०६२ कुम्भकर्णेन रावणान्तःपुरप्रवेशः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Kumbhakarna enters the abode of Ravana and sees his worried brother sitting in Pushpaka, a self-moving aerial car. Kumbhakarna asks Ravana about the nature of work to be done by him and whether he has to kill anyone. Ravana replies that Rama has come with troops of monkeys including Sugreeva, after crossing the ocean by a bridge, to wage a battle Ravana requests Kumbhakarna to show his terrible prowess in killing all the adversaries in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

62. कुम्भकर्णका रावणके भवनमें प्रवेश तथा रावणका रामसे भय बताकर उसे शत्रुसेनाके विनाशके लिये प्रेरित करना

स तु राक्षसशार्दूलो निद्रामदसमाकुलः ।
राजमार्गं श्रिया जुष्टं ययौ विपुलविक्रमः ॥ १ ॥

महापराक्रमी राक्षसशिरोमणि कुम्भकर्ण निद्रा और मदसे व्याकुल हो अलसाया हुआ-सा शोभाशाली राजमार्गसे जा रहा था ॥ १ ॥

महापराक्रमि राक्षसश्रेष्ठनाद कुम्भकर्णनु निद्दॆयिन्दलू, मददिन्दलू उन्मत्तनन्तागि सम्पद्युक्त वाद राजबीदियल्लि होगुत्तिद्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH = that; raakSasashaarduulaH = foremost among demons; vipula vikramaH = of extensive prowess; nidraamada samaakulaH = but filled with an intoxicating drowsiness; yayau = marched along; raajamaargam = the king’s high way; shriyaajuSTam- full of royal dignity.

अनुवादः

That Kumbhakarna of great prowess and the foremost, having full of intoxicating drowsiness, marched along the king’s highway, full of royal dignity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानां सहस्रैश्च वृतः परमदुर्जयः ।
गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कीर्यमाणस्तदा ययौ ॥ २ ॥

वह परम दुर्जय वीर हजारों राक्षसोंसे घिरा हुआ यात्रा कर रहा था । सड़कके किनारेपर जो मकान थे, उनमेंसे उसके ऊपर फूल बरसाये जा रहे थे ॥ २ ॥

अ परमदुर्जय वीरनु साविरारु राक्षसरिन्द परिवृतनागि सागुत्तिद्दनु. राजबीदिय पक्कदल्लिद्द मनॆगळिन्द अवन मेलॆ हूवुगळन्नु चॆल्लुत्तिद्दरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tadaa = then; parama durjayaH = that Kumbhakarna; who was very difficult to be conquered; vR^itaH = surrounded; sahasraiH raakSasaanaam = by thousands of demons; yayau = marched ahead; kiiryamaaNaH puSpavarSeNa = strewn with a shower of flowers; gR^ihebhyaH = from houses (liming the way).

अनुवादः

Then, that Kumbhakarna, who was very difficult to be conquered, accompanied by thousands of demons, sallied forth, covered with a shower of flowers from the houses (lining the way).

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हेमजालविततं भानुभास्वरदर्शनम् ।
ददर्श विपुलं रम्यं राक्षसेन्द्रनिवेशनम् ॥ ३ ॥

उसने राक्षसराज रावणके रमणीय एवं विशाल भवनका दर्शन किया, जो सोनेकी जालीसे आच्छादित होनेके कारण सूर्यदेवके समान दीप्तिमान् दिखायी देता था ॥

स्वर्णमय जालरिगळिन्द आच्छादितवाद, सूर्यनन्तॆ बॆळगुत्तिद्द राक्षसराज रावणन रमणीय विशाल अरमनॆयन्नु नोडिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = he; dadarsha = saw; raakSasendra niveshanam = Ravana’s abode; hema jaalavitatam = covered with golden grilled windows; vipulam = spacious; ramyam = beautiful; bhaanubhaasvara danshanam = with appearance of a shining sun.

