०६६ अङ्गदेन युद्धार्थं कपिप्रोत्साहः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Seeing Kumbhakarna coming with his colossal body and emitting a tremendous roar, the monkeys scare away. Angada reassures the monkeys, who then return to the battle field to resume fight. When the monkeys start attacking Kumbhakarna, the latter crushes some monkeys with rage. Then again, the monkeys get frightened and run away in different directions. Angada then restores the monkeys to confidence once more and all the monkeys stand awaiting the command of Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

66. कुम्भकर्णके भयसे भागे हुए वानरोंका अङ्गदद्वारा प्रोत्साहन और आवाहन, कुम्भकर्णद्वारा वानरोंका संहार, पुनः वानर-सेनाका पलायन और अङ्गदका उसे समझा-बुझाकर लौटाना

स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान् ।
निर्ययौ नगरात् तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः ॥ १ ॥

स लङ्घायित्वा प्राकारम् गिरिकूटोपमो महान् । निर्ययौ निगरात्तूत्णम् कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-६६-१

महाबली कुम्भकर्ण पर्वत-शिखरके समान ऊँचा और विशालकाय था । वह परकोटा लाँघकर बड़ी तेजीके साथ नगरसे बाहर निकला ॥ १ ॥

महापर्वत शिखरदन्तॆ ऎत्तरनाद कुम्भकर्णनु लङ्कॆय प्राकारवन्नु दाटिये वेगवागि हॊरटनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH mahaabalaH = that mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; mahaan = with a colossal body; girikuuTopamaH = resembling the peak of a mountain; laN^ghayitvaa = crossing; praakaaram = the rampart; tuurNam = quickly; niryayau = sallied forth; nagaraat = from the city.

अनुवादः

That mighty Kumbhakarna, with his colossal body resembling the peak of a mountain, having crossed the rampart, sallied forth from the city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ननाद च महानादं समुद्रमभिनादयन् ।
विजयन्निव निर्घातान् विधमन्निव पर्वतान् ॥ २ ॥

ननाद च महानादं समुद्रमभिनादयन् ।
जनयन्निव निर्घातान्विधमन्निव पर्वतान् ॥

बाहर आकर पर्वतोंको कँपाता और समुद्रको गुँजाता हुआ-सा वह उच्चस्वरसे गम्भीर नाद करने लगा । उसकी वह गर्जना बिजलीकी कड़कको भी मात कर रही थी ॥

लङ्कॆयिन्द हॊरगॆ बन्द कुम्भकर्णनु सिडिलन्ने मीरिसुवनो ऎम्बन्तॆ, पर्वतगळन्नु नडुगिसुत्ता, समुद्रदल्लू प्रतिध्वनिसुवन्तॆ गम्भीरवागि गट्टियागि गर्जिसिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. nanaada = (Kumbhakarna) emitted a roar; abhinaadayan samudram = making the sea to reverberate; parvataan vidhaman iva = causing the mountains to quake; vijayanniva nirghaataan = and drowning the thunder-claps; as it were.

अनुवादः

Kumbhakarna emitted a roar, making the sea to reverberate, causing the mountains to quake and drowning the thunder-claps, as it were.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन वा ।
प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥ ३ ॥

तमवध्यं मघवता यमेन वरुणेन च । प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-६६-३

इन्द्र, यम अथवा वरुणके द्वारा भी उसका वध होना असम्भव था । उस भयानक नेत्रवाले निशाचरको आते देख सभी वानर भाग खड़े हुए ॥ ३ ॥

वरुण, इन्द्र, यमरिन्दलू अवध्यनाद भयङ्कर कण्णु गळुळ्ळ निशाचरनु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि वानर रॆल्लरू पलायन माडिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. prekSya = seeing; tam = that demon; bhiimaakSam = of terrific eyes; avadhyam = who could not be destroyed; maghavataa = by Indra; the lord of celestials; yamena = or by Yama the lord of death; varuNena = or by Varuna the lord of death; vaanaraaH = the monkeys; vipradudruvuH = ran away.

अनुवादः

Seeing that demons of terrific eyes who could not be destroyed either by Indra the lord of celestials or by Yama the lord of death or by Varuna the god of water, the monkeys ran away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तांस्तु विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा राजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ॥ ४ ॥

तांस्तु विद्रवतो दृष्ट्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् । नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ॥ ६-६६-४

उन सबको भागते देख राजकुमार अङ्गदने नल, नील, गवाक्ष और महाबली कुमुदको सम्बोधित करके कहा— ॥ ४ ॥

वानररॆल्लरू ओडुत्तिरुवुदन्नु नोडि राजकुमार अङ्गदनु नल, नील, गवाक्ष महाबलि कुमुद इवरन्नु सम्बोधिसुत्ता हेळुत्तानॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. dR^iSTvaa = seeing; taan = them; vipradrutaan = running away; angadaH = Angada; raajaputraH = the prince; abraviit = spoke to; nalam = Nala; neelam = Neela; gavaakSam cha = Gavaksha; mahaabalam = the mighty; kumudam = Kumuda; (as follows):

अनुवादः

Seeing them running away, Angada the prince spoke to Nala, Neela, Gavaksha and the mighty Kumuda as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मनस्तानि विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च ।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥ ५ ॥

आत्मनस्तानि विस्मत्य वीर्याण्यभिजनानि च ।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥

