०६० रावणेन कुम्भकर्णं बोधयितुं प्रयत्नः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana returns to Lanka and asks some demons to go to the abode of sleeping Kumbhakarna, to wake him up and request him to come to him. The slumbering Kumbhakarna is roused by the demons under orders of their king. Kumbhakarna, giant in form, sets out on the high way to see Ravana and the monkeys get alarmed to see the giant demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

60. अपनी पराजयसे दुःखी हुए रावणकी आज्ञासे सोये हुए कुम्भकर्णका जगाया जाना और उसे देखकर वानरोंका भयभीत होना

स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः ।
भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ॥ १ ॥

भगवान् श्रीरामके बाणों और भयसे पीड़ित हो राक्षसराज रावण जब लङ्कापुरीमें पहुँचा, तब उसका अभिमान चूर-चूर हो गया था । उसकी सारी इन्द्रियाँ व्यथासे व्याकुल थीं ॥ १ ॥

भगवान् श्रीरामन बाणगळ भयदिन्द पीडितनाद रावणनु लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसिदाग अवन अभिमान नुच्चुनूरागिसित्तु. अवन सर्वेन्द्रियगळु व्यथॆयिन्द व्याकुलवादुवु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tadaa = then; saH = that; raajaa = King of Demons; pravishya = after entering; laN^kaam puriim = the city of Lanka; raama baaNabhayaarditaH = afflicted with the fear of Rama’s arrows; bhagnadarpaH = his pride humbled; babhuuva = became; vyathi tendriyaH = troubled in his senses.

अनुवादः

Returning to the City of Lanka, Ravana the King of Demons was afflicted with the fear of Rama’s arrows, his pride was humbled and his senses troubled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातङ्ग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः ।
अभिभूतोऽभवद् राजा राघवेण महात्मना ॥ २ ॥

जैसे सिंह गजराजको और गरुड़ विशाल नागको पीड़ित एवं पराजित कर देता है, उसी प्रकार महात्मा रघुनाथजीने राजा रावणको अभिभूत कर दिया था ॥ २ ॥

सिंहनिन्द आनॆयु मत्तु गरुडनिन्द दॊड्ड नागवु पराजितवादन्तॆ महात्मा रघुनाथनु राजा रावणनन्नु पराजितगॊळिसिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raajaa = that King; abhavat = was; abhibhuutaH = overcome; mahaatmanaa = by the high-souled; raaghaveNa = Rama; maataN^gaH iva = like an elephant; simhena = by a lion; pannagaH iva = or like a serpent; garuDena = by an eagle.

अनुवादः

The king was overcome by the high-souled Rama, like an elephant is by a lion or a serpent by an eagle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मदण्डप्रतीकानां विद्युच्चलितवर्चसाम् ।
स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ ३ ॥

ब्रह्मदण्डप्रतीकानाम् विद्युच्चलितवर्चसाम् । स्मतन् राघवबाणानाम् विव्यथे राक्षसेश्वरः ॥ ६-६०-३

भगवान् श्रीरामके बाण ब्रह्मदण्डके प्रतीक जान पड़ते थे । उनकी दीप्ति चपलाके समान चञ्चल थी । उन्हें याद करके राक्षसराज रावणके मनमें बड़ी व्यथा हुई ॥ ३ ॥

श्रीरामन बाणगळु ब्रह्मदण्डदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दवु. अवुगळ दीप्ति विद्युल्लतॆयन्तॆ चञ्चलवागित्तु. अवुगळन्नु नॆनॆदु राक्षसेश्वर रावणनु आग हीगॆ हेळ तॊडगिदनु .॥3॥

पदच्छेदः

3. raakSaseshvaraH = the lord of Demons; vivyathe = was maddened; smaran = in recollecting; raaghava baaNaanaam = Rama’s arrows; brahma daN^Dapratiikaanaam = resembling the Rod of Brahma the Lord of creation; vidyuchchalita varchasaam = and possessed of the splendour of lightning.

अनुवादः

The Lord of Demons was maddened in recollecting Rama’s arrows resembling the Rod of Brahma the Lord of creation and possessed of the splendour of lightning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् ।
विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ४ ॥

सोनेके बने हुए दिव्य एवं श्रेष्ठ सिंहासनपर बैठकर राक्षसोंकी ओर देखता हुआ रावण उस समय इस प्रकार कहने लगा— ॥ ४ ॥

श्रेष्ठवाद स्वर्ण सिंहासनदल्लि कुळितु राक्षसर कडॆगॆ नोडुत्ता रावणनु हिन्दॆ हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. aashritya = resting on; paramaasanam = an excellen throne; kaaN^chanamayan = made of gold; divyam = and charming; raavaNaH = Ravana; viprekSamaaNaH = looking; rakSaamsi = at the demons; abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words.

अनुवादः

Resting on an excellent and charming throne made of gold, Ravana looked at the demons and spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वं तत् खलु मे मोघं यत् तप्तं परमं तपः ।
यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेण विनिर्जितः ॥ ५ ॥

‘मैंने जो बहुत बड़ी तपस्या की थी, वह सब अवश्य ही व्यर्थ हो गयी; क्योंकि आज महेन्द्रतुल्य पराक्रमी मुझ रावणको एक मनुष्यने परास्त कर दिया ॥

नानु माडिद भारी तपस्सु खण्डितवागि व्यर्थवायितु; एकॆन्दरॆ इन्दु महेन्द्रतल्य पराक्रमि रावणनाद नन्नन्नु ऒब्ब मनुष्यनु सोलिसिबिट्टनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tat sarvam = all that; paramam = great; tapaH = penance; yat = which; taptam = was performed; me = by me; mogham khalu = was indeed in vain; yat = for; mahendreNa samaanaH = I who am equal to Mahendra the Lord of celestials; vinirjitaH = have been defeated; maanuSeNa = by a mere man!.

अनुवादः

“All that great penance performed by me became a waste indeed, for, I who am equal to Mahendra the Lord of Celestials have been defeated by a mere man!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं तद् ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् ।
मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ॥ ६ ॥

‘ब्रह्माजीने मुझसे कहा था कि ‘तुम्हें मनुष्योंसे भय प्राप्त होगा । इस बातको अच्छी तरह जान लो’ । उनका कहा हुआ यह घोर वचन इस समय सफल होकर मेरे समक्ष उपस्थित हुआ है ॥ ६ ॥

‘निनगॆ मनुष्यरिन्द भय प्राप्तवागबहुदु इदु चॆन्नागि तिळिदुको’ ऎन्दु ब्रह्मदेवरु नन्नल्लि हेळिद्दरु. अवरु नुडिद आ घोर वचनवु ईग सलवागि नन्न ऎदुरिगॆ बन्दु निन्तिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. idam = these; ghoram = terrible; vaakyam = words; brahmaNaH = of Brahma the Lord of creation; iti = saying that; tvam = you; vijaaniihi = know; bhayam = of the threat; maanuSebhyaH = from men; upasthitam = appear (true); maam = to me; tat = that ; tathaa = is so.

अनुवादः

“The terrible words of Brahma the Lord of Creation saying, ‘You know of the threat from men’ appear true. That is so.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः ।
अवध्यत्वं मया प्रोक्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ७ ॥

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः । अवध्यत्वम् मया प्राप्तम् मानुषेभ्यो न याचितम् ॥ ६-६०-७

‘मैंने तो देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और सर्पोंसे ही अवध्य होनेका वर माँगा था, मनुष्योंसे अभय होनेकी वर-याचना नहीं की थी ॥ ७ ॥

नानादरो देवतॆ, दानव, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, सर्प इवरिन्दले अवध्यनागुव वरवन्नु बेडिद्दॆ, मनुष्यरिन्द निर्भयनागिरुव वरवन्नु केळिरलिल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. praaptam = (The boon) was obtained; mayaa = by me; avadhyatvam = for not to be slain; devadaanava gandharvaiH = by celestials; titans or celestials musicians; yakSaraaSasa pannagaiH = or sam-divine beings or demons or serpent-demons; nayaachitam = but not asked; maanuSebhyaH = from men.

अनुवादः

“I sought immunity from death at the hands of celestials, titans or celestials musicians, or semi divine beings or demons or serpent-demons, but f man I made no mention.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमिमं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
इक्ष्वाकुकुलजातेन अनरण्येन यत् पुरा ॥ ८ ॥
उत्पत्स्यति हि मद्वंशपुरुषो राक्षसाधम ।
यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम् ॥ ९ ॥
निहनिष्यति सङ्ग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते ।

विदितम् मानुषम् मन्ये रामं दशरथात्मजम् । इक्ष्वाकुकुलजातेन अनर्ण्येन यत् पुरा ॥ ६-६०-८ उत्पत्स्यति हि मद्वंशे पुरुषो राक्षसाधम । यस्त्वाम् सपुत्रम् सामात्यम् सबलम् साश्वसारथिम् ॥ ६-६०-९ निहनिष्यति सम्ग्रामे त्वाम् कुलाधम दुर्मते ।

‘पूर्वकालमें इक्ष्वाकुवंशी राजा अनरण्यने मुझे शाप देते हुए कहा था कि ‘राक्षसाधम! कुलाङ्गार! दुर्मते! मेरे ही वंशमें एक ऐसा श्रेष्ठ पुरुष उत्पन्न होगा, जो तुझे पुत्र, मन्त्री, सेना, अश्व और सारथिके सहित समराङ्गणमें मार डालेगा ।’ मालूम होता है कि अनरण्यने जिसकी ओर संकेत किया था, यह दशरथकुमार राम वही मनुष्य है ॥ ८-९ ॥

हिन्दॆ इक्ष्वाकुवंशी राजा अनरण्यनु ननगॆ शाप कॊडुवाग - ‘ऎलै राक्षसाधमा! कुलाङ्गार, दुर्मते! निन्न पुत्र, मन्त्रि, सैन्य, अश्व सारथि सहित युद्धरङ्गदल्लि संहरिसुव श्रेष्ठ पुरुषनु नन्न वंशदल्लि हुट्टि निन्नन्नु कॊन्दुबिडुवनु’. अनरण्यनु यावुदन्नु सङ्केत माडिद्दनो अवने ई दशरथकुमार मनुष्य रामने आगिद्दानॆ.॥8-9॥

पदच्छेदः

8; 9. raamam = Rama; dasharathaatmajam = the son of Dasaratha; maanuSam = is the man; manyee = I think; yat = of whom; puraa = formerly; anaraNyena = Anaranya; ikSvaakukula jaatena = born of Ikshvaku dynasty; viditam = made me to understand; (staying); raakSasaadhama = O; the worst of demons; kulaadhama = and worst of your race!; durmate = O; the wretched one! madvamshe = In my race; utpatsyatihi = will be born; puruSaH = a man; yaH = who; nihaniSyati = will slay; tvaam = you; samgraame = in battle; saputram = with your sons; saamaatyam = ministers; sabalam = army; saashvasaarathim = horses and charioteer.

अनुवादः

“Rama the son of Dasaratha is the man I think of whom Anaranya born of Ikshvaku dynasty formerly spoke, saying: ‘O, the worst of demons, the worst of your race and the wretched one! In my race will be born a man who will slay you in battle with your sons, ministers, army, horses and charioteer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शप्तोऽहं वेदवत्या च यथा सा धर्षिता पुरा ॥ १० ॥
सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी ।

शप्तोऽहम् वेदवत्या च यदा सा धर्षिता पुरा ॥ ६-६०-१० सेयम् सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी ।

‘इसके सिवा पूर्वकालमें मुझे वेदवतीने भी शाप दिया था; क्योंकि मैंने उसके साथ बलात्कार किया था । जान पड़ता है वही यह महाभागा जनकनन्दिनी सीता होकर प्रकट हुई है ॥ १० ॥

इदल्लदॆ हिन्दॆ वेदवतियू ननगॆ शापकॊट्टद्दळु; एकॆन्दरॆ नानु आकॆयन्नु बलात्कार माडिद्दॆ. आकॆये ई महा भागा जनकनन्दिनि सीतॆयागि प्रकटवागिरुवन्तॆ अनिसुत्तदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. aham = I; shaptaH = was cursed; vedavatyaa = by Vedavati; yadaa = when; saa = she; dharSitaa = was humiliated; puraa = before; saa = that; iyam = same Vedavati; jaataa = is born; siitaa = as Seetha; mahaabhaagaa = the highly fortunate one; janakanandinii = and the daughter of Janaka.

अनुवादः

“Further, I was formerly cursed by Vedavati when she was humiliated by me. The same Vedavati is born as the highly fortunate Seetha the daughter of Janaka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका ॥ ११ ॥
यथोक्तास्तन्मया प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम् ।

उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका ॥ ६-६०-११ यथोक्तास्तन्मया प्राप्तम् न मिध्या ऋषिभाषितम् ।

‘इसी तरह उमा, नन्दीश्वर, रम्भा और वरुण-कन्याने भी जैसा-जैसा कहा था, वैसा ही परिणाम मुझे प्राप्त हुआ है ।* सच है ऋषियोंकी बात कभी झूठी नहीं होती ॥ ११ १/२ ॥

\* उमाने कैलास उठानेके समय भयभीत होनेसे रावणको शाप दिया था कि ‘तेरी मृत्यु स्त्रीके कारण होगी ।’ नन्दीश्वरकी वानर-मूर्ति देखकर रावण हँसा था, इसलिये उन्होंने कहा था—‘मेरे समान रूप और पराक्रमवाले ही तेरे कुलका नाश करेंगे ।’ रम्भाके निमित्तसे नल-कूबरने और वरुण-कन्या पुञ्जिकस्थलाके निमित्तसे ब्रह्माजीने शाप दिया था कि ‘अनिच्छासे किसी स्त्रीके साथ सम्भोग करनेपर तेरी मृत्यु हो जायगी ।’

इदे रीति उमा, नन्दीश्वर, रम्भॆ, वरुण कन्यॆ हेळिदन्तॆये परिणाम ननगॆ प्राप्तवायितु.* ऋषिगळ मातु ऎन्दू सुळ्ळागुवुदिल्ल. इदु निजवे आगिदॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. yathaa = how; umaa = parvati the consort of Shiva; nandiishvarashchaapi = lord Nandi the attendant of Shiva; rambhaa = Rambha wife of Nala-Kubara; varuNakanyakaa = Varuna’s daughter; uktaaH = told; tat = that; praaptam = has been obtained; mayaa = by me; R^iSibhaaSitam = the words uttered by sages; na = are not; mithyam = untrue.