अनुवादः

He saw Ravana’s abode, covered with golden grilled windows, spacious and looking beautiful, like a shining sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत्तदा सूर्य इवाभ्रजालं
प्रविश्य रक्षोधिपतेर्निवेशनम् ।
ददर्श दूरेऽग्रजमासनस्थं
स्वयम्भुवं शक्र इवासनस्थम् ॥ ४ ॥

जैसे सूर्य मेघोंकी घटामें छिप जायँ, उसी प्रकार कुम्भकर्णने राक्षसराजके महलमें प्रवेश किया और राजसिंहासनपर बैठे हुए अपने भाईको दूरसे ही देखा, मानो देवराज इन्द्रने दिव्य कमलासनपर विराजमान स्वयम्भू ब्रह्माका दर्शन किया हो ॥ ४ ॥

सूर्यनु मेघमण्डलवन्नु प्रवेशिसुवन्तॆ कुम्भकर्णनु रावणन अरमनॆयन्नु प्रवेशिसि, देवेन्द्रनु दिव्य कमलासनदल्लि विराजमाननाद स्वयम्भू ब्रह्मनन्नु दर्शिसिदन्तॆ राज सिंहासनदल्लि कुळितिरुव तन्नण्णनन्नु दूरदिन्दले नोडिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. pravishya = entering; rakSodhi pateH niveshanam = Ravana’s palace; suuryaH iva = like the sun (entering); abhrajaalam = a mass of clouds; saH = he; tadaa = then; dadarsha = saw; agrajam = his brother; aasanastham = sitting on a throne; duure = from a distance; shakraH iva = as Indra (saw); svayambhuvam = Brahma; aasanaastham = perched on his seat.

अनुवादः

Entering Ravana’s palace, like the sun entering a mass of clouds, Kumbhakarna then saw from of distance his brother seated on a throne, as Indra saw Brahma perched on his seat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोगणसमन्वितः ।
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ॥ ५ ॥

भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोगणसमन्वितः । कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत् मेदिनीम् ॥ ६-६२-५

राक्षसोंसहित कुम्भकर्ण अपने भाईके भवनमें जाते समय जब-जब एक-एक पैर आगे बढ़ाता था, तब-तब पृथ्वी काँप उठती थी ॥ ५ ॥

राक्षसरॊन्दिगॆ कुम्भकनु तन्नण्णन भवनवन्नु प्रवेशिसुवाग अवन पादाघातदिन्द भूमियु नडुगुत्तित्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. gachchhan = going; bhraatruh bhavanam = to his brother’s palace; saH kumbhakarNaH = that Kumbhakarna; rakSogaNasamanvitaH = accompanied by troops of demons; mediniim akampayata = caused the earth of shake; padanyaasaiH = with his stamping strides.

अनुवादः

While going to his brother’s palace, that Kumbhakarna, accompanied by troops of demons, caused the earth to shake with his stamping strides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽभिगम्य गृहं भ्रातुः कक्ष्यामभिविगाह्य च ।
ददर्शोद्विग्नमासीनं विमाने पुष्पके गुरुम् ॥ ६ ॥

भाईके भवनमें जाकर जब वह भीतरकी कक्षामें प्रविष्ट हुआ, तब उसने अपने बड़े भाईको उद्विग्न अवस्थामें पुष्पक विमानपर विराजमान देखा ॥ ६ ॥

अण्णन भवनद ऒळ कक्षॆयन्नु प्रवेशिसिदाग पुष्पकविमानदल्लि विराजनाद रावणनु उद्विग्न स्थितियल्लिरुवुदन्नु नोडिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. abhigamya = reaching; bhraatuH gR^iham = his brother’s house; abhivigaahyacha = and entering; kakSyaam = the inner apartment; saH = he; dadarsha = saw; udvignam gurum = his worried brother; aasiinam = sitting; puSpaka vimaane = in Pushapaka; a self-moving aerial car.