आत्मानमत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च । क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ॥ ६-६६-५

‘वानर वीरो! अपने उत्तम कुलों और उन अलौकिक पराक्रमोंको भुलाकर साधारण बंदरोंकी भाँति भयभीत हो तुम कहाँ भागे जा रहे हो? ॥ ५ ॥

वानर वीरने! निम्म उत्तम कुलवन्नु, अलौकिक पराक्रमवन्नु मरॆतु साधारण कपिगळन्तॆ एकॆ ओडिहोगुत्तिरुविरि.॥5॥

पदच्छेदः

5. vismR^itya = forgetting; aatmanaH = your own; taani = those; viiryaani = dignities; abhijanaanicha = and nobilities of bhaja trastaaH = and trembling with fear; praakR^itaaH harayaH yatha = like common monkeys; kva = where; gachchhata = do you go?.

अनुवादः

“Where do you go, forgetting your own dignities as also nobilities of birth and trembling with fear like common monkeys?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ।
नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिका ॥ ६ ॥

साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ । नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं विभीषिकाः ॥ ६-६६-६

‘सौम्य स्वभाववाले बहादुरो! अच्छा होगा कि तुम लौट आओ । क्यों जान बचानेके फेरमें पड़े हो? यह राक्षस हमारे साथ युद्ध करनेकी शक्ति नहीं रखता । यह तो इसकी बड़ी भारी विभीषिका है—इसने मायासे विशाल रूप धारण करके तुम्हें डरानेके लिये व्यर्थ घटाटोप फैला रखा है ॥ ६ ॥

सौम्यरे! नीवु ऎल्लरू हिन्दिरुगिरि. प्राण गळन्नु रक्षिसिकॊळ्ळलु ओडुत्तिरुविरा? ई राक्षसनु नम्मॊडनॆ युद्धमाडलु समर्थनल्ल. इवनु मायॆयन्नाश्रयिसि नम्मन्नु भयपडिसलु विशाल रूपवन्नु धरिसि बॆदरु बॊम्बॆयन्तॆ इद्दानॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. saumyaaH = O auspicious monkeys!; nivartadhvam = return; saadhu = well; kim = why; parirakSatha = do you completely guard; praaNaan = your lives?; rakSaH = (This) demons; naalam = is not competent; yuddhaaya = for a combat; iyam = this; mahatii = is a great; vibhiiSikaa = object of terror (toy).

अनुवादः

“O auspicious monkeys! Please return! Why do you so fully guard your lives? This demon is not competent for a combat. He is merely a great toy of terror.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां विभीषिकाम् ।
विक्रमाद् विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ॥ ७ ॥

‘अपने सामने उठी हुई राक्षसोंकी इस बड़ी भारी विभीषिकाको हम अपने पराक्रमसे नष्ट कर देंगे । अतः वानरवीरो! लौट आओ’ ॥ ७ ॥

नम्म ऎदुरिगॆ निन्तिरुव राक्षसर ई भारी बॆदरुबॊम्बॆयन्नु नावु नम्म पराक्रमदिन्द नाशमाडि बिडुवॆवु. वानर वीररे मरळि बन्नि.॥7॥

पदच्छेदः

7. plavaN^gamaaH = O monkeys!; vikramaat = by our prowess; vidhamiSyaamaH = we shall destroy; enaam mahatiim vibhiiSikaam = this giant toy; utthitaam = produced; raakSasaanaam = by demons; nivartadhvam = come back.

अनुवादः

“O monkeys! By our prowess, we shall destroy this giant toy produced by demons. Come back!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृच्छ्रेण तु समाश्वस्य सङ्गम्य च ततस्ततः ।
वृक्षान् गृहीत्वा हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरे ॥ ८ ॥

कृच्छ्रेण तु समाश्वास्य सङ्गम्य च ततस्ततः । वृक्षाद्रिहस्ता हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरम् ॥ ६-६६-८

तब वानरोंने बड़ी कठिनाईसे धैर्य धारण किया और जहाँ-तहाँसे एकत्र हो हाथोंमें वृक्ष लेकर वे रणभूमिकी ओर चले ॥ ८ ॥

आग वानररु बहळ कष्टदिन्द धैर्यधरिसि ऎल्लॆडॆगळिन्द ऒन्दागि कैगळल्लि वृक्षगळन्नॆत्तिकॊण्डु रणभूमिय कडॆगॆ हॊरटरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. samaashvasya = reconciling themselves; kR^ichchhreNa = with difficulty; harayaH = the monkeys; samgamya = assembled together at a place; tatstataH = from all sides; gR^ihiitvaa = and snatching; vR^ikSaan = the trees; sampratasthuH = and proceeded towards; raNaajiram = the battle field.

