४४ ॥
कुम्भकर्णः प्रजज्वाल क्रोधेन महता तदा ।
सोऽभ्यधावत वेगेन वालिपुत्रममर्षणः ॥ ४५ ॥

मस्तकपर उस पर्वत-शिखरकी चोट खाकर इन्द्रद्रोही कुम्भकर्ण उस समय महान् क्रोधसे जल उठा और उस प्रहारको सहन न कर सकनेके कारण बड़े वेगसे वालिपुत्रकी ओर दौड़ा ॥ ४४-४५ ॥

तलॆगॆ बिद्द पर्वतद एटन्नु सहिसलारदॆ इन्द्रद्रोहि कुम्भकर्णनु आग महाक्रोधगॊण्डु वेगवागि वालिपुत्रन कडॆगॆ धाविसिदनु.॥44-45॥

पदच्छेदः

44. gR^ihya = taking; mahat = a large; shaila shR^iNgam = mountain-top; saH = Angada; vinadan = roaring; muhurmuhuH = again and again; traasayan = frightening; sarvaan = all; raakSasaan = the demons; kumbhakarNa padaanugaan = following Kumbhakarna; chikSepa = hurled; shaila shikharam = the mountain-top; muurdhani = on the head; kumbhakarNasya = of Kumbhakarna.

अनुवादः

Taking a large mountain-top, Angada, roaring repeatedly and frightening all the demons following Kumbhakarna’s heels, hurled the mountain-top on Kumbhakarna’s head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णो महानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् ।
शूलं ससर्ज वै रोषादङ्गदे तु महाबलः ॥ ४६ ॥

बड़े जोरसे गर्जना करनेवाले महाबली कुम्भकर्णने समस्त वानरोंको संत्रस्त करते हुए अङ्गदपर बड़े रोषसे शूलका प्रहार किया ॥ ४६ ॥

जोरागि गर्जिसुत्तिरुव महाबलि कुम्भकर्णनु समस्त वानररन्नु भयपडिसुत्ता रोषदिन्द अगन्दन मेलॆ शूलवन्नु प्रहरिसिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

45; 46. tadaa = then; abhihataH = struck; muurdhni = on the head; tena shailena = with that mountain; saH kumbhakarNaH = that Kumbhakarna; indraripuH = Indra’s adversary; mahataa krodhena = with a great rage; prajajvaala = was excited; tadaa = and then; abhyadhaavata = ran; vegena = rapidly; amarSaNam vaaliputram = towards the wrathful Angada.

अनुवादः

Struck on the head with that mountain, that Kumbhakarna, Indra’s adversary, with a great rage, was excited and then ran rapidly towards the wrathful Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदापतन्तं बलवान् युद्धमार्गविशारदः ।
लाघवान्मोक्षयामास बलवान् वानरर्षभः ॥ ४७ ॥

किंतु युद्धमार्गके ज्ञाता बलवान् वानरशिरोमणि अङ्गदने फुर्तीसे हटकर अपनी ओर आते हुए उस शूलसे अपने-आपको बचा लिया ॥ ४७ ॥

आदरॆ युद्धद मर्मवन्नु तिळिदिद्द वानरश्रेष्ठ अङ्गदनु लाघवदिन्द हिन्दॆ सरिदु आ शूलदिन्द तन्नन्नु तप्पिसिकॊण्डनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. traasayan = frightening; sarva vaanaraan = all the monkeys; mahaabalaH = the mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; mahaanaadah = with a great roar; sasarja = hurled; shuulam = the spike; aN^gada = at Angada; roSaat = with anger.

अनुवादः

Frightening all the monkeys with his great roar, the mighty Kumbhakarna hurled his spike at Angada with anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्पत्य चैनं तरसा तलेनोरस्यताडयत् ।
स तेनाभिहतः कोपात् प्रमुमोहाचलोपमः ॥ ४८ ॥

त मापतन्तम् बुद्ध्वा तु युद्धमार्गविशारदः । लाघवान्मोचयामास बलवान् वानरर्षभः ॥ ६-६७-४८

साथ ही बड़े वेगसे उछलकर उन्होंने उसकी छातीमें एक थप्पड़ मारा । क्रोधपूर्वक चलाये हुए उस थप्पड़की मार खाकर वह पर्वताकार राक्षस मूर्च्छित हो गया ॥ ४८ ॥

जॊतॆगॆ वेगवागि नॆगॆदु अवनु राक्षसन ऎदॆगॆ ऒन्दु एटुकॊट्टनु. क्रोधपूर्वक हॊडॆद कैय आघातदिन्द पर्वताकारद राक्षसनु मूर्छितनादनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. buddhvaa = knowing; tam that spike; aapatantam = to be falling on him; balavaan = the mighty; vaanarSabhaH = Angada the chief of monkeys; yuddha maarga vishaaradaH = who was skilled in war-fare; mochayaamaasa = avoided it; laaghavaat = with his alacrity.

अनुवादः

Knowing that the spike is going to fall on him, the mighty Angada, the chief of the monkeys, who was skilled in war-fare, avoided it with his alacrity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लब्धसञ्ज्ञोऽतिबलो मुष्टिं सङ्गृह्य राक्षसः ।
अपहस्तेन चिक्षेप विसञ्ज्ञः स पपात ह ॥ ४९ ॥

स लब्ध सञ्ज्ञोऽतिबलो मुष्टिं सङ्ग्रह्य राक्षसः ।
अपहस्तेन चिक्षेप विसञ्ज्ञः स पपात ह ॥

थोड़ी देरमें जब उसे होश हुआ, तब उस अत्यन्त बलशाली राक्षसने भी बायें हाथसे मुक्का बाँधकर अङ्गदपर प्रहार किया, जिससे वे अचेत होकर पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ४९ ॥

स्वल्प हॊत्तिनल्लॆ ऎच्चरगॊण्ड अत्यन्त बलशालि राक्षसनू कूड ऎडगैय मुष्ठियिन्द अङ्गदनन्नु प्रहरिसलु, अदरिन्द अवनु मूर्छितनागि नॆलक्कुरुळिदनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. utpatya = jumping up; ataaDayat = (Angada) struck; tarasaa = violently; urasi = on the chest; talena = with the palm of his hand; abhihataH = beaten; kopaat = with anger; tena = by him; saH = Kumbhakarna; achalopamaH = resembling a mountain; pramumoha = became giddy.

अनुवादः

Jumping up Angada struck on Kumbhakarna’s chest, with the palm of his hand. Thus beaten with anger by him, Kumbhakarna resembling a mountain, became giddy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसञ्ज्ञे पतिते भुवि ।
तच्छूलं समुपादाय सुग्रीवमभिदुद्रुवे ॥ ५० ॥

स लब्धसम्ज्ञोऽतिबलो मुष्टिम् सम्गृइह्य राक्षसः । अपहासेन चिक्षेप विसम्ज्ञः स पपात ह ॥ ६-६७-५०

वानरप्रवर अङ्गदके अचेत एवं धराशायी हो जानेपर कुम्भकर्ण वही शूल लेकर सुग्रीवकी ओर दौड़ा ॥ ५० ॥

वानरश्रेष्ठ अङ्गदनु निश्चेष्टितनागि धराशायियादाग कुम्भकर्णनु अदे शूलवन्नॆत्तिकॊण्डु सुग्रीवन कडॆगॆ ओडिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. labdha samjJNaH = getting his consciousness; saH = that; atibalaH = mighty; raakSasaH = demon; chikSepa = threw down Angada; muSTim samgR^ihya = by tightening the fist; scorn; saH = Angada; papaataha = fell down; visamjJNaH = unconscious.

अनुवादः

Getting his consciousness, that mighty demon threw down Angada by tightening his fist with a scorn. Angada fell down unconscious.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णं महाबलम् ।
उत्पपात तदा वीरः सुग्रीवो वानराधिपः ॥ ५१ ॥

तस्मिन् प्लवगशार्दूले विसम्ज्ञे पतिते भुवि । तचुछूलम् समुपादाय सुग्रीवमभिदुद्रुवे ॥ ६-६७-५१

महाबली कुम्भकर्णको अपनी ओर आते देख वीर वानरराज सुग्रीव तत्काल ऊपरकी ओर उछले ॥

महाबलि कुम्भकर्णनु तन्न कडॆगॆ ओडिबरुत्तिरुवुदन्नु नोडि वानर राजा सुग्रीवनु छङ्गनॆ मेलक्कॆ नॆगॆदनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. tasmin = (When) that Angada; plavagashaarduule = the foremost among the monkeys; patite = fell down; visamjJNe = unconscious; bhuvi = on the ground; samabhidudruve = (Kumbhakarna) ran; sugriivam = towards Sugreeva; samupaadaaya = taking; tachchuulam = that spike.

अनुवादः

When that Angada the foremost among the monkeys fell down unconscious on the ground, Kumbhakarna ran towards Sugreeva, taking that spike in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पर्वताग्रमुत्क्षिप्य समाविध्य महाकपिः ।
अभिदुद्राव वेगेन कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ५२ ॥

महाकपि सुग्रीवने एक पर्वत-शिखरको उठा लिया और उसे घुमाकर महाबली कुम्भकर्णपर वेगपूर्वक धावा किया ॥ ५२ ॥

महाकपि सुग्रीवनु ऒन्दु पर्वतशिखरवन्नॆत्तिकॊण्डु गरगरनॆ तिरुगिसुत्ता अदन्नु महाबलि कुम्भकर्णन मेलॆ आक्रमिसिदनु.॥52॥

पदच्छेदः

52. tadaa = then; samprekSya = seeing; mahaabalam = the mighty; kumbhakarNam = Kumbhakarna; aapatantam = coming suddenly; viiraH = the valiant; sugriivaH = Sugreeva; vaanaraadhipaH = the king of monkeys; utpapaata = sprang up all.

अनुवादः

Then, seeing the mighty Kumbhakarna coming suddenly towards him, the valiant Sugreeva, the king of the monkeys, sprang up all at once.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवङ्गमम् ।
तस्थौ विवृत्तसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य सम्मुखः ॥ ५३ ॥

वानर सुग्रीवको आक्रमण करते देख कुम्भकर्ण अपने सारे अङ्गोंको फैलाकर उन वानरराजके सामने खड़ा हो गया ॥ ५३ ॥

वानरेन्द्र सुग्रीवनु तन्न मेलॆ आक्रमण माडुवुदन्नु कण्डु कुम्भकर्णनु तन्न शरीरवन्नु उब्बिसिकॊण्डु अवन ऎदुरिगॆ निन्तनु.॥53॥

पदच्छेदः

53. utkSipya = uplifting; samaavidhye = and tightly holding; parvataagram = a mountain-top; mahaabalaH = the mighty; saH = Sugreeva; abhidudraava = ran; mahaabalam = towards the mighty; kumbhakarNam = Kumbhakarna; vegena = with speed.

अनुवादः

Uplifting and tightly holding a mountain-top, the mighty Sugreeva ran towards the sturdy Kumbhakarna with speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कपिशोणितदिग्धाङ्गं भक्षयन्तं महाकपीन् ।
कुम्भकर्णं स्थितं दृष्ट्वा सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत् ॥ ५४ ॥

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य कुम्भकर्णः प्लवंगमम् । तस्थौ विवृतसर्वाङ्गो वानरेन्द्रस्य संमुखः ॥ ६-६७-५४

कुम्भकर्णका सारा शरीर वानरोंके रक्तसे नहा उठा था । वह बड़े-बड़े वानरोंको खाता हुआ उनके सामने खड़ा था । उसे देखकर सुग्रीवने कहा— ॥ ५४ ॥

कुम्भकर्णन इडी शरीर वानरर रक्तदिन्द तॊय्दु होगित्तु. अवनु दॊड्ड दॊड्ड वानररन्नु तिन्नुत्ता मुन्दॆ निन्तिद्द अवनन्नु नोडि सुग्रीवनु हेळिदनु .॥54॥

पदच्छेदः

54. samprekSya = seeing; tam = that; plavaNgamam = Sugreeva; aapatantam = coming suddenly; kumbhakarNam = Kumbhakarna; vivR^ita sarvaaN^gaH = with all his limbs braced; tasthau = stood; sammukhaH = facing; vaanarendraH = the king of the monkeys.

अनुवादः

Seeing that Sugreeva coming rapidly towards him, Kumbhakarna, with all his limbs braced, stood facing the king of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम् ।
भक्षितानि च सैन्यानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥ ५५ ॥
त्यज तद् वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि ।
सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥ ५६ ॥

पातिताश्च त्वया वीराः कृतं कर्म सुदुष्करम् ।
भक्षितानि चसैनानि प्राप्तं ते परमं यशः ॥ त्यज तद्वानरानीकं प्राकृतैः किं करिष्यसि ।
सहस्वैकं निपातं मे पर्वतस्यास्य राक्षस ॥

‘राक्षस! तुमने बहुत-से वीरोंको मार गिराया, अत्यन्त दुष्कर कर्म कर दिखाया और कितने ही सैनिकोंको अपना आहार बना लिया । इससे तुम्हें शौर्यका महान् यश प्राप्त हुआ है । अब इन वानरोंकी सेनाको छोड़ दो । इन साधारण बंदरोंसे लड़कर क्या करोगे? यदि शक्ति हो तो मेरे चलाये हुए इस पर्वतकी एक ही चोट सह लो’ ॥ ५५-५६ ॥

राक्षसने! नीनु अनेक वानररन्नु कॊन्दु, अत्यन्त दुष्करवाद कार्यमाडि तोरिसिदॆ. ऎष्टो सैनिकरन्नु नुङ्गिबिट्टिरुवॆ. इदरिन्द निनगॆ महायश प्राप्तवागिदॆ. ईग ई वानर सैन्यवन्नु बिट्टुबिडु. साधारण कपिगळॊन्दिगॆ कादाडि एनु माडुवॆ? निनगॆ शक्ति इद्दरॆ नानु ऎसॆदिरुव ई पर्वतद एटन्नु सहिसिको.॥55-56॥

पदच्छेदः

55. dR^iSTvaa = seeing; kumbhakarNam = Kumbhakarna; sthitam = who stood; bhakSayantam = devouring; plavaN^gamaan = the monkeys; kapishoNitadigdhaaNgam = and with his body smeared with the blood of those monkeys; sugriivaH = Sugreeva; abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words:

अनुवादः

Seeing Kumbhakarna who stood devouring the monkeys and with his body smeared with the blood of the monkeys, Sugreeva spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

56. viiraaH = the eminent monkeys; paatitaaH = were made to fall down; tvayaa = by you; suduSkaran = a very difficult; karma = act; kR^itam = was done; sainyaani = Armies; bhakSitaanicha = were devoured; paramam = a supreme; yashaH = renown; praaptam = is obtained; te = to you.

अनुवादः

“You struck down eminent monkeys. You have done a very difficult act. You have devoured the armies. You obtained a great fame.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् वाक्यं हरिराजस्य सत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।
श्रुत्वा राक्षसशार्दूलः कुम्भकर्णोऽब्रवीद् वचः ॥ ५७ ॥

वानरराजकी यह सत्त्व और धैर्यसे युक्त बात सुनकर राक्षसप्रवर कुम्भकर्ण बोला— ॥ ५७ ॥

वानरराजन सत्त्वयुक्त मत्तु धैर्य दिन्द कूडिद मातन्नु केळि राक्षस श्रेष्ठ कुम्भकर्णनु नुडिदनु.॥57॥

पदच्छेदः

57. tyaja = leave; tat = that; vaanaraaniikam = army of monkeys; kim kariSyasi = what will you do; praakR^itaiH = with (these) common beings?; raakSasa = O demon!; sahasva = you bear up against; ekam nipaatam = the falling of this one unit; asya parvatesya = of mountain; me = of mine.

अनुवादः

“Leave that army of monkeys. What will you do with these common beings? O demon! You bear up against the falling of this one mountain being hurled by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वं तथैवर्क्षरजःसुतः ।
धृतिपौरुषसम्पन्नस्तस्माद् गर्जसि वानर ॥ ५८ ॥

‘वानर! तुम प्रजापतिके पौत्र, ऋक्षरजाके पुत्र तथा धैर्य एवं पौरुषसे सम्पन्न हो । इसीलिये इस तरह गरज रहे हो’ ॥ ५८ ॥

ऎलै वानरने! नीनु प्रजापतिय मॊम्मग, ऋक्षराजन मग हागू धैर्य, पराक्रमदिन्द सम्पन्ननागिरुवॆ. अदरिन्द हीगॆ गर्जिसुत्तिरुवॆ.॥58॥

पदच्छेदः

58. shrutvaa = hearing; tat vaakyam = those words; sattva dhairya samanvitam = endowed with strength and courage; hariraajasya = of Sugreeva; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; raakSasashaarduulaH = the foremost among the demons; abraviit = spoke; vachaH = (the following) words.

अनुवादः

Hearing those words, endowed with strength and courage, spoken by Sugreeva, Kumbhakarna, the foremost of demons, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
व्याविध्य शैलं सहसा मुमोच ।
तेनाजघानोरसि कुम्भकर्णं
शैलेन वज्राशनिसन्निभेन ॥ ५९ ॥

प्रजापतेस्तु पौत्रस्त्वम् तथैवर्क्षरजःसुतः । धृतिपौरुषसम्पन्नः कस्माद्गर्जसि वानर ॥ ६-६७-५९

कुम्भकर्णकी यह बात सुनकर सुग्रीवने उस शैल-शिखरको घुमाकर सहसा उसके ऊपर छोड़ दिया । वह वज्र और अशनिके समान था । उसके द्वारा उन्होंने कुम्भकर्णकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ॥ ५९ ॥

कुम्भकर्णन मातन्नु केळि सुग्रीवनु वज्र मत्तु सिडिलिनन्तिद्द आ शैलशिखरवन्नु बीसि अवन वक्षःस्थळक्कॆ प्रयोगिसिदनु. अदरिन्द कुम्भकर्णन ऎदॆयल्लि आळवाद एटु बित्तु.॥59॥

पदच्छेदः

59. vaanara = O monkey!; tvam = you are; pautraH = the grand son; prajaapate = of Lord Brahma; tathaiva = and even; R^ikSa raajaH sutaH = the son of Riksharaja (sprung from the yawn of Brahama); dhR^itipauruSasampannaH = endowed with firmness and valour; kasmaat = why; garjasi = do you roar?

अनुवादः

“O monkey! You are the grandson of Lord Brahma and even the son of Riksharaja (sprung from the yawn of Brahma) endowed with firmness and valour. Why do you roar?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छैलशृङ्गं सहसा विभिन्नं
भुजान्तरे तस्य तदा विशाले ।
ततो विषेदुः सहसा प्लवङ्गा
रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः ॥ ६० ॥

किंतु उसके विशाल वक्षःस्थलसे टकराकर वह शैल-शिखर सहसा चूर-चूर हो गया । यह देख वानर तत्काल विषादमें डूब गये और राक्षस बड़े हर्षके साथ गर्जना करने लगे ॥ ६० ॥

आदरॆ अवन विशाल वक्षःस्थलक्कॆ डिक्कि हॊडॆदु आ पर्वत शिखर नुच्चु नूरायितु. इदन्नु नोडि वानररु विषादगॊण्डरॆ, राक्षसरु हर्षदिन्द गर्जिसतॊडगिदरु.॥60॥

पदच्छेदः

60. nishamya = hearing; vachaH = the words; kumbhakarNasya = of Kumbhakarna; saH = Sugreeva; vyaavidhya = firmly holding; shailam = the mountain; mumocha = hurled (it); sahasaa = quickly; aajaghaana = He struck; urasi = the chest; kumbhakarNam = of Kumbhakarna; tena = by it; vajraashani samnibhena = which was as strong enough as Indra’s thunderbolt.

अनुवादः

Hearing the words of Kumbhakarna, Sugreeva, firmly holding the mountain, hurled it quickly on him. He struck Kumbhakarna’s chest by that mountain, which was as strong enough as Indra’s thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप
ननाद रोषाच्च विवृत्य वक्त्रम् ।
व्याविध्य शूलं स तडित्प्रकाशं
चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय ॥ ६१ ॥

स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोप
ननादकोपाश्च विवृत्य वक्त्रम् ।
व्याविध्य शूलं स तडित्प्रकाशं
चिक्षेप हर्याक्षपतेर्वधाय ॥

तच्छैलशृङ्गं सहसा विकीर्णं । भुजान्तरे तस्य तदा विशाले । ततो विषेदुः सहसा प्लवम्गा । रक्षोगणाश्चापि मुदा विनेदुः ॥ ६-६७-६१

उस पर्वत-शिखरकी चोट खाकर कुम्भकर्णको बड़ा क्रोध हुआ । वह रोषसे मुँह फैलाकर जोर-जोरसे गर्जना करने लगा । फिर उसने बिजलीके समान चमकनेवाले उस शूलको घुमाकर सुग्रीवके वधके लिये चलाया ॥ ६१ ॥

आ पर्वतद एटुतिन्दु कुम्भकर्णनिगॆ भारी कोप बन्तु. अवनु रोषदिन्द बायि तॆरॆदु जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु. मत्तॆ अवनु सिडिलिनन्तॆ हॊळॆयुव शूलवन्नु तिरुगिसुत्ता सुग्रीवन वधॆगागि प्रयोगिसिदनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. tadaa = then; tat = that; shaila shR^iN^gam = mountain-top; sahasaa = soon; vibhinnam = was burst to pieces; tasya vishaale bhujaantare = on his broad chest; tataH = thereupon; plavaN^gaaH = the monkeys; sahasaa = were suddenly; niSeduH = distressed; rakSogaNaaschaapi = the troops of demons; vineduH = roared; mudaa = with rejoice.

अनुवादः

Soon after falling on his broad chest, that mountain was crushed to pieces. Then, the monkeys were suddenly distressed. The troops of demons roared with rejoice.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् कुम्भकर्णस्य भुजप्रणुन्नं
शूलं शितं काञ्चनधामयष्टिम् ।
क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां
बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य ॥ ६२ ॥

तत्कुम्भकर्णस्य भुजप्रणुन्नं
शूलं शितं काञ्चनदामयष्टिम् ।
क्षिप्रं समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां
बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य ॥

स शैलशृङ्गाभिहतश् चुकोप । ननाद कोपाच्च विवृत्य वक्त्रम् । व्याविध्य शूलम् च तडित्प्रकाशं । चिक्षेप हर्यृक्षपतेर्वधाय ॥ ६-६७-६२

कुम्भकर्णके हाथसे छूटे हुए उस तीखे शूलको, जिसके डंडेमें सोनेकी लड़ियाँ लगी हुई थीं, वायुपुत्र हनुमान् ने शीघ्र उछलकर दोनों हाथोंसे पकड़ लिया और उसे वेगपूर्वक तोड़ डाला ॥ ६२ ॥

चिन्नद लाडिगळिन्द अलङ्कृतवाद आ तीक्ष्णवाद शूलवु कुम्भकर्णन कैयिन्द सिडियुत्तले वायुपुत्र हनुमन्तनु शीघ्रवागि नॆगॆदु अदन्नु ऎरडु कैगळिन्द हिडिदु मुरिदु हाकिदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. shailashR^iN^gaabhihataH = struck by the mountain-top; saH = that Kumbhakarna; chukopa = was enraged; nanaada = and roared; vivR^itya = widely opening; vaktram = his mouth; roSaat = with anger; vyaavidhya = holding firmly; shuulam = the spike; taDitprakaasham = which was shining like a lighting; chikSepa = to hurled it; vadhaaya = for killing; haryR^ikSapatiH = Sugreeva; the king of monkeys and bears.

अनुवादः

Struck by the mountain-top, that Kumbhakarna was enraged and roared with his mouth wide open with anger. Holding firmly the spike, which was emitting a flash of lightning, he hurled it to kill Sugreeva, the king of monkeys and bears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतं भारसहस्रस्य शूलं कालायसं महत् ।
बभञ्ज जानुमारोप्य तदा हृष्टः प्लवङ्गमः ॥ ६३ ॥

तत्कुम्भकर्णस्य भुजप्रविद्धं । शूलम् शितम् काञ्चन दामजुष्टम् । क्षिप्रम् समुत्पत्य निगृह्य दोर्भ्यां । बभञ्ज वेगेन सुतोऽनिलस्य ॥ ६-६७-६३

वह महान् शूल हजार भार काले लोहेका बना हुआ था, जिसे हनुमान् जी ने बड़े हर्षके साथ अपने घुटनोंमें लगाकर तत्काल तोड़ दिया ॥ ६३ ॥

आ महाशूलवु साविर भार कप्पाद कब्बिणदिन्द माडलागित्तु. अदन्नु हनुमन्तनु हर्षदिन्द मॊणकालिन मेलिट्टु कूडले मुरिदुहाकिदनु.॥63॥

पदच्छेदः

63. anilasya sutaH = Hanuma; kSipram = quickly; samutpatya = having jumped up; nigR^ihya = and holding; durbhyaam = with his arms; tat shitam = that sharp; shuulam = spike; kaaN^chanadaamajuSTam = furnished with golden wreaths; tat kumbhakarNasya bhuja praNunnam = propelled by Kumbhakarna’s arms; babhaN^ja = broken (it); vegena = rapidly.