अनुवादः

Reaching his brother’s house and entering the inner apartment, Kumbhakarna saw his worried brother sitting in Pushpaka, a self-moving aerial car.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ दृष्ट्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णमुपस्थितम् ।
तूर्णमुत्थाय संहृष्टः सन्निकर्षमुपानयत् ॥ ७ ॥

कुम्भकर्णको उपस्थित देख दशमुख रावण तुरंत उठकर खड़ा हो गया और बड़े हर्षके साथ उसे अपने समीप बुला लिया ॥ ७ ॥

कुम्भकर्णनु बन्दिरुवुदन्नु नोडि दशकण्ठ रावणनु कूडले ऎद्दु निन्तु, बहळ हर्षदॊन्दिगॆ अवनन्नु बळिगॆ करॆदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. dR^iSTvaa = seeing; kumbhakarNam = Kumbhakarna; upasthitam = who arrived; dashagriivaH = Ravana; atha = then; tuurNam = soon; utthaaya = rose up; samhR^iSTaH = delighted; upaanayat = and brought (him); samiikarSam = to his vicinity.

अनुवादः

On seeing Kumbhakarna who arrived there, Ravana then quickly rose up from his seat, delighted and brought him nearer to his side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथासीनस्य पर्यङ्के कुम्भकर्णो महाबलः ।
भ्रातुर्ववन्दे चरणौ किं कृत्यमिति चाब्रवीत् ॥ ८ ॥

महाबली कुम्भकर्णने सिंहासनपर बैठे हुए अपने भाईके चरणोंमें प्रणाम किया और पूछा—‘कौन-सा कार्य आ पड़ा है?’ ॥ ८ ॥

महाबलि कुम्भकर्णनु सिंहासनदल्लि कुळितिरुव अण्णन पादगळल्लि वन्दिसिकॊण्डु- ‘याव कार्य उपस्थितवागिदॆ? नन्निन्देनागबेकु?’ ऎन्दु केळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. atha = then; mahaabalaH = the mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; vavan de = offered salutation; charaNau = to the feet; bhraatuH = of his brother; aasiinasya = sitting; paryaNke = on a sofa; abraviit = and spoke; iti cha = saying; kim kR^ityan = “What is the work?”

अनुवादः

Then, the mighty Kumbhakarna having offered salutation to the feet of his brother sitting on a sofa, asked him, “What is to be done?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्पत्य चैनं मुदितो रावणः परिषस्वजे ।
स भ्रात्रा सम्परिष्वक्तो यथावच्चाभिनन्दितः ॥ ९ ॥

उत्पत्य चैनम् मुदितो रावणः परिषस्वजे । स भ्रात्रा सम्परिष्वक्तो यथावच्छाभिनन्दितः ॥ ६-६२-९ कुम्भकर्णः शुभं दिव्यम् प्रतिपेदे वरासनम् ।

रावणने उछलकर बड़ी प्रसन्नताके साथ कुम्भकर्णको हृदयसे लगा लिया । भाई रावणने उसका आलिंगन करके यथावत् रूपसे अभिनन्दन किया ॥ ९ ॥

रावणनु नॆगॆदु मुन्दॆ बन्दु सन्तोषदिन्द कुम्भकर्णनन्नु अप्पिकॊण्डनु. रावणनु अवनन्नु आलङ्गिसिकॊण्डु अभिनन्दिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. raavanaH = Ravana; utpatya = rising up (from his seat); pariSasvaje = embraced; enam = him; saH kimbhakarNaH = that Kumbhakarna; yathaavat pariSvaktaH = who was duly embraced; abhinanditaH = and made happy; bhraataa = by his brother; pratipede = reached; shubham = an auspicious; divyam = charming; varaaasanam = and excellent seat.