अनुवादः

Reconciling themselves with some difficulty, the monkeys, from all sides, assembled together at a place and snatching some trees, the monkeys for their part, towards the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते निवर्त्य तु संरब्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः ।
निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः ॥ ९ ॥
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलाः ।
पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ॥ १० ॥

ते निवृर्त्य तु संरब्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः ।
निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः ॥ प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलः ।
पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ॥

लौटनेपर वे महाबली वानर मतवाले हाथियोंकी भाँति अत्यन्त क्रोध और रोषसे भर गये और कुम्भकर्णके ऊपर ऊँचे-ऊँचे पर्वतीय-शिखरों, शिलाओं तथा खिले हुए वृक्षोंसे प्रहार करने लगे । उनकी मार खाकर भी कुम्भकर्ण विचलित नहीं होता था ॥ ९-१० ॥

मरळि बन्द आ महाबलि वानरु मत्तगजरन्तॆ अत्यन्त क्रोध मत्तु रोषगॊण्डु, कुम्भकर्णन मेलॆ ऎत्तरवाद पर्वत शिखरगळिन्द, शिलॆगळिन्द, पुष्पितवाद वृक्षगळिन्द प्रहरिसतॊडगिदरु. अवर एटु तिन्दरू कुम्भ कर्णनु विचलितनागलिल्ल.॥9-10॥

पदच्छेदः

9. te = those; vanaukasaH = monkeys; samadaaH = kuNjaraaH iva = like elephants in rut; nivR^itya = having come back; samrabdhaaH = hurriedly; nirjaghnuH = assaulted; kumbhakarNam = Kumbhakarna; paramakruddhaaH = very much enraged.

अनुवादः

Like elephants in rut, those monkeys, having came back, hurriedly hit Kumbhakarna, very much enraged as they were.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10. mahaabalaH = the mighty Kumbhakarna hanyamaanaH = (though) assaulted; praamshubhiH girishR^iN^gaishcha = with lofty mountain-tops; shilaabhishcha = rocks; puSpitaagraiH paadapaiH = and trees having blossoms at their ends; na kampate = was unshaken.

अनुवादः

The mighty Kumbhakarna, though assaulted with lofty mountain-tops, rocks and trees with blossoms at their ends, stood unshaken.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते बहवः शिलाः ।
पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ॥ ११ ॥

तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते शतशः शिलाः । पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ॥ ६-६६-११

उसके अङ्गोंपर गिरी हुई बहुतेरी शिलाएँ चूर-चूर हो जाती थीं और वे खिले हुए वृक्ष भी उसके शरीरसे टकराते ही टूक-टूक होकर पृथ्वीपर गिर पड़ते थे ॥ ११ ॥

अवन शरीरक्कॆ तगुलिद बहळष्टु शिलॆगळु पुडिपुडियागुत्तिद्दवु. हूवरळिद मरगळू कूड शरीरक्कॆ ढिक्किहॊडॆदु चूरु चूरु आगि बिडुत्तिद्दरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. bahavaH shilaaH = many rocks; patitaaH = fallen; tasya gaatreSu = on his limbs; bhidyante = got burst into pieces; paadapaaH = the trees; puSpitaagraah = with blossoms at their ends; bhagnaaH = were broken; petuH = fell; mahiitale = on the ground.

अनुवादः

Many rocks, fallen on his limbs, got burst into pieces. The trees, with blossoms at their ends, were broken and fell shattered on the floor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽपि सैन्यानि सङ्क्रुद्धौ वानराणां महौजसाम् ।
ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ॥ १२ ॥

सोऽपि सैन्यानि सङ्क्रुद्धो वानराणां महौजसाम् ।
ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ॥

उधर क्रोधसे भरा हुआ कुम्भकर्ण भी अत्यन्त सावधान हो महाबली वानरोंकी सेनाओंको उसी प्रकार रौंदने लगा, जैसे बढ़ा हुआ दावानल बड़े-बड़े जंगलोंको जलाकर भस्म कर देता है ॥ १२ ॥

आ कडॆ क्रोधगॊण्ड कुम्भकर्णनू कूड महाबलि वानरर सैन्यवन्नु दावानलवु दॊड्ड दॊड्ड अरण्यगळन्नु सुट्टु बूदियागिसुवन्तॆ अरॆदु हाकुत्तिद्दनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. saH api = Kumbhakarna too; samkruddhaH = very much enraged; mamantha = crushed; sainyaani = the armies; mahanjasaam vaanaraaNaam = of the ranks of monkeys though there were greatly energetic; paramaayattaH = with his extreme exertion utthitaH agniH vanaaniiva = even as a rising fire would consume the woods.

अनुवादः

Kumbhakarna too, very much enraged, crushed the ranks of monkeys though they were greatly energetic, with his extreme exertion even as a rising fire would consume the woods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः ।
निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥ १३ ॥

लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः ।
निरस्ताः पातिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ॥

बहुत-से श्रेष्ठ वानर खूनसे लथपथ हो धरतीपर सो गये । जिन्हें उठाकर उसने ऊपर फेंक दिया, वे लाल फूलोंसे लदे हुए वृक्षोंकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ १३ ॥

अनेक श्रेष्ठ वानररु रक्ततॊय्दु नॆलक्कॆ बिद्दिद्दरु. अवनु मेलक्कॆ ऎत्ति ऎसॆदिरुव वानररु कॆम्पुरूपुगळिन्द तुम्बिद वृक्षगळन्तॆ कॆळक्कॆ बीळुत्तिद्दरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. bahavaH = many; vaanararSabhaaH = of the foremost among the monkeys; nirastaaH = lay on the ground; lohitaardraaH = bathed in blood; sherate = laid on the ground; drumaaH yathaa = like the trees; patitaaH = fallen; bhuumau = on the ground; taamrapuSpaaH = with crimson flowers.