अनुवादः

Hanuma, jumping up and holding with his arms that sharp spike, furnished with golden wreaths, and propelled by Kumbhakarna’s arms, wreaths, and smashed it rapidly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूलं भग्नं हनुमता दृष्ट्वा वानरवाहिनी ।
हृष्टा ननाद बहुशः सर्वतश्चापि दुद्रुवे ॥ ६४ ॥

कृतं भारसहस्रस्य शूलम् कालायसं महत् । बभञ्ज जनौमारोप्य प्रहृष्टः प्लवगर्षभः ॥ ६-६७-६४

हनुमान् जी के द्वारा शूलको तोड़ा गया देख वानर-सेना बड़े हर्षसे भरकर बारंबार सिंहनाद करने लगी और चारों ओर दौड़ लगाने लगी ॥ ६४ ॥

हनुमन्तनु शूलवन्नु मुरिदु हाकिदुदन्नु नोडि वानर सैन्यवु हर्षगॊण्डु सिंहनाद माडुत्ता ऎल्लॆडॆ ओडतॊडगिदरु.॥64॥

पदच्छेदः

64. tadaa = then; hR^iSTaH = the rejoiced; plavangamaH = Hanuma; aaropya = placing on; jaanum = his knee; mahat = the large; shuulam = spike; kR^itam kaalaayasam = made of iron; bhaarasahasrasya = weighing twenty thousand Tulas; babhaJNa = broke it.

अनुवादः

Then, the rejoiced Hanuma, placing on his knee, that large spike made of iron weighing twenty thousand Tulas, broke it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बभूवाथ परित्रस्तो राक्षसो विमुखोऽभवत् ।
सिंहनादं च ते चक्रुः प्रहृष्टा वनगोचराः ।
मारुतिं पूजयाञ्चक्रुर्दृष्ट्वा शूलं तथागतम् ॥ ६५ ॥

परंतु वह राक्षस भयसे थर्रा उठा । उसके मुखपर उदासी छा गयी और वनचारी वानर अत्यन्त प्रसन्न हो सिंहनाद करने लगे । उन सबने शूलको खण्डित हुआ देख पवनकुमार हनुमान् जी की भूरि-भूरि प्रशंसा की ॥

आदरॆ आ राक्षसनु नडुगि होदनु. अवन मुख खिन्नवायितु. वनचर वानररु अत्यन्त सन्तोषगॊण्डु सिंहनाद माडतॊडगिदरु. अवरॆल्लरू शूलवु मुरिदुहोदुदन्नु नोडि पवनकुमार हनुमन्तनन्नु भूरि भूरि प्रशंसिसिदरु.॥65॥

पदच्छेदः

65. dR^iSTvaa = seeing; shuulam = the spike; bhagnam = being broken; hanumataa = by Hanuma; vaanara vaahinii = the army of monkeys; hR^iSTaa = was rejoiced; nanaada = and roared; bahushaH = several times; dudruve api = and even ran back; sarvataH cha = from all sides.

अनुवादः

Seeing Hanuma breaking the spike, that army of monkeys was rejoiced, roared several times and came back quickly from all quarters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत् तथा भग्नमवेक्ष्य शूलं
चुकोप रक्षोधिपतिर्महात्मा ।
उत्पाट्य लङ्कामलयात् स शृङ्गं
जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन ॥ ६६ ॥

इस प्रकार उस शूलको भग्न हुआ देख महाकाय राक्षसराज कुम्भकर्णको बड़ा क्रोध हुआ और उसने लङ्काके निकटवर्ती मलय पर्वतका शिखर उठाकर सुग्रीवके निकट जा उनपर दे मारा ॥ ६६ ॥

हीगॆ आ शूलवु भग्नवादुदन्नु नोडि महाकाय कुम्भकर्णनु भारी क्रोधगॊण्डु लङ्कॆय बळि इरुव मलय पर्वत शिखरवन्नु ऎत्ति सुग्रीवन बळिगॆ होगि अवन मेलॆ अप्पळिसिदनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. atha = then; paritrastaH = the frightened; raakSasaH = demon; abhavat = became; vimukhaH = down cast; te = those; vanagocharaaH = monkeys; prahR^iSTaaH = were rejoiced; chakruH = and made; simhanaadam = a lion’s roar; dR^iSTvaa = seeing; shuulam = the spike; tathaagatam = in such a (broken) condition; puujayaamchakruH = (they) adored; maarutim = Hanuma.

अनुवादः

Then, the frightened Kumbhakarna became down-cast. Those monkeys were rejoiced and made a lion’s roar. Seeing the fate of spike in such a broken condition, they adored Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शैलशृङ्गाभिहतो विसञ्ज्ञः
पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः ।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसञ्ज्ञं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६७ ॥

स तत्तदा भग्नमवेक्ष्य शूलं । चुकोप रक्षोऽधिपतिर्महात्मा । उत्पाट्य लङ्कामलयात्स शृङ्गं । जघान सुग्रीवमुपेत्य तेन ॥ ६-६७-६७

उस शैल-शिखरसे आहत हो वानरराज सुग्रीव अपनी सुध-बुध खो बैठे और युद्धभूमिमें गिर पड़े । उन्हें अचेत होकर पृथ्वीपर पड़ा देख निशाचरोंको बड़ी प्रसन्नता हुई और वे रणक्षेत्रमें सिंहनाद करने लगे ॥ ६७ ॥

आ शैलशिखरदिन्द अहतनाद वानरराज सुग्रीवनु निश्चेष्टितनागि युद्धरङ्गदल्लि बिद्दु होदनु. अवनु मूर्छितनागि बिद्दिदन्नु नोडि निशाचररु सन्तोषदिन्द सिंहनाद माडिदरु.॥67॥

पदच्छेदः

67. avekSya = seeing; tat = that; shuulam = spike; bhagnam = broken; tathaa = in that way; saH = that; mahaatmaa = mighty; rakSodhipatiH = leader of demons; chukopa = was enraged; utpaaTya = uprooting; shR^iN^gam = a crest; laN^kaamalayaat = from Malaya mountain standing in the vicinity of Lanka; upetya = and approaching; sugriivam = Sugreeva; jaghaana = he struck; tena = with it.

अनुवादः

Seeing that spike broken in that way, that mighty Kumbhakarna was enraged. Uprooting a crest from Malaya mountain standing in the vicinity of Lanka and approaching Sugreeva, he struck him with it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं
स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् ।
जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य
यथानिलो मेघमिव प्रचण्डः ॥ ६८ ॥

स शैलशृङ्गाभिहतो विसम्ज्ञः । पपात भूमौ युधि वानरेन्द्रः । तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितम् विसम्ज्ञं । नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ६-६७-६८

तदनन्तर कुम्भकर्णने युद्धस्थलमें अद्भुत एवं भयानक पराक्रम प्रकट करनेवाले वानरराज सुग्रीवके पास जाकर उन्हें उठा लिया और जैसे प्रचण्ड वायु बादलोंको उड़ा ले जाती है, उसी तरह वह उन्हें हर ले गया ॥ ६८ ॥

अनन्तर कुम्भकर्णनु रणरङ्गदल्लि अद्भुत पराक्रम प्रकटिसुव वानरराज सुग्रीवन बळिगॆ होगि प्रचण्ड वायुवु मोडगळन्नु हारिसिकॊण्डु होगुवन्तॆ अवनन्नु ऎत्तिकॊण्डु लङ्कॆय कडॆगॆ हॊरटनु.॥68॥

पदच्छेदः

68. shaila shR^iN^gaabhihataH = struck by the mountain-top; yudhi = in battle; saH vaanarendraH = that Sugreeva; visamJNaH = became unconscious; papaata = and fell; bhuumau = on the ground; viikSya = seeing; tam = him; visamJNam = unconscious; patitam = and falling down; bhuumau = on the ground; yudhi = in battle; yaatudhaanaaH = the demons; prahR^iSTaaH = were exceedingly pleased; neduH = and cried out loudly.

अनुवादः

Struck by the mountain-top in battle, that Sugreeva fell unconscious on the ground. Seeing him falling unconscious on the ground in battle, the demons wee exceedingly pleased and cried out loudly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं महामेघनिकाशरूप-
मुत्पाट्य गच्छन् युधि कुम्भकर्णः ।
रराज मेरुप्रतिमानरूपो
मेरुर्यथा व्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥ ६९ ॥

स तं महामेघनिकाशरूप-
मुत्पाट्य गच्छन्युधि कुम्भकर्णः ।
रराज मेरुप्रतिमान रूपो
मेरुर्यथा व्यच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥

तमभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं । स कुम्भकर्णो युधि वानरेन्द्रम् । जहार सुग्रीवमभिप्रगृह्य । यथानिलो मेघमतिप्रचण्डः ॥ ६-६७-६९

कुम्भकर्णका स्वरूप मेरुपर्वतके समान जान पड़ता था । वह महान् मेघके समान रूपवाले सुग्रीवको उठाकर जब युद्धस्थलसे चला, उस समय भयानक ऊँचे शिखरोंवाले मेरुगिरिके समान ही शोभा पाने लगा ॥

महामेघदन्तॆ रूपवुळ्ळ सुग्रीवनन्नु युद्धरङ्गदिन्द ऎत्तिकॊण्डु होगुवाग कुम्भकर्णनु ऎत्तरवाद मत्तु भयङ्करवाद शिखरगळिन्द कूडिद मेरुपर्वतदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥69॥

पदच्छेदः

69. abhipragR^ihya = seizing hold of; tam sugriivam = that Sugreeva; vaanarendram = the king of demons; adbhuta ghoraviiryam = having wonderful and terrific prowess; yudhi = in battle; saH = that; kumbhakarNam = Kumbhakarna; jahaara = took him away; atiprachanDaH anilaH yathaa = as an impetuous wind (taken away); megham = a cloud.

अनुवादः

Seizing hold of that Sugreeva having wonderful and terrific prowess in battle, that Kumbhakarna took him away, as an impetuous wind takes away a cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तमादाय जगाम वीरः
संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रः ।
शृण्वन् निनादं त्रिदिवालयानां
प्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ॥ ७० ॥

स तं महामेघनिकाशरूपम् । उत्पाट्य गच्छन्युधि कुम्भकर्णः । रराज मेरुप्रतिमानरूपो । मेरुर्यथात्युच्छ्रितघोरशृङ्गः ॥ ६-६७-७०

उन्हें लेकर वह वीर राक्षसराज लङ्काकी ओर चल दिया । उस समय युद्धस्थलमें सभी राक्षस उसकी स्तुति कर रहे थे । वानरराजके पकड़े जानेसे आश्चर्यचकित हुए देवताओंका दुःखजनित शब्द उसे स्पष्ट सुनायी दे रहा था ॥ ७० ॥

सुग्रीवनन्नॆत्तिकॊण्डु वीरराक्षसराजनु लङ्कॆय कडॆगॆ हॊरटाग रणरङ्गदल्लि राक्षसरॆल्लरू अवनन्नु स्तुतिसतॊडगिद्दरु. वानरराजन सॆरॆयिन्द आश्चर्यचकितराद देवतॆगळु दःखजनित शब्दवु अवरिगॆ स्पष्टवागि केळुत्तित्तु.॥70॥

पदच्छेदः

70. utpaaTya = lifting up; tam = that Sugreeva; mahaamegha nikaasharuupam = appearing like a huge cloud; yudhi = in the battle; gachchhan = and marching forward; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; raraaja = shone; meruryathaa = like Mount Meru; abhyuchchhrita ghora shR^iNgaH = having a very high and formidable peak.

अनुवादः

Lifting up Sugreeva appearing like a huge cloud in the battle-field and marching forward, Kumbhakarna shone like Mount Meru, distinguished by its very high and formidable peak.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तमादाय तदा स मेने
हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।
अस्मिन् हते सर्वमिदं हतं स्यात्
सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः ॥ ७१ ॥

ततस्तमादाय तदा स मेने
हरीन्द्र मिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।
आस्मिन् हृते सर्वमिदं हतं स्यात्
सराघवं सैन्यमितीन्द्रशत्रुः ॥

ततः समुत्पाट्य जगाम वीरः । संस्तूयमानो युधि राक्षसेन्द्रैः । शृण्वन्निनादम् त्रिदशालयानां । प्लवम्गराजग्रहविस्मितानाम् ॥ ६-६७-७१

इन्द्रके समान पराक्रमी इन्द्रद्रोही कुम्भकर्णने उस समय देवेन्द्रतुल्य तेजस्वी वानरराज सुग्रीवको पकड़कर मन-ही-मन यह मान लिया कि इनके मारे जानेसे श्रीरामसहित यह सारी वानर-सेना स्वतः नष्ट हो जायगी ॥

इन्द्रनन्तॆ पराक्रमि इन्द्रद्रोहि कुम्भकर्णनु आग देवेन्द्र तुल्य तेजस्वी वानरराज सुग्रीवनन्नु सॆरॆहिडिदु - ‘इवनु सत्तुहोगुवुदरिन्द श्रीरामन सहित इवॆल्ल वानर सेनॆयु तानागि नाशवागुवुदु’ ऎन्दु मनस्सिनल्लि अन्दुकॊण्डनु.॥71॥

पदच्छेदः

71. tataH = then; samstuuyamaanaH = being praised; yudhi = in the battle; aadaaya = for having seized hold of; tam = Sugreeva; shR^iNvan = and hearing; ninaadam = the sounds; tridivaalayaanaam = of the celestials; plavanga raajagraha vismitaanaam = who were wondering at the seizure of Sugreeva; viiraH raakSasendraH = the valiant chief of demons; jagaama = sallied forth.

अनुवादः

Then, being praised in the battle-field by the demons for having seized hold of Sugreeva and hearing the sounds of the celestials who were wondering at the seizure of Sugreeva, Kumbhakarna the valiant chief of demons, sallied forth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणामितस्ततः ।
कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम् ॥ ७२ ॥
हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान् मारुतात्मजः ।
एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत् ॥ ७३ ॥

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वानराणामिततस्ततः ।
कुम्भकर्णेन सुग्रीवं गृहीतं चापि वानरम् ॥ हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान् मारुतात्मजः ।
एवं गृहीते सुग्रीवे किं कर्तव्यं मया भवेत् ॥

ततस्तमादाय तदा स मेने । हरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः । अस्मिन्हृते सर्वमिदम् हृतं स्यात् । सराघवम् सैन्यमितीन्द्रशत्रुः ॥ ६-६७-७२ विद्रुताम् वाहिनीम् दृष्ट्वा वानराणां ततस्ततः । कुम्भकर्णेन सुग्रीवम् गृहीतं चापि वानरम् ॥ ६-६७-७३ हनूमांश्चिन्तयामास मतिमान् मारुतात्मजः ।

‘वानरोंकी सेना इधर-उधर भाग रही है और वानरराज सुग्रीवको कुम्भकर्णने पकड़ लिया है’, यह देखकर बुद्धिमान् पवनकुमार हनुमान् ने सोचा—‘सुग्रीवके इस प्रकार पकड़ लिये जानेपर मुझे क्या करना चाहिये? ॥

वानर सैन्यवु ओडिहोगुत्तिदॆ, वानरराज सुग्रीवनन्नु कुम्भ कर्णनु सॆरॆहिडिदनु, इदन्नु नोडि बुद्धिवन्त पवनकुमार हनुमन्तनु ईग नानेनु माडबेकु ऎन्दु योचिसिदनु.॥72-73॥

पदच्छेदः

72. aadaaya = having taken; tam = that; hariindram = Sugreeva; indropamam = looking like Idnra; saH = that Kumbhakarna; indrashatruH = the adversary of Indra; indraviiryaH = and having Indra’s prowess; mene = thought; iti = that; asmin hate = if he is killed; sarvam idam sainyam = all this army; saraaghavam = including Rama; syaat = becomes; hatam = killed.

अनुवादः

While taking away that Sugreeva looking like Indra, Kumbhakarna the adversary of Indra and having the prowess of Indra, thought, “If he is killed, all this army including Rama gets destroyed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

73. dR^iSTvaa = seeing; vaanaraaNaam vaahiniim = the army of monkeys; vidrutaam = running away; itastataH = hither and thither; sugriivam = and Sugreeva; vaanaram = the monkey; gR^ihiitamcha api = even being taken away; kumbhakarNena; by Kumbhakarna; matimaan = the intellectual; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = the son of wind-god; chintayaamaasa = thought (as follows).

अनुवादः

Seeing the army of monkeys running away hither and thither and Sgureeva the monkey even being taken away by Kumbhakarna, the intellectual Hanuma, the son of wind-god thought as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्धि न्याय्यं मया कर्तुं तत् करिष्याम्यसंशयम् ।
भूत्वा पर्वतसङ्काशो नाशयिष्यामि राक्षसम् ॥ ७४ ॥

‘मेरे लिये जो भी करना उचित होगा, उसे मैं निःसन्देह करूँगा । पर्वताकार रूप धारण करके उस राक्षसका नाश कर डालूँगा ॥ ७४ ॥

ईग उचितवाद कार्यवन्नु नानु निःसन्देहवागि माडुवॆनु. पर्वतदन्तह रूपवन्नु ताळि ई राक्षसरन्नु नाशमाडुत्तेनॆ.॥74॥

मया हते संयति कुम्भकर्णे
महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे ।
विमोचिते वानरपार्थिवे च
भवन्तु हृष्टाः प्लवगाः समग्राः ॥ ७५ ॥

मया हते संयति कुम्भकर्णे
महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे ।
विमोचिते वानरपार्थिवे च
भवन्तु हृष्टाः प्लवङ्गाः समग्राः ॥

‘युद्धस्थलमें अपने मुक्कोंसे मार-मारकर महाबली कुम्भकर्णके शरीरको चूर-चूर कर दूँगा; इस प्रकार जब वह मेरे हाथसे मारा जायगा तथा वानरराज सुग्रीवको उसकी कैदसे छुड़ा लिया जायगा, तब सारे वानर हर्षसे खिल उठेंगे; अच्छा ऐसा ही हो ॥ ७५ ॥

युद्धरङ्गदल्लि मुष्टियिन्द गुद्दि गुद्दि महाबलि कुम्भकर्णन शरीरवन्नु नुच्चुनूरागिसुवॆनु. हीगॆ नन्न कैयिन्द अवनु सत्ताग वानरराज सुग्रीवनन्नु अवन सॆरॆयिन्द बिडिसितरुवॆनु. आग वानररॆल्ल हर्षगॊळ्ळुवरु. हीगॆ माडुवुदे सरियागिदॆ.॥75॥

पदच्छेदः

74; 75. sugriiva = (While) Sugreeva; gR^ihiita = is being taken away; evam = in this way; kim = what; bhavet kartavyam = is to be done; mayaa = by me?; asamshayam kariSyaami = I shall doubtlessly do; tat = that; yat = which is; nyaayyam = justifiable; kartum = to be done; mayaa = by me; bhuutvaa = becoming; parvatasamkaashaH = equal to a mountain (in body-size); naashayiSyaami = I shall destroy; raakSasam = the demon.

अनुवादः

“While Sugreeva is being taken away in this way, what is to be done by me? I shall certainly do that which is justifiable to be done by me. Growing to the size of a mountain, I shall destroy this Kumbhakarna.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति वानरः ।
गृहीतोऽयं यदि भवेत् त्रिदशैः सासुरोरगैः ॥ ७६ ॥

मया हते सम्यति कुम्भकर्णे । महाबले मुष्टिविशीर्णदेहे । विमोचिते वानरपार्थिवे च । भवन्तु हृष्टाः प्रवगाः समग्राः ॥ ६-६७-७६

‘अथवा ये सुग्रीव स्वयं ही उसकी पकड़से छूट जायँगे । यदि इन्हें देवता, असुर अथवा नाग भी पकड़ लें तो ये अपने ही प्रयत्नसे उनकी कैदसे भी छुटकारा पा जायँगे ॥ ७६ ॥

अथवा सुग्रीवनु स्वतः अवन सॆरॆयिन्द बिडुगडॆ हॊन्दुवनु. देवतॆगळु असुररु अथवा नागगळू इवनन्नु सॆरॆहिडिदरू तन्न प्रयत्नदिन्दले बिडुगडॆ हॊन्दुवनु.॥76॥

पदच्छेदः

76. samagraaH plavgaaH = (Let) all the monkeys; bhavantu = be; hR^iSTaaH = delighted; vaanarapaarthire = while Sugreeva the king of monkeys; vimochite = is liberated; mahaabale kumbhakarNe = and the mighty Kumbhakarna; hate = killed; mayaa = by me; samyati = in battle; muSTivishiirNadehe = with his body crumbled by the blows of my fists.

अनुवादः

“Let all the monkeys be delighted while Sugreeva the king of monkeys is liberated and the mighty Kumbhakarna, with his body crumbled by the blows of my fists, killed by me in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्ये न तावदात्मानं बुध्यते वानराधिपः ।
शैलप्रहाराभिहतः कुम्भकर्णेन संयुगे ॥ ७७ ॥

अथ वा स्वयमप्येष मोक्षं प्राप्स्यति पार्थिवः । गृहीतोऽयम् यदि भवेत्त्रिदशैः सासुरोरगैः ॥ ६-६७-७७

‘मैं समझता हूँ कि युद्धमें कुम्भकर्णने शिलाके प्रहारसे सुग्रीवको जो गहरी चोट पहुँचायी है, उससे अचेत हुए वानरराजको अभीतक होश नहीं हुआ है ॥

युद्धदल्लि कुम्भकर्णन शिलॆय प्रहारदिन्द सुग्रीवनिगॆ आळवाद हॊडॆत बिद्दिदॆ, अदरिन्द मूर्छितनाद वानरराजनु इन्नू ऎच्चरगॊळ्ळलिल्ल ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ.॥77॥

पदच्छेदः

77. athavaa = even otherwise; eSaH = this; vaanaraH = Sugreeva; svayam = can himself; praapsyati = obtain; mokSam = release; bhavedyadi = despite he is; gR^ihiitaH = taken away; tridashaiH = by celestials; saasuroragaiH = along with demons and serpent-demons.

अनुवादः

“Even otherwise, this Sugreeva can win the freedom himself despite he is taken away by celestials including demons and serpent-demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं मुहूर्तात् सुग्रीवो लब्धसञ्ज्ञो महाहवे ।
आत्मनो वानराणां च यत् पथ्यं तत् करिष्यति ॥ ७८ ॥

‘एक ही मुहूर्तमें जब सुग्रीव सचेत होंगे, तब महासमरमें अपने और वानरोंके लिये जो हितकर कर्म होगा, उसे करेंगे ॥ ७८ ॥

ऒन्दे मुहूर्तदल्लि सुग्रीवनु ऎच्चरगॊण्डाग महासमरदल्लि तनगॆ मत्तु वानररिगॆ हितकरवाद कर्मवन्ने माडुवनु.॥78॥

पदच्छेदः

78. manye = I think; vaanaraadhipaH = Sugreeva; aatmaanaam na budhyate taavat = is not conscious of his; shaila prahaaraabhihataH = since he was struck by the blow of the mountain; samynge = in battle; kumbhakarNena = by Kumbhakarna.

अनुवादः

“I think Sugreeva is not yet conscious of his self, as Kumbhakarna struck him with the blow of a mountain in the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
अप्रीतिश्च भवेत् कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः ॥ ७९ ॥

‘यदि मैं इन्हें छुड़ाऊँ तो महात्मा सुग्रीवको प्रसन्नता नहीं होगी, उलटे इनके मनमें खेद होगा और सदाके लिये इनके यशका नाश हो जायगा ॥ ७९ ॥

नानु इवनन्नु बिडिसिदरॆ महात्मा सुग्रीवनिगॆ सन्तोषवागलारदु, बदलिगॆ दुःखवे आदीतु. इदरिन्द अवन यशस्सु नाशवागिहोदीतु.॥79॥

पदच्छेदः

79. labdhasamJNaH = regaining his consciousness; muhuurtaat = within a moment; mahaahave = in this great battle; ayam = this; sugreevaH = Sugreeva; kariSyati = will do; tat = that; yat = which; pathyam = will be suitable; aatmanaH = for him; vaanaraanaam cha = and for his monkeys.

अनुवादः

“Regaining his consciousness within a moment in this great battle, this Sugreeva will do what is good for himself and for his monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मान्मुहूर्तं काङ्क्षिष्ये विक्रमं मोक्षितस्य तु ।
भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम् ॥ ८० ॥

तस्मान्मुहूर्तं काङ्क्षिष्ये विक्रमं पार्थिवस्य तु ।
भिन्नं च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम् ॥

मया तु मोक्षितस्यास्य सुग्रीवस्य महात्मनः । अप्रीतश्च भवेत्कष्टा कीर्तिनाशश्च शाश्वतः ॥ ६-६७-८०

‘अतः मैं एक मुहूर्ततक उनके छूटनेकी प्रतीक्षा करूँगा । फिर वे छूट जायँगे तो उनका पराक्रम देखूँगा । तबतक भागी हुई वानर-सेनाको धैर्य बँधाता हूँ’ ॥ ८० ॥

आद्दरिन्द अवन बिडुगडॆगागि ऒन्दु मुहूर्त कायुवॆनु. मत्तॆ अवनु बिडुगडॆ हॊन्दिदाग अवन पराक्रमवन्नु नोडुवॆनु. अल्लियवरॆगॆ वानर सैनिकरिगॆ धैर्यतुम्बवॆनु.॥80॥

पदच्छेदः

80. asya mahaatnaH sugriivasya = to this great souled Sugreeva; mokSitasya = who will be liberated; mayaa = by me; bhavet = there will be; kaSTaa apriitishcha = a difficult dislike; shaashvataH = and perpetual; kiirtinaashaashcha = in fame.