अनुवादः

Rising up from his seat, Ravana embraced him. That Kumbhakarna, who was thus embraced and made happy by his brother, occupied an auspicious, charming and excellent seat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णः शुभं दिव्यं प्रतिपेदे वरासनम् ।
स तदासनमाश्रित्य कुम्भकर्णो महाबलः ॥ १० ॥
संरक्तनयनः क्रोधाद् रावणं वाक्यमब्रवीत् ।

स तदासनमाश्रित्य कुम्भकर्णो महाबलः ॥ ६-६२-१० सम्रक्तनयनः क्रोधाद्रवणम् वाक्यमब्रवीत् ।

इसके बाद कुम्भकर्ण सुन्दर दिव्य सिंहासनपर बैठा । उस आसनपर बैठकर महाबली कुम्भकर्णने क्रोधसे लाल आँखें किये रावणसे पूछा— ॥ १० १/२ ॥

बळिक कुम्भकर्णनु सुन्दर दिव्यसिंहासनदल्लि कुळितु, महा बलि कुम्भकर्णनु क्रोधदिन्द कण्णुकॆम्पगागिसि रावणनल्लि केळिदनु.॥10½॥

पदच्छेदः

10. aashritya = resting on; tat = that; aasanam = seat; saH = that; mahaabalaH = mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; samrakta nayanaH = with blood-shot eyes; krodhaat = in anger; abraviit = spoke; vaakyam = (the folowoing0 words; raavaNam = to Ravana.

अनुवादः

Resting on that seat, the mighty Kumbhakarna, with his blood-shot eyes in anger, spoke to Ravana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमर्थमहमादृत्य त्वया राजन् प्रबोधितः ॥ ११ ॥
शंस कस्माद् भयं तेऽत्र को वा प्रेतो भविष्यति ।

किम्मर्थमहमादृत्य त्वया राजन् प्रबोधितः ॥ ६-६२-११ शस कस्माद्भयम् तेऽत्र को वा प्रेतो भविष्यति ।

‘राजन्! किसलिये तुमने बड़े आदरके साथ मुझे जगाया है? बताओ, यहाँ तुम्हें किससे भय प्राप्त हुआ है? अथवा कौन परलोकका पथिक होनेवाला है?’ ॥ ११ १/२ ॥

राजने! यावुदक्कागि नीनु तुम्बा आदरदॊन्दिगॆ नन्नन्नु एकॆ ऎच्चरिसिदॆ? निनगॆ यारिन्द भय उण्टागिदॆ? ऎन्दु हेळु. यारु परलोकद पथिकनागुवनु.॥11½॥

पदच्छेदः

11. raajan = O king!; kimartham = for what purpose; aham = I; prabodhitaH = have been woken up; tvayaa = by you; aadR^itya = with effort?; shamsa = tell me; kasmaat = from whom; bhayam = is the danger; te = for you; atra = here?; kovaa = or who; bhaviSyati = will be; pretaH = a dead person?

अनुवादः

“O king! For what purpose have I been woken up by you, with effort? Tell me from whom is the danger for you here and who is to be killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातरं रावणः क्रुद्धं कुम्भकर्णमवस्थितम् ॥ १२ ॥
रोषेण परिवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां वाक्यमब्रवीत् ।

तब रावण अपने पास बैठे हुए कुपित भाई कुम्भकर्णसे रोषसे चञ्चल आँखें किये बोला— ॥ १२ १/२ ॥

आग रावणनु तन्न बळि कुपितनागि कुळितिरुव कुम्भकर्णनल्लि रोषदिन्द उरियुव कण्णुगळिन्द हेळिद.॥12½॥

पदच्छेदः

12. raavaNaH = Ravana; netraabhyaam = with his eyes; pari vR^ittabhyaam = rolling; roSeNa = with annoyance; abraviit = spoke; kumbhakarNam = to Kumbhakarna; bhraataram = his brother; avasthitam = who was there; kruddham = with anger.

