०६४ रावण-कुम्भकर्णसंवादः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Mahodara excitedly speaks to Kumbhakarna about the true character of virtue, worldly gain as well as sensuous pleasure in a person and supports Ravana for his actions. He advises Kumbhakarna not to go single-handed to fight with mighty Rama, but to take the army with him. Mahodara then suggests to Ravana a strategy to fulfill his purpose without a combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

64. महोदरका कुम्भकर्णके प्रति आक्षेप करके रावणको बिना युद्धके ही अभीष्ट वस्तुकी प्राप्तिका उपाय बताना

तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः ।
कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥ १ ॥

अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाले विशालकाय एवं बलवान् राक्षस कुम्भकर्णका यह वचन सुनकर महोदरने कहा— ॥ १ ॥

महाकायनाद, महाबाहुवाद, बलिष्ठ कुम्भकर्णन मातन्नु केळि महोदरनॆम्ब मन्त्रियु हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. aakarNya = hearing; tat vachanam = those; uktam = words spoken; balinaH kumbhakarNasya = by the mighty Kumbhakarna; atikaayasya = of colossal body; bahushaalinaH = and large arms; mahodaraH = Mahodara; uvaacha = spoke (as follows).

अनुवादः

Hearing those words spoken by the mighty Kumbhakarna of colossal body and large arms, Mahodara spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्ण कुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः ।
अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ॥ २ ॥

‘कुम्भकर्ण! तुम उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए हो; परंतु तुम्हारी दृष्टि (बुद्धि) निम्नश्रेणीके लोगोंके समान है । तुम ढीठ और घमंडी हो, इसलिये सभी विषयोंमें क्या कर्तव्य है—इस बातको नहीं जान सकते ॥ २ ॥

कुम्भकर्ण! नीनु उत्तम कुलदल्लि हुट्टिद्दरू, धूर्तनू, क्षुद्र बुद्धियवनू गर्वितनू आगिरुवॆ. ऎल्ल विषयगळल्लि कर्तव्यवन्नु नीनु तिळियलारॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. kumbhakarNa = O Kumbhakarna!; jaataH = though born; kule = in a good race; dhR^iSTaH = you are audacious; praakR^ita darshanaH = having the perception of a common man; avaliptaH = and arrogant; na shaknoSi = you are unable; veditum = to know; kR^ityam = the right action; sarvatra = at all times.

अनुवादः

“O Kumbhakarna! Though born in a good race, you are audacious, having the perception of an ordinary man as also arrogant. You are unable to know the right to be done at all times.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ ।
त्वं तु कैशोरकाद् धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ॥ ३ ॥

‘कुम्भकर्ण! हमारे महाराज नीति और अनीतिको नहीं जानते हैं, ऐसी बात नहीं है । तुम केवल अपने बचपनके कारण धृष्टतापूर्वक इस तरहकी बातें कहना चाहते हो ॥ ३ ॥

नम्म राजनु नीति-अनीतिगळन्नु तिळियदवननल्ल. नीनु मात्र बालिशवागि धूर्ततनद इन्तह मातुगळन्नु आडुत्तिरुवॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. kumbhakarNa = O Kumbhakarna!; raajan na jaaniite iti na = it is not that the king does not know; nayaanayau = the prudent and imprudent conducts; tvam tu = you on your part; kaishorakaat = due to childishness; dR^iSTaH = and audacity; ichchhasi = crave; kevalam = merely; vaktum = to talk.

अनुवादः

“O Kumbhakarna! It is not that the king does not know about the prudent and the imprudent conducts. Due to childishness and audacity, you, on your part, are craving merely to talk.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविधानवित् ।
आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभः ॥ ४ ॥

स्थानम् वृद्धिम् च हानिं च देशकालविभागवित् । आत्मनश्च परेषाम् च बुध्यते राक्षसर्षभ ॥ ६-६४-४

‘राक्षसशिरोमणि रावण देश-कालके लिये उचित कर्तव्यको जानते हैं और अपने तथा शत्रुपक्षके स्थान, वृद्धि एवं क्षयको अच्छी तरह समझते हैं ॥ ४ ॥

राक्षसश्रेष्ठ रावणनु देश-कालक्कनुसारवाद कर्तव्यगळन्नु तिळिदिरुवनु. तन्न शत्रुविन स्थान, वृद्धि, क्षयवन्नु चॆन्नागि तिळियुत्तिरुवनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raakSasarSabhaH = the king of demons; deshakaala vibhaavit = knowing about apportioning of place and time; buddhyate = understands about; vR^iddhimcha = strengthening; haanimcha = and ruining (the relationships); sthaanam = and about the position; aatmanaH ca = of himself; pareSaamcha = and of others.

अनुवादः

“The king of demons, knowing about apportioning of place and time, understands the subject about strengthening and mining (of relationships) as well as his own position and the position of others.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् त्वशक्यं बलवता वक्तुं प्राकृतबुद्धिना ।
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात् तादृशं बुधः ॥ ५ ॥

यत् त्वशक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना ।
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः ॥

यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना । अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः ॥ ६-६४-५

‘जिसने वृद्ध पुरुषोंकी उपासना या सत्संग नहीं किया है और जिसकी बुद्धि गँवारोंके समान है, ऐसा बलवान् पुरुष भी जिस कर्मको नहीं कर सकता—जिसे अनुचित समझता है, वैसे कर्मको कोई बुद्धिमान् पुरुष कैसे कर सकता है? ॥ ५ ॥

बलिष्ठनागिद्दरू वृद्धरन्नु सेविसदिरुव ग्राम्य बुद्धियवनु माडुव कार्यवन्नु विद्वांस नादवनु हेगॆ ताने माडबल्लनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. kaH = what; naraH = a wise-man; kuryaat = would do; taadR^isham = that type of work; yat = which; ashakyam kartum = cannot be achieved; praakR^ita buddhinaa = by a man of ordinary intellect; balavataa = thought strong; anupaasita vR^iddhena = does not serve his elders.