अनुवादः

“What was predicted by Parvati the consort of Shiva, Nandishvara the attendant of Shiva, Rambha the wife of Nalakubara and Punjikasthala the daughter of Varunda has come to pass! The words of the sages never prove false.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतदेव समागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ ॥ १२ ॥
राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ।

एतदेवाभ्युपागम्य यत्नम् कर्तुमहार्हथ ॥ ६-६०-१२ राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्धसु ।

‘ये शाप ही मुझपर भय अथवा संकट लानेमें कारण हुए हैं । इस बातको जानकर अब तुमलोग आये हुए संकटको टालनेका प्रयत्न करो । राक्षसलोग राजमार्गों तथा गोपुरोंके शिखरोंपर उनकी रक्षाके लिये डटे रहें ॥

ई शापगळे नन्न मेलॆ भय, सङ्कट तन्दॊड्डलु कारणवागिदॆ. इदन्नु तिळिदु नीवॆल्लरू बन्दिरुव सङ्कटवन्नु निवारिसलु प्रयत्निसिरि. राक्षसरु राजमार्ग हागू गोपुर शिखरगळ रक्षणॆगागि सिद्धरिरलिल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. etat eva = on account of all this; abhyupaagamya = and admitting it; arhathaa = effort; iha = in this matter; raakSasaashchaapi = (Let) the demons; tiSThantu = be stationed; charyaagopura muurdhasu = on the summit of Charya Mountian.

अनुवादः

“On account of all this and admitting it, you should exert yourselves to the uttermost. Let the demons go to the summit of Charya Mountain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चाप्रतिमगाम्भीर्यो देवदानवदर्पहा ॥ १३ ॥
ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।

‘साथ ही जिसके गाम्भीर्यकी कहीं तुलना नहीं है, जो देवताओं और दानवोंका दर्प दलन करनेवाला है तथा ब्रह्माजीके शापसे प्राप्त हुई निद्रा जिसे सदा अभिभूत किये रहती है, उस कुम्भकर्णको भी जगाया जाय’ ॥ १३ १/२ ॥

जॊतॆगॆ यार गाम्भिर्यद तुलनॆये इल्लवो, देवतॆगळ, दानवर दर्पवन्नु अरॆयबल्लनो, ब्रह्मदेवर शापदिन्द प्राप्तवाद निद्रॆयल्लॆ सदा मुळुगिरुत्तानो, आ कुम्भकर्णनन्नु ऎच्चरिसलागुवुदु.॥13॥

पदच्छेदः

13. vibodhyataam = Awaken; saH = that; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; apratimagaambhiiryaH = who is without equal in prowess; devadaanava darpahaa = who humbles the pride of the celestials and demons; brahma shaapaabhibhuutaH = and on whom the curse of Brahma the Lord of Creation rests.

अनुवादः

“Awaken that kumbhakarna, who is without equal in prowess, who humbles the pride of the celestials and demons, and on whom the curse of Brahma the Lord of creation rests.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समरे जितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ॥ १४ ॥
ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ।
द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् ॥ १५ ॥
निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।

‘प्रहस्त मारा गया और मैं भी समराङ्गणमें परास्त हो गया’ ऐसा जानकर महाबली रावणने राक्षसोंकी भयानक सेनाको आदेश दिया कि ‘तुमलोग नगरके दरवाजोंपर रहकर उनकी रक्षाके लिये यत्न करो । परकोटोंपर भी चढ़ जाओ और निद्राके अधीन हुए कुम्भकर्णको जगा दो ॥ १४-१५ १/२ ॥

प्रहस्तनु सत्तुहोदनु, नानू समराङ्गणदल्लि सोतु होदॆ, हीगॆ तिळिद महाबलि रावणनु राक्षसर भयानक सैन्यक्कॆ नीवु प्राकारगळ मेलॆ हत्ति निन्तुकॊळ्ळि, नगरद महाद्वारगळल्लि निन्तु अवन्नु रक्षिसुव प्रयत्न माडिरि हागू निद्रॆगॆ अधीननाद कुम्भकर्णनन्नु ऎच्चरिसिरि.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. jJNaatvaa = having known (that); prahastam = Prahasta; niSuuditam = being slain; saH = and that king; mahaabalaH = the mighty one; aatmaanam = himself; jitam = being defeated; samare = in battle; (that king); aadidesha = issued his commands; bhiimam = to the dreadful; balam = army (saying)

अनुवादः

Having known that Prahasta being slain and knowing himself to have been defeated in the battle, Ravana issued his commands tot he dreadful army, saying:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. kriyataam = guard; dvaareSu = the gates; yatnaH = with care; adhiruhyataam = and ascend; praakaarashcha = the ramparts; vibodhyataam = rouse; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; nidraavasha samaaviSTaH = who is slumbering soundly.

अनुवादः

“Guard the gates with utmost care. Man the ramparts. Rouse Kumbhakarna who is slumbering soundly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कामोपहतचेतनः ॥ १६ ॥
नव सप्त दशाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः ।
मन्त्रं कृत्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि ॥ १७ ॥

सुखम् स्वपिति निश्चिन्तः कालोपहतचेतनः ॥ ६-६०-१६ नव सप्त दशाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः । मन्त्रम् कृत्वा प्रसुप्तोऽयमिअस्तु नवमेऽहनि ॥ ६-६०-१७ तम् तु बोधयत क्षिप्रम् कुम्भकर्णम् महाबलम् ।

‘(मैं तो दुःखी, चिन्तित और अपूर्णकाम होकर जाग रहा हूँ और) वह राक्षस कामभोगसे अचेत हो बड़ी निश्चिन्तताके साथ सुखपूर्वक सो रहा है । वह कभी नौ, कभी सात, कभी दस और कभी आठ मासतक सोता रहता है । यह आजसे नौ महीने पहले मुझसे सलाह करके सोया था ॥ १६-१७ ॥

नानादरो दुःखि, चिन्तित मत्तु अपूर्णकामनागि निद्राहीननागिद्देनॆ. आ राक्षसनु कामभोगदिन्द निश्चेष्टितनागि, निश्चिन्तॆयिन्द सुखवागि मलगिद्दानॆ. अवनु कॆलवॊम्मॆ ऒम्भत्तु, कॆलवॊम्मॆ एळु, हत्तु, ऎण्टु तिङ्गळुवरॆगॆ मलगिये इरुत्तानॆ. इन्दिनिन्द ऒम्भत्तु तिङ्गळुगळ मॊदलु नन्नल्लि सलहॆ केळि मलगिद्दनु.॥16-17॥

पदच्छेदः

16. raakSasaH = Kumbhakarna; svapiti = is sleeping; sukham = happily; kaalopahata chetanaH = his understannding vitiated by lust; nishchintaH = free from all anxieties; (the demons sleeps); nava = for mine; sapta = seven; dasha = ten; aSTaucha = or eight; maasaan = months.

अनुवादः

“Kumbhakarna is sleeping happily, his understanding vitiated by lust and free from all anxieties. The demon sleeps for nine, seven, ten or eight months.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

17. kR^itvaa = having me; mantram = in consultation (with me); navame = on the nineth; ahani = day; itam = before; ayam = he; prasuptaH = has since fallen asleep; bodhayata = Awaken; kshiipram = quickly; tam = that; mahaabalam = mighty; kumbhakarNam = Kumbhakarna.

अनुवादः

“Having deliberated with me nine days ago, he has since fallen asleep. Awaken quickly that mighty Kumbhakarna.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।
स हि सङ्ख्ये महाबाहुः ककुदं सर्वरक्षसाम् ।
वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव हनिष्यति ॥ १८ ॥

‘अतः तुमलोग महाबली कुम्भकर्णको शीघ्र जगा दो । महाबाहु कुम्भकर्ण सभी राक्षसोंमें श्रेष्ठ है । वह युद्धस्थलमें वानरों और उन राजकुमारोंको भी शीघ्र ही मार डालेगा ॥ १८ ॥

आद्दरिन्द नीवु महाबलि कुम्भकर्णनन्नु बेगनॆ ऎब्बिसिरि. महाबाहु कुम्भकर्णनु ऎल्ल राक्षसरल्लि श्रेष्ठनागिद्दानॆ. अवनु युद्धदल्लि वानररन्नु मत्तु राजकुमाररन्नु शीघ्रवागि कॊल्लुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. saH = Kumbhakarna; kakudam = the foremost; sarvaraakSasaam = of all demons; mahaabaahuH = and the mighty armed; haniSyati = will kill kSiprameva = quickly; vaanaraan = the monkeys; raajaputraucha = and the princes; samkhye = in the battle.

अनुवादः

“The mighty armed Kumbhakarna, the foremost of all demons will kill the monkeys and the two princes at once in the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष केतुः परं सङ्ख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम् ।
कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ॥ १९ ॥

एष केतुः परं सम्ख्ये मुख्ये वै सर्वरक्षसाम् ॥ ६-६०-१९ कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ।

‘समस्त राक्षसोंमें प्रधान यह कुम्भकर्ण समरभूमिमें हमारे लिये सर्वोत्तम विजय-वैजयन्तीके समान है; किंतु खेदकी बात है कि वह मूर्ख ग्राम्यसुखमें आसक्त होकर सदा सोता रहता है ॥ १९ ॥

समस्त राक्षसरल्लि प्रधाननाद ई कुम्भकर्णनु रणरङ्गदल्लि नमगागि सर्वोत्तम विजय वैजयन्तॆ इद्दानॆ; आदरॆ आ मूर्खनु ग्राम्यसुखदल्लि आसक्तनागि सदा मलगिये इरुवुदु अत्यन्त खेदद मातागिदॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. eSaH kumbhakarNaH = this Kumbhakarna; mukhyaH = the chief; sarva rakSasaam = among all the demons; param = a great; ketuH = mark; samkhye = in the battle; sadaa = is always; shete = sleeping; muuDhaaH = a stupid; rataH = being fond; graamya sukhe = of a rustic comfort.

अनुवादः

“This Kumbhakarna, the chief among all the demons and a great mark in the battle, being fond of a rustic comfort, is always sleeping stupidly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामेणाभिनिरस्तस्य सङ्ग्रामेऽस्मिन् सुदारुणे ।
भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते ॥ २० ॥

‘यदि कुम्भकर्णको जगा दिया जाय तो इस भयंकर संग्राममें मुझे रामसे पराजित होनेका शोक नहीं होगा ॥ २० ॥

कुम्भकर्णनन्नु ऎच्चरिसिदरॆ ई भयङ्कर सङ्ग्रामदल्लि रामनिन्द पराजितनाद शोक आगलारदु.॥20॥

पदच्छेदः

20. kumbhakarNe = (If) Kumbhakarna; vibodhite = is awaken; na bhaviSyati = there will be no; shokaH = grief; me = for me; abhinirastasya = who has been defeated; raameNa = by Rama; asmin = in this; sudaaruNe = highly terrific; samgraame = battle.

अनुवादः

“If Kumbhakarna is awaken, there will be no worry for me, who stand defeated by Rama in this highly terrific battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि ।
ईदृशे व्यसने घोरे यो न साह्याय कल्पते ॥ २१ ॥

‘यदि इस घोर संकटके समय भी कुम्भकर्ण मेरी सहायता करनेमें समर्थ नहीं हो रहा है तो इन्द्रके तुल्य बलशाली होनेपर भी उससे मेरा प्रयोजन ही क्या है—मैं उसे लेकर क्या करूँगा?’ ॥ २१ ॥

ई घोर सङ्कट समयदल्लियू कुम्भकर्णनु ननगॆ सहाय माडलु असमर्थनादरॆ इन्द्रतुल्य बलशालियागिद्दरू अवनिन्द ननगेनु प्रयोजन? अवनन्नु इट्टुकॊण्डु एनु माडलि.॥21॥

पदच्छेदः

21. kim = what; aham kariSyaami = will I do; tena = with him; yaH = who; shakratulya = Lord of Celestials; na kalpate = cannot; saahaayya = help; iidR^ishe = in such; ghore = a dreadful; vyasane = calamity?

अनुवादः

“What is the use of him, who possessing a strength equal to that of Indra the Lord of celestials, cannot help me in such a dreadful catastrophe?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ।
जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् ॥ २२ ॥

राक्षसराज रावणकी वह बात सुनकर समस्त राक्षस बड़ी घबराहटमें पड़कर कुम्भकर्णके घर गये ॥ २२ ॥

राक्षस राजा रावणन आ मातन्नु केळि समस्त राक्षसरु गाबरिगॊण्डु कुम्भकर्णन मनॆगॆ होदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. shrutvaa = hearing; tat vaakyam = those words; raakSasendrasya = of Ravana the Lord of Demons; te = those; raakSasaaH = demons; parama sambhraantaaH = very briskly; jagmuH = went; kumbhakarNa niveshanam = to the abode of Kumbhakarna.

अनुवादः

Hearing those words of Ravana, those demons very briskly went to the abode of Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः ।
गन्धं माल्यं महद्भक्ष्यमादाय सहसा ययुः ॥ २३ ॥

ते रावणसमादिष्टा मांस शोणितभोजनाः ।
गन्ध माल्यं महद्भक्ष्यमादा सहसा ययुः ॥

रक्त-मांसका भोजन करनेवाले वे राक्षस रावणकी आज्ञा पाकर गन्ध, माल्य तथा खाने-पीनेकी बहुत-सी सामग्री लिये सहसा कुम्भकर्णके पास गये ॥ २३ ॥

रक्त-मांसद भोजन माडुव आ राक्षसरु रावणन अप्पणॆयन्तॆ गन्ध, माल्य हागू हॆच्चाद खाद्य-पानीय सामग्रिगळन्नॆत्तिकॊण्डु कूडले कुम्भकर्णन बळिगॆ होदरु.॥23॥

तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ।
कुम्भकर्णगुहां रम्यां पुष्पगन्धप्रवाहिनीम् ॥ २४ ॥
कुम्भकर्णस्य निःश्वासादवधूता महाबलाः ।
प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम् ॥ २५ ॥

तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् ।
कुम्भकर्णगुहां रम्यां पुष्पगन्ध प्रवाहिनीम् ॥ कुम्भकर्णस्य निःश्चासादवधूता महाबलाः ।
प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम् ॥

कुम्भकर्ण एक गुफामें रहता था, जो बड़ी ही सुन्दर थी और वहाँके वातावरणमें फूलोंकी सुगन्ध छायी रहती थी । उसकी लंबाई-चौड़ाई सब ओरसे एक-एक योजनकी थी तथा उसका दरवाजा बहुत बड़ा था । उसमें प्रवेश करते ही वे महाबली राक्षस कुम्भकर्णकी साँसके वेगसे सहसा पीछेको ठेल दिये गये । फिर बड़ी कठिनाईसे पैर जमाते हुए वे पूरा प्रयत्न करके उस गुफाके भीतर घुसे ॥ २४-२५ ॥

कुम्भकर्णनु ऒन्दु सुन्दरवाद गुहॆयल्लि इरुत्तिद्दनु. अदरल्लि हूवुगळ परिमळ पसरिसित्तु. अदु ऒन्दु योजन उद्द- अगलविद्दु, बागिलु बहळ दॊड्डदागित्तु. अदरल्लि प्रवेशिसुत्तले महाबलि राक्षसरु कुम्भकर्णन बिट्ट उसिरिनिन्द हिन्दक्कॆ तळ्ळल्पट्टरु. मत्तॆ कष्टदिन्द पूर्ण प्रयत्नपूर्वक आ गुहॆयॊळगॆ हॊक्करु.॥24-25॥

पदच्छेदः

23; 24. pravishya = entering; ramyaam = the beautiful; kumbhakarNaguhaam = cave of Kumbhakarna; mahaadvaaraam = with a large door; yoganaayataam = having an area of Yojana (About 9 miles x 9 miles); sarvato = on all sides; puSpagandhapravaahiniim = bearing a floral perfume; avadhuutaaH = (thought) shaken off; kumbhakarNasya = by Kumbakarna’s; niHshvaasaat = breaths; mahaabalaaH = the demons; of mighty strength; yatnaat = with exertion; pratiSThamaanaaH = remained stable; kR^ichchhreNa = with difficulty; pravivishuH = went into; guhaam = the cave.