अनुवादः

Ravana, with his eyes rolling with annoyance, spoke to Kumbhakarna, his brother, who was there with anger (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य ते सुमहान् कालः शयानस्य महाबल ॥ १३ ॥
सुषुप्तस्त्वं न जानीषे मम रामकृतं भयम् ।

अयम् ते सुमहन् कालः शयानस्य महाबल ॥ ६-६२-१३ सुषुप्तस्त्वम् न जानीषे मम रामकृतम् भयम् ।

‘महाबली वीर! तुम्हारे सोये-सोये दीर्घकाल व्यतीत हो गया । तुम गाढ़ निद्रामें निमग्न होनेके कारण नहीं जानते कि मुझे रामसे भय प्राप्त हुआ है ॥ १३ १/२ ॥

महाबलि वीरने! नीनु मलगि बहळ समय कळॆयितु. नीनु गाढनिद्रॆयल्लि मुळुगिद्दरिन्द रामनिन्द ननगॆ भय उण्टादुदु निनगॆ तिळियदॆ होयितु.॥13½॥

पदच्छेदः

13. mahaabala = O mighty Kumbhakarna!; te = for you; shayaanasya = who have slept; ayam = this; sumahaan kaalaH = is a very long time; tvam = you; suSuptaH = who were fast asleep; na jaaniiSe = do not know; bhayam = about the fear; raama kR^itam = created by Rama; mama = in me.

अनुवादः

“O mighty Kumbhakarna! You slept for a long period. You, who were fast asleep, do not know about the fear created by Rama in me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष दाशरथिः श्रीमान् सुग्रीवसहितो बली ॥ १४ ॥
समुद्रं लङ्घयित्वा तु मूलं नः परिकृन्तति ।

एष दाशरथी रामः सुग्रीवसहितो बली ॥ ६-६२-१४ समुद्रम् लङ्घयित्वा तु कुलम् नः परिकृन्तति ।

‘ये दशरथकुमार बलवान् श्रीमान् राम सुग्रीवके साथ समुद्र लाँघकर यहाँ आये हैं और हमारे कुलका विनाश कर रहे हैं ॥ १४ १/२ ॥

ई दशरथकुमार बलिष्ठ श्रीमान् रामनु सुग्रीवनॊन्दिगॆ समुद्रवन्नु दाटि इल्लिगॆ बन्दिरुवनु हागू नम्म कुलवन्नु विनाशगॊळिसुत्तिद्दानॆ.॥14½॥

पदच्छेदः

14. eSaH = this; raamaH = Rama; daasharathiH = the son of Dasaratha; balii = a strong man; sugriiva sahitaH = along with Sugreeva; laN^ghayitvaa = after crossing; samudram = the ocean; parikR^intati = is cutting short; naH kulam = our race.

अनुवादः

“This Rama, the son of Dasaratha, a strong man along with Sugreeva, having crossed the ocean, is cutting short our race.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हन्त पश्यस्व लङ्कायां वनान्युपवनानि च ॥ १५ ॥
सेतुना सुखमागत्य वानरैकार्णवं कृतम् ।

हन्त पश्यस्व लङ्कया वनान्युपवनानि च ॥ ६-६२-१५ सेतुना सुखमागत्य वानरैकार्णवम् कृतम् ।

‘हाय! देखो तो सही, समुद्रमें पुल बाँधकर सुखपूर्वक यहाँ आये हुए वानरोंने लङ्काके समस्त वनों और उपवनोंको एकार्णवमय बना दिया है—यहाँ वानररूपी जलका समुद्र-सा लहरा रहा है ॥ १५ १/२ ॥

अय्यो! नोडु, समुद्रक्कॆ सेतुवॆ कट्टि सुखवागि इल्लिगॆ बन्दिरुव वानररु लङ्कॆय समस्त वन, उपवनगळन्नु समुद्रमयवन्नागि माडिबिट्टिद्दारॆ. इल्लि वानररूपी समुद्रवे उण्टादन्तिदॆ.॥15½॥

पदच्छेदः

15. hanta = Alas!; pashyasva = see!; aagatya = coming; sukham = happily; setunaa = by a bridge; vanaani = the forests; upavanaanicha = and groves; kR^itam = have been covered; vaanaraikaarNavam = an ocean of monkeys.

