०५९ रावणेन युद्धभूमिप्रवेशः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Feeling desperate at the death of Prahasta, Ravana himself appears on the battle-front for an encounter, along with Akampana, Indrajit, Atikaya, Mahodara, Pishacha, Trishiras, Kumbha, Nimkumbha and Narantaka the foremost of demons. After a tough fight with Sugreeva, Lakshmana, Hanuma and Nila, Ravana encounters Rama in battle, and sustaining an ignominious defeat at the latter’s hands and escaping with his life, withdraws to Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

59. प्रहस्तके मारे जानेसे दुःखी हुए रावणका स्वयं ही युद्धके लिये पधारना, उसके साथ आये हुए मुख्य वीरोंका परिचय, रावणकी मारसे सुग्रीवका अचेत होना, लक्ष्मणका युद्धमें आना, हनुमान् और रावणमें थप्पड़ोंकी मार, रावणद्वारा नीलका मूर्च्छित होना, लक्ष्मणका शक्तिके आघातसे मूर्च्छित एवं सचेत होना तथा श्रीरामसे परास्त होकर रावणका लङ्कामें घुस जाना

तस्मिन् हते राक्षससैन्यपाले
प्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे ।
भीमायुधं सागरवेगतुल्यं
विदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम् ॥ १ ॥

तस्मिन्हते राक्षससैन्य पाले
प्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे ।
भीमायुधं सागरवेगं तुल्य
विदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम् ॥

तस्मिन् हते राक्षस सैन्य पाले । प्लवम् गमानाम् ऋषभेण युद्धे । भीम आयुधम् सागर तुल्य वेगम् । विदुद्रुवे राक्षस राज सैन्यम् ॥ ६-५९-१

वानरश्रेष्ठ नीलके द्वारा युद्धस्थलमें उस राक्षस-सेनापति प्रहस्तके मारे जानेपर समुद्रके समान वेगशालिनी और भयानक आयुधोंसे युक्त वह राक्षसराजकी सेना भाग चली ॥ १ ॥

वानरश्रेष्ठ नीलनु युद्धदल्लि राक्षस सेनापति प्रहस्तनन्नु संहरिसिदाग, समुद्रदन्तॆ वेगशाली, भयानक आयुधगळन्नु धरिसिद राक्षसराजन सैन्यवु ओडिहोयितु.॥1॥

गत्वा तु रक्षोधिपतेः शशंसुः
सेनापतिं पावकसूनुशस्तम् ।
तच्चापि तेषां वचनं निशम्य
रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम ॥ २ ॥

गत्वा तु रक्षो अधिपतेह् शशंसुह् । सेना पतिम् पावक सूनु शस्तम् । तच् च अपि तेषाम् वचनम् निशम्य । रक्षो अधिपह् क्रोध वशम् जगाम ॥ ६-५९-२

राक्षसोंने निशाचरराज रावणके पास जाकर अग्निपुत्र नीलके हाथसे प्रहस्तके मारे जानेका समाचार सुनाया । उनकी वह बात सुनकर राक्षसराज रावणको बड़ा क्रोध हुआ ॥ २ ॥

राक्षसरु निशाचरराज रावणन बळिगॆ होगि अग्निपुत्र नीलनिन्द प्रहस्तनु मरणिसिद समाचार तिळिसिदरु. अवर मातन्नु केळि रावणनिगॆ भारी क्रोध उण्टायितु.॥.॥

सङ्ख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य
क्रोधार्दितः शोकपरीतचेताः ।
उवाच तान् राक्षसयूथमुख्या-
निन्द्रो यथा निर्जरयूथमुख्यान् ॥ ३ ॥

सङ्ख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य
शोकार्दितः क्रोधपरीतचेताः ।
उवाच तान् राक्षसयूथमुख्या
निन्द्रो यथा निर्जर यूथमुख्यान् ॥

सम्ख्ये प्रहस्तम् निहतम् निशम्य । शोक अर्दितह् क्रोध परीत चेताह् । उवाच तान् नैरृत योध मुख्यान् । इन्द्रो यथा च अमर योध मुख्यान् ॥ ६-५९-३

‘युद्धस्थलमें प्रहस्त मारा गया’ यह सुनते ही वह क्रोधसे तमतमा उठा; किंतु थोड़ी ही देरमें उसका चित्त उसके लिये शोकसे व्याकुल हो गया । अतः वह मुख्य-मुख्य देवताओंसे बातचीत करनेवाले इन्द्रकी भाँति राक्षससेनाके मुख्य अधिकारियोंसे बोला— ॥ ३ ॥

युद्धदल्लि प्रहस्तनु सत्तुहोद ऎन्दु केळुत्तले रावणनु सिट्टिनिन्द उरिदॆद्दनु. आदरॆ स्वल्प हॊत्तिनल्ले अवन चित्त प्रहस्तनिगागि शोकाकुलवादनु. प्रधान देवतॆगळॊन्दिगॆ मातुकतॆ नडॆसुव इन्द्रनन्तॆ राक्षस सैन्यद मुख्य अधिकारिगळल्लि इन्तॆदनु.॥3॥

नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसादनः ।
सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः ॥ ४ ॥

न अवज्ना रिपवे कार्या यैर् इन्द्र बल सूदनह् । सूदितह् सैन्य पालो मे सानुयात्रह् सकुन्जरह् ॥ ६-५९-४

‘शत्रुओंको नगण्य समझकर उनकी अवहेलना नहीं करनी चाहिये । मैं जिन्हें बहुत छोटा समझता था, उन्हीं शत्रुओंने मेरे उस सेनापतिको सेवकों और हाथियोंसहित मार गिराया, जो इन्द्रकी सेनाका भी संहार करनेमें समर्थ था ॥ ४ ॥

शत्रुगळु अगण्यरॆन्दु तिळिदु अवर अवहेळन माडबारदु. नानु अल्परॆन्दु तिळिद शत्रुगळे इन्द्रन सैन्यवन्नु संहरिसलु समर्थनागिद्द नन्न सेनापतियन्नु, सेवकरन्नु, आनॆगळ सहित कॊन्दुहाकिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. ripave = that enemy; nakaaryaa avaJNaa = is not to be despised; yaiH = under whose; suuditaH = blows; indrabala saadanaH = the destroyer of Indra’s host; me sainyapaalaH = the leader of my army; saanuyaatraH = with his followers; sakuN^jaraH = and elephants (fell).