अनुवादः

Entering the beautiful cave of Kumbhakarna, with a large door, having an area of a Yojana on all sides and bearing a floral perfume, the demons of mighty strength, though shaken off by Kumbhakarna’s breaths, remained stable forcefully with difficulty and went into the cave.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. pravishya = entering; taam = that; ramyaam = beautiful; guhaam = cave; ratna kaaNchana kuTTimaam = inlaid with diamonds and gold; nairR^ita ryaaghraaH = those tigers among demons; dadR^ishuH = saw; bhiimavikramam = Kumbhakarna of terrific prowess; shayanaam = who was sleeping.

अनुवादः

Entering that beautiful cave inlaid with diamonds and gold, those tigers among demons beheld Kumbhakarna, of terrific prowess, who was sleeping.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां प्रविश्य गुहां रम्यां रत्नकाञ्चनकुट्टिमाम् ।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमविक्रमम् ॥ २६ ॥

तां प्रविश्य गुहां रम्यां रत्नकाञ्चन कुट्टिमाम् ।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्राः शयानं भीमदर्शनम् ॥

ते तु तम् विकृतम् सुप्तम् विकीर्णमिव पर्वतम् ॥ ६-६०-२६ कुम्भम् महानिद्रम् समेताः प्रत्यबोधयन् ।

उस गुफाकी फर्शमें रत्न और सुवर्ण जड़े गये थे, जिससे उसकी रमणीयता बहुत बढ़ गयी थी । उसके भीतर प्रवेश करके उन श्रेष्ठ राक्षसोंने देखा, भयानक पराक्रमी कुम्भकर्ण सो रहा है ॥ २६ ॥

आ गुहॆय नॆलक्कॆ रत्नगळन्नु, सुवर्णवन्नु हासिद्दरु, अदरिन्द अदर रमणीयतॆ हॆच्चागित्तु. अदरॊळगॆ प्रवेशिसि आ राक्षसश्रेष्ठरु कुम्भकर्णनु मलगिरुवुदन्नु नोडिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. te = they; sametaaH = together; pratyabodhayam = tried to awaken; kumbhakarNam = Kumbhakarna; suptam = who was sleeping; vikR^itam = nastily; vikiirNam parvatam ive = like a spread-out mountain; mahaanidram = in a great slumber.

अनुवादः

They together tried to awaken Kumbhakarna who was sleeping nastily like a spread-out mountain in a great slumber.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् ।
कुम्भकर्णं महानिद्रं समेताः प्रत्यबोधयन् ॥ २७ ॥

महानिद्रामें निमग्न हुआ कुम्भकर्ण बिखरे हुए पर्वतके समान विकृतावस्थामें सोकर खर्राटे ले रहा था, अतः वे सब राक्षस एकत्र हो उसे जगानेकी चेष्टा करने लगे ॥ २७ ॥

महानिद्रॆयल्लि मुळुगिद कुम्भकर्णनु हरडिद पर्वतदन्तॆ विकृतावस्थॆयल्लि मलगि गॊरकॆ हॊडॆयुत्तिद्दनु. आ राक्षसरॆल्ल ऒन्दागि अवनन्नु ऎच्चरिसलु प्रयत्निसतॊडगिदरु.॥27॥

ऊर्ध्वलोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् ।
भ्रामयन्तं विनिःश्वासैः शयानं भीमविक्रमम् ॥ २८ ॥

उसका सारा शरीर ऊपर उठी हुई रोमावलियोंसे भरा था । वह सर्पके समान साँस लेता और अपने निःश्वासोंसे लोगोंको चक्करमें डाल देता था । वहाँ सोया हुआ वह राक्षस भयानक बल-विक्रमसे सम्पन्न था ॥ २८ ॥

अवन शरीरद रोमगळॆल्ल निमिरिनिन्तिद्दवु, सर्पदन्तॆ उसिराडुत्ता आ गाळियिन्द बळियलिद्द जनरन्नु अल्लिन्दिल्लिगॆ सुत्ताडिसुत्तिद्दनु. अल्लि मलगिद्द आ भयानक राक्षसनु बल-विक्रम सम्पन्ननागिद्दनु.॥28॥

भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् ।
शयने न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम् ॥ २९ ॥

उसकी नासिकाके दोनों छिद्र बड़े भयंकर थे । मुँह पातालके समान विशाल था । उसने अपना सारा शरीर शय्यापर डाल रखा था और उसकी देहसे रक्त और चर्बीकी-सी गन्ध प्रकट होती थी ॥ २९ ॥

अवन मूगिन हॊळ्ळॆगळु भारी भयङ्करवागिद्दवु. बायि पाताळदन्तॆ विशालवागित्तु. शय्यॆयल्लि मलगिद्द अवन देहदिन्द रक्त मत्तु मेदस्सिन वासनॆ हॊरसूसुत्तित्तु.॥29॥

पदच्छेदः

27; 28; 29. uurdhva lomaaNchita tanum = his limbs covered with down which stood on end; shvasantam = breathing; pannagamiva = like a serpent; shayaanam = as he slept; bhiimavikramam = shayaanam = as he slept; bhiimavikramam = Kumbhakarna of irresistible valour; bhraamayantam = brandishing; viniHshvaasaiH = dreadful snores; bhiimanaasaapuTam = his nostrils being horrible; paataala vipulaananam = and his mouth a gaping hell; nyasta sarvaaNgam = stretched to his full length of body; shayane = while lying down; medorudhiragandhinam = giving forth an odour of marrow and blood; kaaN^chanaaNga danaddhaaN^gam = his limbs adorned with goldedn armlets; kiriiTena = wearing a diadem; arkavarchasam = as bright as the sun; tam kumbhakarNam = that Kumbhakarna; nairR^ita vyaaghram = the lion among demons; arindanam = and the slayer of his foes; dadR^ishuH = (they) saw.

अनुवादः

His limbs covered with down which stood on end, breathing like a serpent, as he slept, Kumbhakarna of irresistible valour emitted dreadful snores, his nostrils being horrible, and his mouth a gaping hell. Stretched to his full length on the earth, he gave forth an odour of marrow and blood, his limbs were adorned with golden armlets and he wore a diadem as bright as the sun, thus did that lion among demons, Kumbhakarna, the slayer of his foes, appear!

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटेनार्कवर्चसम् ।
ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णमरिन्दमम् ॥ ३० ॥

ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णस्य चाग्रातः ॥ ६-६०-३० भूतानाम् मेरुसम्काशम् राशिम् परमतर्पणम् ।

उसकी भुजाओंमें बाजूबन्द शोभा पाते थे । मस्तकपर तेजस्वी किरीट धारण करनेके कारण वह सूर्यदेवके समान प्रभापुञ्जसे प्रकाशित हो रहा था । इस रूपमें निशाचरश्रेष्ठ शत्रुदमन कुम्भकर्णको उन राक्षसोंने देखा ॥ ३० ॥

भुजगळल्लि तोळ्बन्दिगळु शोभिसुत्तिद्दवु, तलॆयल्लि तेजस्वी किरीट धरिसिद्दरिन्द अवनु सूर्यनन्तॆ प्रकाशपुञ्जनागि काणुत्तिद्दनु. हीगॆ राक्षस श्रेष्ठरु शत्रुदमन कुम्भकर्णनन्नु नोडिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tataH = then; mahaatmaanaH = those powerful demons; parama taraNam = in order to satisfy him excellently; chakruH = made; raashim = a heap; bhuutaanaam = of (hunted) being; merusamkaasham = as high as mount Meru agrataH = in front; kumbhakarNasya = of Kumbhakarna.

अनुवादः

Then, those powerful demons, in order to satisfy him, placed a heap of venison as high as Mount Meru, in front of Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णस्य चाग्रतः ।
भूतानां मेरुसङ्काशं राशिं परमतर्पणम् ॥ ३१ ॥

मृगाणाम् महिषाणाम् च वराहाणाम् च संचयान् ॥ ६-६०-३१ चक्रुर्नैरृतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ।

तदनन्तर उन महाकाय निशाचरोंने कुम्भकर्णके सामने प्राणियोंके मेरुपर्वत-जैसे ढेर लगा दिये, जो उसे अत्यन्त तृप्ति प्रदान करनेवाले थे ॥ ३१ ॥

बळिक आ महाकाय निशाचररु कुम्भकर्णनिगॆ अत्यन्त तृप्तिपडिसुव प्राणिगळन्नु मेरुपर्वतदन्तॆ अवनु मुन्दॆ राशि हाकिदरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. nairR^itashaarduulaaH = those lions among demons; chakruH = made; samahayaan = a great mass; adbhutam annam = of wonderful food; mR^igaaNaam = with deers; mahiSaaNaam cha = buffaloes; varaahaNaam cha = and pigs.

अनुवादः

Those excellent demons piled up a great mass of wonderful food with the meat of deers, buffaloes and pigs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च सञ्चयान् ।
चक्रुर्नैर्ऋतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ॥ ३२ ॥

उन श्रेष्ठ राक्षसोंने वहाँ मृगों, भैंसों और सूअरोंके समूह खड़े कर दिये तथा अन्नकी भी अद्भुत राशि एकत्र कर दी ॥ ३२ ॥

आ श्रेष्ठराक्षसरु अल्लि जिङ्कॆ, कोण, हन्दिगळ समूहगळन्ने तन्दुबिट्टिद्दरु हागू अन्नवन्नु कूड अद्भुत राशियन्नु सिद्धपडिसिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tataH = then; tridasha shatravaH = the demons; chakruH = made; shoNita kumbhaashcha = pots of blood; vividhaani = various kinds; maamsaani = of meats; purastaat = in front; kumbhakarNasya = of Kumbhakarna.

अनुवादः

Then, the demons placed pots of blood and various kinds of meat in front of Kumbhakarna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शोणितकुम्भांश्च मांसानि विविधानि च ।
पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस्त्रिदशशत्रवः ॥ ३३ ॥

लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परम्तपम् ॥ ६-६०-३३ दिव्यैराश्वासयामासुर्माल्यैर्गन्धैश्च गन्धिभिः ।

इतना ही नहीं, उन देवद्रोहियोंने कुम्भकर्णके आगे रक्तसे भरे हुए बहुतेरे घड़े और नाना प्रकारके मांस भी रख दिये ॥ ३३ ॥

इष्टे अल्लदॆ देवद्रोहिगळु कुम्भकर्णन मुन्दॆ रक्तदिन्द तुम्बिद बहळष्टु गडिगॆगळन्नु हागू नाना विधद मांसवन्नु इरिसिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. lilipuH = (They) rubbed; paramtapam = that scourge of his foes; paraardhyena = with the most rare; chandanena = sandalwood; aashvaasa yaamaasuH = and refreshed him; divyaiH = with celestials; gandhibhiH = and fragrant; maalyaiH = garlands; gandhaiH cha = and sweet-smelling perfumes.

अनुवादः

They rubbed Kumbhakarna the scourge of his foes with the most rare sandalwood and refreshed him with celestial and fragrant garlands as well as sweet-smelling perfumes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लिलिपुश्च परार्घ्येन चन्दनेन परन्तपम् ।
दिव्यैराश्वासयामासुर्माल्यैर्गन्धैश्च गन्धिभिः ॥ ३४ ॥
धूपगन्धांश्च ससृजुस्तुष्टुवुश्च परन्तपम् ।
जलदा इव चानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ॥ ३५ ॥

लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ।
दिव्यैराश्वासयामासुर्माल्यैर्गन्धैश्चः गन्धिभिः ॥ धूप गन्धाश्च ससृजुस्तुष्टुवुश्च परन्तपम् ।
जलदा इव चानेदुर्यातुधानास्ततस्ततः ॥

तत्पश्चात् उन्होंने शत्रुसंतापी कुम्भकर्णके शरीरमें बहुमूल्य चन्दनका लेप किया । दिव्य सुगन्धित पुष्प और चन्दन सुघाँये । धूपोंकी सुगन्ध फैलायी । उस शत्रुदमन वीरकी स्तुति की तथा जहाँ-तहाँ खड़े हुए राक्षस मेघोंके समान गम्भीर ध्वनिसे गर्जना करने लगे ॥

बळिक अवरु शत्रुसन्तापि कुम्भकर्णन शरीरदल्लि अमूल्य चन्दनवन्नु लेपिसिदरु. दिव्य सुगन्धित पुष्प, चन्दनवन्नु मूगिगॆ तुरुकिदरु. धूपद हॊगॆ हाकिदरु. आ शत्रुदमन वीरनन्नु स्तुतिसि, सुत्तलू निन्तु मेघगम्भीर ध्वनियिन्द सिंह गर्जनॆ माडतॊडगिदरु.॥34-35॥

पदच्छेदः

34. yaatudhaanaaH = the demons; sasR^ijuH = created; dhuupagandhaan cha = the burnt incense; tuSTuvushcha = and hymned the praises; paramtapam = of that warrior who proved fatal to his foes; aaneduH cha = (they) cried out noises; (which burst forth); tatastataH = on every side; jaladaaH iva = like thunder of clouds.

अनुवादः

They burnt incenses and hymned the praises of that warrior who proved fatal to his foes. They cried out noises which burst forth on every side like thunder.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

35. puurayaamaasuH = (They) blew; shaN^khaan = couches; shashaaN^ka sadR^isha prabhaan = as bright as the moon; amarSitaaH = and with impatience; vineduH cha api = made sounds; tumulam = tumultuously; yugapat = all at once.

अनुवादः

They blew couches which were as bright as the moon and with impatience, made with impatience, made sounds tumultuously all at once.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शङ्खांश्च पूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् ।
तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ॥ ३६ ॥

शङ्खाश्च पूरयमासुः शशाङ्क सदृशप्रभान् ।
तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ॥

नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः ॥ ६-६०-३६ कुम्भकर्णविबोधार्थम् चक्रुस्तेविपुलम् स्वनम् ।

(इतनेपर भी जब कुम्भकर्ण नहीं उठा, तब) अमर्षसे भरे हुए राक्षस चन्द्रमाके समान श्वेत रंगके बहुत-से शङ्ख फूँकने तथा एक साथ तुमुल-ध्वनिसे गर्जना करने लगे ॥ ३६ ॥

आगलू कुम्भकर्णनु ऎच्चरगॊळ्ळदिरलु असहनॆयिन्द राक्षसरु चन्द्रनन्तिद्द बिळिय शङ्खगळन्नु ऊदिदरु हागू ऎल्लरू ऒट्टागि तुमुलवागि जोरागि बॊब्बिट्टरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. te nishaacharaaH = those demons; neduH = made sounds; kumbhakarNa vibodhaartham = in order to awaken Kumbhakarna; aasphoTayaamaasuH = clapped their hands; chikSupuH = and shook him; chakruH = made; vipulam = a great; svanam = clamour.