अनुवादः

“Alas! See! Coming happily by a bridge, the forests and groves have been covered with an ocean full of monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये राक्षसा मुख्यतमा हतास्ते वानरैर्युधि ॥ १६ ॥
वानराणां क्षयं युद्धे न पश्यामि कथञ्चन ।
न चापि वानरा युद्धे जितपूर्वाः कदाचन ॥ १७ ॥

ये राक्षसा मुख्यतमा हतास्ते वानरैर्युधि ॥ ६-६२-१६ वानराणाम् क्षयम् युधे न पश्यामि कथंचन । न चापि वानरा युद्धे जितपूर्वाः कदाचन ॥ ६-६२-१७

‘हमारे जो मुख्य-मुख्य राक्षस वीर थे, उन्हें वानरोंने युद्धमें मार डाला; किंतु रणभूमिमें वानरोंका संहार होता मुझे किसी तरह नहीं दिखायी देता । युद्धमें कभी कोई वानर पहले जीते नहीं गये हैं ॥ १६-१७ ॥

नम्म मुख्य मुख्य वीर राक्षसरन्नु वानररु युद्धदल्लि कॊन्दुहाकिदरु. आदरॆ युद्धदल्लि वानर संहारवागुवुदन्नु नानु नोडिल्ल. रणदल्लि याव वानररू पराजितरागुवुदिल्ल.॥16-17॥

पदच्छेदः

16; 17. te = they; ye = who were; mukhyatamaaH raakSasaaH = very important demons; hataah = were killed; vaanaraiH = by the monkeys; yudhi = in battle; na pashyaami = I do not envisage; kSayam = annihilation; kathamchana = in any way; vaanaraaNaam = of monkeys; yuddhe = in battle; vaanaraaH = the monkeys; na chaapi jita puurvaaaH = were not even defeated before; kadaachana = at any time; yuddhe = in combat.

अनुवादः

“The monkeys killed very important demons in battle. I do not envisage, in any way, the destroyable of monkeys on the battle-field. It seems the monkeys were not even defeated at any time before, in a combat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेतद् भयमुत्पन्नं त्रायस्वेह महाबल ।
नाशय त्वमिमानद्य तदर्थं बोधितो भवान् ॥ १८ ॥

‘महाबली वीर! इस समय हमारे ऊपर यही भय उपस्थित हुआ है । तुम इससे हमारी रक्षा करो और आज इन वानरोंको नष्ट कर दो । इसीलिये हमने तुम्हें जगाया है ॥ १८ ॥

महाबलि वीरने! ईग नम्म मेलॆ इदे भय बन्दॆरगिदॆ. नीनु इदरिन्द नम्मन्नु रक्षिसु. इन्दे ई वानररन्नु नाशगॊळिसु. अदक्कागि निन्नन्नु ऎब्बिसिरुवुदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. mahaabala = O mighty Kumbhakarna!; tat = such; etat = of this danger; utpannam = has arisen; traayasva = you have to help (us); iha = now; imaam naashaya = get them destroyed; adya = now; bhavaan = you; boditaH = have been woken up; tadartham = for that purpose.

अनुवादः

“O mighty Kumbhakarna! Such a danger has arisen. You have to help us now. Get them destroyed now. You have been woken up solely for that purpose.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वक्षपितकोशं च स त्वमभ्युपपद्य माम् ।
त्रायस्वेमां पुरीं लङ्कां बालवृद्धावशेषिताम् ॥ १९ ॥

‘हमारा सारा खजाना खाली हो गया है; अतः मुझपर अनुग्रह करके तुम इस लङ्कापुरीकी रक्षा करो; अब यहाँ केवल बालक और वृद्ध ही शेष रह गये हैं ॥ १९ ॥

नम्म भण्डारवॆल्ल बरिदागिदॆ. इदन्नु गमनिसि बालकरु मत्तु वृद्धरे उळिदुकॊण्डिरुव ई लङ्कापट्टणवन्नु नीनु रक्षिसु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sah tvam = you; as such; abhyupadya = rescuing; maam = me; sarvakSapita kosham = whose treasury has become completely diminished; traayasva = protect; imaam = this; laN^kaam puriim = City of Lanka; baala vR^iddhaavasheSitaam = where the children and the aged only are left over.