अनुवादः

“If I liberate this great-souled Sugreeva, there will be a painful dislike for him and a perpetual in fame.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं चिन्तयित्वाथ हनूमान् मारुतात्मजः ।
भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम् ॥ ८१ ॥

तस्मान्मुहूर्तम् काम्क्षिष्ये विक्रमं पार्थिवस्य नः । भिन्नम् च वानरानीकं तावदाश्वासयाम्यहम् ॥ ६-६७-८१

ऐसा विचारकर पवनकुमार हनुमान् ने वानरोंकी उस विशाल वाहिनीको पुनः आश्वासन दे स्थिरतापूर्वक स्थापित किया ॥ ८१ ॥

पदच्छेदः

81. tasmaat = therefore; kaamkSiSye = I shall wait for; muhuurtam = a while; paarthvasya vikramam = for the king’s prowess; taavat = meanwhile; aham = I; aashvaasayaami = shall cheer up; bhinnam = the scattered; vaanaraaniikam = army of monkeys.

अनुवादः

‘Therefore, I shall wait for a while, for the king to show his prowess. Meanwhile, I shall cheer up the scattered army of monkeys."

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ विचार माडि पवननन्दन मारुतियु वानरर विशालवाहिनिगॆ आश्वासनॆयन्नित्तु स्थिरवागि स्थापिसिदनु.॥8.॥

पदच्छेदः

8. samaashvastaaH = restored to confidence; kR^ichchhreNa = with difficulty; harayaH = the monkeys; samgamyacha = assembling together; tatastataH = from all sides; tasthuH = stood; samgraamamuurdhani = in the battle-front; vR^ikSaadrihastaaH = with trees and rocks in their hands.

अनुवादः

Restored to confidence with difficulty, the monkeys assembling together from all sides, stood in the battle-front, with trees and rocks in their hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां
स्फुरन्तमादाय महाहरिं तम् ।
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः
पुष्पाग्र्यवर्षैरभिपूज्यमानः ॥ ८२ ॥

स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां
स्पुरन्तमादाय महाहरिं तम् ।
विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः
पुष्पाग्र्यवर्ष्यॆरभिपूज्यमानः ॥

इत्येवम् चिन्तयित्वा तु हनूमान्मारुतात्मजः । भूयः संस्तम्भयामास वानराणां महाचमूम् ॥ ६-६७-८२

उधर कुम्भकर्ण हाथ-पैर हिलाते हुए महावानर सुग्रीवको लिये-दिये लङ्कामें घुस गया । उस समय विमानों (सतमहले मकानों), सड़कके दोनों ओर बनी हुई गृहपंक्तियों तथा गोपुरोंमें रहनेवाले स्त्री-पुरुष उत्तम फूलोंकी वर्षा करके कुम्भकर्णका स्वागत-सत्कार कर रहे थे ॥ ८२ ॥

अत्त कुम्भकर्णनु कै-कालु आडिसुत्ता महावानर सुग्रीवनन्नु हिडिदुकॊण्डु लङ्कॆयन्नु हॊक्कनु. आग बीदिय इक्कॆडॆगळ मनॆगळ महडिगळिन्द स्त्री-पुरुषरु कुम्भकर्णनन्नु स्वागत- सत्कार माडुत्ता अवन मेलॆ उत्तम हूवुगळन्नु चॆल्लुत्तिद्दरु.॥82॥

पदच्छेदः

82. ityevam = thus; chintayitvaa = thinking; hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = te son of wind-god; atha = then; bhuuyaH = again; samstambhayaamaasa = brought firmness to; mahaachamuum = the large army; vaanaraaNaam = of monkeys.

अनुवादः

Thinking in this way, Hanuma the son of wind-god, then again brought firmness to the large army of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लाजगन्धोदवर्षैस्तु सेच्यमानः शनैः शनैः ।
राजवीथ्यास्तु शीतत्वात् सञ्ज्ञां प्राप महाबलः ॥ ८३ ॥

स कुम्भकर्णोऽथ विवेश लङ्कां । स्फुरन्तमादाय महाहरिम् तम् । विमानचर्यागृहगोपुरस्थैः पुष्पाग्र्यवर्षैरवकीर्यमाणः ॥ ६-६७-८३

लावा और गन्धयुक्त जलकी वर्षाद्वारा अभिषिक्त हो राजमार्गकी शीतलताके कारण महाबली सुग्रीवको धीरे-धीरे होश आ गया ॥ ८३ ॥

अरळु मत्तु पन्नीरिन मळॆगरॆदु अभिषिक्तनागुत्तिद्दाग राजबीदिय शीतलवादाग महाबलि सुग्रीवनु निधानवागि ऎच्चरगॊण्डनु.॥83॥

पदच्छेदः

83. aadaaya = taking; tam = that; mahaa harim = Sugreeva; sphutantam = who was throbbing; saH kumbhakarNaH = that Kumbhakarna; vivesha = entered; laN^kaam = Lanka; atha abhipuujyamaanaH = who was then greatly revered; puSpaagrayavarSaiH = with showers of foremost flowers; vimaana charyaagR^iha gopurasthaiH = by those staying in celestial cars; streets; houses and gate-ways of temples.

अनुवादः

Taking that Sugreeva who was throbbing, that kumbhakarna entered the City of Lanka, where he was greatly revered with showers of foremost flowers by the citizens staying in celestial cars, streets, houses and gate-ways of temples.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स सञ्ज्ञामुपलभ्य कृच्छ्राद्
बलीयसस्तस्य भुजान्तरस्थः ।
अवेक्षमाणः पुरराजमार्गं
विचिन्तयामास मुहुर्महात्मा ॥ ८४ ॥

लाजगन्धोदवर्षैस्तु सेव्यमानः शनैः शनैः । राजवीथ्यास्तु शीतत्वात्सम्ज्ञाम् प्राप महाबलः ॥ ६-६७-८४

तब बड़ी कठिनाईसे सचेत हो बलवान् कुम्भकर्णकी भुजाओंमें दबे हुए महात्मा सुग्रीव नगर और राजमार्गकी ओर देखकर बारंबार इस प्रकार विचार करने लगे— ॥ ८४ ॥

कष्टदिन्द सुचेतनागि बलिष्ठ कुम्भकर्णन भुजगळल्लि अदुमि हिडिदद्द महात्मा सुग्रीवनु नगर मत्तु राजबीदियन्नु नोडि योचिसतॊडगिदनु .॥84॥

पदच्छेदः

84. sevyamaanaH = served; laajagandhodavarSaiH = by those showers of pop-corn and fragrant water; shiitatvaat = and due to coolness; raaja viithyaaH = of royal high-ways; mahaabalaH = the mighty Sugreeva; praapa = got; samJNaam = consciousness; shanaiH shanaiH = gradually.

अनुवादः

Sprinkled by those showers of pop-corn and fragrant waters and due to the coolness of the royal roads, the mighty Sugreeva gradually regained his consciousness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं गृहीतेन कथं नु नाम
शक्यं मया सम्प्रतिकर्तुमद्य ।
तथा करिष्यामि यथा हरीणां
भविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ॥ ८५ ॥

‘इस प्रकार इस राक्षसकी पकड़में आकर अब मैं किस तरह इससे भरपूर बदला ले सकता हूँ? मैं वही करूँगा, जिससे वानरोंका अभीष्ट और हितकर कार्य हो’ ॥ ८५ ॥

ई राक्षसन सॆरॆयल्लिद्दु नानु हेगॆ प्रतिकार माडबल्लॆ? वानररिगॆ अभीष्ट मत्तु हितकरवाद कार्यवन्ने माडुवॆनु.॥85॥

पदच्छेदः

85. mahaatmaa = the great souled; saH = Sugreeva; bhujaantarasya = who was interposed; between the shoulders; tasya baliiyasaH = of that mighty Kumbhakarna; upalabhya = regaining; samJNaam = his consciousness; kR^ichchhaat = with difficulty; aveykSamaaNaH = and observing; pura raajamaargam = the royal highway of the city; muhuH = repeatedly; vichintayaamaasa = thought (as follows):

अनुवादः

The great souled Sugreeva, who was interposed between Kumbhakarna’s shoulders, regaining his consciousness with great difficulty and observing the royal highway of the city, repeatedly thought (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कराग्रैः सहसा समेत्य
राजा हरीणाममरेन्द्रशत्रोः ।
खरैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां
ददंश पादैर्विददार पार्श्वौ ॥ ८६ ॥

ऐसा निश्चय करके वानरोंके राजा सुग्रीवने सहसा हाथोंके तीखे नखोंद्वारा इन्द्रशत्रु कुम्भकर्णके दोनों कान नोच लिये, दाँतोंसे उसकी नाक काट ली और अपने पैरोंके नखोंसे उस राक्षसकी दोनों पसलियाँ फाड़ डालीं ॥ ८६ ॥

हीगॆ निश्चयिसि वानरराजा सुग्रीवन कैयल्लि तीक्ष्ण उगुरुगळिन्द इन्द्रशत्रु कुम्भकर्णन ऎरडू किविगळन्नु हरिदुहाकिदनु. हल्लुगळिन्द मूगन्नु कच्चि, कालुगळ उगुरुगळिन्द आ राक्षसन ऎरडू पक्कॆगळन्नु सीळिहाकिदनु.॥86॥

पदच्छेदः

86. gR^ihiitena = captivated; evam = in this way; katham nunaam = how indeed; shakyam = able; kartum = to do; samprati = now; mayaa = by me?; kaaryam = an act; yathaa tathaa = that is fit; iSTam = desirable; hitamcha = and beneficial; hariiNaam = to the monkeys; kariSyaami = will be done; adya = now.

अनुवादः

“Having been captivated in this way, what should I do now? I have to do a proper act now which is desirable and beneficial to the monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णो हृतकर्णनासो
विदारितस्तेन रदैर्नखैश्च ।
रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगात्रः
सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ ॥ ८७ ॥

ततः कराग्रैः सहसा समेत्य । राजा हरीणा ममरेन्द्रशत्रोः । नखैश्च कर्णौ दशनैश्च नासां । ददंश पादैर्विददार पर्श्वौ ॥ ६-६७-८७

सुग्रीवके दाँतों और नखोंसे दोनों कानोंका निम्न भाग और नाक कट जाने तथा पार्श्वभागके विदीर्ण हो जानेसे कुम्भकर्णका सारा शरीर लहूलुहान हो गया । तब उसे बड़ा रोष हुआ और उसने सुग्रीवको घुमाकर भूमिपर पटक दिया । पटककर वह उन्हें भूमिपर रगड़ने लगा ॥ ८७ ॥

सुग्रीवन उगुरु - हल्लुगळिन्द किवि - मूगन्नु कळॆदुकॊण्डु, पक्कॆगळु हरिदुहोदद्दरिन्द कुम्भकर्णन इडी शरीर रक्तसिक्तवायितु. आग अवनिगॆ भारी रोषउण्टागि अवनु सुग्रीवनन्नु गिरगिरनॆ तिरुगिसुत्ता नॆलक्कॆ अप्पळिसि अवनन्नु नॆलदल्लि तीडलुतॊडगिदनु.॥87॥

पदच्छेदः

87. sametya = thus thinking; raajaa = the king; hariiNaam = of the monkeys; vidadaara = tore asunder; amarendrashatroH karNau = Kumbhakarna’s ears; karagraiH = by his nails; naasaam = nose; dashanaiH = by his teeth; paarshvau = ribs; paadaiH = by his feet.

अनुवादः

Thus thinking, Sugreeva tore asunder Kumbhakarna’s ears by his nails as also nose by his teeth and ribs by his feet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भूतले भीमबलाभिपिष्टः
सुरारिभिस्तैरभिहन्यमानः ।
जगाम खं कन्दुकवज्जवेन
पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ ८८ ॥

स कुम्भकर्णौ हृतकर्णनासो । विदारितस्तेन रदैर्नखैश्च । रोषाभिभूतः क्षतजार्द्रगारः । सुग्रीवमाविध्य पिपेष भूमौ ॥ ६-६७-८८

भयानक बलशाली कुम्भकर्ण जब उन्हें पृथ्वीपर रगड़ रहा था और वे देवद्रोही राक्षस उनपर सब ओरसे चोट कर रहे थे, उसी समय सुग्रीव सहसा गेंदकी भाँति वेगपूर्वक आकाशमें उछले और पुनः श्रीरामचन्द्रजीसे आ मिले ॥ ८८ ॥

भयानक बलशालि कुम्भकर्णनु अवनन्नु नॆलदल्लि मर्दिसुत्तिरुवाग सुग्रीवनु चॆण्डिनन्तॆ वेगवागि मेलक्कॆ नॆगॆदु श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ बन्दु सेरिदनु.॥88॥

पदच्छेदः

88. vidaaritaH = torn asunder; radaiH = with teeth; nakhaishcha = and nails; tena = by Sugreeva; saH = that Kumbhakarna; jR^itakarNanaasaH = with his ears and nose deprived; kSatajaardragaatraH = and his limbs moistened with blood; roSaabhibhuutaH = subdued with anger; aavidhya = throwing down; sugriivam = Sugreeva; bhuumau = on the earth; pipeSa = crushed (him).

अनुवादः

Torn asunder with teeth and nails by Sugreeva, that Kumbhakarna with his ears and nose deprived and his limbs moistened with blood, was subdued with rage, threw Sugreeva down on the floor and crushed him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्णनासाविहीनस्तु कुम्भकर्णो महाबलः ।
रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥ ८९ ॥

महाबली कुम्भकर्ण अपनी नाक और कान खो बैठा । उसके अङ्गोंसे इस तरह खून बहने लगा, जैसे पर्वतसे पानीके झरने गिरते हैं । वह रक्तसे नहा उठा और झरनोंसे युक्त शैलशिखरकी भाँति शोभा पाने लगा ॥

महाबलि कुम्भकर्णनु मूगु किविगळन्नु कळॆदुकॊण्डिद्दनु, अवन शरीरदिन्द पर्वतद मेलिनिन्द हरिदु बरुव नीरिन झरियन्तॆ रक्त हरियुत्तित्तु. अवनु रक्तदिन्द तॊय्दु होगि झरिगळिन्द कूडिद शैलशिखरदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥89॥

पदच्छेदः

89. bhuutale bhiima balaabhipiSTaH = crushed down on the floor by that terrific Kumbhakarna; abhihanyamaanaH = and struck; taiH suraaribhiH = by the demons; saH = Sugreeva; kandukavat = like a ball; jagaama = moved; javena = with speed; kham = towards the sky; samaajagaama = and got united with; raameNa = Rama; punashcha = again.

अनुवादः

Crushed down on the floor by that terrific Kumbhakarna and struck by the demons, Sugreeva moved with speed like a ball towards the sky and got united with Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोणितार्द्रो महाकायो राक्षसो भीमदर्शनः ।
युद्धायाभिमुखो भूयो मनश्चक्रे निशाचरः ॥ ९० ॥

कर्णनासाविहीनस्य कुम्भकर्णो महाबलः । रराज शोणितोत्सिक्तो गिरिः प्रस्रवणैरिव ॥ ६-६७-९०

महाकाय राक्षस रक्तसे नहाकर और भी भयानक दिखायी देने लगा । उस निशाचरने पुनः शत्रुके सामने जाकर युद्ध करनेका विचार किया ॥ ९० ॥

महाकाय राक्षसनु रक्तदिन्द तॊय्दु होगि इन्नु भयानकवागि कण्डु बरुत्तिद्दनु. आ निशाचरनु पुनः शत्रुविनॊडनॆ युद्ध माडुवुदागि निश्चयिसिदनु.॥90॥

पदच्छेदः

90. karNa naasaa vihiinaH = bereft of his ears and nose; mahaabalaH = the mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; siktaH = pouring out; shoNitaiH = blood; raraaja = shone; giriH iva = like a mountain; prasravaNaiH = with its cascades.

अनुवादः

Bereft of his ears and nose, the mighty Kumbhakarna, pouring out blood, shone like a mountain with its streaming cascades.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमर्षाच्छोणितोद‍्गारी शुशुभे रावणानुजः ।
नीलाञ्जनचयप्रख्यः ससन्ध्य इव तोयदः ॥ ९१ ॥

अमर्षपूर्वक रक्त वमन करता हुआ रावणका छोटा भाई कुम्भकर्ण, जिसके शरीरका रंग काले मेघके समान था, संध्याकालके बादलकी भाँति सुशोभित हो रहा था ॥

रक्तवन्ने कारुत्ता, काडिगॆय बॆट्टदन्तॆ कप्पागिद्द कुम्भकर्णनु सन्ध्याकालद मेघदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥91॥

गते च तस्मिन् सुरराजशत्रुः
क्रोधात् प्रदुद्राव रणाय भूयः ।
अनायुधोऽस्मीति विचिन्त्य रौद्रो
घोरं तदा मुद‍्गरमाससाद ॥ ९२ ॥

सुग्रीवके निकल भागनेपर वह इन्द्रद्रोही राक्षस फिर युद्धके लिये दौड़ा । उस समय यह सोचकर कि ‘मेरे पास कोई हथियार नहीं है’ उसने एक बड़ा भयंकर मुद‍्गर ले लिया ॥ ९२ ॥

सुग्रीवनु तप्पिसिकॊण्डु ओडिहोदाग इन्द्रद्रोहि राक्षसनु पुनः युद्धक्कागि ओडिदनु. नन्न बळि यावुदे आयुधविल्ल वॆन्दु योचिसि, अवनु ऒन्दु दॊड्ड भयङ्कर मुद्गरवन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥92॥

पदच्छेदः

91; 92. raavaNaanujaH = Kumbhakarna; the brother of Ravana; raakSasaH = the demon; mahaakaayaH = having his large body; shoNitaardraH = bathed in blood; bhiimadarshanaH = frightful in appearance; shoNitodgaarii = vomiting blood; amarSaat = with rage; niilaaN^janachaya prakhyaH = and looking like a mound of black antimony; shushubhe = shone; toyadaH iva = like a cloud; sasandhyaH = with an evening-twilight; abhimukhaH bhuutvaa = with his face directed towards (the battle-front); bhiimaH nishaacharaH = Kumbhakarna the terrific demon; chakre = made up; manaH = his mind; yuddhaaya = for the combat.

अनुवादः

Kumbhakarna the demon and the brother of Ravana, having his large body bathed in blood, frightful in appearance, vomiting blood with rage, and looking like a mound of black antimony shone akin to a cloud with an evening-twilight. With his face directed towards the battle-front, Kumbhakarna the terrific demon made up his mind to continue his combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स पुर्याः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम् ।
बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः
प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रवृद्धः ॥ ९३ ॥

गते च तस्मिन् सुरराजशत्रुह् । क्रोधात्प्रदुद्राव रणाय भूयः । अनायुधोऽस्मीति विचिन्त्य रौद्रो । घोरम् तदा मुद्गरमाससाद ॥ ६-६७-९३

तदनन्तर महाबलशाली राक्षस कुम्भकर्ण सहसा लङ्कापुरीसे निकलकर प्रजाका भक्षण करनेवाली प्रलयकालकी प्रज्वलित अग्निके समान उस भयंकर वानर-सेनाको युद्धस्थलमें अपना आहार बनाने लगा ॥

अनन्तर महा बलशालि राक्षस कुम्भकर्णनु लङ्कॆ यिन्द हॊरटु प्रजॆगळन्नु भक्षिसुव प्रळयकालद प्रज्वलित अग्नि यन्तॆ अवनु रणरङ्गदल्लि भयङ्कर वानर सैन्यवन्नु नुङ्गतॊडगिदनु.॥93॥

पदच्छेदः

93. tasmin gate = after the departure of Sugreeva; suraraaja shatruH = Kumbhakarna the adversary of Indra the lord of celestials; krodhaat = with a rage; bhuuyaH = again; pradudraava = quickly marched ahead; raNaaya = for the battle; vichintya = finding out; iti = that; tadaa anaayudhaH asmi = (I am) then without any weapon; raudraH = the dreadful Kumbhakarna; aasasaada = got possession of; mudgaram = a hammer-like weapon.

अनुवादः

After the departure of Sugreeva, Kumbhakarna the adversary of Indra, with a rage, marched ahead quickly for the battle. Finding out that he is then without any weapon, the dreadful Kumbhakarna got possession of a hammer-like weapon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः
प्रविश्य तद् वानरसैन्यमुग्रम् ।
चखाद रक्षांसि हरीन् पिशाचा-
न्नृक्षांश्च मोहाद् युधि कुम्भकर्णः ।
यथैव मृत्युर्हरते युगान्ते
स भक्षयामास हरींश्च मुख्यान् ॥ ९४ ॥

बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः
प्रविश्य तद् वानरसैन्यमुग्रम् ।
चखाद रक्षांसि हरीन्पिशाचा-
नृक्षांश्च मोहाद्युधि कुम्भकर्णः ।
यथैव मृत्युर्हरते युगान्ते
स भक्षयामास हरींश्च मुख्यान् ॥

ततः स पुर्याः सहसा महात्मा । निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् । बभक्ष रक्षो युधि कुम्भकर्णः । प्रजा युगान्ताग्निरिव प्रदीप्तः ॥ ६-६७-९४

उस समय कुम्भकर्णको भूख सता रही थी, अतएव वह रक्त और मांसके लिये लालायित हो रहा था । उसने उस भयंकर वानर-सेनामें प्रवेश करके मोहवश वानरों और भालुओंके साथ-साथ राक्षसों तथा पिशाचोंको भी खाना आरम्भ कर दिया । वह प्रधान-प्रधान वानरोंको उसी प्रकार अपना ग्रास बना रहा था, जैसे प्रलयकालमें मृत्यु प्राणियोंके प्राणोंका अपहरण करती है ॥ ९४ ॥

आग कुम्भकर्णनिगॆ हसिवु सतायिसुत्तित्तु. अदरिन्द अवनु रक्तमांसक्कागि हातॊरॆयुत्तिद्दनु. अवनु आ भयङ्कर वानर सेनॆयॊळगॆ नुग्गि मोहवश वानररन्नु, करडि गळन्नु, जॊतॆ जॊतॆगॆ राक्षसरन्नु मत्तु पिशाचिगळन्नु तिन्नतॊडगिदनु. अवनु मुख्य मुख्य वानररन्नु प्रळय कालदल्लि मृत्युवु प्राणिगळन्नु कॊल्लुवन्तॆ तुत्तागिसिदनु.॥94॥

पदच्छेदः

94. niSkramya = starting; sahasaa = quickly; puryaaH = from the city; saH = that; mahaatmaaH = mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; tataH = then; babhakSa = devoured; tat ugram vaanara sainyam = that huge army of monkeys; yudhi = in battle; prajaaH iva = like (the devour of) people; pravR^iddhaH yugaantaagniH = by the augmented fire at the time of dissolution of the world.

अनुवादः

Starting from the city quickly, that mighty Kumbhakarna then devoured that huge army of monkeys in battle, like the devour of people by the augmented fire at the time of dissolution of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकं द्वौ त्रीन् बहून् क्रुद्धो वानरान् सह राक्षसैः ।
समादायैकहस्तेन प्रचिक्षेप त्वरन् मुखे ॥ ९५ ॥

बुभुक्षितः शोणितमांसगृध्नुः । प्रविश्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् । चखाद रक्षांसि हरीन्पिशाचान् । ऋक्षांश्च मोहाद्युधि कुम्भकर्णः । यथैव मृत्युर्हरते युगान्ते । स भक्षयामास हरींश्च मुख्यान् ॥ ६-६७-९५

वह बड़ी उतावलीके साथ एक हाथसे क्रोधपूर्वक एक, दो, तीन तथा बहुत-बहुत राक्षसों और वानरोंको समेटकर अपने मुँहमें झोंक लेता था ॥ ९५ ॥

अवनु बहळ अवसरदिन्द क्रोधगॊण्डु ऒन्दु कैयिन्द ऒन्दु, ऎरडु, मूरु हागू अनेक राक्षसरन्नु मत्तु वानररन्नु बाचि तन्न बायॊळगॆ तुरुकिसुत्तिद्दनु.॥95॥

पदच्छेदः

95. pravishya = entering; tat ugram vaanarasainyam = that huge army of monkeys; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; shoNita maamsa gR^idhnuH = greedily desirous of flesh and blood; bubhukSitaH = in hunger; mohaat = due to his deep bewilderment; yudhi = in battle; chakhaada = ate; rakSaamisi = the demons; hariin = monkeys; pishaachaan = devils; R^ikSaancha = and bears; saH bhakSayaamaasa = he devoured; mukhyaan hariin = the principal monkeys; yathaiva = just as; mR^ityuH = the death; harate = destroys people. yugaante = at the time of the end of the world.

अनुवादः

Penetrating that huge army of monkeys, Kumbhakarna who was greedily desirous of flesh and blood in hunger, due to his deep bewilderment in battle, ate away even the demons, monkeys, devils and bears. He devoured the principal monkeys just as the death devours people at the time of the end of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्प्रस्रवंस्तदा मेदः शोणितं च महाबलः ।
वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान् ॥ ९६ ॥

उस समय वह महाबली निशाचर पर्वत-शिखरोंकी मार खाता हुआ भी मुँहसे वानरोंकी चर्बी और रक्त गिराता हुआ उन सबका भक्षण कर रहा था ॥ ९६ ॥

आग आ महाबलि निशाचरनु पर्वत शिखरगळ एटु तिन्नुत्तिद्दरू बायियिन्द रक्त मॆदस्सु उगुळुत्ता अवरॆल्लरन्नु भक्षिसुत्तिद्दनु.॥96॥

पदच्छेदः

96. kruddhaH = the enraged Kumbhakarna; tvaran = quickly; samaadaaya = taking; eka hastena = with his single hand; vaanaraan = the monkeys; raakSasaiH saha = along with demons; ekam = in one’s devau = two’s; triin = threes; bahuun = or in many; prachikSepa = and hurled them; mukhe = in his mouth.