अनुवादः

Many of the foremost among the monkeys lay on the ground, bathed in blood as they were, fallen like trees with crimson flowers, when tossed up by the demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन् ।
केचित् समुद्रे पतिताः केचिद् गगनमास्थिताः ॥ १४ ॥

लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन् । के चित्समुद्रे पतिताः के चिद्गगनमाश्रिताः ॥ ६-६६-१४

वानर ऊँची-नीची भूमिको लाँघते हुए जोर-जोरसे भागने लगे । वे आगे-पीछे और अगल-बगलमें कहीं भी दृष्टि नहीं डालते थे । कोई समुद्रमें गिर पड़े और कोई आकाशमें ही उड़ते रह गये ॥ १४ ॥

वानररु हिन्दॆ मुन्दॆ अक्क-पक्क नोडदॆ, ऎत्तर-तग्गु इरुव भूमियल्लि जोरागि ओडतॊडगिदरु. कॆलवरु समुद्रक्कॆ बिद्दरु, कॆलवरु आगसदल्ले हाराडुत्ता इद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. vaanaraaH = (some) monkeys; laN^ghayamtaH = while jumping; pradhaavantaH = and running away; naavalokyan = did not look back; kechit = some; patitaaH = fell; samudre = in the ocean; kechit = some; aasthitaaH = inhabited gaganam = the sky.

अनुवादः

Some monkeys, while jumping and running away, did not look back. Some fell in the ocean. Some inhabited the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन च लीलया ।
सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः ॥ १५ ॥

वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन बलीयसा । सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेनैव दुद्रुवुः ॥ ६-६६-१५

उस राक्षसने खेल-खेलमें ही जिन्हें मारा, वे वीर वानर जिस मार्गसे समुद्र पार करके लङ्कामें आये थे, उसी मार्गसे भागने लगे ॥ १५ ॥

आ राक्षसनु लीलाजालवागि बडियुत्तिद्द वानररु समुद्रदाटि लङ्कॆगॆ बन्द दारियिन्दले हिन्दक्कॆ ओडतॊडगिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. te viiraaH = (While) those warriors (of monkeys); vadhyamaanaaH = were being killed; raakSasena = by the demon; liilayaa = playfully; (some other monkeys); dudruvuH = ran away; tenaiva = by the same route; yena pathaa = by which route; tiirNaaH = they crossed; saagaram = the ocean.

अनुवादः

While that demon was killing some warriors of monkeys playfully, some others ran away by the same route, by which they earlier crossed the ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते स्थलानि तदा निम्नं विवर्णवदना भयात् ।
ऋक्षा वृक्षान् समारूढाः केचित् पर्वतमाश्रिताः ॥ १६ ॥

ते स्थलानि तथा निम्नं विवर्ण वदना भयात् ।
ऋक्षा वृक्षान्स मारूढाः केचित्पर्वतमाश्रिताः ॥

ते स्थलानि तथा निम्नं विषण्णवदना भयात् । ऋक्षा वृक्षान्समारूढाः के चित्पर्वतमाश्रिताः ॥ ६-६६-१६

भयके मारे वानरोंके मुखकी कान्ति फीकी पड़ गयी । वे नीची जगह देख-देखकर भागने और छिपने लगे । कितने ही रीछ वृक्षोंपर जा चढ़े और कितनोंने पर्वतोंकी शरण ली ॥ १६ ॥

भयदिन्दागि वानरर मुखगळु मङ्कादवु. हळ्ळ कॊळ्ळगळन्नु नोडि ओडि होगि अडगिदरु. ऎष्टो करडिगळु मरहत्ति कुळितरॆ, कॆलवरु पर्वतगळल्लि आश्रयपडॆदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. te = those monkeys; tadaa = them; vivarNa vadanaaH = becoming pale-faced; bhayaat = due to fear; (inhabited); sthalaani = mounds; nimnam = and low grounds; kechit = some; aashritaaH = inhabited; parvatam = a hill; R^ikSaaH = bears; samaaruuDhaaH = ascended; vR^ikSaan = the trees.

अनुवादः

While some monkeys becoming pale-faced due to fear, inhabited the mounds and the low grounds, some bears ascended the trees. Some escaped to a hill.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ममज्जुरर्णवे केचिद् गुहाः केचित् समाश्रिताः ।
निपेतुः केचिदपरे केचिन्नैवावतस्थिरे ।
केचिद् भूमौ निपतिताः केचित् सुप्ता मृता इव ॥ १७ ॥

ममज्जुरर्णवे के चिद्गुहाः के चित्समाश्रिताः । निषेदुः प्लवगाः के चित्के चिन्नैवावतस्थिरे ॥ ६-६६-१७ केचिद्भूमौ निपतिताः केचित्सुप्ता मृता इव ।

कितने ही वानर और भालू समुद्रमें डूब गये । कितनोंने पर्वतोंकी गुफाओंका आश्रय लिया । कोई गिरे, कोई एक स्थानपर खड़े न रह सके, इसलिये भागे । कुछ धराशायी हो गये और कोई-कोई मुर्दोंके समान साँस रोककर पड़ गये ॥ १७ ॥

ऎष्टो वानररु, करडिगळु समुद्रदल्लि मुळुगिहोदरु. कॆलवरु गुहॆगळन्नु हॊक्करु. ऎष्टो वानररु ऒन्दॆडॆ निल्ललारदॆ ओडिहोदरु. कॆलवरु धराशायियादरॆ, कॆलवरु सत्तन्तॆ उसिरुकट्टि बिद्दिद्दरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. kechit = some; mamajjuH = were drowned; aarNave = in the ocean; kechit = some; samaashritaaH = dwelled; guhaaH = in the caves; apare kechit = some others; nipetuH = escaped; kechit = some; naive.