अनुवादः

“What would a wise man attempt to do that which cannot be achieved by a man of ordinary intellect, though strong, does not sever his elders?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान् ।
अवबोद्धुं स्वभावेन नहि लक्षणमस्ति तान् ॥ ६ ॥

यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान् । अवबोद्धुम् स्वभावेन न हि लक्षणमस्ति ते ॥ ६-६४-६

‘जिन अर्थ, धर्म और कामको तुम पृथक्-पृथक् आश्रयवाले बता रहे हो, उन्हें ठीक-ठीक समझनेकी तुम्हारे भीतर शक्ति ही नहीं है ॥ ६ ॥

याव धर्मार्थकामगळन्नु बेरॆ बेरॆयागिर बेकॆन्दु नीनु हेळुत्तिरुवॆयो, अवन्नु यथावत्तागि तिळियुव शक्ति निन्नल्लि इल्लवे इल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. yaan = which; dharmaarthakaamaan = virtue; wealth and pleasure; tvam = you; braviiSi = are saying; pR^ithagaashrayaan = them as separately dwelling; naasti hi = there is no; lakSaNam = accurate description; avaboddhum = to know; taan = those things; svabhaavena = by their very nature.

अनुवादः

“You are speaking as though virtue, wealth and pleasure are dwelling separately (in water-tight compartments). By their very nature, there is no accurate description to know those things.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम् ।
श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ॥ ७ ॥

‘सुखके साधनभूत जो त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ एवं काम) हैं, उन सबका एकमात्र कर्म ही प्रयोजक है (क्योंकि जो कर्मानुष्ठानसे रहित है, उसका धर्म, अर्थ अथवा काम—कोई भी पुरुषार्थ सफल नहीं होता) । इसी तरह एक पुरुषके प्रयत्नसे सिद्ध होनेवाले सभी शुभाशुभ व्यापारोंका फल यहाँ एक ही कर्ताको प्राप्त होता है (इस प्रकार जब परस्पर विरुद्ध होनेपर भी धर्म और कामका अनुष्ठान एक ही पुरुषके द्वारा होता देखा जाता है, तब तुम्हारा यह कहना कि केवल धर्मका ही अनुष्ठान करना चाहिये, धर्मविरोधी कामका नहीं, कैसे संगत हो सकता है?) ॥ ७ ॥

सुखद साधनभूत धर्म, अर्थ, कामगळ इवॆल्लवुगळ एकमात्र साधनॆ कर्मवे प्रयोजन वागिदॆ. (एकॆन्दरॆ कर्मानुष्ठान रहितनादवन धर्म, अर्थ, कामगळु सफलवागुवुदिल्ल.) हीगॆये पुरुष प्रयत्नदिन्द सिद्धवागुव ऎल्ल शुभाशुभ कर्मगळ फलवु इल्ले ऒब्ब कर्तनिगे सिगुत्तदॆ. (हीगॆ परस्पर विरुद्धवागिद्दरू धर्म मत्तु कामद अनुष्ठान ऒब्बने माडुवुदन्नु नोडुत्तेवॆ. हागिरुवाग केवल धर्मद अनुष्ठानवे माड बेकु, धर्मविरोधि कार्यवल्ल ऎन्दु नीनु हेळिदुदु हेगॆ हॊन्दिकॊळ्ळुत्तदॆ?॥7॥

पदच्छेदः

7. karmachaiva = action alone; prayojakam hi = is indeed the means of attaining; sarveSaam = all; kaaraNaanaam = the consequences; atra = here; paapiiyasaam karma Nam cha = even sinful acts; bhavati = spring up into; phalam = a fruit; shreyaH = of prosperity.

अनुवादः

“Action alone is indeed the means to get all the consequences. Even sinful acts spring up into a fruit of prosperity!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निःश्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि ।
अधर्मानर्थयोः प्राप्तं फलं च प्रत्यवायिकम् ॥ ८ ॥

निःश्रेयस फलावेव धर्मार्थावितरावपि । अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलम् च प्रत्यवायिकम् ॥ ६-६४-८

‘निष्कामभावसे किये गये धर्म (जप, ध्यान आदि) और अर्थ (धनसाध्य यज्ञ, दान आदि)—ये चित्तशुद्धिके द्वारा यद्यपि निःश्रेयस (मोक्ष)-रूप फलकी प्राप्ति करानेवाले हैं तथापि कामना-विशेषसे स्वर्ग एवं अभ्युदय आदि अन्य फलोंकी भी प्राप्ति कराते हैं । पूर्वोक्त जपादिरूप या क्रियामय नित्य-धर्मका लोप होनेपर अधर्म और अनर्थ प्राप्त होते हैं और उनके रहते हुए प्रत्यवायजनित फल भोगना पड़ता है (परंतु काम्य-कर्म न करनेसे प्रत्यवाय नहीं होता, यह धर्म और अर्थकी अपेक्षा कामकी विशेषता है) ॥ ८ ॥

निष्काम भावदिन्द माडिद धर्मवू (जप-ध्यानादिगळु), अर्थवू (अर्थसाध्यवाद यज्ञयागादिगळु) चित्तशुद्धिय मूलक मोक्षफलवन्ने कॊडुत्तवॆ. निष्कामभावनॆ इल्लदॆ ऐहिक आमुष्मिक फलगळ प्राप्तिगागि कर्मगळन्नु माडिदरू स्वर्गादिगळु, अभ्युदयवू, सङ्कल्पिसिद इतर फलगळू लभिसुत्तवॆ. हागॆये अधर्म, अनर्थ कार्यगळन्नु माडिदरू विपरीत फलवे लभिसुत्तदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. dharmaarthau = acts instrumental to virtue and wealth; itarau api = and even other acts (instrumental to injustice and non-value); niH shreyasa phalau eva = have just the prosperity as their fruit; adharmaanarthayoH = (But) acts instrumental to injustice and non-value; praaptam = gain; phalam cha = the fruit; praatya vaayikam = of offence of omission.