अनुवादः

Those demons made sounds by clapping their hands, in order to awaken Kumbhakarna and shook him too, creating a great clamour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः ।
कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वरम् ॥ ३७ ॥

सशङ्खभेरीपणवप्रणाद । मास्फोटितक्ष्वेलितसिम्हनादम् । दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवम् किरन्तः । श्रुत्वा विहम्गाः सहसा निपेतुः ॥ ६-६०-३७

वे निशाचर सिंहनाद करने, ताल ठोंकने और कुम्भकर्णके विभिन्न अङ्गोंको झकझोरने लगे । उन्होंने कुम्भकर्णको जगानेके लिये बड़े जोर-जोरसे गम्भीर ध्वनि की ॥ ३७ ॥

आ निशाचररु सिंहनाद माडुत्ता, चप्पाळॆ तट्टि, कुम्भकर्णन अवयवगळन्नु चुच्चतॊडगिदरु. कुम्भकर्णनन्नु ऎब्बिसलु गट्टियाद गम्भीरध्वनि माडिदरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. vihamgaaH = the birds; kirantaH = passing through; tridivam = the sky; dravantah = ran; dishaH = (to different) quarters; nipetuH = and fell down; sahasaa = soon; shrutvaa = on hearing; sashaNkha bheriipaNava praNaadam = the sound of the couches; drums; gongs; aasphoTitakSvelita simhanaadam = clapping of hands and leonine roars.

अनुवादः

The birds passing through the sky ran helter-shelter and fell down soon on hearing the sounds of the couches, drums, gongs, clapping of hands and leonine roars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सशङ्खभेरीपणवप्रणादं
सास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम् ।
दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः
श्रुत्वा विहङ्गाः सहसा निपेतुः ॥ ३८ ॥

यदा भृशम् तैर्निनदैर्महात्मा । न कम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः । ततो भुशुण्डीर्मुसलानि सर्वे । रक्षोगणास्तम् जगृहुर्गदाश्च ॥ ६-६०-३८

शङ्ख, भेरी और पणव बजने लगे । ताल ठोंकने, गर्जने और सिंहनादका शब्द सब ओर गूँज उठा । वह तुमुल नाद सुनकर पक्षी समस्त दिशाओंकी ओर भागने और आकाशमें उड़ने लगे । उड़ते-उड़ते वे सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ते थे ॥ ३८ ॥

शङ्ख, भेरि, पणव बारिसिदरु, चप्पाळॆय, सिंहनादद शब्द ऎल्लॆडॆ प्रतिध्वनिसितु. आ तुमुलनाद केळि पक्षिगळु दिक्कापालागि ओडुत्ता आकाशदल्लि हारतॊडगिदवु. हारि हारि अवु नॆलक्कॆ बिद्दुबिडुत्तिद्दवु.॥38॥

पदच्छेदः

38. yadaa = when; mahaatmaa = the illustrious; KumbhakarNaH = Kumbhakarna; na bubudhe = did not waken; prasaptaH = from the slumber; taiH = (despite) those; bhR^isham = great; nivadaiH = sounds; tataH = then; sarve = all; rakSogaNaaH = troops of demons; jagR^ihuH = seized hold; bhushuNDiiH = of bars; musalaani = pestles; gadaashcha = and maces; tam = towards him.

अनुवादः

As the illustrious Kumbhakarna did not waken from his slumber despite those great sounds, all troops of demons seized hold of bars, pestles and maces towards him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदा भृशं तैर्निनदैर्महात्मा
न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः ।
ततो भुशुण्डीर्मुसलानि सर्वे
रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ॥ ३९ ॥

तम् शैलशृङ्गेर्मुसलैर्गदाभि । र्वक्षःस्थले मुद्गरमुष्टिभिश्च । सुखप्रसुप्तम् भुवि कुम्भकर्णम् । रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नः ॥ ६-६०-३९

जब उस महान् कोलाहलसे भी सोया हुआ विशालकाय कुम्भकर्ण नहीं जग सका, तब उन समस्त राक्षसोंने अपने हाथोंमें भुशुण्डी, मूसल और गदाएँ ले लीं ॥ ३९ ॥

आ महा कोलाहलदिन्दलू मलगिद्द विशालकाय कुम्भकर्णनु ऎच्चरगॊळ्ळदिद्दाग आ समस्त राक्षसरु कैगळल्लि भुशण्डी, ऒनकॆ, गदॆगळन्नु ऎत्तिकॊण्डरु.॥39॥

पदच्छेदः

39. tadaa = then; udagraaNi = the cruel; rakSaamsi = demons; nijaghnuH = struck; tam = that; sukhaprasuptam = sleeping comfortably; bhuvi = on the floor; kumbhakarNam = Kumbhakarna; vakSasthale = on his chest-region; shailashR^iNgaiH = with mountain-tops; musalaiH = pestles; gadaabhiH = maces; mudgaramuSTibhiH cha = hammers and fists.

अनुवादः

Then, the cruel demons struck that sleeping Kumbhakarna on his chest with mountain-tops, pestles, maces, hammers and their fists.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभि-
र्वक्षःस्थले मुद‍्गरमुष्टिभिश्च ।
सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं
रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥ ४० ॥

तं शैलशृङ्गै र्मुसलैर्गदाभि-
र्वृक्षःस्थले मुद्गरमुष्टिभिश्च ।
सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं
रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ॥

तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः । राक्षसा बलवन्तोऽपि स्थातुम् शेकुर्न चाग्रतः ॥ ६-६०-४०

कुम्भकर्ण भूतलपर ही सुखसे सो रहा था । उसी अवस्थामें उन प्रचण्ड राक्षसोंने उस समय उसकी छातीपर पर्वतशिखरों, मूसलों, गदाओं, मुद‍्गरों और मुक्कोंसे मारना आरम्भ किया ॥ ४० ॥

कुम्भकर्णनु नॆलदल्ले सुखवागि मलगिद्दनु. अदे स्थितियल्लि आ प्रचण्ड राक्षसरु आग ऎदॆय मेलॆ पर्वतशिखरगळिन्द, ऒनकॆगळिन्द, मुद्गर, मुष्टिगळिन्द हॊडॆयलु प्रारम्भिसिदरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. balavanto.api = eventhough strong; raakSasaaH = the demons; na shekuH = could not; sthaatum = stand upright; agrataH = before; niHshvaasavaatena = the breathing winds; kumbhakarNasya = of Kumbhakarna; rakSasaH = the demon.

अनुवादः

Even with all their strength, the demons could not stand upright before the breathing winds of Kumbhakarna, the demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
राक्षसाः कुम्भकर्णस्य स्थातुं शेकुर्न चाग्रतः ॥ ४१ ॥

तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः ।
राक्षसाः कुम्भकर्णस्य स्थातुं शेकुर्न जाग्रतः ॥

किंतु राक्षस कुम्भकर्णकी निःश्वास-वायुसे प्रेरित हो वे सब निशाचर उसके आगे ठहर नहीं पाते थे ॥

आदरॆ राक्षसर कुम्भकर्णन उसिराटदिन्दागि आ निशाचररॆल्ल अवन मुन्दॆ निल्लदादरु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = then; bhiima vikramaH = the terribly strong; raakSasaaH = demons; gaaDham = firmly; parihitaaH = seated themselves round him; (and began to beat); mR^idaN^ga paNavaan = drums; cymbals; bheriiH = kettle-drums; tathaa = and shaNkha kumbhagaNaam = myriads of couches and trumpets.

अनुवादः

Then, the terribly strong demons firmly seated themselves round him and began to beat drums, cymbals, kettle-drums and myriads of couches and trumpets.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः ।
मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तथा ॥ ४२ ॥
दश राक्षससाहस्रं युगपत्पर्यवारयत् ।
नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् ॥ ४३ ॥

ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः ।
मृदङ्गपणवान्भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तदा ॥ दश राक्षससाहस्रा युगपत्पर्यवादयत् ।
नीलाञ्जनचयाकारं ते तु तं प्रत्यबोधयन् ॥

तदनन्तर अपने वस्त्रोंको खूब कसकर बाँध लेनेके पश्चात् वे भयानक पराक्रमी राक्षस जिनकी संख्या लगभग दस हजार थी, एक ही समय कुम्भकर्णको घेरकर खड़े हो गये और काले कोयलेके ढेरके समान पड़े हुए उस निशाचरको जगानेका प्रयत्न करने लगे । उन सबने एक साथ मृदंग, पणव, भेरी, शङ्ख और कुम्भ (धौंसे) बजाने आरम्भ किये ॥ ४२-४३ ॥

अनन्तर भयानक पराक्रमि हत्तु साविर राक्षसरु वस्तुगळन्नु बिगियागि कट्टिकॊण्डु कुम्भकर्णन सुत्तलू बन्दु निन्तरु. कप्पाद इद्दिलिन राशियन्तॆ बिद्दुकॊण्डिद्द निशाचरनन्नु ऎब्बिसलु प्रयत्निसिदरु. अवरॆल्लरू ऒट्टिगॆ मृदङ्ग, पणव, भेरि, शङ्ख, कुम्भवाद्य नुडिसलुतॊडगिदरु.॥42-43॥

पदच्छेदः

42. dasha raakSasa sahaahasram = ten thousand demons; paryavaarayat = surrounded (him); yugapat = all at once; te tu = they on their part; abhighnantaH = beating; tam = him; niilaaJNanachayaakaaram = that colossus who resembled a heap of antimony; pratyabodhayan = tried to rouse; tam = him; nadantaH = by making sounds; tadaa = (even) then; na sambabudhe = (he) did not wake.

अनुवादः

Ten thousand demons surrounded him all at once. Beating that colossus who resembled a heap of antimony, the demons on their part tried to rouse him by making sounds. Even then, he did not wake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

43. yadaa = when; te = they; na shekuH = were unable; patibodhayitum = to rouse; enam = him; tadaa = then; samupaakraman = they began; tataH guru taram = with a more energetic; daaruNam = and ruthless; yatnam = endeavour.

अनुवादः

As they were unable to rouse him by these means, they resorted to more energetic and ruthless methods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिघ्नन्तो नदन्तश्च न च सम्बुबुधे तदा ।
यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा ॥ ४४ ॥
ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ।

अश्वानुष्ट्रान् खरान्नागान् जघ्नर्दण्डकशाङ्कुशैः ॥ ६-६०-४४ भेरीशङ्खेमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ।

इस तरह वे राक्षस बाजे बजाते और गर्जते रहे तो भी कुम्भकर्णकी निद्रा नहीं टूटी । जब वे उसे किसी तरह जगान सके, तब उन्होंने पहलेसे भी भारी प्रयत्न आरम्भ किया ॥ ४४ १/२ ॥

हीगॆ आ राक्षसरु वाद्यगळन्नु बारिसुत्ता, गर्जसुत्तिरुवागलू कुम्भकर्णन निद्रॆयिन्द ऎच्चरगॊळ्ळदिरलु, अवनन्नु ऎच्चरिसलारदॆ अवरु मॊदलिगिन्तलू हॆच्चाद प्रयत्न प्रारम्भिसिदरु.॥44॥

पदच्छेदः

44. aajaghnuH = (they) beat; ashvaan = horses; uSTraan = camels; kharaan = donkeys; naagaan = and elephants; daNDaka shaan^kushaiH = with sticks; whips and thongs; (to trample upon him); avaadayan = and caused to blast; bheriishaNkha mR^idaN^gan cha = kettle-drums; couches and drums; sarvapraaNaiH = by all the beings.

अनुवादः

They beat horses, camels, donkeys, and elephants with sticks whips and thongs, so that they trample upon him and blasted kettle-drums, couches and drums.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अश्वानुष्ट्रान् खरान् नागाञ्जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ॥ ४५ ॥
भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ।
निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटङ्करैः ॥ ४६ ॥
मुद‍्गरैर्मुसलैश्चापि सर्वप्राणसमुद्यतैः ।
तेन नादेन महता लङ्का सर्वा प्रपूरिता ।
सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते ॥ ४७ ॥

अश्वानुष्ट्रान्खरान्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः ॥ भेरीशङ्खमृदङ्गाश्च सर्वप्राणैरवादयन् ।
निजग्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटङ्करैः ॥ मुद्गरैर्मुसलैश्चापि सर्वप्राण समुद्यतैः ।
तेन नादेन महता लङ्का सर्वा प्रपूरिता ।
सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते ॥

निजघ्नश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटम्करैः ॥ ६-६०-४५ मुद्गरैर्मुसलैश्चापि सर्वप्राणसमुद्यतैः । तेन नादेन महाअ लङ्का समभिपूरिता ॥ ६-६०-४६ सपर्वतवना सर्वा सोऽपि नैव प्रबुध्यते । ततः सहस्रम् भेरीणाम् युगपत्समहन्यत ॥ ६-६०-४७ मृष्टकाञ्चनकोणाना मासक्तानाम् समन्ततः ।

वे घोड़ों, ऊँटों, गदहों और हाथियोंको डंडों, कोड़ों तथा अंकुशोंसे मार-मारकर उसके ऊपर ठेलने लगे । सारी शक्ति लगाकर भेरी, मृदङ्ग और शङ्ख बजाने लगे तथा पूरा बल लगाकर उठाये गये बड़े-बड़े काष्ठोंके समूहों, मुद‍्गरों और मूसलोंसे भी उसके अङ्गोंपर प्रहार करने लगे । उस महान् कोलाहलसे पर्वतों और वनोंसहित सारी लङ्का गूँज उठी, परंतु कुम्भकर्ण नहीं जागा, नहीं जागा ॥ ४५—४७ ॥

पदच्छेदः

45. nijaghnuH = (They) crushed; asya = his; gaatraaNi = limbs; mahaa kaaSThaka TamkaraiH = under piles of heavy logs and pillars; musalaishchaapi = and maces; sarvapraaNa samudyataiH = lifted with all strength.

अनुवादः

They crushed his limbs under piles of heavy logs and pillars, as also maces lifted with all their strength.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुदुरॆगळन्नु, ऒण्टॆगळन्नु, कत्तॆगळन्नु, आनॆगळन्नु मुळ्ळिन दॊण्णॆगळिन्द, अङ्कुशदिन्द हॊडॆदॊडॆदु कुम्भकर्णन देहद मेलॆ हत्तिसिदरु. शक्तिमीरि भेरि, मृदङ्ग, शङ्खगळन्नु नुडिसिदरु. हागॆये कष्टपट्टु दॊड्ड दॊड्ड मुळ्ळिन कोलुगळिन्द, मुद्गरगळिन्द, ऒनकॆगळिन्द अवनन्नु प्रहरिसतॊडगिदरु. आ महा कोलाहलदिन्द पर्वत, वनगळ सहित इडी लङ्कॆयु प्रतिध्वनिसितु, आदरू कुम्भकर्णनु ऎच्चरगॊण्डिल्ल.॥45-47॥

पदच्छेदः

46. tena mahataa maadena = by that great noise; sambhipuuritaa = was filled; sarvaa = the entire; laN^kaa = Lanka; saparvatavanaa = along with its mountains and groves; saH api = he nevertheless; naiva prabudhyati = did not wake.