अनुवादः

Some were drowned in the ocean. Some had recourse into the caves. Some others escaped. Some could not even stand stable on the ground. Some fell down. Some lied down, as though they were dead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् समीक्ष्याङ्गदो भग्नान् वानरानिदमब्रवीत् ।
अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ॥ १८ ॥

तान्स मीक्षाङ्गदो भग्नान् वानरानिदमब्रवीत् ।
अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ॥

तान्समीक्ष्याङ्गदो भङ्गान्वानरानिदमब्रवीत् ॥ ६-६६-१८ अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ।

उन वानरोंको भागते देख अङ्गदने इस प्रकार कहा—‘वानरवीरो! ठहरो, लौट आओ । हम सब मिलकर युद्ध करेंगे ॥ १८ ॥

आ वानररु ओडुत्तिरुवुदन्नु नोडि अङ्गदनु इन्तॆन्दनु- वानरवीरने! निल्लि! निल्लि!! मरळि बन्नि; नावॆल्लरू सेरि युद्धमाडुवा.॥18॥

पदच्छेदः

18. samikSya = seeing; taan vaanaraan = those monkeys; bhagnaan = retreated disorderly; aN^gadaH = Angada; abraviit = spoke; idam = these words; pravaNgamaaH = O monkeys!; avatiSThata = stay; yuddhyaamaH = we shall carry on the battle; nivartadhvam = come back.

अनुवादः

Seeing those monkeys disorderly retreated, Angada spoke these words, “Stay. We shall carry on the battle. Come back.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भग्नानां वो न पश्यामि परिक्रम्य महीमिमाम् ।
स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ॥ १९ ॥

भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीमिमाम् ॥ ६-६६-१९ स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान्परिरक्षथ ।

‘यदि तुम भाग गये तो सारी पृथ्वीकी परिक्रमा करके भी कहीं तुम्हें ठहरनेके लिये स्थान मिल सके, ऐसा मुझे नहीं दिखायी देता (सुग्रीवकी आज्ञाके बिना कहीं भी जानेपर तुम जीवित नहीं बच सकोगे) । इसलिये सब लोग लौट आओ । क्यों अपने ही प्राण बचानेकी फिक्रमें पड़े हो? ॥ १९ ॥

नीवु ओडि होगि इडि भूमण्डलवन्नु सुत्तिदरू निमगॆ निल्ललु जाग सिगबहुदु ऎन्दु तोरुवुदिल्ल. (सुग्रीवन अप्पणॆ इल्लदॆ नीवु ऎल्लिगॆ होदरू बदुकि उळियलारिरि.) अदक्कागि ऎल्लरू मरळि बन्नि; प्राणगळन्नु उळिसिकॊळ्ळलु निम्मिन्द साध्यविदॆये.॥19॥

पदच्छेदः

19. na pashyaami = I do not catch sight of; sthaanam = a place; vaH = for you; bhagnaanaam = who have retreated; parikramya = (even if) you roam iverl unaan naguun = this earth; sarve = (Let) (of you); nivartadhvam = come back; kim = why; parirakSatha = do you safeguard; praaNaan = your lives?

अनुवादः

“I do not catch sight of any place for you, who have retreated, even if you roam over the entire earth. Let all of you come back. Why do you safeguard your lives?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निरायुधानां क्रमतामसङ्गगतिपौरुषाः ।
दारा ह्युपहसिष्यन्ति स वै घातः सुजीवताम् ॥ २० ॥

निरायुधानां द्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः ॥ ६-६६-२० दारा ह्यपहसिष्यन्ति स वै घातस्तु जीविताम् ।

‘तुम्हारे वेग और पराक्रमको कोई रोकनेवाला नहीं है । यदि तुम हथियार डालकर भाग जाओगे तो तुम्हारी स्त्रियाँ ही तुमलोगोंका उपहास करेंगी और वह उपहास जीवित रहनेपर भी तुम्हारे लिये मृत्युके समान दुःखदायी होगा ॥ २० ॥

निम्म वेग, पराक्रमवन्नु यारू तडॆयलाररु. नीवु अस्त्र त्यागमाडि ओडिहोदरॆ निम्म पत्नियरु निम्मन्नु परिहास्य माडुवरु. इन्तह बदुकु निमगॆ मृत्युविनन्तॆ दुःखदायकवादीतु.॥20॥

पदच्छेदः

20. asamgagatipauruSaaH = O valiant monkeys; moving without hindrances; daaraaH = your wives; dravataam = (seeing you) running away; niraayudhaanaam = without weapons; upahasiSyanti = will mock at you; saH = It; ghaataH yai = is indeed a death; sujiivataam = for those who lives well.