अनुवादः

“Acts instrumental to virtue and wealth as well as other acts (instrumental to injustice and non-value) have just the prosperity as their fruit. But, acts instrumental to injustice and non-value gain the fruit of offence of omission.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐहलौकिकपारक्यं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते ।
कर्माण्यपि तु कल्याणि लभते काममास्थितः ॥ ९ ॥

ऐहलौकिक पारक्यं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते ।
कर्माण्यपि तु कल्यानि लभते काममास्थितः ॥

ऐहलौकिकपारत्र्यम् कर्म पुम्भिर्निषेव्यते । कर्माण्यपि तु कल्प्यानि लभते काममास्थितः ॥ ६-६४-९

‘जीवोंको धर्म और अधर्मके फल इस लोक और परलोकमें भी भोगने पड़ते हैं । परंतु जो कामना-विशेषके उद्देश्यसे यत्नपूर्वक कर्मोंका अनुष्ठान करता है, उसे यहाँ भी उसके सुख-मनोरथकी प्राप्ति हो जाती है । धर्म आदिके फलकी भाँति उसके लिये कालान्तर या लोकान्तरकी अपेक्षा नहीं होती है (इस तरह काम धर्म और अर्थसे विलक्षण सिद्ध होता है) ॥ ९ ॥

धर्म, अधर्मगळ फलगळु जीविगॆ इहलोक मत्तु परलोकदल्लि अनुभविसबेकागुत्तवॆ. आदरॆ कामनाविशेषदिन्द प्रयत्नपूर्वक कर्मगळन्नु अनुष्ठान माडुववनिगॆ इल्लियू सुख-मनोरथगळु प्राप्तियागुत्तवॆ. धर्मादिगळ फलदन्तॆ अवनिगागि कालान्तरदल्लि अथवा लोकान्तद अपेक्षॆ इरुवुदिल्ल. (हीगॆ काम, धर्म मत्तु अर्थदिन्द विलक्षण सिद्धनागुत्तानॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. pumbhiH = living beings; labhate = reap; kalyaani karmaaNyapi tu = the fruit of good actions; aihahauki kapaarakyam = in this and in the other world; kaamam karma aasthitaH = he who remains diligently devoted to action with a view to attaining sensuous pleasure; niSevyate = enjoys (blessings even in this life).

अनुवादः

Living beings reap the fruit of good actions in this and in the other world. However, he who remains diligently devoted to actions with a view to attaining sensuous pleasure enjoys blessing even in this life."

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र क्लृप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः ।
शत्रौ हि साहसं यत् तत् किमिवात्रापनीयते ॥ १० ॥

तत्र क्लप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः ।
शत्रौ हि साहसं यत्तत्किमिवात्रापनीयते ॥

तत्र कॢप्तमिदम् राज्ञा हृदि कार्यं मतम् च नः । शत्रौ हि साहसम् यत्स्यात्किमिवात्रापनीयते ॥ ६-६४-१०

‘यहाँ राजाके लिये कामरूपी पुरुषार्थका सेवन उचित है ही* । ऐसा ही राक्षसराजने अपने हृदयमें निश्चित किया है और यही हम मन्त्रियोंकी भी सम्मति है । शत्रुके प्रति साहसपूर्ण कार्य करना कौन-सी अनीति है (अतः इन्होंने जो कुछ किया है, उचित ही किया है) ॥ १० ॥

\* यहाँ महोदरने रावणकी चापलूसी करनेके लिये ‘कामवाद’ की स्थापना या प्रशंसा की है । यह आदर्श मत नहीं है । वास्तवमें धर्म, अर्थ और काममें धर्म ही प्रधान है; अतः उसीके सेवनसे प्राणिमात्रका कल्याण हो सकता है ।

इल्लि राजनिगागि कामरूपी पुरुषार्थद सेवनवे उचितवागिदॆ.* हीगॆये राक्षसराजनु तन्न मनस्सिनल्लि निश्चयिसिरुवनु हागू मन्त्रिगळाद नम्म सम्मतियू आगिदॆ. शत्रुविन कुरितु साहसकार्य माडुवुदु ऎन्तह अनीतियागिदॆ? (आद्दरिन्द इवरु माडिदुदु उचितवे आगिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. tatra = in such a situation; idam kaaryam = this act (of pursuit of sensuous pleasure); kR^itam hR^idi = has been cherished in heart; raajJNaa = by the king; matam = and was approved; naH cha = by us also; yat saahasam = in doing which daring act; shatrau = against the enemy; tat = (by) that; jatra = here; kim apaniiyate = what is to be expelled?

अनुवादः

“In such a situation, this act of pursuit of sensuous pleasure has been cherished in his heart by the king and was approved by us. What violation is there in doing this daring act against the enemy?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्राहृतस्त्वया ।
तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ॥ ११ ॥

एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया । तत्राप्यनुपपन्नम् ते वक्ष्यामि यदसाधु च ॥ ६-६४-११

‘तुमने युद्धके लिये अकेले अपने ही प्रस्थान करनेके विषयमें जो हेतु दिया है (अपने महान् बलके द्वारा शत्रुको परास्त कर देनेकी जो घोषणा की है) उसमें भी जो असंगत एवं अनुचित बात कही गयी है, उसे मैं तुम्हारे सामने रखता हूँ ॥ ११ ॥

युद्धक्कागि ऒब्बने होगुवुदागि नीनु महाबलदिन्द शत्रुवन्नु सोलिसुवुदागि माडिद घोषणॆ यल्लियू इरुव असङ्गत अनुचित मातन्नु नानु निन्नॆदुरिगॆ इडुत्तेनॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11.yaH = which; hetuH = reason; praapR^itaH = adduced; tvayaa = by you; abhiyaane = for marching; ekasyaiva = all alone (for the encounter); tatraapi = in that also; yat = what; anupapannam = is irrelevant; asaadhu cha = and not good; vakSyaami = I shall tell; te = you.

अनुवादः

“Regarding the reason which you have adduced for marching all alone for the encounter, I shall tell you what is irrelevant and not so good.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

येन पूर्वं जनस्थाने बहवोऽतिबला हताः ।
राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ॥ १२ ॥

‘जिन्होंने पहले जनस्थानमें बहुत-से अत्यन्त बलशाली राक्षसोंको मार डाला था, उन्हीं रघुवंशी वीर श्रीरामको तुम अकेले ही कैसे परास्त करोगे? ॥ १२ ॥

मॊदलु जन्मस्थानदल्लि अनेक अत्यन्त बलशालि राक्षसरन्नु कॊन्द आ रघुवंशी वीर श्रीरामनन्नु नीनॊब्बनॆ हेगॆ सोलिसबल्लॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. katham = how; tvam jayiSyasi = will you conquer; ekaH = single-handed; tam = that; raaghavam = Rama; yena = by whom; bahavaH = several; atbalaaH = mighty; raakSasaaH = demons; hataaH = were killed; jana sthaane = in Janasthana; puurvam = earlier.