अनुवादः

The enraged Kumbhakarna, quickly taking with his single hand, the monkeys and demons, in one’s two’s, three’s or in many and hurled them into his mouth

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते भक्ष्यमाणा हरयो रामं जग्मुस्तदा गतिम् ।
कुम्भकर्णो भृशं क्रुद्धः कपीन् खादन् प्रधावति ॥ ९७ ॥

सम्प्रस्रवंस्तदा मेदः शोणित च महाबलः । वध्यमानो नगेन्द्राग्रैर्भक्षयामास वानरान् ॥ ६-६७-९७

उसके द्वारा खाये जाते हुए वानर भयभीत हो उस समय भगवान् श्रीरामकी शरणमें गये । उधर कुम्भकर्ण अत्यन्त कुपित हो वानरोंको अपना आहार बनाता हुआ सब ओर उनपर धावा करने लगा ॥ ९७ ॥

तिन्दुळिद वानररु श्रीरामनन्नु शरणागलु ओडुत्तिद्दरु. अत्त कुम्भकर्णनु अत्यन्त कुपितनागि वानररन्नु तिन्नुत्ता मुन्दॆ मुन्दॆ होगुत्तिद्दनु.॥97॥

पदच्छेदः

97. vadhyamaanaH = struck; nagendra agraiH = with mountain-peaks; mahaabalaH = the mighty Kumbhakarna; tadaa = then; samprasravan = gushing forth; medaH shoNite = flesh and blood; bhakSayaamaasa = devoured; vaanaraan = the monkeys.

अनुवादः

Struck with mountain-peaks, by the monkeys, the mighty Kumbhakarna, then, gushing forth his flesh and blood, devoured the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतानि सप्त चाष्टौ च विंशत् त्रिंशत् तथैव च ।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां खादन् विपरिधावति ॥ ९८ ॥

शतानि सप्त चाष्टौ च विंशत्रिं शत्तथैव च ।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां खादन् विपरिधावति ॥

वह सात, आठ, बीस, तीस तथा सौ-सौ वानरोंको अपनी दोनों भुजाओंमें भर लेता और उन्हें खाता हुआ रणभूमिमें दौड़ता-फिरता था ॥ ९८ ॥

अवनु एळु, ऎण्टु, इप्पत्तु, मूवत्तु हागू नूरु नूरु वानररन्नु ऎरडू कैगळिन्द बाचि तिन्दु हाकुत्ता रणभूमियल्लि ओडुत्ता तिरुगुत्तिद्दनु.॥98॥

पदच्छेदः

98. tadaa = then; te harayaH = those monkeys; bhakSyamaaNaaH = who were being devoured; jagmuH = sought; raamam = Rama; gatim = as their refuge; bhR^isham = the very much; kruddhaH = enraged; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; khaadan = eating; kapiin = the monkeys; pradhaavati = ran forward.

अनुवादः

Thereupon, those monkeys, who were being devoured, sought Rama as their refuge. The very much enraged Kumbhakarna, while eating away the monkeys, marched forward.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः
कर्णावसक्तग्रथितान्त्रमालः ।
ववर्ष शूलानि सुतीक्ष्णदंष्ट्रः
कालो युगान्तस्थ इव प्रवृद्धः ॥ ९९ ॥

मेदोवसा शोणित दिग्धगात्रः
कर्णावसक्तग्रधितान्त्रमालः ।
ववर्ष शूलानि सुतीक्ष्णदंष्ट्रः
कालोयुगान्तस्थ इव प्रवृद्धः ॥

शतानि सप्त चाष्टौ च विंशत्त्रिंशत्तथैव च । सम्परिष्वज्य बहुभ्याम् खादन्विपरिधावति ॥ ६-६७-९९

उसके शरीरमें मेद, चर्बी और रक्त लिपटे हुए थे । उसके कानोंमें आँतोंकी मालाएँ उलझी हुई थीं तथा उसकी दाढ़ें बहुत तीखी थीं । वह महाप्रलयके समय प्राणियोंका संहार करनेवाले विशाल रूपधारी कालके समान वानरोंपर शूलोंकी वर्षा कर रहा था ॥ ९९ ॥

अवन शरीरक्कॆ मॆदस्सु, रक्त मॆत्तिकॊण्डित्तु. अवन किविगळल्लि कुरुळ बळ्ळि नेताडुत्तिद्दवु. तीक्ष्णवाद कॊरॆदाडॆयुळ्ळ अवनु महाप्रळयदल्लि प्राणि गळन्नु संहरिसुव विशालरूपधारी कालनन्तॆ वानरर मेलॆ शूलगळन्नु मळॆगरॆयुत्तिद्दनु.॥99॥

पदच्छेदः

99. sampariSvajya = grasping; shataani = a hundred; sapta cha = a seven; aSTaucha = an eight; vimshat = a twenty; tathaiva cha = and; trimshat = a thirty; baahubhyaam = with his arms; khaadan = (he) was devouring (them); viparidhaavati = and running about (in the battle-field).

अनुवादः

Grasping a hundred, a seven, an eight, a twenty and a thirty with his arms, Kumbhakarna was devouring the monkeys and running about in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् काले सुमित्रायाः पुत्रः परबलार्दनः ।
चकार लक्ष्मणः क्रुद्धो युद्धं परपुरञ्जयः ॥ १०० ॥

मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रः । कर्णावसक्तग्रथितान्त्रमालः । ववर्षशूलानि सुतीक्षणदंष्ट्रः । कालो युगान्तस्थ इव प्रवृद्धः ॥ ६-६७-१००

उस समय शत्रुनगरीपर विजय पाने तथा शत्रुओंका संहार करनेवाले सुमित्राकुमार लक्ष्मण कुपित होकर उस राक्षसके साथ युद्ध करने लगे ॥ १०० ॥

आ समयदल्लि शत्रुसैन्य संहारकनाद सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु कुपितनागि आ राक्षसनॊडनॆ युद्ध माडतॊडगिदनु.॥100॥

पदच्छेदः

100. medovasaashoNitadigdha gaatraH = having his entire body besmeared with flesh; marrow and blood; karNaavasaktagrathitaantramaalaH = and wreaths of tangled viscera hung over his ears; sutiiSNadamSTraH = the demon with his very sharp teeth; vavarSa = rained; shuulaani = spikes (on the monkeys); kaalaH iva = like Yama the god of death; pravR^iddhaH = risen to power yugaantasthaH = at the end of the world cycle.

अनुवादः

Having his entire body besmeared with flesh, marrow and blood together with wreaths of tangled viscera hung over his ears, the demon with his very sharp teeth, rained spikes on the monkeys, like Yama, the god of death, risen to power at the end of the world-cycle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णस्य शरान् शरीरे सप्त वीर्यवान् ।
निचखानाददे चान्यान् विससर्ज च लक्ष्मणः ॥ १०१ ॥

उन पराक्रमी लक्ष्मणने कुम्भकर्णके शरीरमें सात बाण धँसा दिये । फिर दूसरे बाण लिये और उन्हें भी उसपर छोड़ दिया ॥ १०१ ॥

आ पराक्रमि लक्ष्मणनु कुम्भकर्णन शरीरदल्लि एळु बाणगळन्नु नॆट्टनु. मत्तॆ बेरॆ बाणगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु अवन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥101॥

पदच्छेदः

101. tasmin kaale = Immediately; lakSmaNaH = Lakshmana; sumitraayaaH putraH = the son of Sumitra; parabalaardanaH = the annihilator of the foe’s army; para para puramjayaH = and the conqueror of the cities of adversaries; chakaarayuddham = commenced the battle; kruddhaH = with a rage.

अनुवादः

Immediately, Lakshmana the son of Sumitra, the annihilator of the foe’s army and conqueror of the cities of adversaries, commenced the battle with a rage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पीड्यमानस्तदस्त्रं तु विशेषं तत् स राक्षसः ।
ततश्चुकोप बलवान् सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ १०२ ॥

उनसे पीड़ित हुए उस राक्षसने लक्ष्मणके उस अस्त्रको निःशेष कर दिया । तब सुमित्राके आनन्दको बढ़ानेवाले बलवान् लक्ष्मणको बड़ा क्रोध हुआ ॥ १०२ ॥

अवुगळिन्द पीडितनाद राक्षसनु लक्ष्मणन आ बाणगळन्नु निर्वीर्यगॊळिसिदनु. आग सुमित्रानन्दवर्धन बलवन्त लक्ष्मणनिगॆ भारी क्रोध उण्टायितु.॥102॥

पदच्छेदः

102. viiryavaan = the valiant; lakSmaNaH = Lakshmana; nichakhaana = pierced; sapta = seven; sharaan = arrows; shariire = into the body; kumbhakarNasya = of Kumbhakarna; aadade = took; anyaani = some more arrows; visarjacha = and discharged them also.

अनुवादः

The valiant Lakshmana pierced seven arrows into the body of Kumbhakarna. He took some more arrows and released them too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथास्य कवचं शुभ्रं जाम्बूनदमयं शुभम् ।
प्रच्छादयामास शरैः सन्ध्याभ्रमिव मारुतः ॥ १०३ ॥

पीड्यमानस्तदस्त्रम् तु विशेषम् ततस राक्षसः । ततश्चुकोप बलवान् सुमित्रानंदवर्धनः ॥ ६-६७-१०३

उन्होंने कुम्भकर्णके सुवर्णनिर्मित सुन्दर एवं दीप्तिमान् कवचको अपने बाणोंसे ढककर उसी तरह अदृश्य कर दिया, जैसे हवाने संध्याकालके बादलको उखाड़कर अदृश्य कर दिया हो ॥ १०३ ॥

अवनु कुम्भकर्णन सुवर्णनिर्मित सुन्दर कवचवन्नु चण्डमारुतवु सन्ध्याकालद मोडगळन्नु चदुरिसुवन्तॆ बाणगळिन्द मुच्चिबिट्टनु.॥103॥

पदच्छेदः

103. piiDyamaanaH = tormented; tat = by that; tadastram = Lakshmana’s weapon; saH raakSasaH = that demon; nisheSam = destroyed it completely; tataH = thereupon; balavaan = the aggressive; sumitraananda vardhanaH = Lakshmana; chukopa = was enraged.

अनुवादः

Tormented by that weapon of Lakshmana, that demon destroyed it completely. Thereupon, the aggressive Lakshmana was enraged.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलाञ्जनचयप्रख्यः शरैः काञ्चनभूषणैः ।
आपीड्यमानः शुशुभे मेघैः सूर्य इवांशुमान् ॥ १०४ ॥

अथस्य कवचम् शुभ्रम् जामुबूनदमयम् शुभम् । प्रच्छादयामास शरैः संध्याभ्रमिव मारुतः ॥ ६-६७-१०४

काले कोयलेके ढेरकी-सी कान्तिवाला कुम्भकर्ण लक्ष्मणके सुवर्णभूषित बाणोंसे आच्छादित हो मेघोंसे ढके हुए अंशुमाली सूर्यके समान शोभा पा रहा था ॥

काडिगॆय बॆट्टदन्तॆ कप्पाद कुम्भकर्णनु लक्ष्मणन सुवर्णभूषित बाणगळिन्द मुच्चिहोगि मोडगळिन्द मुच्चिहोद सूर्यनन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥104॥

पदच्छेदः

104. atha = then; prachchhaadayaamaasa = (Lakshmana) covered; asya = his; shubram = shining; jaambuunadamayam = golden; shubham = and charming; kavacham = armour; sharaiH = with his arrows; maarutaH samdhyaabhramiva = like a wind making an evening-twilight cloud (completely disappear).

अनुवादः

Then, Lakshmana covered the shining and charming golden armour of Kumbhakarna with his arrows, even as the wind would make an evening-twilight cloud completely disappear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स राक्षसो भीमः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
सावज्ञमेव प्रोवाच वाक्यं मेघौघनिःस्वनः ॥ १०५ ॥

नीलाञ्जनचयप्रख्याः शैरैः काञ्चनभूषणैः । आपीड्यमानः शुशुभे मेघैः सूर्य इवांशुमान् ॥ ६-६७-१०५

तब उस भयंकर राक्षसने मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर स्वरसे सुमित्रानन्दन लक्ष्मणका तिरस्कार करते हुए कहा— ॥ १०५ ॥

आग आ भयङ्कर राक्षसनु मेघदन्तॆ गर्जिसुत्ता गम्भीर वाणियिन्द सुमित्रानन्दन लक्ष्मणनन्नु तिरस्करिसुत्ता नुडिदनु.॥105॥

पदच्छेदः

105. niilaaN^janachayaprakhyaH = Kumbhakarna; looking like a mound of black collyrium; aapiiDyamaanaH = tormented; sharaiH = by the arrows; kaan^chana bhuuSaNaiH = decked with gold; shushubhe = shone; amshumaan suuryaH iva = like the radiant sun; meghaiH = with (its rays covered by) clouds.

अनुवादः

Kumbhakarna, looking like a mound of collyrium, tormented by the arrows, decked with gold, shone like the radiant sun with its rays screened by clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे ।
युध्यता मामभीतेन ख्यापिता वीरता त्वया ॥ १०६ ॥

ततः स राक्षसो भीमः सुमित्रानन्दवर्धनम् । सावज्ञ्मेव प्रोवाच वाक्यम् मेघौघनिःस्वनः ॥ ६-६७-१०६

‘लक्ष्मण! मैं युद्धमें यमराजको भी बिना कष्ट उठाये ही जीत लेनेकी शक्ति रखता हूँ । तुमने मेरे साथ निर्भय होकर युद्ध करते हुए अपनी अद्भुत वीरताका परिचय दिया है ॥ १०६ ॥

लक्ष्मणा! युद्धदल्लि यमराजनन्नु कूड सुलभवागि गॆल्लुव शक्तिवन्तनागिद्देवॆ. नीनु नन्नॊन्दिगॆ निर्भयवागि युद्धमाडुत्ता तन्न पराक्रमद परिचय माडिसिरुवॆ.॥106॥

पदच्छेदः

106. tataH = then; saH bhiimaH raakSasaH = that terrific demon; meghonghaniHsvanaH = with a thunderous noise of multiple clouds; provaacha = spoke; vaakyam = (the following) words; saavaJNameva = disrespectfully; sumitraanandavardhanam = to Lakshmana.

अनुवादः

Then, that terrific demon, with a thunderous noise of multiple clouds, spoke the following words disrespectfully to Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रगृहीतायुधस्येह मृत्योरिव महामृधे ।
तिष्ठन्नप्यग्रतः पूज्यः किमु युद्धप्रदायकः ॥ १०७ ॥

‘जब मैं महासमरमें मृत्युके समान हथियार लेकर युद्धके लिये उद्यत होऊँ, उस समय जो मेरे सामने खड़ा रह जाय, वह भी प्रशंसाका पात्र है । फिर जो मुझे युद्ध प्रदान कर रहा हो, उसके लिये तो कहना ही क्या है? ॥ १०७ ॥

नानु महासङ्ग्रामदल्लि मृत्युविनन्तॆ आयुध पिडिदु युद्धक्कॆ तॊडगिदरॆ आग नन्न ऎदुरिगॆ निल्लुव वीरनू प्रसंसॆगॆ पात्रनागुत्तानॆ. हागिरुवाग नन्नॊडनॆ युद्ध माडुववन कुरितु हेळुवुदेनिदॆ.॥107॥

पदच्छेदः

107. viirataa = heroism; khyaapitaa = is declared; tvayaa = by you; aahave = in battle; abhiiteni = by fearlessly; yudhyataa = attacking; maam = me; jetaaram = who conquered; antakasyaapi = even Yama the lord of death; akaSTena = effortlessly; yudhi = in a combat.

अनुवादः

“You declared your heroism fearlessly in battle, by attacking me, who has conquered even the lord of death effortlessly in a combat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐरावतं समारूढो वृतः सर्वामरैः प्रभुः ।
नैव शक्रोऽपि समरे स्थितपूर्वः कदाचन ॥ १०८ ॥

प्रगृहीतायुधस्येह मृत्योरिव महामृधे । तिष्ठन्नप्रग्रतः पूज्यः किमु युद्धप्रदायकः ॥ ६-६७-१०८

‘ऐरावतपर आरूढ़ हो सम्पूर्ण देवताओंसे घिरे हुए शक्तिशाली इन्द्र भी पहले मेरे सामने युद्धमें नहीं ठहर सके हैं ॥ १०८ ॥

ऐरावत आरूढनागि समस्त देवतॆगळिन्द परिवृतनाद शक्तिशाली इन्द्रनू कूड मॊदलु नन्न ऎदुरिगॆ युद्धदल्लि निल्ललारदॆ होदनु.॥108॥

पदच्छेदः

108. tiSThannapi = the one who even stands; agrataH = before me; mR^ityoriva = (as) the god of death; pragR^ihiitaayudhasya = holding forth a weapon; mahaamR^idhe = in a great battle; iha = here; puujyaH = is venerable; kimu = what to tell; yuddhapradaayakaH = of the one who bestows battle (on me).

अनुवादः

“Anyone who even stands before me, the god of death, holding forth a weapon in a great battle here, is venerable. What to tell about a person who bestows battle on me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य त्वयाहं सौमित्रे बालेनापि पराक्रमैः ।
तोषितो गन्तुमिच्छामि त्वामनुज्ञाप्य राघवम् ॥ १०९ ॥

ऐरावतम् समारूडो वृतः सर्वामरैह् प्रभुः । नैव शक्रोऽपि समरे स्थित पूर्वः कदाचन ॥ ६-६७-१०९

‘सुमित्रानन्दन! तुमने बालक होकर भी आज अपने पराक्रमसे मुझे संतुष्ट कर दिया, अतः मैं तुम्हारी अनुमति लेकर युद्धके लिये श्रीरामके पास जाना चाहता हूँ ॥ १०९ ॥

सुमित्रानन्दन! नीनु बालकनागिद्दरू इन्दु तन्न पराक्रमदिन्द नन्नन्नु सन्तुष्टगॊळिसिरुवॆ. आद्दरिन्द निन्न अनुमति पडॆदु युद्धक्कागि रामन बळिगॆ होगलु बयसुवॆनु.॥109॥

पदच्छेदः

109. prabhuH shakro.api = even the powerful Indra the lord of celestials; samaaruuDhaH = who mounted; airaavatam = Airavata; the elephant; vR^itaH = endowed with; sarvaamaraiH = with all celestials; naiva kadaachana = did not ever; sthitapuurvaH = stand before (me); samare = in battle.

अनुवादः

“Even the powerful Indra, the lord of celestials, who mounted Airavata the elephant and accompanied by all celestials, did not ever stand before me in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् तु वीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहं रणे त्वया ।
राममेवैकमिच्छामि हन्तुं यस्मिन् हते हतम् ॥ ११० ॥

अद्य त्वयाहम् सौमित्रे बलेनापि पराक्रमैः । तोषितो गन्तुमिच्छामि त्यामनुज्ञाप्य राघवम् ॥ ६-६७-११०

‘तुमने अपने वीर्य, बल और उत्साहसे रणभूमिमें मुझे संतोष प्रदान किया है; इसलिये अब मैं केवल रामको ही मारना चाहता हूँ, जिनके मारे जानेपर सारी शत्रुसेना स्वतः मर जायगी ॥ ११० ॥

नीनु निन्न बल-वीर्य-उत्साहदिन्द रणभूमियल्लि नन्नन्नु सन्तोषपडिसिरुवॆ. अदरिन्द ईग नानु केवल रामनन्ने वधिसलु बयसुत्तेनॆ. अवनु सत्तुहोदाग ऎल्ल शत्रुसैन्य तानागि मडिदुहोदीतु.॥110॥

पदच्छेदः

110. saumitre = O Lakshmana!; adya = today; aham = I; toSitaH = am gratified; tvayaa = by you; balena api = by way of your strength; paraakramaiH = and abilities; tvaam anuJNaapya = taking leave of you; ichchhami = I desire; gantum = to go; raaghavam = to Rama.

अनुवादः

“O Lakshmana! Today, I am gratified by your strength and abilities. Taking leave of you, I desire to march forward towards Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामे मयात्र निहते येऽन्ये स्थास्यन्ति संयुगे ।
तानहं योधयिष्यामि स्वबलेन प्रमाथिना ॥ १११ ॥

रामे मयात्रि निहते येऽन्ये स्थास्यन्ति संयुगे ।
तानहं योधयिष्यामि स्वबलेन प्रमाथिना ॥

यत्तु वीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहं रणे त्वया । राममेवैकमिच्छमि हन्तुम् यस्मिन् हते हतम् ॥ ६-६७-१११

‘मेरे द्वारा रामके मारे जानेपर जो दूसरे लोग युद्धभूमिमें खड़े रहेंगे, उन सबके साथ मैं अपने संहारकारी बलके द्वारा युद्ध करूँगा’ ॥ १११ ॥

नानु रामनन्नु कॊन्द बळिक, बेरॆ योधरु युद्धदल्लि निन्तु ऎदुरिसिदरॆ अवरॆल्लर जॊतॆगॆ नन्न संहारकारी बलदिन्द युद्ध माडुवॆनु.॥111॥

पदच्छेदः

111. yat = because; aham = I; toSitaH = have been gratified; tvayaa = by you; viiryabalotsaahaiH = by way of your ability; strength and firmness; raNe = in battle; ichchhaami = I for my part desire; hantum = to kill; ramam eva = Rama alone; yasmin = which Rama; hate = when killed; hatam = all the army will be killed.

अनुवादः

“Because I have been gratified by you by way of your ability, strength and firmness in battle, I for my part desire to kill Rama alone, for when he is killed, all the army will be killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तवाक्यं तद् रक्षः प्रोवाच स्तुतिसंहितम् ।
मृधे घोरतरं वाक्यं सौमित्रिः प्रहसन्निव ॥ ११२ ॥

वह राक्षस जब पूर्वोक्त बात कह चुका, तब सुमित्राकुमार लक्ष्मण रणभूमिमें ठठाकर हँस पड़े और उससे प्रशंसा मिश्रित कठोर वाणीमें बोले— ॥ ११२ ॥

राक्षसनु हीगॆ हेळिदाग सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु रणभूमियल्लि गहगहिसि नक्कु अवन प्रशंसॆयिन्द कूडिद कठोरवागि नुडिदनु .॥112॥

पदच्छेदः

112. raame = (While) Rama; nihate = is killed; mayaa = by me; samyuge = in battle; atra = here; anye = with others; ye = who; sthaasyanti = remain; aham svabalena yodhayiSyaami = I will make my army to fight; pramaathinaa = and destroy; taan = them.

अनुवादः

“When Rama is killed by me battle here, I will make my army to fight with others who remain on the battle filled and destroy them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्त्वं शक्रादिभिर्देवैरसह्यः प्राप्य पौरुषम् ।
तत् सत्यं नान्यथा वीर दृष्टस्तेऽद्य पराक्रमः ॥ ११३ ॥
एष दाशरथी रामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।

यत्त्वं शक्रादिभिर्देवै रसह्यं प्राप्य पौरुषम् ।
तत्सत्यं नान्यथा वीर दृष्टस्तेऽद्य पराक्रमः ॥
एष दाशरथी रामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।

‘वीर कुम्भकर्ण! तुम महान् पौरुष पाकर जो इन्द्र आदि देवताओंके लिये भी असह्य हो उठे हो, वह तुम्हारा कथन बिलकुल ठीक है, झूठ नहीं है । मैंने स्वयं अपनी आँखोंसे आज तुम्हारा पराक्रम देख लिया । ये रहे दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम, जो पर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हैं’ ॥ ११३ १/२ ॥

वीर कुम्भकर्ण! नीनु महापौरुष पडॆदु इन्द्रादि देवतॆगळिगू असह्यनाद निन्न मातु सुळ्ळल्ल, निजवे आगिदॆ. नानु स्वतः इन्दु निन्न पराक्रमवन्नु नोडिदॆ. नीनु युद्धमाडलु बयसुत्तिरुव श्रीरामनु इल्ले पर्वतदन्तॆ अविचलनागि निन्तिरुवनु.॥113॥

पदच्छेदः

113. tat rakSaH = to that demon; mR^iddhe = in battle; uktavaakyam = who has given his opinion; iti = thus; stutisamhitam = abounding in enology; saumitre = Lakshmana; prahasanniva = as though bursting into laughter; provaacha = spoke; ghorataram = (the following) extremely terrific; vaakam = words.