अनुवादः

“O valiant monkeys, moving without hindrances! Your wives, seeing you running away leaving your weapos aside, will mock at you. It is indeed a death for those who lived well.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुलेषु जाताः सर्वेऽस्मिन् विस्तीर्णेषु महत्सु च ।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ।
अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत ॥ २१ ॥

‘तुम सब लोग महान् और बहुत दूरतक फैले हुए श्रेष्ठ कुलमें उत्पन्न हुए हो । फिर साधारण वानरोंकी भाँति भयभीत होकर कहाँ भागे जा रहे हो ? यदि तुम पराक्रम छोड़कर भयके कारण भागते हो तो निश्चय ही अनार्य समझे जाओगे ॥ २१ ॥

नीवॆल्लरू बहळ दूरदवरॆगॆ हरडिकॊण्डु महाकुलदल्लि हुट्टिरुविरि. हागिरुवाग साधारण कपिगळन्तॆ भयगॊण्डु ओडिहोगुत्तिरुविल्ल? नीवु पराक्रम बिट्टु भयदिन्द ओडि होदरॆ निश्चयवागि अनार्यरागुविरि.॥21॥

विकत्थनानि वो यानि भवद्भिर्जनसंसदि ।
तानि वः क्व नु यातानि सोदग्राणि हितानि च ॥ २२ ॥

‘तुम जन-समुदायमें बैठकर जो डींग हाँका करते थे कि हम बड़े प्रचण्ड वीर हैं और स्वामीके हितैषी हैं, तुम्हारी वे सब बातें आज कहाँ चली गयीं? ॥ २२ ॥

नीवु जनसमुदायदल्लि कुळितु ‘नावु प्रचण्डवीररागिद्देवॆ. स्वामिय हितैषियागिद्देवॆ’ ऎन्दु बडायिकॊच्चिकॊळ्ळुत्तिद्दीरल्ल, अदॆल्ल इन्दु ऎल्लिगॆ होयितु.॥22॥

पदच्छेदः

21; 22. sarve = all of us; jaataaH sma = are born; mahatsu cha kuleSu = in distinguished races; vistiirNeSu = which are well-developed; praakR^itaaH harayaH yathaa = like common monkeys; kva = where; gachchhata = do you go; bhayatrastaaH = trembling with fear?; yat pradhaavat = as you are running away; bhiitaaH = frighted; tvyaktvaa = leaving; viiryam = your valour; anaaryaah khalu = you are indeed not worthy of honour.

अनुवादः

“All of us are born in distinguished races; which are well developed. Where to you go frightened, like ordinary monkeys? As you are running away with fear, leaving all your valour, you are indeed unworthy of honour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भीरोः प्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः ।
मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ॥ २३ ॥

विकत्थनानि वो यानि यदा वै जनसंसदि । तानि वः क्व च यतानि सोदग्राणि महान्ति च ॥ ६-६६-२३

‘जो सत्पुरुषोंद्वारा धिक्कृत होकर भी जीवन धारण करता है, उसके उस जीवनको धिक्कार है, इस तरहके निन्दात्मक वचन कायरोंको सदा सुनने पड़ते हैं । इसलिये तुमलोग भय छोड़ो और सत्पुरुषोंद्वारा सेवित मार्गका आश्रय लो ॥ २३ ॥

सत्पुरुषरिन्द तिरस्कृतनागि बदुकिरुवनिगॆ धिक्कारविरलि. इन्तह निन्दात्मक मातुगळन्नु हेडिगळु सदा केळबेकागुत्तदॆ. आद्दरिन्द नीवु भयबिट्टु सत्पुरुषर मार्गवन्नु आश्रयिसिरि.॥23॥

पदच्छेदः

23. kva = where; taani vaH = did those wordes of you; yaani vikatthanaani = which were boasting; vaH sodagraaNi = projecting yourself highly; janasamsadi = in assemblies of people; tadaa = at that time (before coming for the battle)?; gataani = melt away?

अनुवादः

“Where did those boasting words of you melt away, in which you highly projected yourself in front of the people just before coming for the battle?

स्रोतः: valmikiramayan.net

शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः ।
प्राप्नुयामो ब्रह्मलोकं दुष्प्रापं च कुयोधिभिः ॥ २४ ॥

शयामहेवा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः ।
प्राप्नुयामो ब्रह्मलोकं दुष्ट्रापं च कुयोधिभिः ॥

भीरुप्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीवति धिक्कृतः । मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ॥ ६-६६-२४

‘यदि हमलोग अल्पजीवी हों और शत्रुके द्वारा मारे जाकर रणभूमिमें सो जायँ तो हमें उस ब्रह्मलोककी प्राप्ति होगी, जो कुयोगियोंके लिये परम दुर्लभ है ॥ २४ ॥

नावु अल्पजीवियागिद्दरू शत्रुविनिन्द रणरङ्गदल्लि सत्तुहोदरॆ, युद्ध पराङ्मुखनिगॆ परमदुर्लभवाद ब्रह्मलोकद प्राप्तियागुवुदु.॥24॥

पदच्छेदः

24. yaH = who; dhikR^itaH = even if reproached; jiivati = survive; pravaadaaH = the slanders; bhiiroH = of such cowards; shruuyante = are being heard; maargaH = (Let) path; juSTaH = set out; satpuruSaiH = by good people; sevyataam = be followed; bhayam = (Let) fear; tyajyataam = be abandoned.