अनुवादः

“That enemy is not to be despised; under whose blows the destroyer of Indra’s host the leader of my army with his followers and elephants fell.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन् ।
स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम् ॥ ५ ॥

सो अहम् रिपु विनाशाय विजयाय अविचारयन् । स्वयम् एव गमिष्यामि रण शीर्षम् तद् अद्भुतम् ॥ ६-५९-५

‘अब मैं शत्रुओंके संहार और अपनी विजयके लिये बिना कोई विचार किये स्वयं ही उस अद्भुत युद्धके मुहानेपर जाऊँगा ॥ ५ ॥

ईग नानु शत्रुगळ संहार मत्तु विजयक्कागि यावुदे विचार माडदॆ स्वतः अद्भुत युद्धभूमिगॆ होगुवॆनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. avichaarayan without hesitation; aham = I; gamiSyaami = will go; svayameva = myself; tat = to that; adbhutam = wonderful; raNashiirSam = battle-front; ripuvinaashaaya = to destroy the enemies; vijayaaya = and to gain victory.

अनुवादः

“I myself shall go to that wonderful battle-front without hesitation in order to destroy the enemies and to gain victory.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य तद् वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम् ।
निर्दहिष्यामि बाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः ।
अद्य सन्तर्पयिष्यामि पृथिवीं कपिशोणितैः ॥ ६ ॥

अद्य तद् वानर अनीकम् रामम् च सह लक्ष्मणम् । निर्दहिष्यामि बाण ओघैर् वनम् दीप्तैर् इव अग्निभिह् ॥ ६-५९-६ अद्य सम्तर्पयिष्यामि पृथिवीम् कपिशोणितैः ।

‘जैसे प्रज्वलित आग वनको जला देती है, उसी तरह आज अपने बाणसमूहोंसे वानरोंकी सेना तथा लक्ष्मणसहित श्रीरामको मैं भस्म कर डालूँगा? आज वानरोंके रक्तसे मैं इस पृथ्वीको तृप्त करूँगा’ ॥ ६ ॥

प्रज्वलित अग्नियु वनवन्नु सुट्टुबिडुवन्तॆ इन्दु नन्न बाणसमूहगळिन्द वानर सैन्यवन्नु हागू लक्ष्मणसहित श्रीरामनन्नु नानु सुट्टुबिडुवॆनु. वानरर रक्तदिन्द इन्दु पृथ्वियन्नु तृप्तपडिसुवॆनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. nirdahiSyaami = I shall scorch; tat = that; vaanaraaniikam = army of monkeys; adya = now; saha lakSmaNam = along with Lakshmana; raamam cha = and Rama; baaNaughaiH = by a multitude of arrows; vanamiva = as the forest; (is scorched); diiptaiH = by blazing; agribhiH = fires; adya = today; samtarpayiSyaami = I shall satiate; pR^ithiviim = the earth; kapishoNitaiH = with the blood of monkeys.

अनुवादः

“As a forest is consumed by blazing fires, so shall I scorch that army of monkeys now along with Lakshmana and Rama with a multitude of arrows. Today, I shall satiate the earth with the blood of the monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं
रथं तुरङ्गोत्तमराजियुक्तम् ।
प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं
समारुरोहामरराजशत्रुः ॥ ७ ॥

स;एवम् उक्त्वा ज्वलन प्रकाशम् । रथम् तुरम्ग उत्तम राजि युक्तम् । प्रकाशमानम् वपुषा ज्वलन्तम् । समारुरोह अमर राज शत्रुह् ॥ ६-५९-७

ऐसा कहकर वह देवराजका शत्रु रावण अग्निके समान प्रकाशमान रथपर सवार हुआ । उसके रथमें उत्तम घोड़ोंके समूह जुते हुए थे । वह अपने शरीरसे भी प्रज्वलित अग्निके समान उद्भासित हो रहा था ॥ ७ ॥

हीगॆ हेळि देवराज शत्रु रावणनु अग्नियन्तह प्रकाशमान रथवन्नु हत्तिदनु. अवन रथक्कॆ उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडिद्दवु. अवुगळ शरीरकान्तियु उरियुव अग्नियन्तॆ जाजल्यमानवागित्तु.॥7॥

पदच्छेदः

7. evam = thus; uktvaa = speaking; saH = that Ravana; amararaaja shatruH = the enemy of Indra the king of celestials; samaaruroha = ascended; ratham = his chariot; jvalanaprakaasham = shining like a flame; turangottama raajiyuktam = yoked to a row of the best of horses; jvalantam = and blazing; prakaashamaanam = with an effulgent; vapuSaa = body.