अनुवादः

To that demon in battle, who has given his opinion thus, abounding in enology, Lakshmana as though bursting with laughter, spoke the following extremely terrific words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति श्रुत्वा ह्यनादृत्य लक्ष्मणं स निशाचरः ॥ ११४ ॥
अतिक्रम्य च सौमित्रिं कुम्भकर्णो महाबलः ।
राममेवाभिदुद्राव कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ११५ ॥

लक्ष्मणकी यह बात सुनकर उसका आदर न करते हुए महाबली निशाचर कुम्भकर्णने सुमित्राकुमारको लाँघकर श्रीरामपर ही धावा किया । उस समय वह अपने पैरोंकी धमकसे पृथ्वीको कम्पित-सी किये देता था ॥

लक्ष्मणन मातन्नु केळि अदन्नु आदरिसदॆ महाबलि निशाचर कुम्भकर्णनु सुमित्राकुमारनन्नु दाटि श्रीरामनन्नु आक्रमिसिदनु. आग अवनु पदाघातदिन्द भूमि नडुगुत्तित्तु.॥114-115॥

पदच्छेदः

114. viira = O brave demon!; yaH tvam = whatever you (say); raapya = (that) obtaining; pauruSam = valour; shakraadibhiH viiraiH = the heroes like Indra and others; asahyaH = feel unbearable; sarvam = all; tat = that; na = is not; anyathaa = otherwise; satyam = (it is) true; te = your; paraakramaH = prowess; dR^iSTaH = has been seen; adya = now; eSaH raamaH = this Rama; daasharathiH = the son of Dasaratha; tiSThati = is standing; achalaH = immovable; adriH iva = like a mountain.

अनुवादः

“O brave demon! You are telling that while you show your prowess, the heroes like Indra and others feel unbearable; it is true. Just now, I have seen your prowess. But, see Rama the son of Dasaratha, standing here unmoving like a mountain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ दाशरथी रामो रौद्रमस्त्रं प्रयोजयन् ।
कुम्भकर्णस्य हृदये ससर्ज निशितान् शरान् ॥ ११६ ॥

उसे आते देख दशरथनन्दन श्रीरामने रौद्रास्त्रका प्रयोग करके कुम्भकर्णके हृदयमें अनेक तीखे बाण मारे ॥ ११६ ॥

अवनु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि दशरथनन्दन श्रीरामनु रौद्रास्त्रवन्नु प्रयोगिसि कुम्भकर्णन ऎदॆगॆ अनेक हरितवाद बाणगळन्नु हॊडॆदनु.॥116॥

पदच्छेदः

115; 116. shrutvaa = hearing; iti = in this manner; saH mahaabalaH kumbhakarNaH = that mighty Kumbhakarna; nishaacharaH = the demon; anaadR^itya = brushing aside; lakSmaNam = Lakshmana; atikramya = and crossing; saumitrim = Lakshmana; abhidudraava = ran; raamameva = towards Rama alone; medinim kampayanniva = as though he is causing an earth-quake.

अनुवादः

Hearing in this manner, that mighty Kumbhakarna the demon, brushing aside Lakshmana and crossing him, ran, as though he is causing an earth-quake, towards Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य रामेण विद्धस्य सहसाभिप्रधावतः ।
अङ्गारमिश्राः क्रुद्धस्य मुखान्निश्चेरुरर्चिषः ॥ ११७ ॥

श्रीरामके बाणोंसे घायल हो वह सहसा उनपर टूट पड़ा । उस समय क्रोधसे भरे हुए कुम्भकर्णके मुखसे अङ्गारमिश्रित आगकी लपटें निकल रही थीं ॥ ११७ ॥

पदच्छेदः

117. atha = thereupon; raamaH = Rama; daasharathiH = the son of Dasaratha; prayojan = employing; astram = a spell (used to charm arrows); raudram = called Raudra; sasarja = discharged; nishitaan = sharp; sharaan = arrows; kumbhakarNasya hR^idaye = into Kumbhakarna’s chest.

अनुवादः

Thereupon, Rama, the son of Dasaratha, employing a spell (used to charm arrows) called Raudra, discharged sharp arrows into Kumbhakarna’s chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीरामन बाणगळिन्द घासिगॊण्ड कुम्भकर्णनु क्रोधगॊण्डु बायियिन्द बॆङ्कियन्नु उगुळुत्ता रामन मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥11.॥

पदच्छेदः

11. nagottamaH = that excellent mountain; mamarda = crushed; ashvaan = the horses; gajaamshchaapi = elephants; rathaamshchaapi = and the chariots; anyat = Another; gireH shiraH = mountain-top; (crushed); taani = those; anyaani = other; rakSaamsi = demons.

अनुवादः

That excellent mountain crushed the horses, elephants and the chariots. Another mountain-top, when hurled, crushed the other demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामास्त्रविद्धो घोरं वै नर्दन् राक्षसपुङ्गवः ।
अभ्यधावत सङ्क्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे ॥ ११८ ॥

रामासविद्धो घोरं वै नर्दन् राक्षसपुङ्गवः ।
अभ्यधावत सङ्क्रुद्धो हरीन् विद्रावयन्रणे ॥

भगवान् श्रीरामके अस्त्रसे पीड़ित हो राक्षसप्रवर कुम्भकर्ण घोर गर्जना करता और रणभूमिमें वानरोंको खदेड़ता हुआ क्रोधपूर्वक उनकी ओर दौड़ा ॥ ११८ ॥

भगवान् श्रीरामन अस्त्रदिन्द पीडितनागि राक्षसश्रेष्ठ कुम्भकर्णनु गर्जिसुत्ता युद्धदल्लि वानररन्नु ओडिसुत्ता क्रोधपूर्वक अवनॆडॆगॆ धाविसिदनु.॥118॥

पदच्छेदः

118. archiSaH = flames of fire; aN^gaara mishraaH = mixed with particles of charcoal; nishcheruH = came forth; mukhaat = from the face; kruddhasya tasya = of the enraged Kumbhakarna; viddhasya = who has struck; sahasaa abhipradhaavataH = and who was quickly running; raameNa = towards Rama.

अनुवादः

Flames of fire mixed with particles of charcoal came forth from the face of Kumbhakarna, who was thus struck and who was running quickly towards Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्योरसि निमग्नास्ते शरा बर्हिणवाससः ।
हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा गदा चोर्व्यां पपात ह ॥ ११९ ॥

रामस्त्रविद्धो घोरम् वै नर्दन् राक्षसपुंगनः । अभ्यधावत तम् क्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे ॥ ६-६७-११९

श्रीरामके बाणोंमें मोरके पंख लगे हुए थे । वे कुम्भकर्णकी छातीमें धँस गये । अतः व्याकुलताके कारण उसके हाथसे गदा छूटकर पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ ११९ ॥

नविलुगरियुक्त श्रीरामनु बाणगळु कुम्भकर्णन ऎदॆयन्नु हॊक्कवु. अदरिन्द व्याकुलनागि अवन कैयिन्द गदॆयु नॆलक्कॆ बिद्दुहोयितु.॥119॥

पदच्छेदः

119. raakSasa puN^gavaH = that foremost of demons; raamaastra viddhaH = struck by Rama’s arrow; nardan = roaring; ghoram = terribly; kruddhaH = with rage; vidraavayan hariin = making the monkeys to run away; raNe = in battle; abhyadhaavata = ran; tam = towards; tam = that Rama.

अनुवादः

That foremost among demons, struck by Rama’s arrow, roaring terribly with rage, making the monkeys to run away in battle, ran himself towards Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयुधानि च सर्वाणि विप्रकीर्यन्त भूतले ।
स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः ॥ १२० ॥
मुष्टिभ्यां च कराभ्यां च चकार कदनं महत् ।

आयुधानि च सर्वाणि विप्राकीर्यन्त भूतले ।
स निरायुधमात्मानं यदा मेने महाबलः ॥
मुष्टिभ्यां कराभ्यां च चकार कदनं महत् ।

तस्योरसि निमग्नाश्च शरा बर्हिणवाससः । हस्ताच्चास्य परिभ्रष्टा गदा चोर्व्याम् पपात ह ॥ ६-६७-१२०

इतना ही नहीं, उसके अन्य सब आयुध भी भूमिपर बिखर गये । जब उसने समझ लिया कि अब मेरे पास कोई हथियार नहीं है, तब उस महाबली निशाचरने दोनों मुक्कों और हाथोंसे ही वानरोंका महान् संहार आरम्भ किया ॥ १२० १/२ ॥

इष्टे अल्लदॆ अवन इतर आयुधगळॆल्ल बिद्दु होदुवु. तन्न बळियल्लि यावुदे आयुधगळु इल्लवॆन्दु तिळिदु महाबलि निशाचरनु मुष्टिगळिन्दले वानरर संहार प्रारम्भिसिदनु.॥120½॥

पदच्छेदः

120. te sharaaH = those arrows; barhiNavaasasaH = adorned with peacock’s plumes; nimagnaaH = penetrated into; tasya = his; urasi = chest; asya yadaa = his mace; paribhraSTaa = dropped off; asya hastaat = from his hand; papaata ha = and fell; urvyaam = on the ground.

अनुवादः

Those arrows, adorned with peacock’s plumes, penetrated into his chest. His mace dropped off from his hand and fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः ।
रुधिरं परिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणं यथा ॥ १२१ ॥

स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः ।
रुधिरं प्रतिसुस्राव गिरिः प्रस्रवणं यथा ॥

आयुधानि च सर्वाणि समकीर्यन्त भूतले । स निरायुधमात्मानम् यदा मेने महाबलः ॥ ६-६७-१२१ मुष्टिभ्याम् च कराभ्याम् च चकार कदनम् महत् ।

बाणोंसे उसके सारे अङ्ग अत्यन्त घायल हो गये थे, इसलिये वह खूनसे नहा उठा और जैसे पर्वत झरने बहाता है, उसी तरह वह अपनी देहसे रक्तकी धारा बहाने लगा ॥ १२१ ॥

बाणगळिन्द अवन सर्वाङ्गवू गायगॊण्डित्तु. इदरिन्द रक्तदिन्द तॊय्दु पर्वतदिन्द हरियुव नीरिन सलॆगळन्तॆ अवन शरीरदिन्द रक्त हरियतॊडगितु.॥121॥

पदच्छेदः

121. sarvaaNi = all; aayudhaani = his weapons; samakiiryanta = fell scattered; bhuutale = on the ground; mene = considering; aatmaam = himself; niraayudham = as weaponless; saH mahaabalaH = that mighty Kumbhakarna; chakaara mahat kadanam = (then) fought fiercely; muSTibhyaam = with his fists; karaabhyaamcha = arms.

अनुवादः

All his weapons fell scattered on the ground. Considering himself as weaponless, that mighty Kumbhakarna then fought fiercely with his fists and arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्च्छितः ।
वानरान् राक्षसानृक्षान् खादन् स परिधावति ॥ १२२ ॥

स त्रिवेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्छितः ।
वानरान्राक्षसानृक्षान् खादन् स परिधावति ॥

स बाणैरतिविद्धाङ्गः क्षतजेन समुक्षितः ॥ ६-६७-१२२ रुधिरम् परिसुस्राव गिरिः प्रस्रावणम् यथा ।

वह खूनसे लथपथ और दुःसह क्रोधसे व्याकुल होकर वानरों, भालुओं तथा राक्षसोंको भी खाता हुआ चारों ओर दौड़ने लगा ॥ १२२ ॥

रक्तप्रवाहदिन्द दुःसह क्रोधदिन्द व्याकुलनागि वानररन्नु, करडिगळन्नु, राक्षसरन्नु तिन्दुहाकुत्ता ऎल्लॆडॆ ओडतॊडगिदनु.॥122॥

पदच्छेदः

122. saH = that Kumbhakarna; atividdhaaNgaaH = with his body struck fiercely; baaNaiH = by arrows; samukSitaH = and bathed; kSatajena = in blood; pari susraava = poured forth; rudhiram = blood; giriH yathaa = even as a mountain (would pour forth); prasravaNam = a cascade.

अनुवादः

That Kumbhakarna, with his body struck fiercely by arrows and bathed in blood, poured forth blood, even as a mountain would pour forth a cascade.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ शृङ्गं समाविध्य भीमं भीमपराक्रमः ।
चिक्षेप राममुद्दिश्य बलवानन्तकोपमः ॥ १२३ ॥

स तीव्रेण च कोपेन रुधिरेण च मूर्छितः । वानरान्राक्षसानृक्षान् खादन् स परिधावति ॥ ६-६७-१२३

इसी बीचमें यमराजके समान प्रतीत होनेवाले उस बलवान् एवं भयानक पराक्रमी निशाचरने एक भयंकर पर्वतका शिखर उठाया और उसे घुमाकर श्रीरामचन्द्रजीको लक्ष्य करके चला दिया ॥ १२३ ॥

आगले यमनन्तॆ काणुव आ बलवन्त, भयानक पराक्रमी निशाचरनु ऒन्दु भयङ्कर पर्वतवन्नु ऎत्ति बीसि श्रीरामचन्द्रन मेलॆ ऎसॆदनु.॥123॥

पदच्छेदः

123. tiivreNa kopena = with a terrific anger; saH = he; murchchhitaH = felt insensible; rudhireNa = with blood; saH = he; paridhaavati = ran; khaadan = devouring; vaanaraan = monkeys; raakSasaan = demons; R^ikSaan = and bears.

अनुवादः

With a terrific wrath, he felt insensible with blood. He roamed about, devouring the monkeys, demons and bears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्राप्तमन्तरा रामः सप्तभिस्तमजिह्मगैः ।
चिच्छेद गिरिशृङ्गं तं पुनः सन्धाय कार्मुकम् ॥ १२४ ॥

परंतु श्रीरामने पुनः धनुषका संधान करके सीधे जानेवाले सात बाण मारकर उस पर्वत-शिखरको बीचमें ही टूक-टूक कर डाला, अपने पासतक नहीं आने दिया ॥

आदरॆ श्रीरामनु बाणानुसन्धानमाडि नेरवागि होगुव एळु बाणगळन्नु प्रयोगिसि आ पर्वतवु तन्न बळिगॆ बरुव मॊदले अदन्नु नुच्चु नूरु माडिदनु.॥124॥

पदच्छेदः

124. atha = then; antakopamaH = that kumbhakarna; comparable to Yama the god of death; bhiima paraakramaH = terrific prowess; balavaan = and strength; samaavidhya = holding firmly; bhiimam = a fearful; shR^iN^gam = mountain-peak; chikSepa = hurled it; raamam uddishya = towards Rama.

अनुवादः

Then, that Kumbhakarna, comparable to Yama the god of death, of terrific prowess and strength, firmly holding a fearful mountain-peak, hurled it towards Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु रामो धर्मात्मा तस्य शृङ्गं महत् तदा ।
शरैः काञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेद भरताग्रजः ॥ १२५ ॥
तन्मेरुशिखराकारं द्योतमानमिव श्रिया ।
द्वे शते वानराणां च पतमानमपातयत् ॥ १२६ ॥

अप्राप्तमन्तरा रामः सप्तभीस्तमजिह्मगैः । चिच्छेद गिरिशृङ्गम् तम् पुनः संधाय कार्मुकम् ॥ ६-६७-१२५ ततस्तु रामो धर्मात्मा तस्य शृङ्गम् महत्तदा ॥ ६-६७-१२६ शरैः काञ्चनचित्राङ्गै श्चिच्छेद भरतग्रज ।

भरतके बड़े भाई धर्मात्मा श्रीरामने सुवर्णभूषित विचित्र बाणोंद्वारा जब उस महान् पर्वतशिखरको काट दिया, उस समय अपनी प्रभासे प्रकाशित-सा होते हुए उस मेरुपर्वतके शृङ्गसदृश शिखरने भूमिपर गिरते-गिरते दो सौ वानरोंको धराशायी कर दिया ॥ १२५-१२६ ॥

भरताग्रज धर्मात्मा श्रीरामनु सुवर्णभूषित विचित्र बाणगळिन्द आ पर्वतवन्नु पुडिगैदाग तन्न प्रभॆयिन्द बॆळगुव आ मेरुपर्वतद शृङ्गदशृद शिखरवु भूमिगॆ बीळुत्ता ऎरडु नूरु वानररन्नु धराशायियागिसितु.॥125-126॥

पदच्छेदः

125. tam girishR^iN^gam = (while) that mountain-peak; apraaptam = had not arrived; raamaH = Rama; punaH = again; sandhaaya = fixing together the arrow; kaarmukam = and the bow; chichchheda = and broke it; antaraa = in the middle; saptabhiH ajihmagaiH = with seven straight-going arrows.

अनुवादः

Wile that mountain peak was still on its way and had not yet reached him Rama, fixing together his well-known bow and arrows, split the mountain in the middle, with seven straight-going arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

126. tataH = then; raamaH = Rama; dharmaatmaa = the virtuous man; bharataagrajaH = and the elder brother of Bharata; chichchheda = split; tasya mahat = his large; shR^iN^gam = mountain-peak; sharaiH = by arrows; tadaa = at that time; kaaN^chana chitraaN^gaiH = with variegated bodies of gold.

अनुवादः

Then, Rama, the virtuous man and the elder brother of Bharata, split the large mountain-peak which was hurled by Kumbhakarna at that time, with his variegated arrows made of gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् काले स धर्मात्मा लक्ष्मणो राममब्रवीत् ।
कुम्भकर्णवधे युक्तो योगान् परिमृशन् बहून् ॥ १२७ ॥

उस समय धर्मात्मा लक्ष्मणने, जो कुम्भकर्णके वधके लिये नियुक्त थे, उसके वधकी अनेक युक्तियोंका विचार करते हुए श्रीरामसे कहा— ॥ १२७ ॥

आग कुम्भकर्णन वधॆगॆ नियुक्तनाद धर्मात्मा लक्ष्मणनु अवन वधॆय अनेक युक्तिगळन्नु योचिसुत्ता रामनल्लि हेळिदनु.॥127॥

पदच्छेदः

127. tat = that mountain-peak; merushikharaakaaram = in the form of a peak of Mount Meru; dyotamaanam iva = as if shining; shriyaa = with splendour; patamaanam = while falling dveshate vaanaraaNaam apaatayat = caused two hundred monkeys to fall down.

अनुवादः

That mountain-peak, in the form of a peak of Mount Meru, as if shining with splendour, while falling, caused two hundred monkeys to fall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैवायं वानरान् राजन् न विजानाति राक्षसान् ।
मत्तः शोणितगन्धेन स्वान् परांश्चैव खादति ॥ १२८ ॥

‘राजन्! यह राक्षस शोणितकी गन्धसे मतवाला हो गया है; अतः न वानरोंको पहचानता है न राक्षसोंको । अपने और पराये दोनों ही पक्षोंके योद्धाओंको खा रहा है ॥ १२८ ॥

अण्णा! ई राक्षसनु रक्तद सॊगडिनिन्द उन्मत्तनागि वानररु यारु राक्षसरु यारु ऎम्बुदन्नू तिळियुत्तिल्ल. तन्न मत्तु शत्रुपक्षद ऎल्ल योधरन्नु तिन्नुत्तिरुवनु.॥128॥

पदच्छेदः

128. dharmaatmaa = the righteous; lakSmaNaH = Lakshmana; parimR^ishan = considering; bahuun = various; yogaan = strategies; yuktaH = appropriate; kumbhakarNavasddhe = for killing Kumbhakarna; tasmin kaale = at that time; abraviit = spoke; raamam = to Rama (as follows):

अनुवादः

At that time, considering various strategies appropriate for killing Kumbhakarna, the righteous Lakshmana spoke to Rama as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः ।
यूथपाश्च यथा मुख्यास्तिष्ठन्त्वस्मिन् समन्ततः ॥ १२९ ॥

‘अतः श्रेष्ठ वानर-यूथपतियोंमें जो प्रधान लोग हैं, वे सब ओरसे इसके ऊपर चढ़ जायँ और इसके शरीरपर ही बैठे रहें ॥ १२९ ॥

आद्दरिन्द श्रेष्ठवानर दळपतिगळन्नु प्रधानराद वरॆल्लरू ऎल्ल कडॆगळिन्द इवन शरीरद मेलॆ हत्ति कुळितुकॊळ्ळलि.॥129॥

पदच्छेदः

129. raajan = O King!; ayam = he; naiva vijaanaati = is not recognizing; vaanaraan = the monkeys; na = nor; raakSasaan = the demons; mattaH shoNita gandhena = intoxicated with the smell of blood; khaadate = he is devouring; svaan = his own persons; paraamshchaiva = and others even.

अनुवादः

“O king! He is not able to recognize who the monkeys are and who the demons are. Intoxicated with the smell of blood, he is devouring his own persons and also others.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्यायं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः ।
प्रचरन् राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवङ्गमान् ॥ १३० ॥

अद्यायं दुर्मतिः काले गुरभार प्रपीडितः ।
प्रचरन्राक्षसो भूमौ नान्यान् हन्यात् प्लवङ्गमान् ॥

साध्वेनमधिरोहन्तु सर्वतो वानरर्षभाः ॥ ६-६७-१३० यूथपाश्च यथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस्य समन्ततः ।

‘ऐसा होनेसे यह दुर्बुद्धि निशाचर इस समय भारी भारसे पीड़ित हो रणभूमिमें विचरण करते समय दूसरे वानरोंको नहीं मार सकेगा’ ॥ १३० ॥

हीगादरॆ ई दुर्बुद्धि निशाचरनु ईग गुरुतर भारदिन्द पीडितनागि रणभूमियल्लि सञ्चरिसुवाग बेरॆ वानररन्नु संहरिसलारनु.॥130॥

पदच्छेदः

130. vaanararSabhaaH = (Let) the foremost of the monkeys; adhirohantu = ascend; enam = him; saadhu = well; sarvataH = from all sides; yuuthapaashcha = let the monkey-leaders too; yathaamukhyaaH = following the commanders of their troops; tiSThantu = stand; samantataH = on all sides; asya = of him.

अनुवादः

“Let the foremost of monkeys ascend well upon his body from all sides. Following the commanders of their troops, let the monkey-leaders stand, surrounding him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं महाबलाः ॥ १३१ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
ते सुमारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं महाबलाः ॥

अद्ययं दुर्मतिः काले गुरुभारप्रपीडितः ॥ ६-६७-१३१ प्रपतन्राक्षसो भूमौ नान्यान्हन्यात्प्लवङ्गमान् ।

बुद्धिमान् राजकुमार लक्ष्मणकी यह बात सुनकर वे महाबली वानर-यूथपति बड़े हर्षके साथ कुम्भकर्णपर चढ़ गये ॥ १३१ ॥

बुद्धिवन्त राजकुमार लक्ष्मणन ई मातन्नु केळि आ महाबलि वानर दळपतिगळु हर्षदिन्द कुम्भकर्णन मेलॆ हत्ति कुळितरु.॥131॥

पदच्छेदः

131. adya kaale = at that time; gurubhaara piiDitaH = harassed by the huge weight; ayam durmatiH = that evil-minded; raakSasaH = demon; pracharan = coming forth; bhuumau = on the floor; na hanyaat = cannot kill; anyaan = the other; plavangamaan = monkeys.

अनुवादः

“If we do in that way, that evil-minded demon would be harassed by the huge weight, making him to crawl on the floor and cannot kill the other monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णस्तु सङ्क्रुद्धः समारूढः प्लवङ्गमैः ।
व्यधूनयत् तान् वेगेन दुष्टहस्तीव हस्तिपान् ॥ १३२ ॥

तस्य तद्वचनम् श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ॥ ६-६७-१३२ ते समारुरुहुर्हृष्टाः कुम्भकर्णं प्लवम्गमाः ।

वानरोंके चढ़ जानेपर कुम्भकर्ण अत्यन्त कुपित हो उठा और जैसे बिगड़ैल हाथी महावतोंको गिरा देता है, उसी प्रकार उसने वेगपूर्वक वानरोंको अपनी देह हिलाकर गिरा दिया ॥ १३२ ॥

वानररु हत्तिकुळिताग कुम्भकर्णनु अत्यन्त कुपितनागि कॆरळिद आनॆयु मावुतनन्नु कॆडविहाकुवन्तॆ अवनु वेगदिन्द वानररन्नु तन्न देहवन्नु अलुगाडिसि बीळिसिबिट्टनु.॥132॥

पदच्छेदः

132. shrutvaa = hearing; tat vachanam = those words; tasya dhiimataH raajaputrasya = of that intelligent Lakshmana; te plavangamaaH = those monkeys; hR^iSTaaH = were rejoiced; samaaruruhuH = and mounted on; kumbhakarNam = (the body) of Kumbhakarna.

अनुवादः

Hearing those words of that intelligent Lakshmana, those monkeys were rejoiced and mounted on the body of Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् दृष्ट्वा निर्धुतान् रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसम् ।
समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे ॥ १३३ ॥

तान्दृष्ट्वा निधुतान्रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसम् ।
समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे ॥

उन सबको गिराया गया देख श्रीरामने यह समझ लिया कि कुम्भकर्ण रुष्ट हो गया है । फिर वे बड़े वेगसे उछलकर उस राक्षसकी ओर दौड़े और एक उत्तम धनुष हाथमें ले लिया ॥ १३३ ॥

अवरॆल्लरन्नु बीळिसिदुदन्नु नोडि कुम्भकर्णनु दुष्टनागिद्दानॆन्दु श्रीरामनु तिळिदुकॊण्डनु. मत्तॆ अवनु ऒन्दु उत्तम धनुस्सन्नु कैगॊण्डु वेगवागि नॆगॆदु अवनॆडॆगॆ सागिदनु.॥133॥

पदच्छेदः

133. kumbhakarNaH = Kumbhakarna; samaaruuDhaH = when climbed upon; plavangamaiH = by the monkeys; samkruddhaH = was enraged; taan vyadhuunavat = and shook them off; vegena = with violence; duSTahastii iva = as a vicious elephant; (would shake off); hastipaan = its mahout.