अनुवादः

The entire Lanka, with its mountain and groves, was filled with great noise. He nevertheless did not wake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

47. tataH = thereafter; sahasram = a thousand; bheriiNaam = drums; aasaktaanaam = lying upon that; samantataH = all around; mR^iSTa kaaN^chana koNaanaam = with sticks of refined gold.

अनुवादः

Then, they beat a thousand drums all around with sticks of refined gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो भेरीसहस्रं तु युगपत् समहन्यत ।
मृष्टकाञ्चनकोणानामसक्तानां समन्ततः ॥ ४८ ॥

एवनओततुबुद्रस्त्य् तदा बौव ओरव्य्द्ग्तत ॥ ६-६०-४८ शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ।

तदनन्तर सब ओर सहस्रों धौंसे एक साथ बजाये जाने लगे । वे सब-के-सब लगातार बजते रहे । उन्हें बजानेके लिये जो डंडे थे, वे सुन्दर सुवर्णके बने हुए थे ॥

अनन्तर सुत्तलू सुन्दरवाद सुवर्णमय कोलुगळिन्द ऒन्दु साविर भेरिगळन्नु एककालदल्लि बारिसिदरु.॥48॥

पदच्छेदः

48. evamapi = yet; yadaa = when; naiva prabudhyata = he did not wake; atinidraH = from his profound slumber; aapannaH = having been afflicted; vasham = under the spell; shaapasya = of a curse; tataH = then; nishaaharaaH = the demons; kruddhaaH = were enraged.

अनुवादः

Yet, as he did not wake from his profound slumber, being under the spell of a curse, the demons were enraged.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते ।
शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥ ४९ ॥

एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रभुध्यते ।
शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः ॥

महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः ॥ ६-६०-४९ तद्रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ।

इतनेपर भी शापके अधीन हुआ वह अतिशय निद्रालु निशाचर नहीं जागा । इससे वहाँ आये हुए सब राक्षसोंको बड़ा क्रोध हुआ ॥ ४९ ॥

इष्टादरू शापग्रस्तनाद अवनु अतिनिद्रितवाद निशाचरनु एळलिल्ल. इदरिन्द अल्लिगॆ बन्दिरुव ऎल्ल राक्षसरिगू बहळ क्रोधबन्दितु.॥49॥

पदच्छेदः

49. sarve = all those demons; bhiimaparaakramaaH = of terrible strength; mhaakrodha samaaviSTaaH = were filled with a great fury; anye = some others; chakruH = assembled; paraakramam = their strength; bodhayiSyantaH = to awaken; tat = that rakSaH = demons.

अनुवादः

All those demons of terrible strength were filled with a great fury. Some others assembled their strength to awaken that demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कोपसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः ।
तद् रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् ॥ ५० ॥

अन्ये भेरीः समाजघ्नरन्ये चक्रुर्महास्वनम् ॥ ६-६०-५० केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च ।

फिर वे रोषसे भरे हुए सभी भयानक पराक्रमी निशाचर उस राक्षसको जगानेके लिये पराक्रम करने लगे ॥

रोषगॊण्ड भयानक निशाचररॆल्लरु आ राक्षसनन्नु ऎच्चरिसलु पुनः पराक्रम प्रकटिसिदरु.॥50॥

पदच्छेदः

50. anye = some; samaajaghnuH = beat; bheriiH = drums; anye = some; chakruH = made; mahaasvanam = a great sound; anye = some; pralulupuH = tore out; keshaan = his hair; anye = some others; dashanti = bit; karNau = his ears.

अनुवादः

Some beat drums, some shouted, some tore out his hair and some others bit his ears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् ।
केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णानन्ये दशन्ति च ॥ ५१ ॥

अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्यॆ चक्रुर्महास्वनम् ।
केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च ॥

कोई धौंसे बजाने लगे, कोई महान् कोलाहल करने लगे, कोई कुम्भकर्णके सिरके बाल नोचने लगे और कोई दाँतोंसे उसके कान काटने लगे ॥ ५१ ॥

कॆलवरु भेरिगळन्नु बारिसिदरॆ, कॆलवरु महाकोलाहल ऎब्बिसिदरु, कॆलवरु कुम्भकर्णन तलॆय कूदलन्नु कित्तरु, कॆलवरु हल्लुगळिन्द किविगळन्नु कच्चुत्तिद्दरु.॥51॥

पदच्छेदः

51. anye = some; samasiJNchanta = poured; uda kumbha shataani = hundreds of pitchers of water; karNoyoH = into his ears; kumbhakarNaH = (but) Kumbhakarna; mahaanidravasham gataH = plunged in deep sleep; na paspande = did not stir.

अनुवादः

Some poured hundreds of pitchers of water into his ears but Kumbhakarna, plunged in deep sleep, did not stir.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उदकुम्भशतानन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः ।
न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥ ५२ ॥

उदकुम्भशतान्यन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः ।
न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥

न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशम् गतः ॥ ६-६०-५२ मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ।

दूसरे राक्षसोंने उसके दोनों कानोंमें सौ घड़े पानी डाल दिये तो भी महानिद्राके वशमें पड़ा हुआ कुम्भकर्ण टस-से-मस नहीं हुआ ॥ ५२ ॥

बेरॆ राक्षसरु ऎरडू किविगळल्लि नूरारु गडिगॆ नीरु सुरिदरू महानिद्रॆगॆ वशनाद आ कुम्भकर्णनु कॊञ्चवू कदललिल्ल.॥52॥

पदच्छेदः

52. anye = some; balinaH = strong one; kuuTamudgara paaNayaH = armed with rocks and hammers; paatayan = struck; kuuTa mudgaraan = the rocks and hammers; tasya muurdhni = on his head; vakSasi = chest; gaatreSu = and other limbs.

अनुवादः

Some strong ones, armed with rocks and hammers, struck the rocks and hammers on his head, chest and other limbs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद‍्गरपाणयः ।
मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद‍्गरान् ॥ ५३ ॥

रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतग्नीभिश्च सर्वशः ॥ ६-६०-५३ वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ।

दूसरे बलवान् राक्षस काँटेदार मुद‍्गर हाथमें लेकर उन्हें उसके मस्तक, छाती तथा अन्य अङ्गोंपर गिराने लगे ॥ ५३ ॥

इतर बलिष्ठराक्षसरु मुळ्ळिन मुद्गरगळन्नु कैयल्लॆत्तिकॊण्डु अवन तलॆगॆ, ऎदॆगॆ हागू इतर अङ्गाङ्गगळिगॆ हॊडॆयतॊडगिदरु.॥53॥

पदच्छेदः

53. vadhyamaanaH = (Though) smitten; shataghniibhiH = by missiles; rajju bandhana baddhaabhiH = fastened with ropes; sarvashaH = on all sides; mahaakaayaH = the giant bodied; raakSasaH = demon; na praabudhyata = did not wake.

अनुवादः

Though smitten by missiles fastened with ropes on all sides, the giant bodied demon did not wake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः ।
वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ॥ ५४ ॥

तत्पश्चात् रस्सियोंसे बँधी हुई शतघ्नियोंद्वारा उसपर सब ओरसे चोटें पड़ने लगीं । फिर भी उस महाकाय राक्षसकी नींद नहीं टूटी ॥ ५४ ॥

अनन्तर हग्गगळिन्द कट्टिद शतघ्निगळिन्द सुत्तलु अवनन्नु प्रहरिस तॊडगिदरु; हीगादरू आ महाकाय राक्षसन निद्दॆ हरिदिल्ल.॥54॥

पदच्छेदः

54. sahasram = a thousand; vaaraNaanaam = elephants; pradhaaritam = ran up and down; asya = on his; shariire = body; tadaa = then; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; buddhvaa = lightly waking up; abudhyata = became aware; sparsham param = of the pressure.

अनुवादः

A thousand elephants ran up and down on his body till Kumbhakarna lightly woke up and became aware of the pressure.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वारणानां सहस्रं च शरीरेऽस्य प्रधावितम् ।
कुम्भकर्णस्तदा बुद्‍ध्वा स्पर्शं परमबुध्यत ॥ ५५ ॥

स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै । रचिन्तयंस्तान्विपुलान् प्रहारान् । निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च । विजृम्भमाणः सहसोत्पपाप ॥ ६-६०-५५

इसके बाद उसके शरीरपर हजारों हाथी दौड़ाये गये । तब उसे कुछ स्पर्श मालूम हुआ और वह जाग उठा ॥

अनन्तर अवन शरीरद मेलॆ साविरारु आनॆगळन्नु ओडिसिदरु. आग अवनिगॆ एनो तगलिदन्तागि ऎच्चरगॊण्डनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. achintayan = being insensible; taan = to those; vipulaan = violent; prahaaraan = blows; girishR^iNga vR^ikSaiH = of crags and trees; paatyamaanaiH = hurled upon him; kSud bhaya piiDitashcha = but under the prompting of extreme hunger; sahasaa = suddenly; utpapaata = sprung up from sleep; vijR^imbhamaanaH = yawning; nidraakSayaat = due to loss of sleep.

अनुवादः

Being insensible to those violent blows of crags and trees hurled upon him, but under the prompting of extreme hunger, Kumbhakarna suddenly sprang up from sleep, yawning due to loss of sleep.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षै-
रचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान् ।
निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च
विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥ ५६ ॥

स पात्य मानैर्गिरि शृङ्गवृक्ष्यॆ-
रचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान् ।
निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च
विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ॥

यद्यपि उसके ऊपर पर्वतशिखर और वृक्ष गिराये जाते थे, तथापि उसने उन भारी प्रहारोंको कुछ भी नहीं गिना । हाथियोंके स्पर्शसे जब उसकी नींद टूटी, तब वह भूखके भयसे पीड़ित हो अँगड़ाई लेता हुआ सहसा उछलकर खड़ा हो गया ॥ ५६ ॥

अवन मेलॆ पर्वत शिखर मत्तु वृक्षगळन्नु बीळिसुत्तिद्दरू अवनु आ भारी प्रहारगळन्नु ऎणिसिरलिल्ल. आनॆगळ स्पर्शदिन्द अवन निद्दॆ हरिदाग अवनु हसिविनिन्द पीडितनागि आकळिसुत्ता, कूडले मेलॆद्दु कुळितनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. vikSipya = waving; baahuu = his arms; naagabhogaachlashR^iN^ga kalpau = resembling serpent’s coils or the peaks of mountains; jita vajra saarau = hard as cut diamonds; saH = such; asau = of this; niSaacharaH = demon; vivR^itya = opening; vikR^itam = his monstrous vaktram = mouth; vaDavaamukhaabham = like unto the face of a submarine fire; jajR^imbhe = yawned.

अनुवादः

Waving his arms resembling serpent’s coils or the peaks of mountains, hard as cut diamonds, that demons opening his monstrous month like unto the face of a submarine fire, yawned.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ
विक्षिप्य बाहू जितवज्रसारौ ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं
निशाचरोऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥ ५७ ॥

तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रम् पातालसम्निभम् । दद्ऱ्^उशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ ६-६०-५७

उसकी दोनों भुजाएँ नागोंके शरीर और पर्वत-शिखरोंके समान जान पड़ती थीं । उन्होंने वज्रकी शक्तिको पराजित कर दिया था । उन दोनों बाँहों और मुँहको फैलाकर जब वह निशाचर जम्हाई लेने लगा, उस समय उसका मुख बड़वानलके समान विकराल जान पड़ता था ॥ ५७ ॥

अवन ऎरडू भुजगळू महानागगळन्तॆ, पर्वत शिखरदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दवु. वज्रायुधवन्नु गॆद्दिद्द अवनु ऎरडू तोळुगळन्नु चाचि, बायितॆरॆदु आकळिसतॊडगिदाग अवन मुखवु वडवाग्नियन्तॆ विकराळवागि काणुत्तित्तु.॥57॥

पदच्छेदः

57. tasya = his; vaktram = mouth; jaajR^imbhamaaNasya = yawning horribly; paataala samnibham = resembled hell; dadR^ishe = and appeared; divaakaraH = like the sun; uditaH = rising; meru shR^iN^ge = under the high peak of Meru Mountain.

अनुवादः

His mouth yawning horribly resembled hell and appeared like the sun rising under the high peak of Meru Mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसन्निभम् ।
ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥ ५८ ॥

स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धस्तु निशाचरः । निःश्वासश्चास्य सम्जज्ञे पर्वदादिव मारुतः ॥ ६-६०-५८

जम्हाई लेते समय कुम्भकर्णका पाताल-जैसा मुख मेरुपर्वतके शिखरपर उगे हुए सूर्यके समान दिखायी देता था ॥ ५८ ॥

आकळिसिदाग कुम्भकर्णन पाताळदन्तह मुख मेरुपर्वत शिखरदल्लि उदयिसिद सूर्यनन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥58॥

पदच्छेदः

58. saH = that; atibalaH = mighty; nishaacharaH = demon; prabuddhaH = being awake; jR^imbhamaaNaH = yawned; asya samjajJNe niHshvaasaH = heaving his sigh; maarutaH iva = like unto a tempest; parvataat = from a mountain.

अनुवादः

That mighty demon, being awake, yawned, heaving a sigh, like unto a tempest arising from a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धस्तु निशाचरः ।
निःश्वासश्चास्य सञ्जज्ञे पर्वतादिव मारुतः ॥ ५९ ॥

स जृम्भमाणोऽतिबलः प्रबुद्धस्तु निशाचरः ।
निःश्वासश्चास्य सञ्जज्ञॆ पर्वतादिव मारुतः ॥

रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद् बभौ । युगाने सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः ॥ ६-६०-५९

इस तरह जम्हाई लेता हुआ वह अत्यन्त बलशाली निशाचर जब जगा, तब उसके मुखसे जो साँस निकलती थी, वह पर्वत-से चली हुई वायुके समान प्रतीत होती थी ॥

हीगॆ आकळिसुत्ता आ अत्यन्त बलशालि निशाचरनु ऎच्चरवादाग अवन बायियिन्द हॊरट उसिरु पर्वतदिन्द हॊरट गाळियन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥59॥

पदच्छेदः

59. tat ruupam = that figure; tasya kumbhakarNasya = of that Kumbhakarna; uttiSThataH = rising up; babhau = stood out; kaalasyeva = resembling Time; yugaante = at the dissolution of the world; didhakSataH = prepared to devour; sarva bhuutaani = all beings.

अनुवादः

That figure of Kumbhakarna, rising up, stood out resembling Time at the dissolution of the world, prepared to devour all beings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद् बभौ ।
युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः ॥ ६० ॥

तस्याग्निदीप्तिसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी । ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ ६-६०-६०

नींदसे उठे हुए कुम्भकर्णका वह रूप प्रलयकालमें समस्त प्राणियोंके संहारकी इच्छा रखनेवाले कालके समान जान पड़ता था ॥ ६० ॥

निद्दॆयिन्द ऎद्द कुम्भकर्णन आ रूपवु प्रळय कालदल्लि समस्त प्राणिगळन्नु संहरिसुव कालनन्तॆ इत्तु.॥60॥

पदच्छेदः

60. tasya mahaanetre = his huge eyes; agnidiipti sadR^ishe = resembling flames of fire; vidyutsadR^ishavarchasii = with a glitter equal to that of lightning; dadR^ishaate = appeared; diiptau mahaagrahau iva = like blazing great planets.