अनुवादः

Speaking thus, Ravana the enemy of the Lord of celestials ascended his chariot which shone like a flame and was yoked to a team of excellent horses with its brilliance of an effulgent body.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शङ्खभेरीपणवप्रणादै-
रास्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादैः ।
पुण्यैः स्तवैश्चापि सुपूज्यमान-
स्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः ॥ ८ ॥

स शङ्ख भेरीपणवप्रणादै-
रास्फोटितक्ष्वेलित सिंहनादैः ।
पुण्यैः स्तवैश्चापि सुपूज्यमान
स्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः ॥

स शन्ख भेरी पटह प्रणादैर् । आस्फोटित क्ष्वेडित सिम्ह नादैह् । पुण्यैह् स्तवैश् च अप्य् अभिपूज्यमानस् । स्तदा ययौ राक्षस राज मुख्यह् ॥ ६-५९-८

उसके प्रस्थान करते समय शङ्ख, भेरी और पणव आदि बाजे बजने लगे । योद्धालोग ताल ठोकने, गर्जने और सिंहनाद करने लगे । वन्दीजन पवित्र स्तुतियोंद्वारा राक्षसराज शिरोमणि रावणकी भलीभाँति समाराधना करने लगे । इस प्रकार उसने यात्रा की ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

8. tadaa = then; saH = Ravana; raakSasa raajamukhyaH = the best among the kings of demons; yayau = sallied forth; shaN^khabherii paNava praNaadaiH = with the sound of couches; kettle-drums and cymbals; aasphoTita kSveDitaa simhanaadaiH = clapping of hands and leonine roars; supuujyamaanaH = and well acclaimed; puNyaiH = by agreeable; stavaishchaapi = encomiums.

अनुवादः

Ravana the best among the kings of demons sallied forth with the sound of couches, kettle-drums, cymbals, clapping of hands and leonine roars and well-acclaimed by agreeable encomiums.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवनु हॊरटाग शङ्ख, भेरि, पणव मुन्ताद वाद्यगळु मॊळगिदुवु. योधर चप्पाळॆ तट्टि गर्जिसुत्ता सिंहनाद माडतॊडगिदरु. वन्दिगळु पवित्रस्तुतिगळिन्द राक्षसश्रेष्ठ रावणनन्नु चॆन्नागि सुत्तिस तॊडगिदरु. हीगॆ अवनु प्रयाण माडिदनु.॥.॥

स शैलजीमूतनिकाशरूपै-
र्मांसाशनैः पावकदीप्तनेत्रैः ।
बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यो
भूतैर्वृतो रुद्र इवामरेशः ॥ ९ ॥

स नीलजीमूतनिकाशरूपै । र्मांस अशनैह् पावक दीप्त नेत्रैह् । बभौ वृतो राक्षस राज मुख्यैर् । भूतैर् वृतो रुद्र;इव अमर ईशह् ॥ ६-५९-९

पर्वत और मेघोंके समान काले एवं विशालरूपवाले मांसाहारी राक्षसोंसे, जिनके नेत्र प्रज्वलित अग्निके समान उद्दीप्त हो रहे थे, घिरा हुआ राक्षस-राजाधिराज रावण भूतगणोंसे घिरे हुए देवेश्वर रुद्रके समान शोभा पाता था ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

9. saH = that; raakSasaraajamukhyaH = Ravana; maamshaasanaiH vR^itau = amidst the meat-eating demons; niilajiimuuta nikaasharuupaiH = whose forms resembled mountains and clouds; paavaka diipta netraiH = and whose glances flashed like torches; babhau = shone; rudraH iva = like Rudra; amareshaH = the Lord of immortals; vR^itaH = surrounded; bhuutaiH = by genii.

अनुवादः

That Ravana along with the flesh-eating demons whose forms resembled mountains and clouds and whose glances flashed like torches shone like Rudra the Lord of Immortals surrounded by genii.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पर्वत मत्तु मेघगळन्तॆ कप्पाद विशाल रूपवुळ्ळ अग्नियन्तॆ प्रज्वलित अग्नियन्तॆ नेत्रगळुळ्ळ मांसाहारी राक्षसरिन्द सुत्तुवरॆदु राक्षसराज रावणनु, भूतगणगळिन्द परिवृतनाद देवेश्वर रुद्रनन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु.॥.॥

ततो नगर्याः सहसा महौजा
निष्क्रम्य तद् वानरसैन्यमुग्रम् ।
महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्श
समुद्यतं पादपशैलहस्तम् ॥ १० ॥

ततो नगर्याह् सहसा महा ओजा । निष्क्रम्य तद् वानर सैन्यम् उग्रम् । महा अर्णव अभ्र स्तनितम् ददर्श । समुद्यतम् पादप शैल हस्तम् ॥ ६-५९-१०

महातेजस्वी रावणने लङ्कापुरीसे सहसा निकलकर महासागर और मेघोंके समान गर्जना करनेवाली उस भयंकर वानर-सेनाको देखा, जो हाथोंमें पर्वत-शिखर एवं वृक्ष लिये युद्धके लिये तैयार थी ॥ १० ॥

पदच्छेदः

10. tataH = then; mahaujaaH = Ravana who was endowed with extraordinary energy; niSkramya = issuing; sahasaa = all at once; nagaryaaH = from the city; dadarsha = observed; tat = that; ugram vaanara sainyam = ferocious army of monkeys; paadapa shaila hastam = with trees and rocks in their hands; samudyatam = ready for combat; mahaarNavaabhra sanitam = roaring like a vast ocean and a mass-of thunder-clouds.

अनुवादः

Ravana who was endowed with extraordinary energy, issuing all at once from the city, observed a ferocious army of monkeys with trees and rocks in their hands, ready for combat and roaring like a vast ocean and a mass of thunder-clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महा तेजस्वी रावणनु लङ्कॆयिन्द हॊरटु, महासागर मत्तु मेघगळन्तॆ गर्जिसुत्तिरुव कैगळल्लि पर्वतशिखर, वृक्षगळन्नु धरिसि युद्धक्कॆ सिद्धराद आ भयङ्कर वानर सैन्यवन्नु नोडिदनु.॥1.॥

पदच्छेदः

1. tasmin = (while) that Prahasta; raakSasa sainyapaale = the Army chief of demons; nihate = was killed; yuddhe = in the battle; plaaN^gamaanaam R^iSabheNa = by Nila; the best among the monkeys; raakSaraaja sainyam = Ravana’s army; bhiimaayudham = having terrible weapons; saagara vegatulyam = with the speed of the tide; vidudrave = took to flight.