अनुवादः

Kumbhakarna, when climbed upon by the monkeys, was enraged and shook them off with violence, as a vicious elephant would shake off its mahout.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रोधरक्तेक्षणो धीरो निर्दहन्निव चक्षुषा ।
राघवो राक्षसं वेगादभिदुद्राव वेगितः ।
यूथपान् हर्षयन् सर्वान् कुम्भकर्णबलार्दितान् ॥ १३४ ॥

क्रोधरक्तेक्षणो धीरो निर्दहन्निव चक्षुषा ।
राघवो राक्षसं वेगा भिदुद्राव वेगितः ।
यूथपान्हर्षयन्सर्वान् कुम्भकर्ण बलार्दितान् ॥

तान्दृष्ट्वा निर्धूतान्रामो रुष्टोऽयमिति राक्षसः ॥ ६-६७-१३४ समुत्पपात वेगेन धनुरुत्तममाददे ।

उस समय उनके नेत्र क्रोधसे लाल हो रहे थे । वे धीर-वीर श्रीरघुनाथजी उसकी ओर इस प्रकार देखने लगे, मानो उसे अपनी दृष्टिसे दग्ध कर डालेंगे । उन्होंने कुम्भकर्णके बलसे पीड़ित समस्त वानरयूथपतियोंका हर्ष बढ़ाते हुए बड़े वेगसे उस राक्षसपर धावा किया ॥ १३४ ॥

आ धीरवीर श्रीरघुनाथनु कण्णुकॆम्पागिसि तन्न कण्णुगळिन्दले आतनन्नु सुट्टु बिडुवनो ऎम्बन्तॆ नोडिदनु. कुम्भकर्णन बलदिन्द पीडितराद समस्त वानर दळपतियवर हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता वेगवागि अवन मेलॆ आक्रमणमाडिदनु.॥134॥

पदच्छेदः

134. dR^iSTvaa = seeing; taan = those monkeys; nirdutaan = shaken down; raamaH = Rama; ruSTaH it = understanding that he was enraged; samutpapaata = jumped up; vegena = speedily; raakSasam = towards the demon; aadade = and took; uttamam = an excellent; dhanuH = bow.

अनुवादः

Seeing the monkeys shaken down, Rama on his part understanding that he was enraged, jumped up speedily towards the demon and took an excellent bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चापमादाय भुजङ्गकल्पं
दृढज्यमुग्रं तपनीयचित्रम् ।
हरीन् समाश्वास्य समुत्पपात
रामो निबद्धोत्तमतूणबाणः ॥ १३५ ॥

सुदृढ़ प्रत्यञ्चासे संयुक्त, सर्पके समान भयंकर और सुवर्णसे जटित होनेके कारण विचित्र शोभासे सम्पन्न उग्र धनुषको हाथमें लेकर श्रीरामने उत्तम तरकस और बाण बाँध लिये और वानरोंको आश्वासन देकर उन्होंने कुम्भकर्णपर बड़े वेगसे आक्रमण किया ॥ १३५ ॥

सुदृढवाद नेणिनिन्द कूडिद, सर्पदन्तॆ भयङ्करवाद, सुवर्णजटितवाद विचित्र शोभासम्पन्न उग्र धनुस्सन्नु कैयल्लि हिडिदु, श्रीरामनु उत्तम बत्तळिकॆयन्नु कट्टिकॊण्डु, वानररन्नु समाधानपडिसि, अवनु कुम्भकर्णनन्नु वेगवागि आक्रमिसिदनु.॥13.॥

पदच्छेदः

13. rathinaH = the demons who fight from the chariots; bhiimaniHsvanaaH = with a terrific roar; sahasaa = at once; jahruH = discarded; shiraamsi = the heads; nardataam vaanarendraaNaam = of the clamouring chiefs of monkeys; sharaiH = with their arrows; kaalaantakopamaiH = which were resembling the god of death at the time of universal dissolution.

अनुवादः

The demons who fight from the chariots, with their terrific roar, at once discarded the heads of the clamouring chiefs of monkeys, with their arrows, which were resembling the god of death at the time of universal dissolution.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वानरगणैस्तैस्तु वृतः परमदुर्जयैः ।
लक्ष्मणानुचरो वीरः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ १३६ ॥

उस समय अत्यन्त दुर्जय वानरसमूहोंने उन्हें चारों ओरसे घेर रखा था । लक्ष्मण उनके पीछे-पीछे चल रहे थे । इस प्रकार वे महाबली वीर श्रीराम आगे बढ़े ॥ १३६ ॥

आग अत्यन्त दुर्जय वानर समूह अवनन्नु सुत्तलू आवरिसिकॊण्डिद्दरु. लक्ष्मणनू अवन हिन्दॆ नडॆयुत्तिद्दनु. हीगॆ आ महाबलि वीररामनु मुन्दरिदनु.॥136॥

पदच्छेदः

135; 136. viiraH = the heroic; raaghavaH = Rama; krodharaktekSaNaH = enraged with red-hot eyes; nirdahanniva = as though he was scorching; chakSuSaa = with his looks; roSaat = in anger; vegitaH = (walking) with speed; harSayan = and causing delight to; sarvaan yuuthapaan = all the leaders of the monkey-troops; kumbhakarNabhayaarditaan = leaders of the monkey-troops; kumbhakarNabhayaarditaan = who were tormented by the fear of Kumbhakarna; abhidudraava = quickly marched; raakSasam = towards the demon.

अनुवादः

The heroic Rama, enraged with red-hot eyes, as though he was scorching the enemy with his looks, walked with speed, causing delight to all the leaders of the monkey-troops, who were tormented with the fear of Kumbhakarna and quickly marched towards the demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श महात्मानं किरीटिनमरिन्दमम् ।
शोणिताप्लुतरक्ताक्षं कुम्भकर्णं महाबलः ॥ १३७ ॥
सर्वान् समभिधावन्तं यथा रुष्टं दिशागजम् ।
मार्गमाणं हरीन् क्रुद्धं राक्षसैः परिवारितम् ॥ १३८ ॥

उन महान् बलशाली श्रीरामने देखा, महाकाय शत्रुदमन कुम्भकर्ण मस्तकपर किरीट धारण किये सब ओर धावा कर रहा है । उसके सारे अङ्ग खूनसे लथपथ हो रहे हैं । वह रोषसे भरे हुए दिग्गजकी भाँति क्रोधपूर्वक वानरोंको खोज रहा है और उन सबपर आक्रमण करता है । बहुत-से राक्षस उसे घेरे हुए हैं ॥ १३७-१३८ ॥

शत्रुदमन कुम्भकर्णनु तलॆयल्लि किरीट धरिसिद्दनु, शरीरवॆल्ल रक्तदिन्द तॊय्दु होगित्तु. रोषगॊण्ड दिग्गजरन्तॆ क्रोधदिन्द वानररन्नु हुडुकुत्ता ऎल्लर मेलॆ आक्रमण माडुत्तिरुव, अनेक राक्षसरिन्द सुत्तुवरॆद महाकाय राक्षसनन्नु महाबलशाली श्रीरामनु नोडिदनु.॥137-138॥

पदच्छेदः

137. aadaaya = taking (in his land); ugram = a terrific; chaapam = bow; bhujaN^gakalpam = looking like a snake; dR^iDhajyam = and having a firmly fastened cord; tapaniiya chitram = and looking variegated with its crust of gold; nibaddhottama tuuNa baaNaH = with a quiver; full of excellent arrows fastened (on his back); hariin samaashvaasa = fully restoring the monkeys to confidence; raamaH = that Rama; samutpapaata = quickly marched forward.

अनुवादः

Taking in his hand, a terrific bow with a firmly fastened cord looking like a snake and looking variegated with its crust of gold, with a quiver full of excellent arrows fastened on his back and fully restoring the monkeys to confidence, that Rama quickly marched forward.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

138. saH mahaabalaH viiraH = that mighty and heroic Rama; parama durjayaH = who was highly unconquerable; lakSmaNaanucharaH = accompanied by Lakshmana; sampratasthe = duly marched forward; vR^itaH = surrounded; taiH vaanaragaNaiH = by those troops of monkeys.

अनुवादः

That mighty and heroic Rama, who was highly unconquerable, accompanied by Lakshmana, duly marched forward, surrounded by those troops of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विन्ध्यमन्दरसङ्काशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।
स्रवन्तं रुधिरं वक्त्राद् वर्षमेघमिवोत्थितम् ॥ १३९ ॥

स ददर्श महात्मानम् किरीटिनमरिन्दमम् । शोणितावृतरक्ताक्षम् कुम्भकर्णं महाबलम् ॥ ६-६७-१३९

वह विन्ध्य और मन्दराचलके समान जान पड़ता है । सोनेके बाजूबंद उसकी भुजाओंको विभूषित किये हुए हैं तथा वह (वर्षाकालमें) उमड़े हुए जलवर्षी मेघकी भाँति मुँहसे रक्तकी वर्षा कर रहा है ॥ १३९ ॥

अवनु विन्ध्य, मन्दराचलदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु. स्वर्ण भुजकीर्तिगळिन्द भूषितनागि, वर्षाकालद जलवर्षि मेघगळन्तॆ बायियिन्द रक्तद मळॆगरॆयुत्तिद्दनु.॥139॥

पदच्छेदः

139. mahaabalaH = the mighty; saH = Rama; dadarsha = saw; mahaatmaanaH kumbhakarNam = the powerful Kumbhakarna; kiriiTiNam = wearing a crown; arimdamam = the annihilator of enemies; shoNitaavR^ita raktaakSam = having his eyes blood-red with anger.

अनुवादः

The mighty Rama saw the powerful Kumbhakarna, the annihilator of enemies, wearing a crown and his eyes blood-red with anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जिह्वया परिलिह्यन्तं सृक्किणी शोणितोक्षिते ।
मृद्नन्तं वानरानीकं कालान्तकयमोपमम् ॥ १४० ॥

जिह्वया परिलिह्यन्तं सृक्किणे शोणितोक्षिते ।
मृद्गन्तं वानरानीकं कालान्तक यमोपमम् ॥

जिह्वाके द्वारा रक्तसे भीगे हुए जबड़े चाट रहा है और प्रलयकालके संहारकारी यमराजकी भाँति वानरोंकी सेनाको रौंद रहा है ॥ १४० ॥

रक्त ऒसरुत्तिरुव तुटिगळन्नु नॆक्कुत्तिद्दनु. अवनु प्रळयकालद संहारकारी यमनन्तॆ वानररन्नु अरॆयुत्तिद्दनु.॥140॥

पदच्छेदः

140. (Rama saw Kumbhakarna); ruSTam = who was angry; samabhidhaavantam = chasing; sarvaan = all; dishaagajam yathaa = like the mythical elephant guarding one of the quarters; maargamaaNam = searching for; hariin = the monkeys; kruddham = enraged; parivaaritam = and surrounded; raakSasaiH = by the demons.

अनुवादः

Rama saw the angry Kumbhakarna, chasing all, like the mythical elephant guarding one of the quarters, searching for the monkeys, enraged as he was and surrounded by the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं प्रदीप्तानलवर्चसम् ।
विस्फारयामास तदा कार्मुकं पुरुषर्षभः ॥ १४१ ॥

इस प्रकार प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी राक्षसशिरोमणि कुम्भकर्णको देखकर पुरुषप्रवर श्रीरामने तत्काल अपना धनुष खींचा ॥ १४१ ॥

हीगॆ प्रज्वलित अग्नियन्तॆ तेजस्वी राक्षसश्रेष्ठ कुम्भकर्णनन्नु नोडि पुरुषप्रवर श्रीरामनु तत्काल तन्न धनुस्सन्नु सॆळॆदनु.॥141॥

पदच्छेदः

141. (Rama saw that Kumbhakarna); vindhyamandara samkaasham = looking like Vindhya and Mandara mountains; kaaN^chanaaN^gada bhuuSaNam = adorned with armlets of gold; sravantam = emitting; rudhiram = blood; vaktraat = from his mouth; utthitam varSaameghamiva = and appearing as a rising rainy cloud.

अनुवादः

Rama saw that Kumbhakarna, looking like Vindhya and Mandara mountains, adorned with armlets of gold, emitting blood from his mouth and appearing as a rising rainy cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य चापनिर्घोषात् कुपितो राक्षसर्षभः ।
अमृष्यमाणस्तं घोषमभिदुद्राव राघवम् ॥ १४२ ॥

जिह्वया परिलिह्यन्तम् सृक्किणी शोणितोक्षितम् । मृद्नन्तम् वानरानीकम् कालान्तकयमोपमम् ॥ ६-६७-१४२

उनके धनुषकी टंकार सुनकर राक्षसश्रेष्ठ कुम्भकर्ण कुपित हो उठा और उस टंकारध्वनिको सहन न करके श्रीरघुनाथजीकी ओर दौड़ा* ॥ १४२ ॥

\* इस श्लोकके बाद कुछ प्रतियोंमें निम्नाङ्कित श्लोक अधिक उपलब्ध होते हैं, जो उपयोगी होनेसे यहाँ अर्थसहित दिये जा रहे हैं—
पुरस्ताद् राघवस्यार्थे गदायुक्तो विभीषणः ।
अभिदुद्राव वेगेन भ्राता भ्रातरमाहवे ॥
विभीषणं पुरो दृष्ट्वा कुम्भकर्णोऽब्रवीदिदम् ।
प्रहरस्व रणे शीघ्रं क्षत्रधर्मे स्थिरो भव ॥
भ्रातृस्नेहं परित्यज्य राघवस्य प्रियं कुरु ।
अस्मत्कार्यं कृतं वत्स यस्त्वं राममुपागतः ॥
त्वमेको रक्षसां लोके सत्यधर्माभिरक्षिता ।
नास्ति धर्माभिरक्तानां व्यसनं तु कदाचन ॥
संतानार्थं त्वमेवैकः कुलस्यास्य भविष्यसि ।
राघवस्य प्रसादात् त्वं रक्षसां राज्यमाप्स्यसि ॥
प्रकृत्या मम दुर्धर्ष शीघ्रं मार्गादपक्रम ।
न स्थातव्यं पुरस्तान्मे सम्भ्रमान्नष्टचेतसः ॥
न वेद्मि संयुगेसक्तःस्वान्परान् वा निशाचर ।
रक्षणीयोऽसि मे वत्स सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥
एवमुक्तो वचस्तेन कुम्भकर्णेन धीमता ।
विभीषणो महाबाहुः कुम्भकर्णमुवाच ह ॥
गदितं मे कुलस्यास्य रक्षणार्थम‍‍िरंदम ।
न श्रुतं सर्वरक्षोभिस्ततोऽहं राममागतः ॥
कृतं तु तन्महाभाग सुकृतं दुष्कृतं तु वा ।
एवमुक्त्वाश्रुपूर्णाक्षो गदापाणिर्विभीषणः ।
एकान्तमाश्रितो भूत्वा चिन्तयामास संस्थितः ॥
तब श्रीरामचन्द्रजीके लिये युद्ध करनेके निमित्त गदा हाथमें लिये विभीषण उनके आगे आकर खड़े हो गये और उस युद्धस्थलमें भाई होकर भाईका सामना करनेके लिये बड़े वेगसे आगे बढ़े । विभीषणको सामने देखकर कुम्भकर्णने इस प्रकार कहा—‘वत्स! तुम भाईका स्नेह छोड़कर श्रीरघुनाथजीका प्रिय करो और रणभूमिमें शीघ्र मेरे ऊपर गदा चलाओ । इस समय तुम क्षात्रधर्ममें दृढ़तापूर्वक स्थिर रहो । तुम जो श्रीरामकी शरणमें आ गये, इससे तुमने हमलोगोंका काम बना दिया । राक्षसोंमें एक तुम्हीं ऐसे हो, जिसने इस जगत् में सत्य और धर्मकी रक्षा की है । जो धर्ममें अनुरक्त होते हैं, उन्हें कभी कोई दुःख नहीं भोगना पड़ता है । अब एकमात्र तुम्हीं इस कुलकी संतानपरम्पराको सुरक्षित रखनेके लिये जीवित रहोगे । श्रीरघुनाथजीकी कृपासे तुम्हें राक्षसोंका राज्य प्राप्त होगा । दुर्जय वीर! मेरी प्रकृतिसे तो तुम परिचित ही हो; अतः शीघ्र मेरा रास्ता छोड़कर दूर हट जाओ । इस समय सम्भ्रमके कारण मेरी विचारशक्ति नष्ट हो गयी है; अतः तुम्हें मेरे सामने नहीं खड़ा होना चाहिये । निशाचर! इस समय युद्धमें आसक्त होनेके कारण मुझे अपने अथवा परायेकी पहचान नहीं हो रही है, तथापि वत्स! तुम मेरे लिये रक्षणीय हो—मैं तुम्हारा वध करना नहीं चाहता । यह तुमसे सच्ची बात कहता हूँ ।’ बुद्धिमान् कुम्भकर्णके ऐसा कहनेपर महाबाहु विभीषणने उससे कहा—‘शत्रुओंका दमन करनेवाले वीर! मैंने इस कुलकी रक्षाके लिये बहुत कुछ कहा था; किंतु समस्त राक्षसोंने मेरी बात नहीं सुनी; अतः मैं निराश होकर श्रीरामकी शरणमें आ गया । महाभाग! यह मेरे लिये पुण्य हो या पाप । अब मैंने श्रीरामका आश्रय तो ग्रहण कर ही लिया ।’ ऐसा कहकर गदाधारी विभीषणके नेत्रोंमें आँसू भर आये और वे एकान्तका आश्रय ले खड़े होकर चिन्ता करने लगे ।

अवन धनुष्टङ्कार केळि राक्षसश्रेष्ठ कुम्भकर्णनु कुपितनादनु हागू आ धनुष्टङ्कारवन्नु सहिसदॆ श्रीरघुनाथन कडॆगॆ ओडिदनु.॥142॥

पदच्छेदः

142. (Rama saw that Kumbhakarna) parilihyantam = who was licking; sR^ikkiNii = the corners of his mouth; shoNitokSite = which were bathed with blood; mR^idnantam = trampling down; vaanaraaniikam = the army of monkeys; kaalaantaka yamopanaam = and resembling Yama in the form of all-destroying time.

अनुवादः

Rama saw that Kumbhakarna, who was licking the corners of his mouth which were bathed in blood, all they way trampling the monkeys and resembling Yama in the form of all-destroying time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं
भुजङ्गराजोत्तमभोगबाहुः ।
तमापतन्तं धरणीधराभ-
मुवाच रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ १४३ ॥

तदनन्तर जिनकी भुजाएँ नागराज वासुकिके समान विशाल और मोटी थीं, उन भगवान् श्रीरामने पवनकी प्रेरणासे उमड़े हुए मेघके समान काले और पर्वतके समान ऊँचे शरीरवाले कुम्भकर्णको आक्रमण करते देख रणभूमिमें उससे कहा— ॥ १४३ ॥

नागराज वासुकियन्तॆ विशाल मत्तु दुण्डाद भुजगळुळ्ळ भगवान् श्रीरामनु, तन्न मेलॆ आक्रमिसुत्तिरुव वायुप्रेरित मेघदन्तॆ कप्पाद पर्वतोपम कुम्भकर्णनल्लि हीगॆन्दनु.॥143॥

पदच्छेदः

143. dR^iSTvaa = seeing; tam = that; raakSasashreSTham = foremost of demons; pradiiptaanalatejasam = having a splendour of blazing fire; puruSarSabhaH = Rama the excellent among men; tadaa = then; visphaarayaamaasa = stretched kaarmukam = his bow.

अनुवादः

Seeing that Kumbhakarna, the foremost of demons, having a splendour of blazing fire, Rama, the excellent of men, then stretched his bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आगच्छ रक्षोऽधिप मा विषाद-
मवस्थितोऽहं प्रगृहीतचापः ।
अवेहि मां राक्षसवंशनाशनं
यस्त्वं मुहूर्ताद् भविता विचेताः ॥ १४४ ॥

स तस्य चापनिर्घोषात्कुपितो नैरृतर्षभः । अमृष्यमाणस्तम् घोषमभिदुद्राव राघवम् ॥ ६-६७-१४४

‘राक्षसराज! आओ, विषाद न करो । मैं धनुष लेकर खड़ा हूँ । मुझे राक्षसवंशका विनाश करनेवाला समझो । अब तुम भी दो ही घड़ीमें अपनी चेतना खो बैठोगे (मर जाओगे)’ ॥ १४४ ॥

राक्षसराजने बा, विषादपडबेड. नानु धनुर्धारियागि निन्तिरुवॆनु. राक्षसवंशवन्नु संहरिसुववनु नानॆन्दु तिळि. इन्नु ऎरडु गळिगॆयल्लि, नीनु चैतन्य कळॆदुकॊळ्ळुवॆ.॥144॥

पदच्छेदः

144. kupitaH = enraged; chaapanirghoSaat = by the twang of the bow; tasya = of Rama; saH = that; raakSasarSabhaH = foremost of demons; amR^iSyamaaNadu = not tolerating; tam ghoSam = that sound; abhidudraava = ran; raaghavam = towards Rama.

अनुवादः

Enraged by the twang of Rama’s bow, Kumbhakarna, the foremost of demons, not tolerating that sound, ran towards Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामोऽयमिति विज्ञाय जहास विकृतस्वनम् ।
अभ्यधावत सङ्क्रुद्धो हरीन् विद्रावयन् रणे ॥ १४५ ॥

ततस्तु वातोद्धतमेघकल्पं । भुजम्गराजोत्तमभोगबाहुम् । तमापतन्तम् धरणीधराभम् । उवाच रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ ६-६७-१४५

‘यही राम हैं’—यह जानकर वह राक्षस विकृत स्वरमें अट्टहास करने लगा और अत्यन्त कुपित हो रणक्षेत्रमें वानरोंको भगाता हुआ उनकी ओर दौड़ा ॥ १४५ ॥

इवने रामनु ऎन्दु तिळिदु आ राक्षसनु विकृतवागि अट्टहास माडुत्ता, अत्यन्त कुपितनागि रणक्षेत्रदल्लि वानररन्नु अट्टुत्ता अवनॆडॆगॆ धाविसिदनु.॥145॥

पदच्छेदः

145. tataH = thereupon; raamaH = Rama; uvaacha = spoke; aapatantam kumbhakarNam = to the dashing Kumbhakarna; vaatoddhata megha kalpam = looking like a cloud driven by the wind; bhujanga raajottama bhoga baahum = whose arms looking like the coils of Vasuki (the king of serpents).

अनुवादः

Thereupon, Rama spoke to the dashing Kumbhakarna looking like a cloud driven by the wind, whose arms were like the coils of Vasuki (the king of serpents) and appearing like a mountain in the battle-field (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

दारयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम् ।
प्रहस्य विकृतं भीमं स मेघस्तनितोपमम् ॥ १४६ ॥
कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ।
नाहं विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च ।
न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णः समागतः ॥ १४७ ॥

महातेजस्वी कुम्भकर्ण समस्त वानरोंके हृदयको विदीर्ण-सा करता हुआ विकृत स्वरमें जोर-जोरसे हँसकर मेघ-गर्जनाके समान गम्भीर एवं भयंकर वाणीमें श्रीरघुनाथजीसे बोला—‘राम! मुझे विराध, कबन्ध और खर नहीं समझना चाहिये । मैं मारीच और वाली भी नहीं हूँ । यह कुम्भकर्ण तुमसे लड़ने आया है ॥ १४६-१४७ ॥

महातेजस्वी कुम्भकर्णनु समस्त वानरर हृदयगळ्नु सीळुत्ता विकृत स्वरदिन्द जोरागि अट्टहास माडि मेघगम्भीर हागू भयङ्करवाणियिन्द श्रीरामनल्लि हेळिदनु - रामा! नन्नन्नु विराध, कबन्ध, खरनॆन्दु तिळियबारदु. नानु मारीच, वालियू अल्ल. ई कुम्भकर्णनु निन्नॊडनॆ कादाडलु बन्दिरुवनु.॥146-147॥

पदच्छेदः

146. rakSodhipa = O leader of the demons; aagachchha = come on; maa = do not; viSaadam = regret; aham = I; avasthitaH = stand; pragR^ihiita chaapaH = wielding a bow; yaH tvamavehi = know me; raakSasavamshanaashanam = to be the annihilator of the demons’ race; bhavitaa = you will be; vichetaaH = dead; muhuurtaat = within a moment.

अनुवादः

“O leader of the demons! Come on. Do not regret. I sand, wielding a bow in my hand. Know me to be the annihilator of the race of demons. You will be dead within a moment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

147. viJNaaya = coming to know; ayam = that he; raamaH iti = was Rama; jahaasa = Kubhakarna laughed; vikR^ita svanam = in a rebellious tone; kruddhaH = he was enraged; abhyadhaavata = and ran up towards; hariin = the monkeys; vidraavayan = driving them away; raNe = in the battle-field.

अनुवादः

Coming to know that he was Rama, Kumbhakarna laughed in a rebellious tone and ran up enraged towards the monkeys, driving them away in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य मे मुद‍्गरं भीमं सर्वं कालायसं महत् ।
अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च पुरा मया ॥ १४८ ॥

दारयन्निव सर्वेषां हृदयानि वनौकसाम् । प्रहस्य विकृतं भीमम् स मेघस्वनितोपमम् ॥ ६-६७-१४८ कुम्भकर्णो महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ।

‘मेरे इस भयंकर एवं विशाल मुद‍्गरकी ओर देखो । यह सब-का-सब काले लोहेका बना हुआ है । मैंने पूर्वकालमें इसीके द्वारा समस्त देवताओं और दानवोंको परास्त किया है ॥ १४८ ॥

नन्न ई भयङ्कर विशाल मुद्गरवन्नु नोडु. इदु कप्पाद लोहदिन्द माडिदुदागिदॆ. इदरिन्दले नानु हिन्दॆ समस्त देवतॆगळन्नु, दानवरन्नु सोलिसिरुवॆनु.॥148॥

पदच्छेदः

148. saH kumbhakarNaH = that Kumbhakarna; mahaatejaH = of great splendour; daarayanniva = as though breaking asunder; hR^idayaani = the hearts; sarveSaam = of all; vanaukasaam = the monkeys; prahasya = laughing; vikR^itam = unnaturally; bhiimam = and awfully; meghastanitopamam = like the thunder of a cloud; abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words; raaghavam = to Rama.