अनुवादः

“How will you conquer, single-handed, that Rama by whom several mighty demons were destroyed in Janasthana earlier.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये पूर्वं निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः ।
राक्षसांस्तान् पुरे सर्वान् भीतानद्य न पश्यसि ॥ १३ ॥

ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः । राक्षसांस्तान्पुरे सर्वान्भीतानद्यापि पश्यसि ॥ ६-६४-१३

‘जनस्थानमें श्रीरामने पहले जिन महान् बलशाली निशाचरोंको मार भगाया था, वे आज भी इस लङ्कापुरीमें विद्यमान हैं और उनका वह भय अबतक दूर नहीं हुआ है । क्या तुम उन राक्षसोंको नहीं देखते हो? ॥ १३ ॥

जनस्थानदल्लि रामनु हिन्दॆ हॊडॆदु ओडिसिद निशाचररु इन्दू लङ्कॆयल्लि इद्दारॆ. अवर भय इन्नू दूरवागलिल्ल. नीनु आ राक्षसरन्नु नोडिल्लवे?॥13॥

पदच्छेदः

13. ye mahonjasaH = which highly energetic demons; nirjitaaH = conquered; janasthaane = in Janasthana; puraa = earlier; adya = are now; pure = in the city; na pashyasi = are you not seeing; taan sarvaan raakSasaan = all those demons; bhiitaan = frightened?

अनुवादः

“Are you not seeing those frightened demons (though highly energetic) who are now staying in the City, but who were earlier conquered by Rama in Janasthana?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं सिंहमिव सङ्क्रुद्धं रामं दशरथात्मजम् ।
सर्पं सुप्तमहो बुद्‍ध्वा प्रबोधयितुमिच्छसि ॥ १४ ॥

तम् सिम्हमिव सङ्क्रुद्धं रामम् दशरथात्मजम् । सर्पम् सुप्तमिवाबुध्ह्या प्रबोधयितुमिच्छसि ॥ ६-६४-१४

‘दशरथकुमार श्रीराम अत्यन्त कुपित हुए सिंहके समान पराक्रमी एवं भयंकर हैं, क्या तुम उनसे भिड़नेका साहस करते हो? क्या जान-बूझकर सोये हुए सर्पको जगाना चाहते हो? तुम्हारी मूर्खतापर आश्चर्य होता है! ॥ १४ ॥

दशरथकुमार श्रीरामनु अत्यन्त कुपितवाद सिंहदन्तॆ भयङ्कर पराक्रमियागिद्दानॆ. अवनॊडनॆ कादाडलु नीनु साहस माडुवॆया? मलगिरुव सर्पवन्नु तिळिदु तिळिदु ऎच्चरगॊळिसुवॆया? निन्न मूर्खतॆय कुरितु आश्चर्यवागुत्तिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. buddhvaa = (Though) knowing; tam raamam = that Rama; dasharaatmajam = the son of Dasaratha; samkR^iddham simhammiva = is like an enraged lion; ichchhasi = you wish; prabodhayitum = to awaken; sarpam = a serpent; suptam = who is sleeping.

अनुवादः

“Though you know that Rama, the son of Dsasratha, is like an enraged lion, you wish to awaken a serpent, who is sleeping.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम् ।
कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ॥ १५ ॥

‘श्रीराम सदा ही अपने तेजसे देदीप्यमान हैं । वे क्रोध करनेपर अत्यन्त दुर्जय और मृत्युके समान असह्य हो उठते हैं । भला कौन योद्धा उनका सामना कर सकता है? ॥ १५ ॥

श्रीरामनु सदा तन्न तेजदिन्द बॆळगुत्तिद्दानॆ. अवनु क्रोधगॊण्डाग अत्यन्त दुर्जय मत्तु मृत्युविनन्तॆ असह्यवागुत्तानॆ. याव योधनु ताने अवनन्नु ऎदुरिसबल्लनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. kaH = who; arhati = would be competent; aasaadayitum = to approach; tam = that Rama; nityam jvalantam = who is ever shining; tejasaa = with splendour; duraasadam = who is dangerous to be approached; asahyam = and who is as unbearable; mR^ityumiva = as death?

अनुवादः

“Who would be competent to approach that Rama, who is forever shining with a splendour, dangerous to catch-up and as unbearable as death?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने ।
एकस्य गमनं तात नहि मे रोचते भृशम् ॥ १६ ॥

संशयस्थमिदम् सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने । एकस्य गमनम् तत्र न हि मे रोचते तव ॥ ६-६४-१६

‘हमारी यह सारी सेना भी यदि उस अजेय शत्रुका सामना करनेके लिये खड़ी हो तो उसका जीवन भी संशयमें पड़ सकता है । अतः तात! युद्धके लिये तुम्हारा अकेले जाना मुझे बिलकुल अच्छा नहीं लगता है ॥ १६ ॥

नम्म ऎल्ल सैन्यवु आ अजेय शत्रुवन्नु ऎदुरिसलु मुन्दादरॆ अवर जीवनवू संशयदल्लि बीळबल्लदु. आद्दरिन्द अय्या! युद्धक्कागि नीनॊब्बने होगुवुदु ननगॆ सरिबीळुवुदिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. prati samaasate = standing face to face; shtroH = with the enemy; idam sarvam = is all; samshayastham = remaining in doubt; gamanam = going; tatra = there; ekasya = single handed; bhR^iham na rochate he = is indeed not too much an inclination; me = to me.

अनुवादः

“Standing face-to-face with that enemy is all remaining in doubt. Going there single-handed does not indeed find favour with me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीनार्थस्तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतं यथा ।
निश्चितं जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ॥ १७ ॥

हीनार्थस्तु समृद्धार्थम् को रिपुं प्राकृतो यथा । निश्चितम् जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ॥ ६-६४-१७

‘जो सहायकोंसे सम्पन्न और प्राणोंकी बाजी लगाकर शत्रुओंका संहार करनेके लिये निश्चित विचार रखनेवाला हो, ऐसे शत्रुको अत्यन्त साधारण मानकर कौन असहाय योद्धा वशमें लानेकी इच्छा कर सकता है? ॥

सहायकरिन्दॊडगूडि, प्राणद हङ्गुतॊरॆदु शत्रुगळ संहारक्कागि निश्चित विचारवुळ्ळ शत्रुवन्नु अत्यन्त साधारणवॆन्दु तिळिदु याव असहाय योधनु वशपडिसलु इच्चिसबल्लनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. hiinaarthaH = having lost his advantage; kaH ichhati = who would feel inclined; aanetum = to reduce to surrender; ripum = to an enemy; samR^iddhaartham = having an increased advantage; nishchitya = determining; jiivitatyaage = to lay down his life; praakR^itam yathaa = as an ordinary person?