अनुवादः

While Prahasta the Army chief of demons was slain in the battle by Nila the foremost among the monkeys, Ravana’s army possessing terrible arms took to flight with the speed of a tide.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् राक्षसानीकमतिप्रचण्ड-
मालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः ।
विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठ-
मुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः ॥ ११ ॥

तद् राक्षस अनीकम् अतिप्रचण्डम् । आलोक्य रामो भुजग इन्द्र बाहुह् । विभीषणम् शस्त्रभृताम् वरिष्ठम् । उवाच सेना अनुगतह् पृथु श्रीह् ॥ ६-५९-११

उस अत्यन्त प्रचण्ड राक्षससेनाको देखकर नागराज शेषके समान भुजावाले, वानर-सेनासे घिरे हुए तथा पुष्ट शोभा-सम्पत्तिसे युक्त श्रीरामचन्द्रजीने शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ विभीषणसे पूछा— ॥ ११ ॥

आ अत्यन्त प्रचण्ड राक्षस सैन्यवन्नु नोडि, नागराज शेषनन्तॆ भुजगळुळ्ळ, वानर सैन्यदिन्द सुत्तुवरॆद शोभासम्पन्ननाद श्रीरामचन्द्रनु शस्त्रधारिगळल्लि श्रेष्ठनाद विभीषणनल्लि केळिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. aalokya = seeing; tat = that; raakSasaaniikam = army of demons; atiprachaN^Dam = exessively furious; raamaH = Rama; bhujagendra baahuH- whose arms resembled great serpents; sevaanagataH = accompanied by his forces; pR^ithushrii = and having great fortune; uvaacha = spoke; vibhiiSaNam = to Vibhishana; variSTham = the best; shastra bhR^itaam = among the wielders of weaponry.

अनुवादः

Seeing that army of demons who were excessively furious, Rama whose arms resembled great serpents, accompanied by his forces and having great fortune, spoke to Vibhishana the best among the wielders of weapons (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानापताकाध्वजछत्रजुष्टं
प्रासासिशूलायुधशस्त्रजुष्टम् ।
कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टं
सैन्यं महेन्द्रोपमनागजुष्टम् ॥ १२ ॥

नाना पताका ध्वज शस्त्र जुष्टम् । प्रास असि शूल आयुध चक्र जुष्टम् । सैन्यम् नग इन्द्र उपम नाग जुष्टम् । कस्य इदम् अक्षोभ्यम् अभीरु जुष्टम् ॥ ६-५९-१२

‘जो नाना प्रकारकी ध्वजा-पताकाओं और छत्रोंसे सुशोभित, प्रास, खड्ग और शूल आदि अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न, अजेय, निडर योद्धाओंसे सेवित और महेन्द्रपर्वत-जैसे विशालकाय हाथियोंसे भरी हुई है, ऐसी यह सेना किसकी है?’ ॥ १२ ॥

नाना प्रकारद ध्वज-पताकॆगळिन्द, छत्रगळिन्द सुशोभितवाद, प्रास, खड्ग, शूल आदि अस्त्र-शस्त्रगळिन्द सम्पन्नवाद, अजेय निर्भीत योधरिन्द सेवित, महेन्द्र पर्वतदन्तॆ विशालकाय आनॆगळिन्द तुम्बिद ई सैन्य यारदागिदॆ.॥12॥

ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं
विभीषणः शक्रसमानवीर्यः ।
शशंस रामस्य बलप्रवेकं
महात्मनां राक्षसपुङ्गवानाम् ॥ १३ ॥

ततस् तु रामस्य निशम्य वाक्यम् । विभीषणह् शक्र समान वीर्यह् । शशंस रामस्य बल प्रवेकम् । महात्मनाम् राक्षस पुम्गवानाम् ॥ ६-५९-१३

इन्द्रके समान बलशाली विभीषण श्रीरामकी उपर्युक्त बात सुनकर महामना राक्षसशिरोमणियोंके बल एवं सैनिकशक्तिका परिचय देते हुए उनसे बोले— ॥ १३ ॥

इन्द्रनन्तॆ महाबलशालि विभीषणनु श्रीरामन मातन्नु केळि महात्मा राक्षस श्रेष्ठन बल हागू सैनिकर शक्तिय परिचय माडिसुत्ता हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. nishamya = hearing; vaakyam = the words; raamasya = of Rama; vibhiiSaNaH = Vibhishana; shakrasamaanaviirya = having a valour equal to that of Devendra the Lord of Celestials; tataH = then; shashamsa = narrated; raamasya = to Rama; balapravekam = about the choicest army; raakSasa puN^garaanaam = of the foremost among demons; mahaatmanaam = of the highest peculiarity.

अनुवादः

Hearing the words of Rama, Vibhishana the equal of Indra in valour, then narrated to Rama about the choicest army of the foremost among demons of the highest peculiarity (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा
नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः ।
सङ्कम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति
ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन् ॥ १४ ॥

योऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा
नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः ।
प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैति
ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन् ॥

यो असौ गज स्कन्ध गतो महात्मा । नव उदित अर्क उपम ताम्र वक्त्रह् । प्रकम्पयन् नाग शिरो अभ्युपैति ह्य् । अकम्पनम् त्व् एनम् अवेहि राजन् ॥ ६-५९-१४

‘राजन्! यह जो महामनस्वी वीर हाथीकी पीठपर बैठा है, जिसका मुख नवोदित सूर्यके समान लाल रंगका है तथा जो अपने भारसे हाथीके मस्तकमें कम्पन उत्पन्न करता हुआ इधर आ रहा है, इसे आप अकम्पन* समझें ॥ १४ ॥

\* यह अकम्पन हनुमान् जी के द्वारा मारे गये अकम्पनसे भिन्न है ।

राजने! आनॆय मेलॆ कुळितिरुव उदयिसुत्तिरुव सूर्यनन्तॆ कॆम्पाद बण्णुवुळ्ळ तन्न भारदिन्द आनॆय मस्तकवन्नु नडुगिसुत्ता इत्तबरुत्तिरुव महामनस्वी वीरनु अकम्पननॆन्दु तिळि.॥14॥*