अनुवादः

“The cowards, who survive even after being reproached, have to hear slanders from the people. Let the path trodden by the good people be followed. Let your fear be abandoned.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवाप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्वा शत्रुमाहवे ।
निहता वीरलोकस्य भोक्ष्यामो वसु वानराः ॥ २५ ॥

शयामहे वा निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः । प्राप्नुयामो ब्रह्मलोकम् दुष्प्रपम् च कुयोधिभिः ॥ ६-६६-२५

‘वानरो! यदि युद्धमें हमने शत्रुको मार गिराया तो हमें उत्तम कीर्ति मिलेगी और यदि स्वयं ही मारे गये तो हम वीरलोकके वैभवका उपभोग करेंगे ॥ २५ ॥

वानररे! युद्धदल्लि नावु शत्रुवन्नु कॊन्दु हाकिदरॆ उत्तम कीर्ति सिगुवुदु; स्वतः सत्तुहोदरॆ नावु वीरलोकद वैभववन्नु अनुभविसुवॆवु.॥25॥

पदच्छेदः

25. shayaamahe vaa = we shall lie down; nihataaH = killed by the enemies; pR^ithivyaam = on the earth; alpajiivitaaH = if we are short-lived; praapmyaamaH cha = we shall reach; brahmalokam = the realm of Brahma (residence of pious spirits); duSpraapam = difficult to be attained; kuyodhibhiH = by bad warriors.

अनुवादः

“If our longevity is short, we shall lie down, being killed by the enemies, on the earth and reach the realm of Brahma (residence of pious spirits), which is difficult to be attained by bad warriors.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन् गमिष्यति ।
दीप्यमानमिवासाद्य पतङ्गो ज्वलनं यथा ॥ २६ ॥

‘श्रीरघुनाथजीके सामने जानेपर कुम्भकर्ण जीवित नहीं लौट सकेगा; ठीक उसी तरह, जैसे प्रज्वलित अग्निके पास पहुँचकर पतङ्ग भस्म हुए बिना नहीं रह सकता ॥ २६ ॥

श्रीरघुनाथन ऎदुरिगॆ होदाग कुम्भकर्णनु मरळि बरलारनु; उरियुव बॆङ्किय बळिगॆ होद पतङ्गगळु भस्मवागुवन्तॆये अवनू उळियलारनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. vaanaraaH = O monkeys!; avaapnuyaamaH = we shall obtain; kiirtim = glory; nihatvaa = by killing; shatrum = the enemies; aahave = in battle; vaa = or; nihataaH = if killed; bhokSyaamaH = we shall enjoy; vasu = a good thing; viiralokasya = of the world attained by warriors.

अनुवादः

“O monkeys! We shall obtain glory by killing our enemies in battle or if killed on the other hand, we shall enjoy the heaven, attained by the warriors.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे वयम् ।
एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति ॥ २७ ॥

‘यदि हमलोग प्रख्यात वीर होकर भी भागकर अपने प्राण बचायेंगे और अधिक संख्यामें होकर भी एक योद्धाका सामना नहीं कर सकेंगे तो हमारा यश मिट्टीमें मिल जायगा’ ॥ २७ ॥

नावु प्रख्यात वीररागियू ओडिहोगि जीव उळिसिकॊण्डरॆ मत्तु हॆच्चु सङ्ख्यॆयल्लिद्दु ओर्व योधनन्नु ऎदुरिसदिद्दरॆ नम्म यश मण्णु पालादीतु.॥27॥

पदच्छेदः

27. dR^iSTvaa = coming face to face with; kakutthsam = Rama; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; na gachchhati = will not go back; jiivan = alive; pataN^gaH iva = any more than a moth; aasaadya = meeting; diipyamaanam jvalanam = a blazing fire.

अनुवादः

“Coming face to face with Rama, Kumbhakarna will not go back alive, any more than a moth meeting a blazing fire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम् ।
द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम् ॥ २८ ॥

सोनेका बाजूबंद धारण करनेवाले शूरवीर अङ्गद जब ऐसा कह रहे थे, उस समय उन भागते हुए वानरोंने उन्हें ऐसा उत्तर दिया, जिसकी शौर्य-सम्पन्न योद्धा सदा निन्दा करते हैं ॥ २८ ॥

स्वर्ण तोळ्बन्दि धरिसिद शूरवीर अङ्गदनु हीगॆ हेळुत्तिरुवाग कार्यसम्पन्न योधरु सदा निन्दिसुत्तिरुव, वानररु ओडुत्ता हीगॆ उत्तरिसिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. vayam = (If) we; bahavaH = in large numbers; uddiSTaaH = intended (to fight); bhagnaaH = are conquered; ekena = by one person alone; rakSaamahi = and protect; praaNaan = and lives; palayanena = by an escape; yashaH = our glory; gamiSyati = will undergo; naasham = a damage.

अनुवादः

“If we, in large numbers, who are intended to fight, are conquered by one person alone and if we protect our lives by running away, our glory will undergo a damage.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा ।
न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ॥ २९ ॥

वे बोले—‘राक्षस कुम्भकर्णने हमारा घोर संहार मचा रखा है; अतः यह ठहरनेका समय नहीं है । हम जा रहे हैं; क्योंकि हमें अपनी जान प्यारी है’ ॥ २९ ॥

वानररु हेळुत्तारॆ-राक्षस कुम्भकर्णनु नम्मन्नु घोरवागि संहरिसुत्तिद्दानॆ, आद्दरिन्द इल्लि निल्लुवुदु सरियल्ल. नावु होगुत्ता इद्देवॆ एकॆन्दरॆ नमगॆ नम्म प्राणगळु प्रियवागिवॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. tataH = then; dravamaaNaaH = those fleeing monkeys; uuchuH = spoke; vaakyam = (the following) words; shuura vigarhitam = which were contemptible y warriors; tam shuuram aN^gadam = to that valiant Angada; kanakaaNgadam = to that valiant Angada; kanakaaNgadam = who was adorned with golden armlets; evam = thus; bruvaaNam = speaking.