अनुवादः

“Having lost his advantage, who would feel inclined to reduce to submission, an enemy, who is rich in advantage and determined to lay down his life, as an ordinary person?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम ।
कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ॥ १८ ॥

‘राक्षसशिरोमणे! मनुष्योंमें जिनकी समता करनेवाला दूसरा कोई नहीं है तथा जो इन्द्र और सूर्यके समान तेजस्वी हैं, उन श्रीरामके साथ युद्ध करनेका हौसला तुम्हें कैसे हो रहा है?’ ॥ १८ ॥

राक्षसश्रेष्ठने! यार समानवागि मनुष्यरल्लि यारु इल्लवो, इन्द्र, सूर्यनन्तॆ तेजस्वियो आ श्रीरामनॊडनॆ युद्धमाडलु नीनु हेगॆ ताने बयसुवॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. raakSasottama = O Kumbhakarna the foremost among the demons!; katham = how; aashamsase = do you wish; yoddhum = to combat; (with Rama); yasya naasti sadR^ishaH manuSyeSu = with whom none in the human beings is equal; tulyena = and who is equal; indravivasvatoH = of Indra and the sun.

अनुवादः

“O Kumbhakarna, the foremost among the demons! How do you wish to combat with Rama, with whom none in the human beings is equal and who is equal of Indra and the sun?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः ।
उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम् ॥ १९ ॥

एवमुक्त्वा तु सम्रब्धम् कुम्भकर्णं महोदरः । उवाच रक्षसां मध्ये रावणो लोकरावणम् ॥ ६-६४-१९

रोषके आवेशसे युक्त कुम्भकर्णसे ऐसा कहकर महोदरने समस्त राक्षसोंके बीचमें बैठे हुए लोकोंको रुलानेवाले रावणसे कहा— ॥ १९ ॥

रोषावेशयुक्त कुम्भकर्णनल्लि हीगॆ हेळि महोदरनु समस्तराक्षसर नडुवॆ कुळितिरुव लोकगळन्नु अळिसुव रावणनल्लि हेळिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. evam = thus; uktvaa = spoken; sarabdham kumbhakarNam = to the enraged Kumbhakarna; mahodaraH = Mahodara; (on his part); uvaacha = spoke (as follows); raakSasaam madhye = in the midst o demons; raavaNam = to Ravana; lokaraavaNam = who made people cry.

अनुवादः

Having thus spoken to the enraged Kumbhakarna, Mahodara on his part spoke as follows, in the midst of demons, to Ravana, who made the people cry.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लब्ध्वा पुरस्ताद् वैदेहीं किमर्थं त्वं विलम्बसे ।
यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥ २० ॥

लब्ध्वा पुनस्ताम् वैदेहीम् किमर्थं त्वं प्रजल्पसि । यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ॥ ६-६४-२०

‘महाराज! आप विदेहकुमारीको अपने सामने पाकर भी किसलिये विलम्ब कर रहे हैं? आप जब चाहें तभी सीता आपके वशमें हो जायगी ॥ २० ॥

महाराजा! नीवु विदेहकुमारियन्नु पडॆदिद्दरू एकॆ विळम्बिसुत्तिरुवॆ? नीनु बयसिदाग सीतॆयु निनगॆ वशळागुवळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. kim = why; tvam = are you; vilambase = delaying; labdhvaa = (after) having captured; vaidehiim = Seetha; purastaat = already?; ichchhasi yadi = If you wish it so; siitaa = Seetha; bhaviSyati = will be; vashagaa = submissive; te = to you.

अनुवादः

“Why are you delaying further, after having captured Seetha already? If you do so wish, Seetha will be submissive to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः ।
रुचितश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेन्द्र ततः शृणु ॥ २१ ॥

दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः ।
रुचिरश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेन्द्र ततः शृणु ॥

दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः । रुचितश्चेत्स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तम् शृणु ॥ ६-६४-२१

‘राक्षसराज! मुझे एक ऐसा उपाय सूझा है, जो सीताको आपकी सेवामें उपस्थित करके ही रहेगा । आप उसे सुनिये । सुनकर अपनी बुद्धिसे उसपर विचार कीजिये और ठीक जँचे तो उसे काममें लाइये ॥ २१ ॥

राक्षसराजनॆ! सीतॆयु निन्न सेवॆयल्लि उपस्थितळागुवन्तह ऒन्दु उपाय ननगॆ तोचिदॆ. अदन्नु केळु. केळि निन्न बुद्धियिन्द विचारमाडि, सरिकण्डरॆ अदन्नु उपयोगिसु.॥21॥

पदच्छेदः

21. raakSasendra = O King of demons!; kashchit = some; upaayaH = strategy; dR^iSTaH = has been discovered; me = by me; ruchitaH chet = If it is agreeable; svayaa budhyaa = to your intellect; tataH = then; shruNu = listen to it.

अनुवादः

“Some strategy has been discovered by me, as a means of bringing her round. If it is found agreeable to your intellect, then listen to it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः ।
पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ॥ २२ ॥

‘आप नगरमें यह घोषित करा दें कि महोदर, द्विजिह्व, संह्रादी, कुम्भकर्ण और वितर्दन—ये पाँच राक्षस रामका वध करनेके लिये जा रहे हैं ॥ २२ ॥

महोदर, द्विजिह्व, संह्रादी, कुम्भकर्ण मत्तु वितर्दन हीगॆ ऐदु राक्षसरु रामनन्नु वधिसलु होगुत्तिद्दारॆ ऎन्दु नगरदल्लि डङ्गुर हॊडॆसु.॥22॥

पदच्छेदः

22. avaghoSaya = Announce (by a beat of drum in the city-streets): iti = that; aham = myself; dvijihvaH = Dvijihva; samhraadii = Samhradi; kumbhakarNat = Kumbhakarna; vitardana ete = these; paN^cha = five (demons); niryaanti = are setting out; raamavadhaaya = to kill Rama.