योऽसौ रथस्थो मृगराजकेतु-
र्धुन्वन् धनुः शक्रधनुःप्रकाशम् ।
करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः
स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः ॥ १५ ॥

यो असौ रथस्थो मृग राज केतुर् । धून्वन् धनुह् शक्र धनुह् प्रकाशम् । करी इव भात्य् उग्र विवृत्त दम्ष्ट्रह् । स;इन्द्रजिन् नाम वर प्रधानह् ॥ ६-५९-१५

‘वह जो रथपर चढ़ा हुआ है, जिसकी ध्वजापर सिंहका चिह्न है, जिसके दाँत हाथीके समान उग्र और बाहर निकले हुए हैं तथा जो इन्द्रधनुषके समान कान्तिमान् धनुष हिलाता हुआ आ रहा है, उसका नाम इन्द्रजित् है । वह वरदानके प्रभावसे बड़ा प्रबल हो गया है ॥ १५ ॥

रथारूढनागि, सिंहध्वजदिन्द कूडिद्दु, आनॆयन्तॆ कॊरॆदाडॆगळु हॊरगॆ चाचिकॊण्डिरुवॆयो, इन्द्रधनुस्सिनन्तॆ कान्तियुक्त धनुष्यवन्नु ओलाडिसुत्तिरुवनो, अवन हॆसरु इन्द्रजितु. इवनु वरप्रभावदिन्द भारी प्रबलनागिरुवनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. yaH asau = He who; rathasthaH = standing in his chariot; dhunvan = brandishing; dhanuH = his bow; shakradhanuH prakaasham = which has a splendour of Indra’s bow; mR^igaraajaketuH = who standard bears the image of a lion; bhaati = and who shines; kariiva = like an elephant; ugravivR^itta damSTra = with its terrible curved tusks; saH = he; indrajitnaama = is called Indrajit; vara pradhaanaH = who is renowned for the boons (he had received from Brahma).

अनुवादः

“He who, standing in his chariot, brandish his bow which has a splendour of Indra’s bow, whose standard bears the image of a lion, and who shines like unto an elephant with its terrible curved tusks, he is Indrajit who is renowned for the boons he had received from Brahma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो
धन्वी रथस्थोऽतिरथोऽतिवीरः ।
विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं
नाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ॥ १६ ॥

यश् च एष विन्ध्य अस्त महा इन्द्र कल्पो । धन्वी रथस्थो अतिरथो अतिवीर्यह् । विस्फारयंश् चापम् अतुल्य मानम् । नाम्ना अतिकायो अतिविवृद्ध कायह् ॥ ६-५९-१६

‘यह जो विन्ध्याचल, अस्ताचल और महेन्द्रगिरिके समान विशालकाय, अतिरथी एवं अतिशय वीर धनुष लिये रथपर बैठा है तथा अपने अनुपम धनुषको बारंबार खींच रहा है, इसका नाम अतिकाय है । इसकी काया बहुत बड़ी है ॥ १६ ॥

विन्ध्याचल, अस्ताचल, महेन्द्रगिरियन्तॆ विशाल कायनू, अतिरथ, अतिशय वीरनु धनुर्धारियागि रथदल्लि कुळितिरुवनो, तन्न धनुस्सन्नु पदे पदे सॆळॆयुत्तिरुवनो इवन हॆसरु अतिकाय. इवन शरीर हॆसरिनन्तॆ बहळ दॊड्डदागिदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. yaH eSaH = he who; dhanvii = the archer; vindhyaastamahendra kalpaH = like unto the Vindhya; Asta or Mahendra Mountains; rathasthaH = standing in his chariot; atirathaH = a mighty warrior; ati viiraH = of superior strength; visphaarayan = who wields; chaapam = a bow; atlyamaanam = of unequalled size; ativivR^ddha kaayaH = having an exceedingly grown body; ayam = he; naamnaa = is named; atikaayat = as Atikaya.

अनुवादः

“He who, the archer like unto the Vindhya, Asta or Mahendra Mountains, standing in his chariot, a mighty warrior, of superior strength, who wields a bow of unequalled size and having an exceedingly grown body, he is called Atikaya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

योऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षु-
रारुह्य घण्टानिनदप्रणादम् ।
गजं खरं गर्जति वै महात्मा
महोदरो नाम स एष वीरः ॥ १७ ॥

यो असौ नव अर्क उदित ताम्र चक्षुर् । आरुह्य घण्टा निनद प्रणादम् । गजम् खरम् गर्जति वै महात्मा । महा उदरो नाम स;एष वीरह् ॥ ६-५९-१७

‘जिसके नेत्र प्रातःकाल उदित हुए सूर्यके समान लाल हैं तथा जिसकी आवाज घण्टाकी ध्वनिसे भी उत्कृष्ट है, ऐसे क्रूर स्वभाववाले गजराजपर आरूढ़ होकर जो जोर-जोरसे गर्जना कर रहा है, वह महामनस्वी वीर महोदर नामसे प्रसिद्ध है ॥ १७ ॥

यार नेत्रगळु उदयि सुत्तिरुव सूर्यनन्तॆ कॆम्पागिदॆयो, यार दनियु घण्टॆय दनिगिन्तलू उत्कृष्टवागिदॆयो, क्रूर स्वभाववुळ्ळ आनॆय मेलॆ आरूढनागि जोरागि गर्जिसुत्तिरुवने महामनस्वी वीर महोदरनॆन्दु प्रसिद्धनागिद्दानॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. yaH asau = he who; navaarkodita taamrachakSuH = with tawny eyes resembling the dawn; aaruhya = riding; gajam = an elephant; ghaTTaaninada praNaadam = with its bells jangling; garjati = who is shouting; kharam = aloud; sah eSaH viiraH = he is that strong demon; mahaatmaH = of the highest peculiarity; mahodaranaam = is called Mahodara.