अनुवादः

That Kumbhakarna of great splendour, as though bursting the hearts of all the monkeys, laughed unnaturally as also awfully and spoke the following words to Rama:

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकर्णनास इति मां नावज्ञातुं त्वमर्हसि ।
स्वल्पापि हि न मे पीडा कर्णनासाविनाशनात् ॥ १४९ ॥

नाहम्न् विराधो विज्ञेयो न कबन्धः खरो न च । न वाली न च मारीचः कुम्भकर्णोऽहमागतः ॥ ६-६७-१४९

‘मेरे नाक-कान नीचेसे कट गये हैं, ऐसा समझकर तुम्हें मेरी अवहेलना नहीं करनी चाहिये । इन दोनों अङ्गोंके नष्ट होनेसे मुझे थोड़ी-सी भी पीड़ा नहीं होती है ॥

नन्न मूगु-किविगळ तुदिगळु हरिदु होगिदॆ, ऎन्दु तिळिदु नीनु नन्नन्नु अवहेळन माडबेड. इवॆरडू नाशवाद्दरिन्द ननगॆ याव नोवू इल्ल.॥149॥

पदच्छेदः

149. aham = I; na viJNeyaH = am not to be considered; viraadhaH = as Viradha; na = now as; kabandhaH = Kabandha; na cha = nor as; kharaH = Khara; na vaalii = nor as Vali; na cha maariichaH = nor as Maricha; Kumbhakarna = It is Kumbhakarna; samaagataH = who arrived here.

अनुवादः

‘I am neither to be considered as Viradha nor Kabandha nor Khara nor Vali nor Maricha. It is Kumbhakarna who arrived here."

स्रोतः: valmikiramayan.net

दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यं गात्रेषु मेऽनघ ।
ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ १५० ॥

पश्य मे मुद्गरम् भीमम् सर्वकालायसं महत् । अनेन निर्जिता देवा दानवाश्च मया पुरा ॥ ६-६७-१५०

‘निष्पाप रघुनन्दन! तुम इक्ष्वाकुवंशके वीर पुरुष हो, अतः मेरे अङ्गोंपर अपना पराक्रम दिखाओ । तुम्हारे पौरुष एवं बल-विक्रमको देख लेनेके बाद ही मैं तुम्हें खाऊँगा’ ॥ १५० ॥

अनघ रघुनन्दन! नीनु इक्ष्वाकुवंशद वीर पुरुषनागिरुवॆ. आद्दरिन्द नन्न मेलॆ निन्न पराक्रमवन्नु तोरु. निन्न पौरुष, बल पराक्रमवन्नु नोडिये नानु निन्नन्नु तिन्दुबिडुवॆनु.॥150॥

पदच्छेदः

150. pashya = see; me mahat = my large; bhiimam = terrific; mudgaram = hammer; sarva kaalaayasam = completely made of iron; anena = by it; devaaH = celestials; daanavaashcha = and demons; nirjitaaH = were conquered; puraa = before.

अनुवादः

“See my large terrific hammer, completely made of iron. By it, the celestials and the demons were conquered by me before.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य
रामः सुपुङ्खान् विससर्ज बाणान् ।
तैराहतो वज्रसमप्रवेगै-
र्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः ॥ १५१ ॥

स कुम्भकर्णस्यवचो निशम्य
रामः सपुङ्खान्विससर्ज बाणान् ।
तैराहतो वज्रसमप्रवेगै-
र्न चुक्षुभे न व्यथते सुरारिः ॥

कुम्भकर्णकी यह बात सुनकर श्रीरामने उसके ऊपर सुन्दर पंखवाले बहुत-से बाण मारे । वज्रके समान वेगवाले उन बाणोंकी गहरी चोट खानेपर भी वह देवद्रोही राक्षस न तो क्षुब्ध हुआ और न व्यथित ही ॥

कुम्भकर्णन मातन्नु केळि श्रीरामनु अवन मेलॆ सुन्दर पङ्खगळुळ्ळ अनेक बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु. वज्रदन्तॆ वेगवुळ्ळ आ बाणगळ एटु तिन्दरू आ देवद्रोहि राक्षसनु व्यथितनागलिल्ल. क्षुब्दनू आगलिल्ल.॥151॥

पदच्छेदः

151. tvam = you; na arhasi = ought not; maam avaJNaatum = treat me with contempt; vikarNa naasaH it = as I am deprived of my ear and nose; me = to me; na piiDaa hi = there is no agony indeed; svalpa.api = even a little; karNa naasaa vinaashanaat = for having lost the ear and the nose.

अनुवादः

“You need not treat me with contempt, as I am deprived of my ear and nose. To me, there is no agony even indeed a little, for having lost the ear and the nose.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यैः सायकैः सालवरा निकृत्ता
वाली हतो वानरपुङ्गवश्च ।
ते कुम्भकर्णस्य तदा शरीरं
वज्रोपमा न व्यथयाम्प्रचक्रुः ॥ १५२ ॥

दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूल वीर्यम् गात्रेषु मे लघु । ततस्त्वां भक्षयिष्यामि दृष्टपौरुषविक्रमम् ॥ ६-६७-१५२

जिन बाणोंसे श्रेष्ठ सालवृक्ष काटे गये और वानरराज वालीका वध हुआ, वे ही वज्रोपम बाण उस समय कुम्भकर्णके शरीरको व्यथा न पहुँचा सके ॥ १५२ ॥

याव बाणगळु श्रेष्ठ तालवृक्षगळन्नु कत्तरिसिद्दवो, वानरराजा वालियन्नु वधिसिद्दवो, अवे वज्रोपम बाणगळु आग कुम्भकर्णन शरीरवन्नु नोयिसलिल्ल.॥152॥

पदच्छेदः

152. anagha = O faultless; ikSvaaku shaarduula = excellent man in Ikshvaku dynasty!; darshaya = show; viiryam = your prowess; me gaatreSu = on my limbs; dR^isTa pauruSa vikramam = after seeing your strength and prowess; bhakSayiSyaami = I will devour; tvaam = you.

अनुवादः

“O faultless excellent Rama born in Ikshavaku dynasty! Show your prowess on my limbs. After seeing your strength and prowess, I will be devouring you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वारिधारा इव सायकांस्तान्
पिबन् शरीरेण महेन्द्रशत्रुः ।
जघान रामस्य शरप्रवेगं
व्याविध्य तं मुद‍्गरमुग्रवेगम् ॥ १५३ ॥

स कुम्भकर्णस्य वचो निशम्य । रामः सुपुङ्खान्विससर्ज बाणान् । तैराहतो वज्रसमप्रवेगैर् । न चुक्षुभे न व्यथते सुराइः ॥ ६-६७-१५३

देवराज इन्द्रका शत्रु कुम्भकर्ण जलकी धाराके समान श्रीरामकी बाणवर्षाको अपने शरीरसे पीने लगा और भयंकर वेगशाली मुद‍्गरको चारों ओरसे घुमा-घुमाकर उनके बाणोंके महान् वेगको नष्ट करने लगा ॥

महेन्द्र शत्रु कुम्भकर्णनु जलधारॆयन्तिरुव श्रीरामन बाण वर्षवन्नु शरीरदिन्द कुडियतॊडगि, भयङ्कर वेगशालि मुद्गरवन्नु बीसुत्ता बाणगळ वेगवन्नु नाशगॊळिसिदनु.॥153॥

पदच्छेदः

153. nishamya = hearing; vachaH = the words; kumbhakarNasya = of Kumbhakarna; saH raamaH = that Rama; visasarja = released; baaNaan sapuN^khaan = plumed arrows; aahataH = (even after) struck; taiH = by them; vajra sama pravegaiH = whose speed was equal to a thunderbolt; suraariH = that demon; na chukSubhe = was neither shaken; na vyathate = nor afflicted.

अनुवादः

Hearing the words of Kumbhakarna, that Rama released plumed arrows. Even after struck by them, whose speed was equal to a thunderbolt, that demon was neither shaken nor afflicted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु रक्षः क्षतजानुलिप्तं
वित्रासनं देवमहाचमूनाम् ।
व्याविध्य तं मुद‍्गरमुग्रवेगं
विद्रावयामास चमूं हरीणाम् ॥ १५४ ॥

तदनन्तर वह राक्षस देवताओंकी विशाल सेनाको भयभीत करनेवाले और खूनसे लिपटे हुए उस उग्र वेगशाली मुुद‍्गरको घुमा-घुमाकर वानरोंकी वाहिनीको खदेड़ने लगा ॥ १५४ ॥

देवतॆगळ विशाल सैन्यवन्नु भयपडिसुव आ राक्षसनु रक्तदिन्द तोय्दु होगि वेगशाली मुद्गरवन्नु तिरुगिसुत्ता वानर सैन्यवन्नु हिन्दक्कट्टिदनु.॥154॥

पदच्छेदः

154. yaiH saayakaiH = by which arrows; saala varaaH = excellent Sala trees; nikR^ittaah = were chopped off; valii = and Vali; vaanara pungavaH = the foremost among monkeys; hataH = was killed; te = those arrows; tadaa = then; na vyathayaamprakruH = could not torment; kumbhakarNasya shariiram = Kumbhakarna’s body; vajropamam = which can be compared to a thunderbolt.

अनुवादः

Those arrows, which chopped off the Sala trees and killed Vali the foremost of monkeys, could not torment Kumbhakarna’s body which was like a thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वायव्यमादाय ततोऽपरास्त्रं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ।
समुद‍्गरं तेन जहार बाहुं
स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद ॥ १५५ ॥

वायुव्यमादाय ततोऽपरास्त्रं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ।
समुद्गरं तेन जहार बाहुं
स कृत्त बाहुस्तुमुलं ननाद ॥

यह देख भगवान् श्रीरामने वायव्य नामक दूसरे अस्त्रका संधान करके उसे कुम्भकर्णपर चलाया और उसके द्वारा उस निशाचरकी मुुद‍्गरसहित दाहिनी बाँह काट डाली । बाँह कट जानेपर वह राक्षस भयानक आवाजमें चीत्कार करने लगा ॥ १५५ ॥

इदन्नु नोडिद श्रीरामनु वायव्य ऎम्ब इन्नॊन्दु अस्त्रवन्नु सन्धानगैदु अदन्नु कुम्भकर्णन मेलॆ प्रयोगिसिदनु. इदरिन्द आ निशाचरन मुद्गरसहित बलतोळु तुण्डायितु. भुज तुण्डादाग आ राक्षसनु भयानकवागि चीत्करिसतॊडगिदनु.॥155॥

पदच्छेदः

155. piban = sucking; taan saayakaan = those arrows; shariireNa = with his body; vaaridhaaraaH iva = (as mountains would) suck up torrents of water; saH mahendra shatruH = that Kumbhakarna; vyavidhya = flourishing; mudgaram = his hammer; ugravegam = with terrible speed; jaghaana = hindered; shara pravegam = the tremendous speed of arrows; raamasya = of Rama.

अनुवादः

Sucking those arrows with his body, as mountains suck up torments of water, that Kumbhakarna, flourishing his hammer with terrible speed, hindered the tremendous speed of Rama’s arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य बाहुर्गिरिशृङ्गकल्पः
समुद‍्गरो राघवबाणकृत्तः ।
पपात तस्मिन् हरिराजसैन्ये
जघान तां वानरवाहिनीं च ॥ १५६ ॥

श्रीरघुनाथजीके बाणसे कटी हुई वह बाँह, जो पर्वतशिखरके समान जान पड़ती थी, मुद‍्गरके साथ ही वानरोंकी सेनामें गिरी । उसके नीचे दबकर कितने ही वानर-सैनिक अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे ॥ १५६ ॥

पर्वत शिखरदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्द आ बाहु श्रीरामन बाणदिन्द तुण्डागि मुद्गर सहित वानरर सैन्यदल्लि बित्तु. अदर कॆळगॆ ऎष्टो वानर सैनिकरु जज्जि सत्तु होदरु.॥156॥

पदच्छेदः

156. tataH = then; vyavidhya = flourishing; tam mudgaram = that hammer; kSatajaavaliptam = smeared with blood; ugravegam = in terrific speed; vitraasanam = which can frighten; devamahaa chamuunaam = the great army of celestials; rakSaH = that demon; vidraavayaamaasa = scared away; chamuun = the army; hariiNaam = of monkeys.

अनुवादः

Then, flourishing that hammer which was smeared with blood and which can frighten the great army of celestials, in terrific speed, that demon scared away the army of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते वानरा भग्नहतावशेषाः
पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः ।
प्रपीडिताङ्गा ददृशुः सुघोरं
नरेन्द्ररक्षोऽधिपसन्निपातम् ॥ १५७ ॥

वायव्यमादाय ततो वरास्त्रं । रामः प्रचिक्षेप निशाचराय । समुद्गरम् तेन जहार बाहुं । स कृत्तबाहुस्तुमुलं ननाद ॥ ६-६७-१५७

जो अङ्ग-भङ्ग होने या मरनेसे बचे, वे खिन्नचित्त हो किनारे जाकर खड़े हो गये । उनके शरीरमें बड़ी पीड़ा हो रही थी और वे चुपचाप महाराज श्रीराम और राक्षस कुम्भकर्णके घोर संग्रामको देखने लगे ॥ १५७ ॥

अङ्ग-भङ्ग अथवा साविनिन्द उळिद वानररु खिन्नरागि ऒन्दॆडॆ होगि निन्तरु. अवर शरीरगळु तुम्बा नोयुत्तिद्दु, अवरु सुम्मनॆ निन्तु महाराजा श्रीरामन मत्तु राक्षस कुम्भकर्णन सङ्ग्रामवन्नु नोडतॊडगिदरु.॥157॥

पदच्छेदः

157. tataH = thereupon; aadaaya = taking; mahaastram = a great weapon; vaayavyam = called Vayavya; raamaH = Rama; prachikSepa = hurled it; nishaacharaaya = on the demon; tena = by it; jahaara = he chopped off; baahum = Kumbhakarna’s arm; samudgaram = along with the hammer; saH = he; kR^itta baahuH = with his arm chopped off; nanaada = roared; tumulam = tumultuously.

अनुवादः

Thereupon, taking a great missile called Vayavya, Rama hurled it on the demon. By that weapon, he chopped off Kumbhakarna’s arm along with the hammer. With his arm chopped off, Kumbhakarna roared tumultuously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहु-
र्महासिकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः ।
उत्पाटयामास करेण वृक्षं
ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम् ॥ १५८ ॥

वायव्यास्त्रसे एक बाँह कट जानेपर कुम्भकर्ण शिखरहीन पर्वतके समान प्रतीत होने लगा । उसने एक ही हाथसे एक ताड़का वृक्ष उखाड़ लिया और उसे लेकर रणभूमिमें महाराज श्रीरामपर धावा किया ॥ १५८ ॥

वायव्यासदिन्द ऒन्दु तोळु तुण्डादाग कुम्भकर्णनु शिखरहीन पर्वतदन्तॆ कण्डु बरुत्तित्तु. अवनु ऒन्दे कैयिन्द ऒन्दु ताळॆमरवन्नु कित्तु, अदन्नॆत्तिकॊण्डु युद्धदल्लि महाराज श्रीरामन मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥158॥

पदच्छेदः

158. saH tasya baahuH = that arm of Kumbhakarna; girishR^iNgakalpaH = identical to a mountain-peak; raaghava baaNa kR^ittaH = chopped off by Rama’s arrow; papaata = fell; samudgaraH = along with the hammer; tasmin hariraaja sainye = on that army of Sugreeva; jaghaana = and killed; taam = that; harivaahiniim cha = army of monkeys.

अनुवादः

That Kumbhakarna’s arm, identical to a mountain-peak, which was chopped off by Rama’s arrow, fell along with the hammer on that army of Sugreeva and killed that regiment of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तस्य बाहुं सहतालवृक्षं
समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम् ।
ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जघान रामो
बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥ १५९ ॥

त तस्य बाहुं सहतालवृक्षं
समुद्यतं पन्नग भोगकल्पम् ।
ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जघान रामो
बाणेन जाम्बूनद चित्रितेन ॥

ते वानरा भग्नहतावशेषाः । पर्यन्तमाश्रित्य तदा विषण्णाः । प्रपिडिताङ्गा ददृशुः सुघोरं । नरेन्द्ररक्षोऽधिपसंनिपातम् ॥ ६-६७-१५९

तब श्रीरामने एक सुवर्णभूषित बाण निकालकर उसे ऐन्द्रास्त्रसे अभिमन्त्रित किया और उसके द्वारा सर्पके समान उठी हुई राक्षसकी दूसरी बाँहको भी वृक्षसहित काट गिराया ॥ १५९ ॥

आग श्रीरामनु ऒन्दु स्वर्णभूषित बाणवन्नॆत्तिकॊण्डु अदन्नु ऐन्द्रास्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसि, अदरिन्द सर्पदन्तॆ मेलक्कॆद्द राक्षसन इन्नॊन्दु बाहुवन्नु वृक्षसहित कत्तरिसि हाकिदनु.॥159॥

पदच्छेदः

159. te vaanaraaH = those monkeys; bhagnahataavasheSaaH = remaining after those left of the broken and the slain; tadaa = then; viSaNNaaH = were dejected; prapiiDitaaNgaaH = with their tormented limbs; aashritya = having recourse to; paryantam = sides; dadR^ishuH = and witnessed; sughoram = the highly terrific; narendra rakSodhipa samnipaatam = encounter between Rama and Kumbhakarna.

अनुवादः

Those monkeys who had escaped being broken and slain by that arm, though dejected with their tormented limbs and taking recourse to the sides, witnessed a highly terrific encounter between Rama and Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः
पपात भूमौ गिरिसन्निकाशः ।
विचेष्टमानो निजघान वृक्षान्
शैलान् शिलावानरराक्षसांश्च ॥ १६० ॥

स कुम्भकर्णस्य भुजो निकृत्तः
पपात भूमौ गिरिसन्निकाशः ।
विवेष्टमानो निजघान वृक्षान्
शैलान् शिलावानर राक्षसांश्च ॥

स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर् । र्महासिकृत्ताग्र इवाचलेन्द्रः । उत्पाटयामास करेण वृक्षं । ततोऽभिदुद्राव रणे नरेन्द्रम् ॥ ६-६७-१६०

कुम्भकर्णकी वह कटी हुई बाँह पर्वत-शिखरके समान पृथ्वीपर गिरी और छटपटाने लगी । उसने कितने ही वृक्षों, शैलशिखरों, शिलाओं, वानरों और राक्षसोंको भी कुचल डाला ॥ १६० ॥

कुम्भकर्णन तुण्डाद आ बाहु पर्वतशिखरदन्तॆ नॆलक्कॆ बिद्दु, अत्त-इत्त चलिसतॊडगितु. अदु ऎष्टो वृक्षगळन्नु, शैलशिखरगळन्नु, वानर-राक्षसरन्नु जज्जिहाकितु.॥160॥

पदच्छेदः

160. saH kumbhakarNaH = that Kumbhakarna; astranikR^ittabaahuH = having an arm chopped off by the arrow; achalendraH iva = like a mountain; kR^ittagraH = whose peak chopped off; mahaasinaaa = by a gigantic sword; vR^ikSam utpaaTayaamaasa = pulled up a tree by its roots; kareNa = with (his another remaining) arm; tataH = and then; abhidudraava = ran; narendram = towards Rama the lord of men; raNe = in (that) combat.

अनुवादः

Having an arm chopped off by the arrow like a mountain-peak chopped off by a gigantic sword, that Kumbhakarna with his another arm, pulled up a tree by its roots and then ran towards Rama the lord of men in that battle-front.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं छिन्नबाहुं समवेक्ष्य रामः
समापतन्तं सहसा नदन्तम् ।
द्वावर्धचन्द्रौ निशितौ प्रगृह्य
चिच्छेद पादौ युधि राक्षसस्य ॥ १६१ ॥

स तस्य बाहुम् सह सालवृक्षं । समुद्यतं पन्नगभोगकल्पम् । ऐन्द्रास्त्रयुक्तेन जहार रामो । बाणेन जाम्बूनदचित्रितेन ॥ ६-६७-१६१

उन दोनों भुजाओंके कट जानेपर वह राक्षस सहसा आर्तनाद करता हुआ श्रीरामपर टूट पड़ा । उसे आक्रमण करते देख श्रीरामने दो तीखे अर्धचन्द्राकार बाण लेकर उनके द्वारा युद्धस्थलमें उस राक्षसके दोनों पैर भी उड़ा दिये ॥ १६१ ॥

ऎरडू भुजगळु तुण्डागि आ राक्षसनु आर्तनाद माडुत्ता श्रीरामनन्नु आक्रमिसिदनु. अवनु आक्रमिसिदन्नु नोडि श्रीरामन ऎरडु तीक्ष्णवाद अर्ध चन्द्राकार बाणगळन्नॆत्तिकॊण्डु अवुगळिन्द रणरङ्गदल्लि आ राक्षसन ऎरडू कालुगळन्नु कत्तरिसिदनु.॥161॥

पदच्छेदः

161. baaNena = by his arrow; jaambuunada chitritena = which was made variegated by gold; aindraastrayuktena = and furnished with a mystic spell of Indra used for charming it saH raamaH = that Rama; jaghaana = struck; baahum = his arm; pannagabhogakalpam = appearing like the coil of a serpent; samudyatam sataalavR^ikSam = along with his uprooted palm-tree.

अनुवादः

By his arrow, which was made variegated by gold and furnished with a mystic spell of Indra used for charming it, Rama chopped off Kumbhakarna’s remaining arm, appearing like the coil of a serpent along with his uprooted palm-tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ तस्य पादौ प्रदिशो दिशश्च
गिरेर्गुहाश्चैव महार्णवं च ।
लङ्कां च सेनां कपिराक्षसानां
विनादयन्तौ विनिपेततुश्च ॥ १६२ ॥

तौ तस्य पादौ प्रदिशो दिशश्च
गिरेर्गुहाश्चैव महार्णवं च ।
लङ्का च सेनां कपिराक्षसानां
विनादयन्तौ विनिपेततुश्च ॥

उसके दोनों पैर दिशा-विदिशा, पर्वतकी कन्दरा, महासागर, लङ्कापुरी तथा वानरों और राक्षसोंकी सेनाओंको भी प्रतिध्वनित करते हुए पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ १६२ ॥

अवन ऎरडू कालुगळु, दशदिक्कुगळन्नु, पर्वतद कन्दरगळन्नु, महासागर, लङ्कॆयन्नु, वानरर, राक्षसर सैन्यगळन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता भूमिय मेलॆ बिद्दु होदुवु.॥162॥

पदच्छेदः

162. saH bhujaH kumbhakarNasya = that Kumbhakarna’s arm; girisamnikaashaH = which appeared like a hill; nikR^ittaaH = was chopped off; papaata = and fell down; bhuumau = on the ground; vicheSTamaanaaH = wallowing hither and thither; nijaghaana = it dashed with; vR^ikSaan = trees; shailaa = rocks; vaanararaakSasaamshcha = monkeys and demons.

अनुवादः

That Kumbhakarna’s arm, which appeared like a hill, was chopped off and fell down on the ground. Wallowing hither and thither, it dashed with trees, rocks, monkeys and demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निकृत्तबाहुर्विनिकृत्तपादो
विदार्य वक्त्रं वडवामुखाभम् ।
दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन्
राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे ॥ १६३ ॥

निकृत्त बाहुर्विनिकृत्तपादो
विदार्य वक्त्रं बडवामुखाभम् ।
दुद्राव रामं सहसाभिगर्जन्
राहुर्यथा चन्द्रमिवान्तरिक्षे ॥

दोनों बाँहों और पैरोंके कट जानेपर उसने वडवानलके समान अपने विकराल मुखको फैलाया और जैसे राहु आकाशमें चन्द्रमाको ग्रस लेता है, उसी प्रकार वह श्रीरामको ग्रसनेके लिये भयानक गर्जना करता हुआ सहसा उनके ऊपर टूट पड़ा ॥ १६३ ॥

ऎरडु भुजगळु, ऎरडू कालुगळु तुण्डागि अवनु वडवानलदन्तॆ तन्न विकराळ बायियन्नु अगलिसि राहुवु चन्द्रनन्नु नुङ्गुवन्तॆ श्रीरामनन्नु नुङ्गिहाकलु भयानक गर्जनॆ माडुत्ता अवनमेलॆ आक्रमिसिदनु.॥163॥

पदच्छेदः

163. samavekSya = seeing; tam = him; chhinna baahum = whose arms were chopped off; sahasaa = abruptly; nadantam = with a roar; samaapatantam = coming upon him; pragR^ihya = and taking; dvau = two; nishitau = sharp; ardhachandrau = arrows with a shape of a half-moon each; raamaH = Rama; chichheda = chopped off; paadau = the feet; raakSasya = of the demon.