अनुवादः

His huge eyes, resembling flames of fire, with a glitter equal to that of lightning, appeared like great blazing planets.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी ।
ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ॥ ६१ ॥

उसकी दोनों बड़ी-बड़ी आँखें प्रज्वलित अग्नि और विद्युत् के समान दीप्तिमती दिखायी देती थीं । वे ऐसी लगती थीं मानो दो महान् ग्रह प्रकाशित हो रहे हों ॥ ६१ ॥

अवन ऎरडु कण्णुगळु उरियुव बॆङ्कि मत्तु सिडिलिनन्तॆ प्रकाशमानवागि काणुत्तित्तु. अवु ऎरडु ग्रहरु प्रकाशिसुत्तिवॆये ऎम्बन्तित्तु.॥61॥

ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून् ।
वराहान् महिषांश्चैव बभक्ष स महाबलः ॥ ६२ ॥

तदनन्तर राक्षसोंने वहाँ जो अनेक प्रकारकी खाने-पीनेकी वस्तुएँ प्रचुर मात्रामें रखी गयी थीं, वे सब-की-सब कुम्भकर्णको दिखायीं । वह महाबली राक्षस बात-की-बातमें बहुतेरे भैंसों और सूअरोंको चट कर गया ॥ ६२ ॥

अनन्तर राक्षसरु तिन्दु-कुडियुव वस्तुगळल्लि अल्लि इरिसिद्दरो अवॆल्लवन्नु कुम्भकर्णनिगॆ तोरिसिदरु. आ महाबलि राक्षसनु क्षणमात्रदल्लि कोणगळन्नु, हन्दिगळन्नु नुङ्गिबिट्टनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. tataH = then; adarshayan = (the demons) pointed out; vividhaan = various kinds; bahuuvn = of many; sarve = and all pieces; bhakSyaancha = of eatables; varaahaan = boar; mahiSaamshcha = and buffaloes; mahaabalaH = the mighty; saH = Kumbhakarna; babhakSa = devoured (them).

अनुवादः

Then, the demons pointed to various kinds of victuals, boar and buffalo. The mighty Kumbhakarna devoured them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत् ।
मेदःकुम्भांश्च मद्यांश्च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥ ६३ ॥

आदद्भुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत् ।
मेदः कुम्भांश्च मद्यांश्च च पपौ शक्ररिपुस्तदा ॥

उसे बड़ी भूख लगी थी, अतः उसने भरपेट मांस खाया और प्यास बुझानेके लिये रक्त पान किया । तदनन्तर उस इन्द्रद्रोही निशाचरने चर्बीसे भरे हुए कितने ही घड़े साफ कर दिये और वह कई घड़े मदिरा भी पी गया ॥ ६३ ॥

अवनिगॆ तुम्बा हसिवागित्तु. आद्दरिन्द हॊट्टॆतुम्बा मांसतिन्दु, बायारिकॆगागि रक्तवन्नु कुडिदनु. बळिक मॆदस्सिनिन्द तुम्बिद ऎष्टो गडिगॆगळन्नु, ऎष्टो मद्यद गडिगॆगळन्नु नुङ्गिबिट्टनु.॥63॥

पदच्छेदः

63. tadaa = then; buhukSitaH = the hungry; shakraripuH = Kumbhakarna the enemy of Indra; aadat = ate; maamsam = the meat; tR^iSitaH = and being thirsty; apibat = drank; shoNitam = the blood; papau = and gulped; medaH kumbhaamshcha = pitchers full of fat; madyaamshcha = and wine.

अनुवादः

Then, the hungry Kumbhakarna, the enemy of Indra, ate the meat and being thirsty drank the blood and gulped pitchers full of fat and wine.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः ।
शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६४ ॥

तब उसे तृप्त जानकर राक्षस उछल-उछलकर उसके सामने आये और उसे सिर झुका प्रणाम करके उसके चारों ओर खड़े हो गये ॥ ६४ ॥

अवनु तृप्तनादनॆन्दु तिळिद राक्षसरु कुणियुत्ता अवन ऎदुरिगॆ बन्दु तलॆबागि वन्दिसि अवन सुत्तलू निन्तुकॊण्डरु.॥64॥

पदच्छेदः

64. tataH = thereupon; JNaatvaa = knowing; tR^iptaH iti = that Kumbhakarna was gratified; nishaacharaaH = the demons; samutpetuH = jumped up (to him); praNamya = saluting; enam = him; shirobhiH = with their heads; paryavaarayan = (they) surrounded him; sarvataH = on all sides.

अनुवादः

Thereupon, knowing that Kumbhakarna was gratified of his hunger, the demons approached him, saluting him with their heads bent and surrounded him on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निद्राविशदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः ।
चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान् ॥ ६५ ॥

उस समय उसके नेत्र निद्राके कारण अप्रसन्न—कुछ-कुछ खुले हुए थे और मलिन जान पड़ते थे । उसने सब ओर दृष्टि डालकर वहाँ खड़े हुए निशाचरोंको देखा ॥ ६५ ॥

आ समयदल्लि अवन कण्णुगळु निद्दॆयिन्दागि अप्रसन्न-मलिनवागिद्दवु. अवनु ऎल्ल कडॆ दृष्टिबीरि अल्लि निन्तिरुव निशाचररन्नु नोडिदनु.॥65॥

पदच्छेदः

65. nidravishadanetraH = raising his eyelids that were heavy with sleep; kaluSiikR^ita lochanaH = his gaze still veiled; chaarayan = (he) directed; dR^ishTim = his glance; taan = towards those; nishaacharaan = demons; uvaacha = and spoke (as follows):

अनुवादः

Raising his eyelids that were heavy with sleep, his gaze still veiled, he directed his glance towards those demons and spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान् नैर्ऋतर्षभः ।
बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ॥ ६६ ॥

किमर्थमहामादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः । कच्चित्सुकुशलम् राज्ञो भयम् वा नेह किंचन् ॥ ६-६०-६६

निशाचरोंमें श्रेष्ठ कुम्भकर्णने उन सब राक्षसोंको सान्त्वना दी और अपने जगाये जानेके कारण विस्मित हो उनसे इस प्रकार पूछा— ॥ ६६ ॥

निशाचररल्लि श्रेष्ठनाद कुम्भकर्णनु अवरॆल्लरन्नु सान्त्वनपडिसि, तन्नन्नु ऎच्चरिसिद कारणवन्नु विस्मितनागि केळिदनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. kimartham = for what reason; aham = have I; pratibodhitaH = been awakened; bhavadbhiH = by you; aadR^itya = so suddenly?; sukushalam kachchit = is all well; raaJNaH = with the king?; vaa = or; kimchana = is there anything; na = not; bhayam = peril; iha = here?.

अनुवादः

“For what reason have you thus wakened me so suddenly? Is all well with the king or anything in peril here?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

66. saH = that; nairR^itarSabhaH = excellent demon; saantvayaamaasa = kindly addressed; sarvaan = all; nairR^itaan = the demons; vismitashchaapi = and surprised at being roused; abraviit = spoke; idam = those words; raakSasaan = to the demons.

अनुवादः

That excellent demons kindly addressing all the demons and surprised at being roused, spoke the following words to the demons:

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः ।
कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयं वा नेह किञ्चन ॥ ६७ ॥

अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयम् परमुपस्थितम् । यदर्थमेव त्वरिरैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ ६-६०-६७

‘तुमलोगोंने इस प्रकार आदर करके मुझे किसलिये जगाया है? राक्षसराज रावण कुशलसे हैं न? यहाँ कोई भय तो नहीं उपस्थित हुआ है? ॥ ६७ ॥

नीवु हीगॆ आदरिसि नन्नन्नु एकॆ ऎच्चरिसिदिरि? राक्षसराजा रावणनु कुशल ताने? इल्लि यारिन्दला1दरू भयवु इल्ल तानॆ.॥67॥

पदच्छेदः

67. athavaa = or; dhruvam = surely; param = a great; bhayam = danger; upasthitam = must have arisen; yadarthameva = for which reason; pratibodhitaH = I have been awaken; bhavadbhiH = by you; tvaritaiH = in haste.

अनुवादः

“Surely, there must be some great danger from an external source since you have wakened me in haste.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् ।
यदर्थमेव त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥ ६८ ॥

‘अथवा निश्चय ही यहाँ दूसरोंसे कोई महान् भय उपस्थित हुआ है, जिसके निवारणके लिये तुमलोगोंने इतनी उतावलीके साथ मुझे जगाया है ॥ ६८ ॥

अथवा निश्चयवागियू इल्लि बेरॆयवरिन्द यावुदो महाभय उपस्थितवागिरबेकु. अदर निवारणॆगागि नीवु इष्टु अवसरदिन्द नन्नन्नु ऎब्बिसिरबेकु.॥68॥

पदच्छेदः

68. adya = now; aham = I; utpaaTayaami = shall drive away; bhayam = the misfortune; raakSasa raajarsya = from Ravana the King of Demons; daarayiSye = (even if) I have to cut to pieces; mahendram vaa = Mahendra himself; tathaa = and; shiitayiSye = to freeze; analam = the Fire.

अनुवादः

“Now, I shall drive away the misfortune from Ravana the King of Demons, even if I have to cut Mahendra himself to pieces or to freeze the Fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् ।
दारयिष्ये महेन्द्रं वा शीतयिष्ये तथानलम् ॥ ६९ ॥

स ह्यल्पकारणे सुप्तम् बोधयिष्यति मादृशम् । तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ ६-६०-६९

‘अच्छा तो आज मैं राक्षसराजके भयको उखाड़ फेंकूँगा । महेन्द्र (पर्वत या इन्द्र)-को भी चीर डालूँगा और अग्निको भी ठंडा कर दूँगा ॥ ६९ ॥

सरि, इन्दे नानु राक्षसराजन भयवन्नु कित्तॆसॆयुवॆनु. महेन्द्र (इन्द्र अथवा पर्वत)नन्नु सीळि हाकुवॆनु हागू बॆङ्कियन्नु शीतलगॊळिसुवॆनु.॥69॥

पदच्छेदः

69. alpakaaraNe = for a petty reason; na bodhayiSyati hi = one does not indeed awaken one; maadR^isham = such as I; suptam = who was sleeping; tat = hence; aakhyaata = tell me; arthatattvena = frankly; matprabodha kaaraNam = for what reason you have roused me.

अनुवादः

“For a petty reason, one does not indeed awaken, one such as I, from my slumber. Hence, tell me frankly, for what reason you have roused me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मादृशम् ।
तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ॥ ७० ॥

‘मुझ-जैसे पुरुषको किसी छोटे-मोटे कारणवश नींदसे नहीं जगाया जायगा । अतः तुमलोग ठीक-ठीक बताओ, मेरे जगाये जानेका क्या कारण है?’ ॥ ७० ॥

नन्नन्तह पुरुषनन्नु सण्ण पुट्ट कारणगळिन्द निद्दॆयिन्द ऎच्चरिसलागुवुदिल्ल. आद्दरिन्द नन्नन्नु ऎच्चरिसिद कारणवन्नु नीवु सरियागि तिळिसिरि.॥70॥

पदच्छेदः

70. yuupaakSaH = Yupaksha; sachivaH = a minister; raaJNaH = of the king; kR^itaaN^jaliH = with his hands joined in salutation; abhaaSata = spoke; kumbhakarNam = to Kumbhakarna; arimdamam = the annihilator of his enemies; evam = thus; bruvaaNam = talking; samrabdham = excitedly.

अनुवादः

Yupaksha, a minister of the King, with his hands joined salutation, spoke (as follows) to Kumbhakarna, the annihilator of his enemies, thus talking excitedly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णमरिन्दमम् ।
यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरभाषत ॥ ७१ ॥

शत्रुसूदन कुम्भकर्ण जब रोषमें भरकर इस प्रकार पूछने लगा, तब राजा रावणके सचिव यूपाक्षने हाथ जोड़कर कहा— ॥ ७१ ॥

शत्रुसूदन कुम्भकर्णनु रोषगॊण्डु हीगॆ केळिदाग राजारावणन सचिव यूपाक्षनु कैमुगिदु इन्तॆन्दरु.॥71॥

पदच्छेदः

71. raajan = O; Prince!; naasti = there is no; kimchit = any; bhayam = panic; kadaachana = at any time; naH = for us; devakR^itam to be caused by celestials; maanuSaat = (but) from a man; tumulam = there is a tumultuous; bhayam = tremor; samprabaadhate = that is driving us back.

अनुवादः

“O, Prince! There is no threat whatsoever at anytime for us from celestials but a mere man is driving us back by a tumultuous tremor.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न नो देवकृतं किञ्चिद् भयमस्ति कदाचन ।
मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते ॥ ७२ ॥

न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् । यादृशम् मानुषम् राजन् भयमस्मानुपस्थितम् ॥ ६-६०-७२

‘महाराज! हमें देवताओंकी ओरसे तो कभी कोई भय हो ही नहीं सकता । इस समय केवल एक मनुष्यसे तुमुल भय प्राप्त हुआ है, जो हमें सता रहा है ॥ ७२ ॥

महाराजा! नमगॆ देवतॆगळिन्द यावुदे भय उण्टागलारदु. ईग केवल ऒब्ब मनुष्यनिन्द तुमुल भय प्राप्तवागि नम्मन्नु बाधिसुत्तिदॆ.॥72॥

पदच्छेदः

72. raaja = O; Prince!; naastihi = It is not indeed; daitya daanavebhyo = the celestials or demons; upasthitam = who have put; asmaan = us; taadR^isham = in such; bhayam = a peril; maanuSam = from a man!.

अनुवादः

“O, Prince! It is not indeed the celestials or demons who have put us in such a peril as it comes to us from a man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति न नः क्वचित् ।
यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम् ॥ ७३ ॥

‘राजन्! इस समय एक मनुष्यसे हमारे लिये जैसा भय उपस्थित हो गया है, वैसा तो कभी दैत्यों और दानवोंसे भी नहीं हुआ था ॥ ७३ ॥

राजने! ईग ओर्व मनुष्यनिन्द नमगॆ उपस्थितवाद भयदन्तह भयवु दैत्यरिन्द दानवरिन्द ऎन्दू उण्टागलिल्ल.॥73॥

पदच्छेदः

73. vaanaraiH = by monkeys; parvataakaaraiH = whose forms are as large as mountains; iyam laN^kaa = this Lanka; parivaaritaa = is besieged; tumulam = there is tumultuous; bhayam = peril; naH = for us; raamaat = from Rama; siitaaharaNa samtaptaat = who is furious on account of Seetha’s abduction.