अनुवादः

“He who, with tawny eyes resembling the dawn, riding an elephant with its bells jangling, who is shouting aloud, he is that strong demon of the highest peculiarity is called Mahodara.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

योऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्ड-
मारुह्य सन्ध्याभ्रगिरिप्रकाशम् ।
प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं
पिशाच एषोऽशनितुल्यवेगः ॥ १८ ॥

यो असौ हयम् कान्चन चित्र भाण्डम् । आरुह्य संध्या अभ्र गिरि प्रकाशम् । प्रासम् समुद्यम्य मरीचि नद्धम् । पिशाच;एष अशनि तुल्य वेगह् ॥ ६-५९-१८

‘जो सायंकालीन मेघसे युक्त पर्वतकी-सी आभावाले और सुवर्णमय आभूषणोंसे विभूषित घोड़ेपर चढ़कर चमकीले प्रास (भाले)-को हाथमें लिये इधर आ रहा है, इसका नाम पिशाच है । यह वज्रके समान वेगशाली योद्धा है ॥ १८ ॥

यारु सन्ध्याकालद मेघ युक्त पर्वतदन्तॆ बॆळगुत्तिरुवनो, स्वर्णमय आभूषणगळिन्द भूषितनागि कुदुरॆयन्नु हत्ति, हॊळॆयुव भल्लॆयन्नु हिडिदु इत्त बरुत्तिरुवनो अवने पिशाचनॆम्ब राक्षसनु. इवनु वज्रदन्तॆ वेग शाली योधनागिद्दानॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. yaH asau = he who; aaruhya = ascending; kaaNchanabhaaN^Dam = the brilliantly caparisoned; hayam = horse; samudyamya = raising high; mariichinaddham = a glearing; praasam = javelin; ashantulya vegaH = possesses a velocity of a well-directed thunder-bolt; samdhyaabhra giriprakaashaH = and resembles a mass of evening clouds a mountain; he is Pishacha."

अनुवादः

“He who, ascending the brilliantly caparisoned horse raising high a gleaming javelin, possesses a velocity of a well-directed thunder-bolt and resembles a mass of evening clouds and a mountain, he is Pishacha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य
विद्युत्प्रभं किङ्करवज्रवेगम् ।
वृषेन्द्रमास्थाय शशिप्रकाश-
मायाति योऽसौ त्रिशिरा यशस्वी ॥ १९ ॥

यश् च एष शूलम् निशितम् प्रगृह्य । विद्युत् प्रभम् किम्कर वज्र वेगम् । वृष इन्द्रम् आस्थाय गिरि प्रकाशम् । आयाति सो असौ त्रिशिरा यशस्वी ॥ ६-५९-१९

‘जिसने वज्रके वेगको भी अपना दास बना लिया है और जिससे बिजलीकी-सी प्रभा छिटकती रहती है, ऐसे तीखे त्रिशूलको हाथमें लिये जो यह चन्द्रमाके समान श्वेत कान्तिवाले साँड़पर चढ़कर युद्धभूमिमें आ रहा है, यह यशस्वी वीर त्रिशिरा* है ॥ १९ ॥

\* यह त्रिशिरा जनस्थानमें मारे गये त्रिशिरासे भिन्न है । यह रावणका पुत्र है और वह भाई था ।

अवनु वज्रायुधद वेगदन्तॆ वेगवुळ्ळवनू, सिडिलिनन्तॆ हॊळॆयुव निशितवाद त्रिशूलवन्नु धरिसिरुवनू, चन्द्रनन्तह श्वेतगूळिय मेलॆ कुळितु युद्धभूमिगॆ बरुत्तिरु ववनू, यशस्वी वीर त्रिशिरनॆम्बुवनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. yaH eSaH = he who; pragR^ihya = seizing; nishitam = a sharp; shuulam = spike; vidyut prabham = with a lightning brilliance; kimkara vajravegam = possesses the velocity of a thunder-bolt; aayaati = comes; aaruuhya = mounting; vR^iSendram = on an excellent bull; shashiprakaasham = which shines like a moon; asau = he; yashasvii = is the illustrious; trishiiraH = Trishiras.

अनुवादः

“He who, seizing a sharp spike with a possesses the velocity of a well-directed thunder bolt and comes mounting on an excellent bull which shines like a moon, he is the illustrious Trishiras.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असौ च जीमूतनिकाशरूपः
कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः ।
समाहितः पन्नगराजकेतु-
र्विस्फारयन् याति धनुर्विधुन्वन् ॥ २० ॥

असौ च जीमूत निकाश रूपह् । कुम्भह् पृथु व्यूढ सुजात वक्षाह् । समाहितह् पन्नग राज केतुर् । विस्फारयन् भाति धनुर् विधून्वन् ॥ ६-५९-२०

‘जिसका रूप मेघके समान काला है, जिसकी छाती उभरी हुई, चौड़ी और सुन्दर है, जिसकी ध्वजापर नागराज वासुकिका चिह्न बना हुआ है तथा जो एकाग्रचित्त हो अपने धनुषको हिलाता और खींचता आ रहा है, वह कुम्भ नामक योद्धा है ॥ २० ॥

यावन रूपवु मेघदन्तॆ कप्पागिदॆयो, वक्षःस्थळवु उब्बिकॊण्डु, अगलवागिदॆयो, ध्वजदल्लि वासुकिय चिह्नॆ इदॆयो, एकाग्रचित्तनागि धनुस्सन्नु अलुगाडि सुत्ता, सॆळॆयुत्ता बरुत्तिरुवनो, अवनु कम्भनॆम्ब योधनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. jiimuutanikaasha ruupaH = the other resembling a thunder-bolt; pR^ithuvyuuDha sujaata vakSaaH = of large and well-developed chest; samaahitaH = who has an attentive mind; pannagavaaja ketuH = has the king of snakes as his standard; vidhuunvan = who is moving; visphaarayan = and twanging; dhanuH = the bow; asau = this is; kumbhaH = Kumbha; yaati = leading.