अनुवादः

“Announce (by a beat of drum in the city-streets) that myself, Dvijihva, Samhraadi, Kumbhakarna and Vitardana these five demons are setting out for the battle to kill Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः ।
जेष्यामो यदि ते शत्रून् नोपायैः कार्यमस्ति नः ॥ २३ ॥

ततो गत्वा वयम् युद्धम् दास्यामस्तस्य यत्नतः । जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः ॥ ६-६४-२३

‘हमलोग रणभूमिमें जाकर प्रयत्नपूर्वक श्रीरामके साथ युद्ध करेंगे । यदि आपके शत्रुओंपर हम विजय पा गये तो हमारे लिये सीताको वशमें करनेके निमित्त दूसरे किसी उपायकी आवश्यकता ही नहीं रह जायगी ॥ २३ ॥

नावु रणभूमिगॆ होगि प्रयत्नपूर्वक श्रीरामनॊन्दिगॆ युद्ध माडुवॆवु. निम्म शत्रुवन्नु नावु गॆद्दरॆ, नमगॆ सीतॆयन्नु वशपडिसिकॊळ्ळलु बेरॆ उपायद आवश्यकतॆ बीळलारदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = thereupon; vayam = we; gatvaa = having gone; yatnataH = deliberately; daasyaamaH = we shall give; tasya = him; yuddham = the combat; jeSyaamaH yadi = if we conquer; te = your; shatruun = enemies; naasti kaaryam = there is no need; upaayaiH = for strategies; naH = to us.

अनुवादः

“Thereupon, having gone to the battle field deliberately, we shall give him a fight. If we conquer your enemies, there is no need for any strategies to us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः ।
ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितम् ॥ २४ ॥

अथ जीवति नः शत्रुर्वयम् च कृतसम्युगाः । ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत्समीक्षितुम् ॥ ६-६४-२४

‘यदि हमारा शत्रु अजेय होनेके कारण जीवित ही रह गया और हम भी युद्ध करते-करते मारे नहीं गये तो हम उस उपायको काममें लायेंगे, जिसे हमने मनसे सोचकर निश्चित किया है ॥ २४ ॥

नम्म शत्रु अजेयनागि जीविसि उळिदरॆ हागू नावू युद्धमाडुत्ता माडुत्ता बदुकि उळिदरॆ, नानु योचिसिद उपायवन्नु प्रयोगिस बहुदु.॥24॥

पदच्छेदः

24. atha = otherwise; naH shatruH = (if) our enemy; jiivati = survives; vayam cha = we; kR^ita samyugaaH = who have engaged in the fight; tataH = then; samabhipatsyaamaH = shall employ; samiikSitam = the plan which was resolved; (by us); manasaa = in the mind.

अनुवादः

“Otherwise, if our enemy survives, we, who have engaged in the fight, then shall implement the plan which was resolved by us in the mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः ।
विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शरैः ॥ २५ ॥
भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः ।
ततः पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय ॥ २६ ॥

वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः ।
विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ॥ भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः ।
ततः पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय ॥

वयम् युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः । विदार्या स्वातानुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ॥ ६-६४-२५ भक्षितो राघवोऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः । तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः काम प्रपूरय ॥ ६-६४-२६

रामनामसे अङ्कित बाणोंद्वारा अपने शरीरको घायल कराकर खूनसे लथपथ हो हम यह कहते हुए युद्धभूमिसे यहाँ लौटेंगे कि हमने राम और लक्ष्मणको खा लिया है । उस समय हम आपके पैर पकड़कर यह भी कहेंगे कि हमने शत्रुको मारा है । इसलिये आप हमारी इच्छा पूरी कीजिये ॥ २५-२६ ॥

रामनामाङ्कित बाणगळिन्द नम्म शरीर गायगॊण्डु रक्ततॊय्दु होगि, युद्धभूमि यिन्द मरळि- ‘नावु राम-लक्ष्मणरन्नु तिन्दु हाकिदॆवु’ ऎन्दु हेळुवॆवु. आग निम्म कालिगॆ बिद्दु नावु शत्रुगळन्नु कॊन्दुहाकिदॆवु. अदक्कागि नीवु नम्म इच्छॆपूर्णमाडिरॆन्दु हेळुवॆव.॥25-26॥

पदच्छेदः

25. samukSitaa = moistened; rudhireNa = with blood; svatanum = on having our bodies; vidaarya = torn; baaNaiH = with arrows; raama naamaaNkitaiH = marked with the name of Rama; vayam eSyaamaH = we shall come back; iha = here; yuddhaat = from the battle.

अनुवादः

“Moistened with blood on having our bodies torn with arrows marked with the name of Rama engraved on them, we shall come back here from the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. vaadinaH = uttering; iti = that; raaghavaH = Rama; lakSmaNeshaha = as well as Lakshmana; bhakSitaH = has been devoured; smaabhiH = by us; grahiiSyaavaH = we shall clasp; tava paadau = your feet; tvam = you; prapuuraya = fully grant; naH = our; kaamam = desire.

अनुवादः

Saying “Rama as well as Lakshmana has been devoured by us”, we shall clasp your feet. You fully grant our desire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव ।
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥ २७ ॥

ततोऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थीव ।
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ॥

‘पृथ्वीनाथ! तब आप हाथीकी पीठपर किसीको बिठाकर सारे नगरमें यह घोषणा करा दें कि भाई और सेनाके सहित राम मारा गया ॥ २७ ॥

पृथिवीपते! आग नीवु आनॆय बॆन्नमेलॆ यारन्नादरू कुळ्ळिरिसि - ‘सहोदर मत्तु सैन्यसहित रामनु हतनादनु’ ऎम्ब डङ्गुर सारिसि बिडि.॥27॥

पदच्छेदः

27. paarthiva = O king!; tataH = then; avaghoSayaH = have it proclaimed by beating of trumpets; sarvataH = in the entire; pure = City; gajaskandhe = on the back of an elephant; iti = that; raamaH = Rama; hataH = has been killed; bhraatraa saha = along with his brother; sa sainyaH = and his army.