अनुवादः

“Monkeys, whose forms are as large as mountains, are besieging Lanka. There is a tumultuous peril for us from Rama, who is furious on account of Seetha’s abduction.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता ।
सीताहरणसन्तप्ताद् रामान्नस्तुमुलं भयम् ॥ ७४ ॥

‘पर्वताकार वानरोंने आकर इस लङ्कापुरीको चारों ओरसे घेर लिया है । सीताहरणसे संतप्त हुए श्रीरामकी ओरसे हमें तुमुल भयकी प्राप्ति हुई है ॥ ७४ ॥

पर्वताकार वानररु बन्दु ई लङ्कॆयन्नु सुत्तलू आक्रमिसिद्दारॆ. सीताहरणदिन्द सन्तप्तनाद श्रीरामन कडॆयिन्द नमगॆ घोरवाद भयप्राप्तवागिदॆ.॥74॥

पदच्छेदः

74. puurvam = already; ekena = by one; vaanareNa = monkey; iyam = this; mahaapurii = great city; dagdhaa = was burnt; kumaaraH akSaH = and the youthful Prince Aksha; nihataH = was killed; saanuyaatraH = along with his retinue; sakuN^jaraH = and elephants.

अनुवादः

“Already, a single monkey set fire to our great city of slew the youthful Prince Aksha with his escort of elephants and retinue.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी ।
कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ७५ ॥

‘पहले एक ही वानरने यहाँ आकर इस महापुरीको जला दिया था और हाथियों तथा साथियोंसहित राजकुमार अक्षको भी मार डाला था ॥ ७५ ॥

मॊदलु ऒन्दे वानरनु इल्लिगॆ बन्दु ई महापुरियन्नु सुट्टुहाकिद्दनु हागू आनॆगळ मत्तु सारथिसहित राजकुमार अक्षनन्नु कॊन्दु हाकिद्दनु.॥75॥

पदच्छेदः

75. vraja iti = ‘get thee hence’; (were the words addressed); raameNa = by Rama; aaditya; varchasaa = who is equal to the sun in splendour; paulastyaH api = to Ravana; svayam = in person; rakSodhipaH = the Lord of Demons; devakaNTakaH = the Lord of Demons; devakaNTakaH = and the troublesome person to celestials.

अनुवादः

" ’ Get thee hence’ were the words addressed by Rama who is equal to the sun in splendour, to Ravana in person the Lord of Demons and the trouble-some person to celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः ।
व्रजेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यवर्चसा ॥ ७६ ॥

‘श्रीराम सूर्यके समान तेजस्वी हैं । उन्होंने देवशत्रु पुलस्त्यकुलनन्दन साक्षात् राक्षसराज रावणको भी युद्धमें हराकर जीवित छोड़ दिया और कहा—‘लङ्काको लौट जाओ’ ॥ ७६ ॥

श्रीरामनु सूर्यनन्तॆ तेजस्वियागिद्दानॆ. अवनु देवशत्रु पुलस्त्यकुलनन्दन साक्षात् राक्षसराज रावणनन्नु सोलिसि, जीवन्तवागि बिट्टु ‘लङ्कॆगॆ मरळि होगु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥76॥

पदच्छेदः

76. yat = that which; saH raajaa = that king; na kR^itaH = never suffered; devaiH = (in the hands) of Gods; na = never; daityaiH = with demons; na = never; daityaiH = with demons; na = never; daanavaiH = with Danavas; kR^itaH = (he had had) to endure; iha = here; raameNa = from Rama; vimuktaH = who released him; praaNasamshayaat = from the danger to his life.

अनुवादः

“That which this king never suffered at the hands of Gods or Demons or Danavas, he has had to endure here from Rama, who released him from the danger to his life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यन्न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः ।
कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥ ७७ ॥

स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराभवम् । कुम्भक्र्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ ६-६०-७७

‘महाराजकी जो दशा देवता, दैत्य और दानव भी नहीं कर सके थे, वह रामने कर दी । उनके प्राण बड़े संकटसे बचे हैं’ ॥ ७७ ॥

महाराजन ई स्थितियन्नु देव-दानव-दैत्यरू माडदिद्दुदु रामनु माडिबिट्टिरुवनु. अवन प्राणगळु दॊड्ड सङ्कटदिन्द उळिदिवॆ.॥77॥

पदच्छेदः

77. shrutvaa = hearing; paraabhavam = about the humiliation; bhraatuH = of his brother; yudhi = in the battle; yuupaakSa vachanaH = through the words of Yupaksha; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; vivR^ittakSaH = rolling his eyes; abraviit = spoke; yuupakSam = to Yupaksha (as follows):

अनुवादः

Hearing about the humiliation of his brother in the battle through the words of Yupaksha, Kumbhakarna rolling his great eyes, spoke to Yupaksha (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराभवम् ।
कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ॥ ७८ ॥

युद्धमें भाईकी पराजयसे सम्बन्ध रखनेवाली यूपाक्षकी यह बात सुनकर कुम्भकर्ण आँखें फाड़-फाड़कर देखने लगा और यूपाक्षसे इस प्रकार बोला— ॥ ७८ ॥

युद्धदल्लि अण्णन पराजयद मातन्नु यूपाक्षनिन्द केळि कुम्भकर्णनु कण्णुबिट्टु नोडुत्ता, यूपाक्षनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥78॥

पदच्छेदः

78. yuupaakSa = O; Yupaksha!; adyaiva = now itself; jitvaa = after conquering; raagjavam = Rama; salakshamaNam = along with Lakshmana; sarvam = and the entire; harisainyam = army of monkeys; raNe = in the battle; drakSyaami = I shall see; raavaNam = Ravana; tata = thereafter.

अनुवादः

“O, Yupaksha! Now itself, after conquering the entire army of monkeys with Lakshmana and Rama on the battle-field, then only I shall see Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् ।
राघवं च रणे जित्वा ततो द्रक्ष्यामि रावणम् ॥ ७९ ॥

‘यूपाक्ष! मैं अभी सारी वानरसेनाको तथा लक्ष्मणसहित रामको भी रणभूमिमें परास्त करके रावणका दर्शन करूँगा ॥ ७९ ॥

यूपाक्षने! नानु ईगले वानरर ऎल्ल सैन्यवन्नु हागू लक्ष्मण सहित रामनन्नु कूड रणभूमियल्लि जयिसि रावणनन्नु दर्शिसुवॆनु.॥79॥

पदच्छेदः

79. tarpayiSyaami = I shall satiate; raakSasaan = the demons; maamsashoNitaiH = with the flesh and blood; hariiNaam = of the monkeys; paasyaami = I shall drink; svayam = myself; shoNitam = the blood; raamalakSmaNayoH = Rama and Lakshmana.

अनुवादः

“I shall satiate the demons with the flesh and blood of monkeys and, as for Rama and Lakshmana, I shall drink their blood myself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः ।
रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ॥ ८० ॥

तत्तस्य वाक्यम् ब्रुवतो निशम्य । सगर्वितम् रोषविवृद्धदोषम् । महोदरो नैरृतयोधमुख्यः । कृताञ्जलिर्वाक्यमिदम् बभाषे ॥ ६-६०-८०

‘आज वानरोंके मांस और रक्तसे राक्षसोंको तृप्त करूँगा और स्वयं भी राम और लक्ष्मणके खून पीऊँगा’ ॥ ८० ॥

इन्दे वानरर रक्त-मांसदिन्द राक्षसरन्नु तृप्तिपडिसुवॆनु मत्तु स्वतः राम मत्तु लक्ष्मणन रक्तवन्नु कुडियुवॆनु.॥80॥

पदच्छेदः

80. nishamya = hearing; tat vaakyam = those words; bruvataH = spoken; garvitam = with haughtiness; roSavivR^iddha doSam = and whose anger increased his ferocity; tasya = of him; sah = that; mahodaraH = Mahodara; nairR^itayodhamukhyaH = the chief of warriors of demons; kR^itaaN^jaliH = with joined palms; babhaaSe = spoke; idam vaakyam = these words.

अनुवादः

Hearing these haughty from that demon, whose anger increased his ferocity, Mahodara the chief of warriors of demons, having offered obeisance with joined palms, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य
सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् ।
महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः
कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ॥ ८१ ॥

कुम्भकर्णके बढ़े हुए रोष-दोषसे युक्त अहङ्कारपूर्ण वचन सुनकर राक्षस-योद्धाओंमें प्रधान महोदरने हाथ जोड़कर यह बात कही— ॥ ८१ ॥

कुम्भकर्णन हॆच्चिद रोष-दोषदिन्द कूडि अहङ्कारपूर्ण मातन्नु केळि, राक्षस योधरल्लि प्रधाननाद महोदनु कैमुगिदु हीगॆ हेळिदनु-॥81॥

पदच्छेदः

81. mahaabaaho = O; the mighty armed!; shrutvaa = when your have listened to; vachaH = the words; raavaNasya = of Ravana; vimR^ishya cha = and considered; guNa doSau = the advantages and disadvantages (of the matter); pashchaat = api = even afterwards; vijeSyasi = you can conquer; shatruun = the enemies; yudhi = in battle.

अनुवादः

“O, the mighty armed! When you have listened to the words of Ravana and considered the advantages and disadvantages of the matter, even afterwards you can conquer the enemies in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च ।
पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि ॥ ८२ ॥

‘महाबाहो! पहले चलकर महाराज रावणकी बात सुन लीजिये । फिर गुण-दोषका विचार करनेके पश्चात् युद्धमें शत्रुओंको परास्त कीजियेगा’ ॥ ८२ ॥

महाबाहो! मॊदलु होगि महाराज रावणन मातन्नु केळिकॊळ्ळि. मत्तु गुण-दोषगळ विचारमाडि अनन्तर युद्धदल्लि शत्रुगळन्नु पराजयगॊळिसिरि.॥82॥

पदच्छेदः

82. shrutvaa = hearing; mahodara vachaH = the words of Mahodara; mahaabalaH = the mighty; kumbhakarNaH = Kumbhakarna; mahaatejaaH = of great valour; sampratasthe = prepared to depart; parivaaritaH = surrounded; raakSasaiH = by demons.

अनुवादः

Hearing the words of Mahodara, the might Kumbhakarna of great valour prepared to depart, surrounded by demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः ।
कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः ॥ ८३ ॥

महोदरकी यह बात सुनकर राक्षसोंसे घिरा हुआ महातेजस्वी महाबली कुम्भकर्ण वहाँसे चलनेकी तैयारी करने लगा ॥ ८३ ॥

महोदरन मातन्नु केळि राक्षसरिन्द सुत्तुवरॆद महातेजस्वी, महाबलि कुम्भ कर्णनु अल्लिन्द हॊरडुव सिद्धतॆ माडतॊडगिदनु.॥83॥

पदच्छेदः

83. raakSasaaH = the demons; utthaaprya = having awaken; suptam = that sleeping Kumbhakarna; bhiimaakSam = of dreadful eyes; bhiimaruupa paraakramam = with formidable aspect and valour; jagmuH = went; dashagriiva niveshanam = to the king’s palace; tvaritaaH = in haste.

अनुवादः

The demons, having awaken that sleeping Kumbhakarna of dreadful eyes, form and valour, went to the King’s palace in haste.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुप्तमुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् ।
राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ॥ ८४ ॥

इस तरह सोये हुए भयानक नेत्र, रूप और पराक्रमवाले कुम्भकर्णको उठाकर वे राक्षस शीघ्र ही दशमुख रावणके महलमें गये ॥ ८४ ॥

ई प्रकार भयानक नेत्र मत्तु पराक्रमवुळ्ळ कुम्भकर्णनन्नु निद्दॆयिन्द ऎच्चरगॊळिसि आ राक्षसरु शीघ्रवागि दशमुख रावणन अरमनॆगॆ होदरु.॥84॥

पदच्छेदः

84. sarve = all; te nishaacharaaH = those demons; abhigamya = approaching; dashagriivam = Ravana; aasiinam = who was seated; paramaasane = on the throne; uuchuH = said to him; baddhaaN^jalipuTaaH = with joined palms (as follows):

अनुवादः

All those demons, approaching Ravana who was seated on the throne, said to him with joined palms, as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेऽभिगम्य दशग्रीवमासीनं परमासने ।
ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्व एव निशाचराः ॥ ८५ ॥

दशग्रीव उत्तम सिंहासनपर बैठा हुआ था, उसके पास जा सभी निशाचर हाथ जोड़कर बोले— ॥ ८५ ॥

उत्तम सिंहासनदल्लि कुळितिरुव दशग्रीवन बळिगॆ होगि निशाररॆल्लरू कैमुगिदु निन्तुकॊण्डनु.॥85॥

पदच्छेदः

85. raakSaseshvara = O; Lord of Demons!; asau kumbhakarnaH = this Kumbhakarna; te bhraataa = your brother; prabuddhaH = has wakened; niryaatu katham = (It is your will) that he should enter the battle field; tatraiva = from there itself; drakSyase = or do you desire to see; tam = him; aagatam = who came; iha = here?.

अनुवादः

“O, Lord of Demons! Kumbhakarna, your brother, has wakened. Is it your will that he should enter the battle field from there itself or do you desire him to come here and see you?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णः प्रबुद्धोऽसौ भ्राता ते राक्षसेश्वर ।
कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यसे तमिहागतम् ॥ ८६ ॥

कुम्भकर्णः प्रबुद्धोऽसौ भ्राता ते राक्षसेश्वर ।
कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्षसे तमिहागतम् ॥

‘राक्षसेश्वर! आपके भाई कुम्भकर्ण जाग उठे हैं । कहिये, वे क्या करें? सीधे युद्धस्थलमें ही पधारें या आप उन्हें यहाँ उपस्थित देखना चाहते हैं? ॥ ८६ ॥

राक्षसेश्वरने! निम्म सहोदर कुम्भकर्णनु ऎच्चरगॊण्डिरुवनु. अवरु एनु माडुवुदु ऎन्दु तिळिसिरि. नेरवागि युद्धक्कॆ होगुवुदे अथवा इल्लिगॆ बन्दु अवरन्नु नीवु नोडलु बयसुविरा.॥86॥

पदच्छेदः

86. raavaNastu = Ravana on his part; abraviit = answered; taan = those; raakSasaan = demons; upasthitam = who stood before him; hR^iSTaH = and with a glad heart; (said); ichchhami = I want; draSTum = to see; enam = him; iha = here; puujyataam = let hi receive the honours; yathaanyaayam = in a befitting manner.

अनुवादः

Ravana answered those demons who stood before him and with a glad heart, said: “I want to see him here. Bring him after extending the honours due to him in a befitting manner.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्त्वब्रवीद‍्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् ।
द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम् ॥ ८७ ॥

रावणस्त्वब्रवीद्धष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् ।
द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम् ॥

तब रावणने बड़े हर्षके साथ उन उपस्थित हुए राक्षसोंसे कहा—‘मैं कुम्भकर्णको यहाँ देखना चाहता हूँ, उनका यथोचित सत्कार किया जाय’ ॥ ८७ ॥

आग रावणनु भारी हर्षदिन्द अल्लिगॆ बन्द राक्षसरल्लि हेळिदनु- नानु कुम्भकर्णनन्नु इल्ले नोडलु बयसुवॆनु. अवनन्नु यथोचितवागि सत्करिसलागुवुदु.॥87॥

पदच्छेदः

87. uktvaa = uttering; tatheti = “Be it so”; sarve = all; te = those; raakSasaaH = demons; raavaNachoditaaH = as per the command of Ravana; punaH aagamya = returned; kumbhakarNam = to Kumbhakarna; uuchuH = and spoke; idam = these; vaakyam = words.