अनुवादः

“The other resembling a thunder-bolt, of large and well-developed chest, who has an attentive mind, has the King of Snakes as his standard, who is moving and twanging his bow, he is Kumbha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं
दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य ।
आयाति रक्षोबलकेतुभूतो
योऽसौ निकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ॥ २१ ॥

यश् च एष जाम्बू नद वज्र जुष्टम् । दीप्तम् सधूमम् परिघम् प्रगृह्य । आयाति रक्षो बल केतु भूतह् । सो असौ निकुम्भो अद्भुत घोर कर्मा ॥ ६-५९-२१

‘जो सुवर्ण और वज्रसे जटित होनेके कारण दीप्तिमान् तथा इन्द्रनीलमणिसे मण्डित होनेके कारण धूमयुक्त अग्नि-सा प्रकाशित होता है, ऐसे परिघको हाथमें लेकर जो राक्षससेनाकी ध्वजाके समान आ रहा है, उसका नाम निकुम्भ है । उसका पराक्रम घोर एवं अद्भुत है ॥ २१ ॥

सुवर्ण, वज्रखचित प्रकाशवुळ्ळ हागू इन्द्रनीलमणियन्तॆ धूमयुक्त अग्नियन्तॆ प्रकाशिसुत्तिरुव परिघवन्नु धरिसि, राक्षसर सैन्यद ध्वजदन्तॆ बरुत्तिरुववने निकुम्भनॆम्बुदनु. इवन पराक्रम अद्भुतवागिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. yaH eSaH = he who; pragR^ihya = holding; parigham = a mace; jaambuunadavajrajuSTam = decorated with gold and diamonds; diiptam = which are radiant (as fire); sadhuumam = and also smoky (studded with sapphires); aayaati = who advances; rakSobalaketubhuutaH = as a standard bearer to the army of demons; saH asau = he as such; nikumbhaH = is Nikumbha; adbhutaviira karmaa = of prodigious exploits.

अनुवादः

“He who, holding a mace decorated with gold and diamonds, which are radiant (as fire) and also smoky (studded with sapphires), who advances as a standard bearer tot he army of demons, he is Nikumbha of Prodigious exploits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं
पताकिनं पावकदीप्तरूपम् ।
रथं समास्थाय विभात्युदग्रो
नरान्तकोऽसौ नगशृङ्गयोधी ॥ २२ ॥

यश् च एष चाप असि शर ओघ जुष्टम् । पताकिनम् पावक दीप्त रूपम् । रथम् समास्थाय विभात्य् उदग्रो । नर अन्तको असौ नग शृन्ग योधी ॥ ६-५९-२२

‘यह जो धनुष, खड्ग और बाणसमूहसे भरे हुए, ध्वजा-पताकासे अलंकृत तथा प्रज्वलित अग्निके समान देदीप्यमान रथपर आरूढ़ हो अतिशय शोभा पा रहा है, वह ऊँचे कदका योद्धा नरान्तक* है । वह पहाड़ोंकी चोटियोंसे युद्ध करता है ॥ २२ ॥

\* यह नरान्तक रावणका पुत्र है ।

पदच्छेदः

22. yaH eSaH = he who; samasthaaya = mounted; ratham = in a chariot; pataakinam = adorned with flags; paavaka diipta ruupam = gleaming like a glowing blazer; chaapaasisharaugha juSTam = who is furnished with bows; swords and a multitude of arrows; asau = he; naraantakaH = is Narantaka; udagraH = who shines brightly over there; naga shR^iN^gayodhii = who is combat; fights with mountain peaks.

अनुवादः

“He who, mounted in a chariot, adorned with flags, gleaming like a glowing blazer, who is furnished with bows swords and a multitude of arrows, he is Narantaka who shines brightly over there and who, in combat, fights with mountain-tops.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धनुस्सु, खड्ग, बाण तुम्बिद बत्तळिकॆयॊन्दिगॆ ध्वजपताकॆगळिन्द अलङ्कृत हागू अग्नियन्तॆ देदीप्यमान रथारूढनागि अतिशय शोभिसुत्तिरुव ऎत्तरनाद योधने नरान्तकनु. इवनु पर्वत शिखरगळिन्द युद्धमाडुत्तानॆ.॥2.॥

यश्चैष नानाविधघोररूपै-
र्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रैः ।
भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रै-
र्योऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता ॥ २३ ॥
यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति
छत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम् ।
अत्रैष रक्षोधिपतिर्महात्मा
भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति ॥ २४ ॥

यश्चैष नानाविधघोररूपै-
र्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्तैः ।
भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रे-
र्योसौ सुराणामपि दर्पहन्ता ॥ यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति
छत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम् ।
अत्रैष रक्षोधिपतिर्महात्मा
भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति ॥

यश् च एष नाना विध घोर रूपैर् । व्याघ्र उष्ट्र नाग इन्द्र मृग इन्द्र वक्त्रैह् । भूतैर् वृतो भाति विवृत्त नेत्रैह् । सो असौ सुराणाम् अपि दर्प हन्ता ॥ ६-५९-२३ यत्र एतद् इन्दु प्रतिमम् विभातिच् । चत्त्रम् सितम् सूक्ष्म शलाकम् अग्र्यम् । अत्र एष रक्षो अधिपतिर् महात्मा । भूतैर् वृतो रुद्र;इव अवभाति ॥ ६-५९-२४

‘यह जो व्याघ्र, ऊँट, हाथी, हिरन और घोड़ेके-से मुँहवाले, चढ़ी हुई आँखवाले तथा अनेक प्रकारके भयंकर रूपवाले भूतोंसे घिरा हुआ है, जो देवताओंका भी दर्प दलन करनेवाला है तथा जिसके ऊपर पूर्ण चन्द्रमाके समान श्वेत एवं पतली कमानीवाला सुन्दर छत्र शोभा पाता है, वही यह राक्षसराज महामना रावण है, जो भूतोंसे घिरे हुए रुद्रदेवके समान सुशोभित होता है ॥ २३-२४ ॥