अनुवादः

Then, those fleeing monkeys spoke the following words, which were contemptible by the warriors, to that valiant Angada, who was adorneed with golden armlets.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः ।
भीमं भीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ॥ ३० ॥

इतनी बात कहकर भयानक नेत्रवाले भीषण कुम्भकर्णको आते देख उन सब वानर-यूथपतियोंने विभिन्न दिशाओंकी शरण ली ॥ ३० ॥

इष्टु हेळि भयानक कण्णुगळुळ्ळ भीषण कुम्भकर्णनु बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि ऎल्ल वानररु सेनापति सहित दिक्कापालागि पलायन माडिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. kR^itam = It is enough; ghoram yuddham = of the terrific battle; rakSasaa kumbhakarNena = with Kumbhakarna the demon; naH = for us; na sthaanakaalaH = it is not the proper time to stay; gachchhaamaH naH = to us; jivitam = life; dayitam hi = is indeed dear.

अनुवादः

“For us, it is enough of this terrific battle with Kumbhakarna, the demon. It is not the proper time to stay back but it is to time to go away. Life is indeed dear to us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन बलीमुखाः ।
सान्त्वनैश्चानुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥ ३१ ॥

द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः ।
सान्त्वनैश्चानुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥

तब उन भागते हुए सभी वीर वानरोंको अङ्गदने सान्त्वना और आदर-सम्मानके द्वारा लौटाया ॥ ३१ ॥

आग ओडुत्तिरुव आ ऎल्ल वीर वानररन्नु अङ्गदनु सान्त्वनपडिसि, आदर सम्मानदिन्द मरळि करॆतन्दनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. dR^iSTvaa = seeing; bhiimam = that terrific Kumbhakarna; aayaantam = coming; bhiimaakSam = with his dreadful eyes; sarve te = all those; vaanarayuuthapaaH = commanders monkey-troops; uktvaa = speaking; etaavat vachanam = words only thus far; bhajire = scattered; dishaH = in all directions.

अनुवादः

Seeing that terrific Kumbhakarna coming with his dreadful eyes, all those commanders of monkey-troops, speaking words only thus far, scattered in all directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहर्षमुपनीताश्च वालिपुत्रेण धीमता ।
आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्च सर्वे वानरयूथपाः ॥ ३२ ॥

द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः । सान्त्वैश्च बहुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ॥ ६-६६-३२

बुद्धिमान् वालिपुत्रने उन सबको प्रसन्न कर लिया । वे सब वानरयूथपति सुग्रीवकी आज्ञाकी प्रतीक्षा करते हुए खड़े हो गये ॥ ३२ ॥

बुद्धिवन्त वालिपुत्रनु अवरॆल्लरन्नु सन्तोषपडिसिदनु. आग ऎल्ल सेनापतिगळु सुग्रीवन अप्पणॆयन्नु प्रतीक्षॆ माडुत्ता निन्तुकॊण्डरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. sarve = all; te = those; dravamaaNaaH = fleeing; viiraaH = commanders; valiimukhaaH = of monkeys; tataH = thereafter; saantvanaishcha = with the coaxing words; aN^gadena = by Angada; nivartitaa = were turned back; anumaanaishcha = by giving inferential arguments.

अनुवादः

Thereafter, with the coaxing words and inferential arguments by Angada, all those fleeing commanders of monkeys turned back.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः
कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।
द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्या-
स्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ॥ ३३ ॥

प्रहर्षमुपनीताश्च वालिपुत्रेण धीमता । आज्ञाप्रतीक्षास्तुस्थुश्च सर्वे वानरयूथपाः ॥ ६-६६-३३

तदनन्तर ऋषभ, शरभ, मैन्द, धूम्र, नील, कुमुद, सुषेण, गवाक्ष, रम्भ, तार, द्विविद, पनस और वायुपुत्र हनुमान् आदि श्रेष्ठ वानर-वीर तुरंत ही कुम्भकर्णका सामना करनेके लिये रणक्षेत्रकी ओर बढ़े ॥ ३३ ॥

अनन्तर ऋषभ, शरभ, मैन्द, धूम्र, नील, कुमुद, सुषेण, गवाक्ष, रम्भ, तार, द्विविद, पनस, वायुपुत्र हनुमन्त मुन्ताद श्रेष्ठ वानर वीररु कुम्भ कर्णनन्नु ऎदुरिसलु रणक्षेत्रक्कॆ नडॆदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. upaniitaaH = having been obtained; praharSam = cheerfulness; dhiimataa vaaliputreNa = by the intellectual Angada; sarve = all; vaanara yuuthapaaH = those commanders of the army-troops; tasthuH cha = stood; aajJNaapratiikSaaH = awaiting his command.

अनुवादः

Having been cheered up by the intellectual Angada, all those commanders of the army-troops stood awaiting his command.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः ॥ ६६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें छाछठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि अरवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥66॥