अनुवादः

Seeing Kumbhakarna with his arms chopped off, abruptly with a roar, coming upon him and taking two sharp arrows with a shape of a half-moon each, Rama chopped off the feet of the demon in that battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपूरयत् तस्य मुखं शिताग्रै
रामः शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।
सम्पूर्णवक्त्रो न शशाक वक्तुं
चुकूज कृच्छ्रेण मुमूर्च्छ चापि ॥ १६४ ॥

तब श्रीरामचन्द्रजीने सुवर्णजटित पंखवाले अपने तीखे बाणोंसे उसका मुँह भर दिया । मुँह भर जानेपर वह बोलनेमें भी असमर्थ हो गया और बड़ी कठिनाईसे आर्तनाद करके मूर्च्छित हो गया ॥ १६४ ॥

आग श्रीरामचन्द्रनु सुवर्णजटित रॆक्कॆगळुळ्ळ तन्न बाणगळिन्द अवन बायियन्नु तुम्बिबिट्टनु. बायि मुच्चिद्दरिन्द अवनु मातनाडलू असमर्थनागि, बहळ कष्टदिन्द आर्तनाद माडुत्ता मूर्छितनादनु.॥164॥

पदच्छेदः

164. vinaadayantau = creating a resound; pradishaH = everywhere; dishashcha = in all directions; guhaashchaiva = even in caves; gireH = of hills; mahaarNavam cha = in the great ocean; laNKaamcha = in Lanka; senaam = as also in the army; kapiraakSasaanaam = of monkeys and demons; tau paadau tasya = those feet of Kumbhakarna; vinipetatushcha = fell down.

अनुवादः

Creating a resound everywhere in all directions, even in hill-caves, in the great ocean, in Lanka as also in the armies of monkeys and demons, Kumbhakarna’s feet fell down.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाददे सूर्यमरीचिकल्पं
स ब्रह्मदण्डान्तककालकल्पम् ।
अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं
रामः शरं मारुततुल्यवेगम् ॥ १६५ ॥
तं वज्रजाम्बूनदचारुपुङ्खं
प्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।
महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ॥ १६६ ॥

अथाददे सूर्यमरीचि कल्पं
स ब्रह्मदण्डान्तक कालकल्पम् ।
अरिष्टमैन्द्रं निशितं सुपुङ्खं
रामः शरं मारुत तुल्यवेगम् ॥ तं वज्रजाम्बूदचारुपुङ्खं
प्रदीप्त सूर्य ज्वलन प्रकाशम् ।
महेन्द्र वज्राशनि तुल्यवेगं
रामः प्रचिक्षेप निशाचराय ॥

इसके बाद भगवान् श्रीरामने ब्रह्मदण्ड तथा विनाशकारी कालके समान भयंकर एवं तीखा बाण, जो सूर्यकी किरणोंके समान उद्दीप्त, इन्द्रास्त्रसे अभिमन्त्रित, शत्रुनाशक, तेजस्वी सूर्य और प्रज्वलित अग्निके समान देदीप्यमान, हीरे और सुवर्णसे विभूषित सुन्दर पंखसे युक्त, वायु तथा इन्द्रके वज्र और अशनिके समान वेगशाली था, हाथमें लिया और उस निशाचरको लक्ष्य करके छोड़ दिया ॥ १६५-१६६ ॥

अनन्तर भगवान् श्रीरामनु ब्रह्मदण्ड हागू विनाशकारी कालदन्तह भयङ्कर हरितवाद सूर्यकिरणगळन्तॆ हॊळॆयुव, इन्द्रास्त्रदिन्द अभिमन्त्रित, शत्रुनाशक, तेजस्वी सूर्य मत्तु प्रज्वलित अग्नियन्तॆ देदीप्यमानवाद, वज्र मत्तु सुवर्णभूषित, सुन्दर रॆक्कॆगळुळ्ळ, वायु मत्तु इन्द्रन वज्रदन्तॆ, सिडिलिनन्तॆ वेगवुळ्ळ बाणवन्नु कैगॆत्तिकॊण्डु आ निराचरनिगॆ गुरियिट्टु प्रयोगिसिदनु.॥165-166॥

पदच्छेदः

165. vidaarya = widely opening; vaktram = his mouth; vaDavaamukhaabham = like the mouth of a submarine fire; abhigarjan = and roaring; nikR^ittabaahuH = Kumbhakarna; whose arms were chopped off; vinikR^itta paadaH = and whose feet were cut off; sahasaa = quickly; dudraava = ran; raamam = towards Rama; raahuryatha = like Rahu; the seizer-demon; chandramiva = going to seize the moon; antarikSe = in the sky.

अनुवादः

Widely opening his mouth like the mouth of a submarine fire and roaring, Kumbhakarna whose arms and feet were cut off, ran (with thighs) quickly towards Rama, like Rahu the seizer-demon going to seize the moon in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

166. raamaH = Rama; apuurayat = filled up; tasya mukham = (Kumbhakarna’s) mouth; shitaagraiH sharaiH = with sharp-pointed arrows; hema pinaddhapuNkhaiH = having shafts covered with gold; puurNa vaktraH = with his mouth full of arrows; na shashaaka = he was unable; vaktum = to speak; chukuuja = but moaned; kR^ichchheNa = with difficulty; mumuurchha chaapi = and even became unconscious.

अनुवादः

Rama filled up Kumbhakarna’s mouth with sharply pointed arrows, having shafts covered with gold. With his mouth full of arrows, Kumbhakarna was unable to speak. He moaned with difficulty and even became unconscious.

स्रोतः: valmikiramayan.net

That missile impelled by the rAghava’s arm,
illuminating the 10 quarters with its own blaze,
appearing like a flash of smokeless fire,
proceeded with energy equal to shakra’s thunderbolt

स सायको राघवबाहुचोदितो
दिशःस्वभासा दश सम्प्रकाशयन् ।
विधूमवैश्वानरभीमदर्शनो
जगाम शक्राशनिभीमविक्रमः ॥ १६७ ॥

श्रीरघुनाथजीकी भुजाओंसे प्रेरित होकर वह बाण अपनी प्रभासे दसों दिशाओंको प्रकाशित करता हुआ इन्द्रके वज्रकी भाँति भयंकर वेगसे चला । वह धूमरहित अग्निके समान भयानक दिखायी देता था ॥ १६७ ॥

श्रीरघुनाथन बाहुमुक्तवाद आ बाणवु तन्न प्रभॆयिन्द दशदिक्कुगळन्नु बॆळगुत्ता, इन्द्रन वज्रायुधदन्तॆ अत्यन्त वेगदिन्द हॊरटितु. अदु हॊगॆयिल्लद अग्नियन्तॆ भयानकवागि कण्डुबरुत्तित्तु.॥167॥

पदच्छेदः

167. atha = thereupon; saH raamaH = that Rama; aadade = got hold of; aindram sharam = an arrow spelled with a missile presided over by Indra the lord of celestials; suuryamariichikalpam = effulgent as sun’s rays; brahmadaN^Daantakakaala kalpam = resembling the rod of Brahma the lord of creation and the destructive Kala; the Time-spirit; ariSTam = a sign of approaching death; nishitam = sharp; supuNkham = with a good shaft; maaruta tulya vegam = and having its speed equal to the wind.

अनुवादः

Thereupon, that Rama got hold of an arrow spelled with a missile presided over by Indra the lord of celestials, effulgent as sun’s rays, resembling the rod of Brahma the lord of creation as also the destructive Kala, the Time-Spirit, and having its speed equal to the wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

He then cut down the head of the rakSha-lord resembling the peak of a great mountain with curved fangs and dangling handsome earrings, as purandara had formerly cut off vR^itra’s head

स तन्महापर्वतकूटसन्निभं
सुवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम् ।
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा
यथैव वृत्रस्य पुरा पुरन्दरः ॥ १६८ ॥

स तन्महापर्वतकूटसन्निभं
सवृत्तदंष्ट्रं चलचारुकुण्डलम् ।
चकर्त रक्षोऽधिपतेः शिरस्तदा
यथैव वृत्रस्य पुरा पुरन्दरः ॥

जैसे पूर्वकालमें देवराज इन्द्रने वृत्रासुरका मस्तक काट डाला था, उसी प्रकार उस बाणने राक्षसराज कुम्भकर्णके महान् पर्वतशिखरके समान ऊँचे, सुन्दर गोलाकार दाढ़ोंसे युक्त तथा हिलते हुए मनोहर कुण्डलोंसे अलंकृत मस्तकको धड़से अलग कर दिया ॥ १६८ ॥

हिन्दॆ देवेन्द्रनु वृत्रासुरन मस्तकवन्नु कत्तरिसिदन्तॆये आ बाणवु राक्षसराज कुम्भकर्णन महापर्वत शिखरदन्तॆ ऎत्तरवाद, दुण्डागिद्द, ओलाडुत्तिरुव कुण्डलगळिन्द अलङ्कृतवाद मस्तकवन्नु देहदिन्द बेर्पडिसितु.॥168॥

पदच्छेदः

168. raamaH = Rama; prachikSepa = discharged; nishaacharaaya = against the demon; tam = that arrow; vajra jaambhuunadachaaru puN^kham = whose shaft was inlaid with diamonds and gold; pradiiptasuuryajvalana prakaasham = which was shining as the dazzling sun and fire set ablaze; mahendra vajraashanitulyavegam = and which vied with the speed of Indra’s thunderbolt.

अनुवादः

Rama discharged against the demon, that arrow, whose shaft was inlaid with diamonds and gold, which was shining as the dazzling sun and fire set ablaze, and which vied with the speed of Indra’s thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णशिरो भाति कुण्डलालङ्कृतं महत् ।
आदित्येऽभ्युदिते रात्रौ मध्यस्थ इव चन्द्रमाः ॥ १६९ ॥

स सायको राघवबाहुचोदितो । दिशः स्वभासा दश सम्प्रकाशयन् । विधूमवैश्वानरदीप्तदर्शनो । जगाम शक्राशनितुल्यविक्रमः ॥ ६-६७-१६९

कुम्भकर्णका वह कुण्डलोंसे अलंकृत विशाल मस्तक प्रातःकाल सूर्योदय होनेपर आकाशके मध्यमें विराजमान चन्द्रमाकी भाँति निस्तेज प्रतीत होता था ॥ १६९ ॥

कुम्भकर्णन कुण्डलगळिन्द अलङ्कृत विशालमस्तकवु प्रातःकाल सूर्योदय वादाग आकाशद मध्यदल्लि इरुव चन्द्रनन्तॆ निस्तेजवायितु.॥169॥

पदच्छेदः

169. saH saayakaH = that arrow; raaghava baahu choditaH = propelled by Rama’s arm; vidhuuma vaishvaanara bhiimadashanaH = with a terrific aspect like the smokeless fire; shakraashanibhiima vikramaH = having a formidable energy Indra’s thunderbolt; samprakaashayan = and illuminating dasha = the ten; dishaH = quarters; svabhaasaa = with its own splendour; jagaam = proceeded (forward).

अनुवादः

That arrow, propelled by Rama’s arm, with a terrific aspect like the smokeless fire, having a formidable energy of Indra’s thunderbolt and illuminating the ten quarters with its own splendour, proceeded forward.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् रामबाणाभिहतं पपात
रक्षःशिरः पर्वतसन्निकाशम् ।
बभञ्ज चर्यागृहगोपुराणि
प्राकारमुच्चं तमपातयच्च ॥ १७० ॥

श्रीरामके बाणोंसे कटा हुआ राक्षसका वह पर्वताकार मस्तक लङ्कामें जा गिरा । उसने अपने धक्केसे सड़कके आस-पासके कितने ही मकानों, दरवाजों और ऊँचे परकोटेको भी धराशायी कर दिया ॥ १७० ॥

श्रीरामन बाणगळिन्द तुण्डाद राक्षसन आ पर्वताकार मस्तकवु लङ्कॆयल्लि होगि बित्तु. अदर ढिक्कियिन्द बीदिय इक्कॆलगळल्लिद्द ऎष्टो मनॆगळु, ऎत्तरवाद प्राकारगळु नॆलसमवादुवु.॥170॥

पदच्छेदः

170. saH = that Rama; chakarta = slashed; rakSodhipateH shiraH = Kumbhakarna’s head; mahaaparvata kuuTa samnibham = which was looking like a huge mountain-peak; suvR^itta damSTram = having well-rounded tusks; chalachaarukuN^Dalam = and with charming and quivering ear-rings; yathaiva = as like; puramdaraH = Indra the destroyer of strong-holds; puraa = in the past (chopped off); vR^ittasya = the head of Vritra; the demon of darkness and drought.

अनुवादः

That Rama slashed Kumbhakarna’s head, which was looking like a huge mountain-peak, having well-rounded tusks and with charming and quivering ear-rings, as like Indra the destroyer of strong-holds, in the past, chopped off the head of Vritra, the demon of darkness and drought.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्चातिकायं हिमवत् प्रकाशं
रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात ।
ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजङ्गमान्
ममर्द भूमिं च तथा विवेश ॥ १७१ ॥

तच्चातिकायं हिमवत्प्रकाशं
रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात ।
ग्राहान् परान् मीनवरान् भुजङ्गमान्
ममर्द भूमिं च तदा विवेश ॥

इसी प्रकार उस राक्षसका विशाल धड़ भी, जो हिमालयके समान जान पड़ता था, तत्काल समुद्रके जलमें गिर पड़ा और बड़े-बड़े ग्राहों, मत्स्यों तथा साँपोंको पीसता हुआ पृथ्वीके भीतर समा गया ॥ १७१ ॥

हागॆये हिमालयदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्द राक्षसन विशालदेहवु समुद्रद नीरिनल्लि बिद्दु, दॊड्ड दॊड्ड मॊसळॆ, मीनु, हावु गळन्नु मर्दिसुत्ता भूमियॊळगॆ सेरिकॊण्डितु.॥171॥

पदच्छेदः

171. mahat kumbhakarNashiraH = the large Kumbhakarna’s head; kuN^Dala kR^itam = adorned with ear-rings; bhaati = shone; chandramaaH iva = like the moon; madhyasthaH = being in the middle; aaditye = when the constellation Punarvasu (presided over by Aditi; the mother of gods and consisting of twin-starts); udite = has risen; raatrau = at the night.

अनुवादः

The large Kumbhakarna’s head, adorned with ear-rings, shone like the moon being in the middle, when the constellation, Punarvasu (presided over by Aditi the mother of gods and consisting of twin-stars) has risen at the night.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् हते ब्राह्मणदेवशत्रौ
महाबले संयति कुम्भकर्णे ।
चचाल भूर्भूमिधराश्च सर्वे
हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः ॥ १७२ ॥

ब्राह्मणों और देवताओंके शत्रु महाबली कुम्भकर्णके युद्धमें मारे जानेपर पृथ्वी डोलने लगी, पर्वत हिलने लगे और सम्पूर्ण देवता हर्षसे भरकर तुमुल नाद करने लगे ॥

ब्राह्मणर मत्तु देवतॆगळ शत्रु महाबलि कुम्भकर्णनु युद्धदल्लि मडिदुहोदाग भूमियु तूगाडितु, पर्वतगळु नडुगतॊडगिदवु; समस्त देवतॆगळु हर्षतुम्बि तुमुल नाद माडिदरु.॥172॥

पदच्छेदः

172. tat = that; rakSaH shiraH = demon’s head; parvata samnikaasham = equal in size to a mountain; raamabaaNaabhihatam = struck by Rama’s arrow; papaata = fell down; babhaN^ja = (It) broke; charyaagR^ihagopuraaNi = the buildings on the king’s high-way and their gates; aapaatayashcha = and threw down; tam = that; uchcham = high; praakaaram = rampart.

अनुवादः

That demon’s head, equal in size to a mountain, struck by Rama’s arrow, fell down. It broke the buildings on the king’s high-way and their gates as also threw down that high rampart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु देवर्षिमहर्षिपन्नगाः
सुराश्च भूतानि सुपर्णगुह्यकाः ।
सयक्षगन्धर्वगणा नभोगताः
प्रहर्षिता रामपराक्रमेण ॥ १७३ ॥

तच्चातिकायं हिमवत्प्रकाशं । रक्षस्तदा तोयनिधौ पपात । ग्राहान् परान् मीनचयान्भुजंगमान् । ममर्द भूमिम् च तथा विवेश ॥ ६-६७-१७३

उस समय आकाशमें खड़े हुए देवर्षि, महर्षि, सर्प, देवता, भूतगण, गरुड़, गुह्यक, यक्ष और गन्धर्वगण श्रीरामका पराक्रम देखकर बहुत प्रसन्न हुए ॥ १७३ ॥

आग आगसदल्लि निन्तिद्द देवर्षि, महर्षि, सर्प, देवता, भूतगण, गरुड, गुह्यक, यक्ष, गन्धर्वरु श्रीरामन पराक्रम नोडि बहळ सन्तोषगॊण्डरु.॥173॥

पदच्छेदः

173. tadaa = then; tat = that; atikaayam = colossal bodied; rakSaH = demon; mahatprakaasham = with a great splendour; papaata = fell; toya nidhau = into the sea; mamarda = (it) crushed; paraan = the principal; graahaan = alligators; miinavaraan = beautiful fishes; bhujangamaan = and snakes; tathaa = and; vivesha = entered; bhuumim = (the bowels) of the earth.

अनुवादः

Then, that colossal demon of a great splendour fell into the sea. It crushed the principal alligators, beautiful fishes as also snakes and entered the bowels of the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु ते तस्य वधेन भूरिणा
मनस्विनो नैर्ऋतराजबान्धवाः ।
विनेदुरुच्चैर्व्यथिता रघूत्तमं
हरिं समीक्ष्यैव यथा मतङ्गजाः ॥ १७४ ॥

तस्मिर्हते ब्राह्मणदेवशत्रौ । महाबले सम्यति कुम्भकर्णे । चचाल भूर्भूमिधराश् च सर्वे । हर्षाच्च देवास्तुमुलं प्रणेदुः ॥ ६-६७-१७४

कुम्भकर्णके महान् वधसे राक्षसराज रावणके मनस्वी बन्धुओंको बड़ा दुःख हुआ । वे रघुकुलतिलक श्रीरामकी ओर देखकर उसी तरह उच्च स्वरसे रोने-कल्पने लगे, जैसे सिंहपर दृष्टि पड़ते ही मतवाले हाथी चीत्कार कर उठते हैं ॥ १७४ ॥

कुम्भकर्णन वधॆयिन्द राक्षसराज रावणन बन्धुगळिगॆ बहळ दुःखवायितु. अवरु रघुकुलतिलक श्रीरामन कडॆगॆ नोडुत्ता, सिंहवन्नु कण्ड आनॆयु घीळिडुवन्तॆये गट्टियागि अळतॊडगिदरु.॥174॥

पदच्छेदः

174. tasmin = (While) that; mahaabale = mighty; kumbhakarNe = Kumbhakarna; braahmaNa devashatrau = the enemy of brahmanas and celestials; hate = was killed; samyati = in battle; bhuuH = the earth; chchaala = shook; sarve = all; bhuumidharaashcha = the mountains too; (shook); devaaH cha = even the celestials; tumulam vineduH = raised tumultuous roar; harSaat = with joy.

अनुवादः

While that mighty Kumbhakarna, the enemy of brahmanas and celestials was killed in battle, the earth and mountains shook. Even the celestials raised a tumultuous roar with joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स देवलोकस्य तमो निहत्य
सूर्यो यथा राहुमुखाद् विमुक्तः ।
तथा व्यभासीद्धरिसैन्यमध्ये
निहत्य रामो युधि कुम्भकर्णम् ॥ १७५ ॥

देवसमूहको दुःख देनेवाले कुम्भकर्णका युद्धमें वध करके वानर-सेनाके बीचमें खड़े हुए भगवान् श्रीराम अन्धकारका नाश करके राहुके मुखसे छूटे हुए सूर्यदेवके समान प्रकाशित हो रहे थे ॥ १७५ ॥

देवता समूहक्कॆ दुःख कॊडुव कुम्भकर्णनन्नु युद्धदल्लि वधिसि, वानरर सैन्यद नडुवॆ निन्तिद्द भगवान् श्रीरामनु राहुविन बायियिन्द बिडुगडॆ हॊन्दिद सूर्यनन्तॆ अन्धकारवन्नु नाशमाडि प्रकाशिसुत्तिद्दनु.॥175॥

पदच्छेदः

175. tataH = then; devarSimaharSipannagaaH = saints of the celestials class great sages; serpents; suraashcha = gods; chuutaani = genii; suparNaguhyakaaH = Suparnas (a class of bird-like beings of a semi-divine character); Guhyakas (another class of demi-gods); sayakSagandharva gaNaaH = including troops of Yakshas and Gandharvas (celestial musicians); nabhogataaH = standing in the sky; samtoSitaa = were rejoiced; raamaparaakrameNa = at Rama’s prowess.

अनुवादः

Then, saints of the celestial class, great sages*, serpents, gods, genii, Suparnas (a class of bird-like beings of a semi-divine character), Guhyakas (another class of demi-gods), including troops of Yakshas and Gandharvas (celestial musicians) standing in the sky, were rejoiced at Rama’s prowess.

टिप्पनी

• Ten Maharshis were created by Manu svayambhuva viz. Marichi, Atri, Angiras, Pracetas, Vasishta, Bhrign, Narada. Some add Daksha, Dharma, Gantama, Kanva, Valmiki, Vyasa, Manu, Vibhandaka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहर्षमीयुर्बहवश्च वानराः
प्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।
अपूजयन् राघवमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले नृपात्मजम् ॥ १७६ ॥

प्रहर्षमीयुर्बहवस्तु वानराः
प्रबुद्धपद्म प्रतिमैरिवाननैः ।
अपूजयन्राघवमिष्टभागिनं
हते रिपौ भीमबले दुरात्मजम् ॥

ततस्तु ते तस्य वधेन भूरिणा । मनस्विनो नैरृतराजबान्धवाः । विनेदुरुच्छैर्व्यथिता रघूत्तमम् । हरिं समीक्ष्यैव यथा मतङ्गजाः ॥ ६-६७-१७६

भयानक बलशाली शत्रुके मारे जानेसे बहुसंख्यक वानरोंको बड़ी प्रसन्नता हुई । उनके मुख विकसित कमलकी भाँति हर्षोल्लाससे खिल उठे तथा उन्होंने सफलमनोरथ हुए राजकुमार भगवान् श्रीरामकी भूरि-भूरि प्रशंसा की ॥ १७६ ॥

भयानक बलशाली शत्रुविन संहारदिन्द असङ्ख्य वानररिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवर मुखगळु अरळिद कमलदन्तॆ हर्षोल्लासदिन्द अरळिदवु. अवरु सलमनोरथनाद राजकुमार भगवान् श्रीरामनन्नु भूरि-भूरियागि प्रशंसिसिदरु.॥176॥

पदच्छेदः

176. tataH = thereupon; samiikSyaiva = at the mere sight; raghuuttamam = of Rama; nairR^itaraaja baandhavaaH = Ravana’s relatives; vyathitaaH = were perturbed; vadhena = by killing; tasya = of Ravana; bhuuriNaa manasvinaH = of great intelligence; vineduH = and roared; uchchaiH = loudly; mataN^gajaaH yathaa = as elephants (at the sight); harim = of a lion.

अनुवादः

Thereupon, at the mere sight of Rama, Ravana’s relatives were perturbed at the killing of Ravana of great intelligence and loudly roared, as elephants roar at the sight of a lion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कुम्भकर्णं सुरसैन्यमर्दनं
महत्सु युद्धेषु कदाचनाजितम् ।
ननन्द हत्वा भरताग्रजो रणे
महासुरं वृत्रमिवामराधिपः ॥ १७७ ॥

स देवलोकस्य तमो निहत्य । सूर्यो यथा राहुमुखाद्विमुक्तः । तथा व्यभासीद्धरिसैन्यमध्ये । निहत्य रामो यधि कुम्भकर्णम् ॥ ६-६७-१७७

जो बड़े-बड़े युद्धोंमें कभी पराजित नहीं हुआ था तथा देवताओंकी सेनाको भी कुचल डालनेवाला था, उस महान् राक्षस कुम्भकर्णको रणभूमिमें मारकर रघुनाथजीको वैसी ही प्रसन्नता हुई जैसी वृत्रासुरका वध करके देवराज इन्द्रको हुई थी ॥ १७७ ॥

दॊड्ड दॊड्ड युद्धगळल्लि सोलद देवतॆगळ सैन्यवन्नु मर्धिसुव आ महाराक्षस कुम्भकर्णनन्नु वधिसिदाग, वृत्रासुरनन्नु वधिसि देवेन्द्रनिगॆ आद सन्तोष दन्तॆ रघुनाथनु आनन्द तुन्दिलनादनु.॥177॥

पदच्छेदः

177. nihatya = having destroyed; kumbhakarNa = Kumbhakarna; yudhi = in battle; sa raamaH = that Rama; vyabhasiit = shone; hari sainya madhye = in the midst of the army of monkeys; yathaa tathaa = in the same way as; suuryaH = the sun; devalokasya = (shines) in the midst of the celestial world; nihatya = having destroyed; tamaH = darkness; vimuktaH = after having delivered from; raahumukhaat = the mouth of Rahu.

अनुवादः

Having destroyed Kumbhakarna in battle, that Rama shone in the midst of the army of monkeys, in the same way as the sun shines in the midst of the celestial world, having destroyed darkness, duly getting delivered from the mouth of Rahu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तषष्टितमः सर्गः ॥ ६७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सरसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि अरवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥67॥