अनुवादः

“O king! Then, have it proclaimed by beating of trumpets in the entire city, on the back of an elephant, that Rama has been killed along with his brother and his army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिन्दम ।
भोगांश्च परिवारांश्च कामान् वसु च दापय ॥ २८ ॥
ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम् ।
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥ २९ ॥

प्रीतोनाम ततो भूत्वा भृत्यान्यां त्वमरिन्दम ।
भोगांश्च परिवारांश्च कामान् वसुच दापय ॥ ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम् ।
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥

प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानाम् त्वमरिन्दम । भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसुदापय ॥ ६-६४-२८ ततो माल्यानि वासांसि वीराणाम् अनुलेपनम् । देयम् च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ॥ ६-६४-२९

‘शत्रुदमन! इतना ही नहीं, आप प्रसन्नता दिखाते हुए अपने वीर सेवकोंको उनकी अभीष्ट वस्तुएँ, तरह-तरहकी भोग-सामग्रियाँ, दास-दासी आदि, धन-रत्न, आभूषण, वस्त्र और अनुलेपन दिलावें । अन्य योद्धाओंको भी बहुत-से उपहार दें तथा स्वयं भी खुशी मनाते हुए मद्यपान करें ॥ २८-२९ ॥

शत्रुदमन! इष्टे अल्ल, नीवु प्रसन्नरागि तम्म वीर सेवकरिगॆ अवरु बयसिद वस्तुगळन्नु विधविधद भोगसामग्रिगळन्नु, दास-दासी, धन-रत्न, आभूषण, वस्त्र, अनुलेपन कॊडिसिरि. इतर योधरिगू अनेक उडुगॊरॆ कॊट्टु, नीवु स्वतः मद्यपान माडि सन्तोषवन्नु आचरिसिरि.॥28-29॥

पदच्छेदः

28. arimdama = O annihilator of enemies!; bhuutvaa = becoming; priitonaama = pleased for the name-sake; daapaya = arrange to bestow; bhR^ityaanaam = on your servants; bhogaamcha = objects of enjoyment; kaamaan = other desired objects; parivaaraamshcha = slaves; vasu cha = and gold.

अनुवादः

“O annihilator of enemies! Becoming pleased for the name-sake, arrange to bestow on your servants, objects of enjoyment, other desired objects and gold.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29. tataH = then; (present); maalyaani = garlands; vaasaamsi = garments; anulepanam = cosmetics; viiraaNaam = to champions; bahu = and abundant; deyam = gifts; yodhebhyaH = to (other) warriors; piba = drink; svayam = yourself; muditaH = delighted.

अनुवादः

“Then, present garlands, garments and cosmetics to champions as well as abundant gifts to other warriors. Drink yourself delighted.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते ।
भक्षितः ससुहृद् रामो राक्षसैरिति विश्रुते ॥ ३० ॥
प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वयन् ।
धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ॥ ३१ ॥

ततोऽस्मिन्बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते । भक्षितः ससुह्ऱिद्रामो राक्षसैरिति विश्रुते ॥ ६-६४-३० प्रविश्याश्वास्य चापि त्वम् सीतां रहसि सान्त्वय । धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ॥ ६-६४-३१

‘तदनन्तर जब लोगोंमें सब ओर यह चर्चा फैल जाय कि राम अपने सुहृदोंसहित राक्षसोंके आहार बन गये और सीताके कानोंमें भी यह बात पड़ जाय, तब आप सीताको समझानेके लिये एकान्तमें उसके वासस्थानपर जायँ और तरह-तरहसे धीरज बँधाकर उसे धन-धान्य, भाँति-भाँतिके भोग और रत्न आदिका लोभ दिखावें ॥

अनन्तर रामनु तन्न सुहृदरॊन्दिगॆ राक्षसरिगॆ आहारवादनु ऎम्ब वदन्ति ऎल्लॆडॆ हब्बि, सीतॆय किविगू ई सुद्दि मुट्टिदाग, सीतॆयन्नु समजायिसलु नीवु एकान्तदल्लि अवळ बळिगॆ होगि बगॆ बगॆयागि धैर्यहेळि, आकॆगॆ धन-धान्य, नानारीतिय भोगगळन्नु मत्तु रत्नगळ प्रलोभनॆ यन्नु उण्टुमाडिरि.॥30-31॥

पदच्छेदः

30; 31. asmin = (when) this; bahuliibhuute = thick; kouliine = rumour; sarvatogate = has gone to all sides; iti = that; raamaH = Rama; sasuhR^it = along with his friends; bhakSitaH = have been devoured; raakSasaiH = by the demons; vishrute = was heard far and wide (even by Seetha); pravishya = approaching; siitaam = Seetha; rahasi = in private; tvam = you; aashvaasya = restoring her to confidence; saantvaya = and conciliating her; enaam pralobhaya = tempt her; dhanadhaanyaishcha = with gold and grain; kaamaishcha ratnaishcha = as well as luxuries and precious stones.

अनुवादः

“When this thick rumour has gone to all sides that Rama along with his companions have been devoured by the demons and you approach Seetha in private and restoring her to confidence and even conciliating her, tempt her with gold and grain, as well as luxuries and precious tones.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनयोपधया राजन् भूयः शोकानुबन्धया ।
अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥ ३२ ॥

अनयोपधया राजन् भूयः शोकानुबन्धया ।
आकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥

अनयोपधया राजन्भयशोकानुबन्धया । अकामा त्वद्वशम् सीता नष्टनाथा गमिष्यति ॥ ६-६४-३२

‘राजन्! इस प्रवञ्चनासे अपनेको अनाथ माननेवाली सीताका शोक और भी बढ़ जायगा और वह इच्छा न होनेपर भी आपके अधीन हो जायगी ॥ ३२ ॥

राजने! हीगॆ वञ्चिसुवुदरिन्द पतियन्नु कळॆदुकॊण्ड अनाथळाद सीतॆय शोकहॆच्चि, अवळु इच्छॆ इल्लदिद्दरू निनगॆ अधीनळागुवळु.॥32॥

पदच्छेदः

32. anayaa upadhayaa = by this false pretence; bhaya shokaanubandhayaa = supplemented by fear and anguish; siitaa = Seetha; naSTanaathaa = who (thinks that) she lost her husband; akaamaa = reluctantly; gamiSyati = will submit; tvadvasham = to your will.