अनुवादः

“Rescuing me, whose treasury has become completely diminished, you protect this city of Lanka, where only the children and the aged are left over.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातुरर्थे महाबाहो कुरु कर्म सुदुष्करम् ।
मयैवं नोक्तपूर्वो हि भ्राता कश्चित् परन्तप ॥ २० ॥

भ्रातुरर्थे महाबाहो कुरु कर्म सुदुष्करम् । मयैवम् नोक्तपुर्वो हि कश्चिद्भ्रातः परम्तप ॥ ६-६२-२०

‘महाबाहो! तुम अपने इस भाईके लिये अत्यन्त दुष्कर पराक्रम करो । परंतप! आजसे पहले कभी किसी भाईसे मैंने ऐसी अनुनय-विनय नहीं की थी ॥ २० ॥

महाबाहो! निन्न ई अण्णनिगागि अत्यन्त दुष्कर पराक्रमवन्नु तोरु, परन्तप! ई मॊदल ऎन्दिगू यावुदे तम्मनल्लि नानु इन्तह बेडिकॆ माडलिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. mahaabaaho = O; the great armed Kumbhakarna!; kuru = perform; karma = the act; suduSkaram = which is very difficult to do; bhraatuH arthe = for the sake of this brother; bhraataH = O brother; paramtapa = the annihilator of enemies!; na uktapuurvaH hi = It was not indeed requested before; evam = thus; kashchit = with any one; mayaa = by me.

अनुवादः

“O the great armed Kumbhakarna. For the sake of your brother, perform this act, which is very difficult to do. O brother, the annihilator of enemies! In this way, I did not request anyone ever before.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वय्यस्ति मम च स्नेहः परा सम्भावना च मे ।
देवासुरेषु युद्धेषु बहुशो राक्षसर्षभ ॥ २१ ॥
त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरा युधि ॥ २२ ॥

त्वय्यस्ति मम च स्नेहः परा सम्भावना च मे ।
दैवासुरेषु युद्धेषु बहुशोराक्षसर्षभ ॥ त्वया देवाः प्रतिव्यॆह्य निर्जिताश्चासुरा युधि ॥

त्वय्यस्ति मम च स्नेहः परा सम्भावना च मे । दैवासुरेषु युद्धेषु बहुशो राक्षसर्षभ ॥ ६-६२-२१ त्वया देवाः प्रतिव्यूह्य निर्जिताश्चासुरा युधि । तदेतत्सर्वमातिष्ठ वीर्यम् भीमपराक्रम् ॥ ६-६२-२२ न हि ते सर्वभूतेषु दृश्यते सदृशो बली ।

‘तुम्हारे ऊपर मेरा बड़ा स्नेह है और मुझे तुमसे बड़ी आशा है । राक्षसशिरोमणे! तुमने देवासुर-संग्रामके अवसरोंपर अनेक बार प्रतिद्वन्द्वीका स्थान लेकर रणभूमिमें देवताओं और असुरोंको भी परास्त किया है ॥

निन्न मेलॆ अत्यधिक स्नेहविद्दु, निन्नल्लि भारी आसॆ इट्टिद्देनॆ. राक्षसश्रेष्ठने! नीनु देवासुर सङ्ग्रामदल्लि अनेक बारि शत्रुपक्षदल्लि निन्तु देवासुररन्नु पराजयगॊळिसिरुवॆ.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. mama = to me; asti = there is; snehaH = affection; tvayi = towards you; me = to me; (there is); paraa = a high; sambhaavanaacha = respect too; raakSasarSabha = O the foremost of demons!; bahushaH = for several times; prativyuuhya = attacking; devaah = the celestials; asuraaH = and demons; daivaasureSu yuddheSu = in battles between celestials and demons; nirjitaaH = (they) were defeated; tvayaa = by you; yudhi = in battle.