अनुवादः

Uttering “Be it so”, all those demons as commanded by Ravana, returned to Kumbhakarna and spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः ।
कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ॥ ८८ ॥

तब ‘जो आज्ञा’ कहकर रावणके भेजे हुए वे सब राक्षस पुनः कुम्भकर्णके पास आ इस प्रकार बोले—

‘हागे आगलि’ ऎन्दु हेळि रावणनु कळिसिद आ राक्षसरॆल्लरू पुनः कुम्भकर्णन बळिगॆ बन्दु ई प्रकार हेळिदरु.॥88॥

पदच्छेदः

88. raajaa = the king; sarva raakSasa pungavaH = the lion of all the dmeons; kaan^kSate = desires; draSTum = to see; tvaam = you; kriyataam = bestow; buddhiH = your mind; gamane = in going; sampraharSaya = and gratify; bhraataram = your brother!.

अनुवादः

“The king, the lion of all the demons, desires to see you. Go and gratify your brother!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः ।
गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय ॥ ८९ ॥

‘प्रभो! सर्वराक्षसशिरोमणि महाराज रावण आपको देखना चाहते हैं । अतः आप वहाँ चलनेका विचार करें और पधारकर अपने भाईका हर्ष बढ़ावें’ ॥ ८९ ॥

प्रभो! सर्वराक्षस श्रेष्ठ महाराज रावणनु निम्मन्नु नोडबयसुवनु. आद्दरिन्द नीवु अल्लिगॆ होगुव विचारमाडिरि हागू आगमिसि निम्म अण्णनन्नु हर्षगॊळिसिरि.॥89॥

पदच्छेदः

89. aaJNaaya = understanding; bhraatuH = his brother’s; shaasanam = command; kumbhakarNastu = Kumbhakarna; durdharSaH = the inviolable demons; mahaaviiryaH = of great prowess; uktvaa = uttering; tathaa iti = “so be it”; utpapaataha = rose up; shayanaat = from his couch.

अनुवादः

Hearing his brother’s wish, Kumbhakarna the inviolable demon of great prowess, uttering “so be it”, leapt up from his couch.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।
तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह ॥ ९० ॥

कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्घो भ्रातुराज्ञाय शासनम् ।
तथेत्युक्त्वा महावीर्यः शयनादुत्पपात ह ॥

प्रक्षाल्य वदनम् ह्ऱ्^ष्टः स्नातः परमभूषितः । पिपासुस्त्वरयामास पानम् बलसमीरणम् ॥ ६-६०-९०

भाईका यह आदेश पाकर महापराक्रमी दुर्जय वीर कुम्भकर्ण ‘बहुत अच्छा’ कहकर शय्यासे उठकर खड़ा हो गया ॥ ९० ॥

अण्णन ई आदेश पडॆद महापराक्रमि दुर्जय वीर कुम्भकर्णनु सरि, ऎन्दु हेळि हासिगॆयिन्द ऎद्दु निन्तुकॊण्डनु.॥90॥

पदच्छेदः

90. prakSaalya = washing; vadanam = his face; snaataH = bathing; hR^iSTaH = refreshed and delighted; paramabhuuSitaH = adorning himself well; pipaasuH = and feeling thirsty; tvarayaamaasa = (he) hastened (them); paanam = (to bring him) a drink; balasamiiraNam = which can boost up his strength.

अनुवादः

Washing his face and bathing, refreshed and delighted, adorning himself well and feeling thirsty, he hastened them to bring him a drink which can boost up his strength.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमहर्षितः ।
पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ॥ ९१ ॥

उसने बड़े हर्ष और प्रसन्नताके साथ मुँह धोकर स्नान किया और पीनेकी इच्छासे तुरंत बलवर्धक पेय ले आनेकी आज्ञा दी ॥ ९१ ॥

अवनु हर्षदिन्द, मुख तॊळॆदु स्नान माडि, कूडले बलवर्धक पानीय कुडियुव इच्छॆयिन्द अदन्नु तरलु आज्ञापिसिदनु.॥91॥

पदच्छेदः

91. tataH = thereupon; te raakSasaaH = those demons; upahaarayan- brought; (him); kSiprameva = quickly; madyam = the wine; vividhaan = and various kinds; bhakSyaamshcha = of eatables; tatra = there; tvaritaaH = (and who) hastened; raavaNaaJNayaa = to carry out Ravana’s commands.

अनुवादः

Thereupon, those demons brought him quickly the wine and various kinds of eatable there, in their hurry to take Kumbhakarna with them as per Ravana’s commands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते त्वरितास्तत्र राक्षसा रावणाज्ञया ।
मद्यं भक्ष्यांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ॥ ९२ ॥

तब रावणके आदेशसे वे सब राक्षस तुरंत मद्य तथा नाना प्रकारके भक्ष्य पदार्थ ले आये ॥ ९२ ॥

आग रावणन आदेशदन्तॆ आ राक्षसरॆल्लरू कूडले मद्य हागू नाना प्रकारद भक्ष्यगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बन्दरु.॥92॥

पदच्छेदः

92. pitraa = having drunk; dve = two; ghaTa sahasre = thousand pitchers; gamanaaya upachakrame = (Kumbhakarna) prepared to set out; iiSat = and slightly; samutkaTaH = inebriated; mattaH = and flushed; tejobalasamanvitaH = he was exhilarated and filled with energy.

अनुवादः

Having drunk two thousand pitchers, Kumbhakarna prepared to set out and slightly inebriated and flushed, he was exhilarated and filled with energy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे ।
ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः ॥ ९३ ॥

कुम्भकर्णो बबौ रुष्टः कालान्तकयमोपमः । भ्रूतुः स भवनम् गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः ॥ ६-६०-९३ कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ।

कुम्भकर्ण दो हजार घड़े मद्य गटककर चलनेको उद्यत हुआ । इससे उसमें कुछ ताजगी आ गयी तथा वह मतवाला, तेजस्वी और शक्तिसम्पन्न हो गया ॥ ९३ ॥

कुम्भकर्णनु ऎरडु साविर मद्यद गडिगॆगळन्नु कुडिदु हॊरटनु. इदरिन्द अवनु स्वल्प उत्कटनू, मत्तनू, तेजोबल समायुक्तनादनु.॥93॥

पदच्छेदः

93. ruSTaH = the fuming; umbhakarNaH = Kumbhakarna; gachchhan = going; bhraatruH = to his brother’s; bhavanam = palace; rakSobala samanvitaH = along with the army of demons; babhau = appeared; kaalaantaka yamopamaH = like Yama the Lord of Death at the end of all-destroying time; akampayata mediniim = he caused the earth to tremble; padanyaasaiH = with his foot-steps.

अनुवादः

The fuming Kumbhakarna, going to his brother’s palace along with the army of demons, appeared like Yama the Lord of Death at the end of all-destroying Time. He caused the earth to tremble with his foot-steps, while marching.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुम्भकर्णो बभौ रुष्टः कालान्तकयमोपमः ।
भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः ।
कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ॥ ९४ ॥

स राजमार्गम् वपुषा प्रकाशयन् । सहस्ररस्मिर्धरणीमिवांशुभिः । जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः । शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ॥ ६-६०-९४

फिर जब राक्षसोंकी सेनाके साथ कुम्भकर्ण भाईके महलकी ओर चला, उस समय वह रोषसे भरे हुए प्रलयकालके विनाशकारी यमराजके समान जान पड़ता था । कुम्भकर्ण अपने पैरोंकी धमकसे सारी पृथ्वीको कम्पित कर रहा था ॥ ९४ ॥

मत्तॆ राक्षस सैन्यदॊन्दिगॆ कुम्भकर्णनु अण्णन अरमनॆगॆ होगुवाग अवनु रोषगॊण्ड प्रळयकालद विनाशकारी यमनन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु. अवनु तन्न पादाघातदिन्द इडी पृथिवियन्नु नडुगिसुत्तिद्दनु.॥94॥

पदच्छेदः

94. raajamaargam = the royal highway; prakaashayan = was illumined; vapuSaa = by his body; sahasra rashmiH iva = like unto that orb of a thousand rays (sund); amshubhiH = by its flashes; dharaNiim = (illumines) the earth; jagaama = and he went; tatra = there; vR^itaH = surrounded by; aN^jalimaalayaa = a circle of demons paying him obeisance; shatakratuH = resembling Indra the Lord of Celestials; geham = (approaching) the abode; svayambhuvaH = of Brahma the Lord of Creation.

अनुवादः

The royal high way was illumined by his body, like unto that orb of a thousand rays (the sun) by its flashes illumines the earth and he went there, surrounded by a circle of demons paying obeisance, resembling Indra the Lord of Celestials approaching the abode of Brahma the Lord of Creation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन्
सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः ।
जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः
शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ॥ ९५ ॥

जैसे सूर्यदेव अपनी किरणोंसे भूतलको प्रकाशित करते हैं, उसी प्रकार वह अपने तेजस्वी शरीरसे राजमार्गको उद्भासित करता हुआ हाथ जोड़े अपने भाईके महलमें गया । ठीक उसी तरह, जैसे देवराज इन्द्र ब्रह्माजीके धाममें जाते हैं ॥ ९५ ॥

सूर्यनु तन्न किरणगळिन्द भूतळवन्नु प्रकाशितगॊळिसुवन्तॆये अवनु तन्न तेजस्वी शरीरदिन्द राजमार्गवन्नु बॆळगुत्ता कैमुगिदुकॊण्डु, देवेन्द्रनु ब्रह्मदेवर धामक्कॆ होगुवन्तॆये अण्णन भवनक्कॆ होदनु.॥95॥

पदच्छेदः

95. dR^iSTvaa = seeing; amitraghaatinam = that slayer of his foes; raajamaargastham = on the royal high way; tam = that monster; girishR^iNga kalpam = as high as the peak of a mountain; te vanaukasaH = those monkeys; bahiHsthitaH = stationed outside (the city); yuuthapaalaiH saha = as also their leaders; vitatrasuH = were frightened; sahasaa = suddenly.

अनुवादः

Seeing that slayer of his foes on the royal high way, that monster as high as the peak of a mountain, those monkeys stationed outside the city, as also their leaders, were frightened suddenly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं
वनौकसस्ते सहसा बहिःस्थिताः ।
दृष्ट्वाप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं
वितत्रसुस्ते सह यूथपालैः ॥ ९६ ॥

केचिछरण्यम् शरणम् स्म रामम् । व्रजन्ति केचिद्व्यथिताः पतन्ति । केचिद्दिशश्च व्यथिताः पतन्ति । केचिद्बयार्ताभुवि शेरते स्म ॥ ६-६०-९६

राजमार्गपर चलते समय शत्रुघाती कुम्भकर्ण पर्वतशिखरके समान जान पड़ता था । नगरके बाहर खड़े हुए वानर सहसा उस विशालकाय राक्षसको देखकर सेनापतियोंसहित सहम गये ॥ ९६ ॥

राजबीदियल्लि नडॆयुवाग शत्रुघाति कुम्भकर्णनु पर्वतशिखरदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दनु. नगरद हॊरगॆ निन्तिद्द वानररु आ विशालकाय राक्षसनन्नु नोडि सेनापतिगळॊन्दिगॆ भयगॊण्डरु.॥96॥

पदच्छेदः

96. kechit = some; sharaNam vajrantisma = gained refuge; raamam = in Rama; sharaNyam = who affords protection; kechit = some; patantisma = fell down; vyathitaa = tottering; kechit = some; patantisma = fled away; vyathitaaH = perturbed; dishaH = in all directions; kechit = and some; sherate sma = lay; bhuvi = on the ground; bhayaartaaH = confounded with fear.

अनुवादः

Some gained refuge in Rama who affords protection, some fell down tottering, some fled away perturbed in all directions and some others lay on the ground, confounded with fear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं
व्रजन्ति केचिद् व्यथिताः पतन्ति ।
केचिद् दशश्च व्यथिताः पतन्ति
केचिद् भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥ ९७ ॥

केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं
व्रजन्ति केचिद्व्यथिताः पतन्ति ।
केचिद् दशश्च व्यथिताः प्रयान्ति
केचिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म ॥

उनमेंसे कुछ वानरोंने शरणागतवत्सल भगवान् श्रीरामकी शरण ली । कुछ व्यथित होकर गिर पड़े । कोई पीड़ित हो सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये और जहाँ-तहाँ धराशायी हो गये और कितने ही वानर भयसे पीड़ित हो धरतीपर लेट गये ॥ ९७ ॥

अवरल्लि कॆलवरु शरणागत वत्सल भगवान् श्रीरामनल्लि शरणादरु. कॆलवरु व्यथितरागि कॆळक्कॆ बिद्दरु. कॆलवरु पीडितरागि दशदिक्कुगळिगॆ ओडिहोदरु, कॆलवरु अल्लल्ले धराशायियादरु. ऎष्टो वानररु भयपीडितरागि नॆलक्कुरुळिदरु.॥97॥

पदच्छेदः

97. prekSya = seeing; tam adbhutam = that colossus; adri shR^iNga pratimam = like a great peak; kiriiTinam = having a diadem; spR^ishantam iva = who seemed to touch; aadityam = the sun; aatma tejasaa = with his brilliance; vanaukasaH = the monkeys; bhayaarditaaH = were seized with terror; vivR^iddham = and had grown immensely in size; dudruvire = fled; yatastataH = hither and thither.

अनुवादः

Seeing that colossus appearing like a great peak, having a diadem who seemed to touch the sun with his brilliance, the monkeys were seized with terror and had grown immensely in size, fled hither and thither.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं
स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।
वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं
भयार्दिता दुद्रुविरे यतस्ततः ॥ ९८ ॥

तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं
स्पशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा ।
वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं
भयार्दिता दुद्रुविरे यतस्ततः ॥

वह पर्वतशिखरके समान ऊँचा था । उसके मस्तकपर मुकुट शोभा देता था । वह अपने तेजसे सूर्यका स्पर्श करता-सा जान पड़ता था । उस बढ़े हुए विशालकाय एवं अद्भुत राक्षसको देखकर सभी वनवासी वानर भयसे पीड़ित हो इधर-उधर भागने लगे ॥ ९८ ॥

कुम्भ कर्णनु पर्वतदन्तॆ ऎत्तरवागिद्दनु. तलॆयल्लि किरीट शोभिसुत्तित्तु. अवनु तन्न जेतदिन्द सूर्यनन्नु स्पर्धिसुवन्तित्तु. आ विशालकाय हागू अद्भुत राक्षसनन्नु नोडि ऎल्ल वनवासी वानररु भयदिन्द पीडितरागि कण्ड कण्डल्लिगॆ ओडतॊडगिदरु.॥98॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षष्टितमः सर्गः ॥ ६० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें साठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि अरवत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥60॥