अनुवादः

“By this false pretence, creating fear and anguish, Seetha who thinks she lost her husband, will submit reluctantly to your will.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रमणीयं हि भर्तारं विनष्टमधिगम्य सा ।
नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥ ३३ ॥

रमनीयम् हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा । नैराश्यात्स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ॥ ६-६४-३३

‘अपने रमणीय पतिको विनष्ट हुआ जान वह निराशा तथा नारी-सुलभ चपलताके कारण आपके वशमें आ जायगी ॥ ३३ ॥

रमणिय तन्न पतिय विनाशवन्नु तिळिदु आकॆयु निराशळागि सीसहज चपलतॆयिन्द निन्न वशळागुवळु.॥33॥

पदच्छेदः

33. adhigamya = believing; ramaNiiyam = (that) her charming; bhartaaram = husband; vinaSTam = is destroyed; saa = she; nairaaslyaat = from hopelessness; striilaghutvaachcha = and feminine feeling of flexibility; pratipatsyate = will arrive at; tvadvasham = your will.

अनुवादः

“Believing that her charming husband is destroyed, Seetha from her hopelessness and feminine feeling of flexibility, will come to your will.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता ।
त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथैव गमिष्यति ॥ ३४ ॥

सा पुरा सुखसम्वृद्धा सुखार्हा दुःखकर्षिता । त्वय्यधीनः सुखम् ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति ॥ ६-६४-३४

‘वह पहले सुखमें पली हुई है और सुख भोगनेके योग्य है; परंतु इन दिनों दुःखसे दुर्बल हो गयी है । ऐसी दशामें अब आपके ही अधीन अपना सुख समझकर सर्वथा आपकी सेवामें आ जायगी ॥ ३४ ॥

अवळु मॊदलु सुखदल्लि बॆळॆदवळु, सुख- भोगक्कॆ योग्यळागिद्दु, ई दिनगळल्लि दुःखदिन्द दुर्बलळागिद्दाळॆ. इन्तह स्थितियल्लि इन्नु निम्म अधीनदल्ले तन्न सुखवॆन्दु तिळिदु निम्म सेवॆगॆ अनुवागुवळु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saa = she; sukhasamvR^iddhaa = who grew up with comfort; sukhaarhaa = who is deserving of happiness; duHkhakarshitaa = but emaciated with grief; jJNaatvaa = knowing; sukham = (that) her happiness; adhiinam = depends; tvayi = on you; upagamiSyati = will come near (to you); sarvathaa = by all means.

अनुवादः

“Seetha, who grew up with comfort, who is deserving of happiness; but emaciated with grief, knowing that her happiness depends on you, will by all means come near to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् सुनीतं मम दर्शनेन
रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः ।
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भू-
र्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥ ३५ ॥

एतत् सुनीतं मम दर्शनेन
रामं हि दृष्टैव भवेदनर्थः ।
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भू-
र्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ॥

‘मेरे देखनेमें यही सबसे सुन्दर नीति है । युद्धमें तो श्रीरामका दर्शन करते ही आपको अनर्थ (मृत्यु)-की प्राप्ति हो सकती है; अतः आप युद्धस्थलमें जानेके लिये उत्सुक न हों, यहीं आपके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धि हो जायगी । बिना युद्धके ही आपको सुखका महान् लाभ होगा ॥

नन्न दृष्टियल्लि इदॆ ऎल्लक्किन्त सुन्दर नीतियागिदॆ. युद्धदल्लि श्रीरामन दर्शनवागुत्तले निमगॆ मृत्युप्राप्तवागबल्लदु; आद्ददरिन्द युद्धक्कॆ होगलु उत्सुकरागबेडि. इल्ले निम्म अभीष्टद सिद्धियागुवुदु. युद्धविल्लदॆये निमगॆ महासुखद लाभवागुवुदु.॥35॥

पदच्छेदः

35. etat suniitam = this has been conveyed well; mama darshanena = by my contemplation; dR^iSTaiva = just on seeing; raamam = Rama; anarthaH = a calamity; bhavet = will happen; te = to you; mahaan = a great; laabhaH = advantage; sukhasya = of happiness; setsyati = will be gained; ihaiva = here itself; ayuddhena = even without fighting; maa bhuuH = do not become; utsukaH = restless.

अनुवादः

“After contemplating very well, I have conveyed like this. As soon as you see Rama, a calamity will happen. While you stay here itself without fighting, you will obtain a great benefit of happiness. Do not become restless.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो
रिपुं त्वयुद्धेन जयञ्जनाधिपः ।
यशश्च पुण्यं च महान्महीपते
श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ॥ ३६ ॥

अनष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो रिपूनयुद्धेन जयन् जनाधिप । यशश्च पुण्यम् च महन्महीपते । श्रियम् च कीर्तिं च चिरम् समश्नुते ॥ ६-६४-३६

‘महाराज! जो राजा बिना युद्धके ही शत्रुपर विजय पाता है, उसकी सेना नष्ट नहीं होती । उसका जीवन भी संशयमें नहीं पड़ता, वह पवित्र एवं महान् यश पाता तथा दीर्घकालतक लक्ष्मी एवं उत्तम कीर्तिका उपभोग करता है’ ॥ ३६ ॥

महाराजा! युद्धविल्लदॆये शत्रुवन्नु गॆल्लुव राजन सैन्यनाशवागुवुदिल्ल. अवन जीवन संशयदल्लियू बीळुवुदिल्ल. अवनु पवित्र महायशवन्नु पडॆदु दीर्घकाल लक्ष्मी मत्तु उत्तम कीर्तियन्नु अनुभविसुत्तानॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. janaadhipa = O king; mahiipatiH = an emperor; jayan = who conquers; ripuun = his enemies; anaSTasainyaH = without losing his army; anavaaptasamshayaH = without meeting with danger; ayuddhena = and without a combat; ashnute = will obtain; chiram = for long; mahat = a great; yashashcha = fame; puNyamcha = merit; shriyam cha = prosperity; kiirtimcha = and glory.

अनुवादः

“O king! An emperor who conquers his enemies without losing his army, without meeting with danger and without a combat will obtain for long, a great fame, merit, prosperity and glory.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः ॥ ६४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौंसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि अरवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥64॥