अनुवादः

“I have a great respect and affection towards you. O the foremost of demons! For several times, in battles between gods and demons, you conquered the celestials and demons, after attacking them in the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. bhiima paraakrama = O Kumbhakarna of terrible prowess!; tat = therefore; aatiSTha = show your superiority; etat = from this; sarvam = entire; viiryam = vigour; na balii dR^ishyate hi = no strong person is indeed seen; sadR^ishaH = who is equal; te = to you; sarva bhuuteSu = in all beings.

अनुवादः

“O Kumbhakarna of terrible prowess! Therefore, show your entire prowess. There is indeed no one, in the entire beings, who is equal to you in strength.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेतत् सर्वमातिष्ठ वीर्यं भीमपराक्रम ।
नहि ते सर्वभूतेषु दृश्यते सदृशो बली ॥ २३ ॥

कुरुष्व मे प्रियहितमेतदुत्तमम् । यथाप्रियम् प्रियरण बान्धवप्रिय । स्वतेजसा विधम सपत्नवाहिनीम् । शरद्घनम् पवन इवोद्यतो महान् ॥ ६-६२-२३

‘अतः भयंकर पराक्रमी वीर! तुम्हीं यह सारा पराक्रमपूर्ण कार्य सम्पन्न करो; क्योंकि समस्त प्राणियोंमें तुम्हारे समान बलवान् मुझे दूसरा कोई नहीं दिखायी देता है ॥ २३ ॥

भयङ्कर पराक्रमि वीरने ! नीने ई पराक्रम पूर्णकार्यवन्नु नॆरवेरिसबेकु. एकॆन्दरॆ समस्त प्राणिगळल्लि निन्नन्तह बलवन्तनु ननगॆ बेरॆ यारू काणुवुदिल्ल.॥23॥

पदच्छेदः

23. priyaraNa = O Kumbhakarna; delighting in war; baandhava piya = and feeling affection for relatives!; kuruSva = perform; uttamam etat = this excellent act; priyahitam = which is dear and beneficial; me = to me; yathaapriyam = as per you wish; vidhama = blow away; sapatnavaahiniim = the army of adversaries; svatejasaa = by your vital power; sharadghanam iva = as an autumnal cloud (is blown away); mahaan udyataH pavanaH = by a high-rising wind.

अनुवादः

“O Kumbhakarna, delighting in war and feeling affection for relatives! Perform this excellent act, which is dear and beneficial to me, as per your liking. Blow away the army of adversaries by your vital power, as an autumnal cloud is blown away by a high-rising wind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुरुष्व मे प्रियहितमेतदुत्तमं
यथाप्रियं प्रियरण बान्धवप्रिय ।
स्वतेजसा व्यथय सपत्नवाहिनीं
शरद्घनं पवन इवोद्यतो महान् ॥ २४ ॥

‘तुम युद्धप्रेमी तो हो ही, अपने बन्धु-बान्धवोंसे भी बड़ा प्रेम रखते हो । इस समय तुम मेरा यही प्रिय और उत्तम हित करो । अपने तेजसे शत्रुओंकी सेनाको उसी तरह व्यथित कर दो, जैसे वेगसे उठी हुई प्रचण्ड वायु शरद्-ऋतुके बादलोंको छिन्न-भिन्न कर देती है’ ॥ २४ ॥

नीनु युद्ध प्रियने आगिरुवॆ. तन्न बन्धु-बान्धवरन्नु प्रीतिसुववनागिरुवॆ. ईग नीनु नन्न ई उत्तमवाद प्रिय कार्यवन्नु माडु. तन्न तेजदिन्द शत्रु सैन्यवन्नु वेगवागि बीसिद प्रचण्डवायु शरद् ऋतुविन मोडगळन्नु भिन्नभिन्न माडुवन्तॆ, व्यथितगॊळिसु.॥24॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः ॥ ६२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बासठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि अरवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥62॥