इवनु हुलि, ऒण्टॆ, आनॆ, जिङ्कॆ, कुदुरॆ मुन्ताद मुखगळुळ्ळ, हुब्बन्नेरिसिकॊण्ड अनेक रीतिय भयङ्कर रूपवुळ्ळ भूतगळिन्द परिवृतगागि, देवतॆगळ दर्पवन्नु दमन माडुव तलॆय मेलॆ चन्द्रनन्तॆ बॆळ्ळगाद सूक्ष्म शलाकॆ गळिन्द कूडिद श्रेष्ठनाद श्वेतछत्रविदॆये, अवने भूतगळिन्द आवृतवाद रुद्रनन्तॆ सुशोभितनाद राक्षसराज महामना रावणनु.॥23-24॥

पदच्छेदः

23; 24. yaH eSaH = He who; vR^itaH = (appears) surrounded by; bhuutaiH naanaa vidhaghoraruupaiH = ghosts of dreadful form; vivR^itta netraiH = of rolling eyes; vyaaghroSTra naagendra mR^igaashvavaktraiH = with heads of tigers; buffalo; mighty elephants; deer and horses; sitam chhatram = under a white canopy; agrayam = which was excellent; suukSmashalaakam = with slender ribs; yatra etat = where it is; vibhaati = shining; indupratimam = like moon; yaH asau = he who; darpahantaa = is the humbler; suraaNaamapi = of the gods themselves; vibhaati = shining; rudraH iva = like unto Rudra; vR^itaH = amidst; bhuutaiH = the genii; eSaH = he; tatra = there; mahaatmaa = is the suzerain; rakSodhipatiH = lord of the demons.

अनुवादः

“He who, surrounded by ghosts of dreadful form of rolling eyes, with heads of tigers, buffalo mighty elephants, deer and horses, under an excellent white canopy with slender ribs and shining like a moon, he who is the humbler of the gods themselves, shining like unto Rudra amidst the genii, is the suzerain Lord of Demons there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असौ किरीटी चलकुण्डलास्यो
नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः ।
महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता
रक्षोधिपः सूर्य इवावभाति ॥ २५ ॥

असौ किरीटी चल कुण्डल आस्यो । नाग इन्द्र विन्ध्य उपम भीम कायह् । महा इन्द्र वैवस्वत दर्प हन्ता । रक्षो अधिपह् सूर्य;इव अवभाति ॥ ६-५९-२५

‘यह सिरपर मुकुट धारण किये है । इसका मुख कानोंमें हिलते हुए कुण्डलोंसे अलंकृत है । इसका शरीर गिरिराज हिमालय और विन्ध्याचलके समान विशाल एवं भयंकर है तथा यह इन्द्र और यमराजके भी घमंडको चूर करनेवाला है । देखिये, यह राक्षसराज साक्षात् सूर्यके समान प्रकाशित हो रहा है’ ॥ २५ ॥

इवनु तलॆयल्लि किरीट धरिसिरुवनु. किविगळल्लि ओलाडुव कुण्डलगळिवॆ. इवन शरीर गिरिराज हिमालय, विन्द्याचलदन्तॆ विशाल हागू भयङ्करवागिदॆ. इवनु इन्द्र, यमर गर्ववन्नु, चूरु माडुववनागिद्दानॆ. नोडु, ई राक्षसराजनु साक्षात् सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्दानॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. rakSodhipaH = Ravana; kiriiTii = decked with diadem; hantaa = who has brought Indra the Lord of Celestials and Vaivasvata the Lord of Death low; avabhaati = is shining; suuryaH iva = like the sun; chalakuN^DalaasyaH = his countenance is graced by swinging ear-rings; nagendra vindhyopama bhiima kaayaH = his formidable stature equals the Vindhya the Lord of Mountains.

अनुवादः

“Ravana, decked with a diadem, who has brought Indra the Lord of celestials and Vaivasvata the Lord of Death low, is shining like the sun. His countenance is graced by ear-rings. His formidable stature equals the Vindhya the Lord of Mountains.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिन्दमः ।
अहो दीप्तमहातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ॥ २६ ॥

प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिन्दः ।
अहो दीप्तमहातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ॥

प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणम् अरिम् दमम् । अहो दीप्तो महा तेजा रावणो राक्षस ईश्वरह् ॥ ६-५९-२६

तब शत्रुदमन श्रीरामने विभीषणको इस प्रकार उत्तर दिया—‘अहो! राक्षसराज रावणका तेज तो बहुत ही बढ़ा-चढ़ा और देदीप्यमान है ॥ २६ ॥

आग शत्रुदमन श्रीरामनु विभीषणनल्लि इन्तॆन्दनु- अब्बा! राक्षसराज रावणनु ऎष्टु देदिप्यमानवाद तेजस्सिनिन्द बॆळगुत्तिद्दानॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. tataH = then; raamaH = Rama; arindamaH = the anihilator of enemies; pratyuvaacha = answered; vibhiiSaNam = Vibhishana (and said); aho = Alas!; kiipta mahaa tejaaH = what glory; what exceeding majesty; raavaNaH = is Ravana’s; raakSasesvaraH = the Lord of Demons!.

अनुवादः

Then, Rama the annihilator of enemies, answered Vibhishana and said “Alas! What glory, what majesty is Ravana’s the Lord of Demons!

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर्भाति रावणः ।
न व्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम् ॥ २७ ॥

आदित्य इव दुष्ट्रेक्षो रश्मिभिर्भाति रावणः ।
न व्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजःसमावृतम् ॥

आदित्य;इव दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिभिर् भाति रावणह् । सुव्यक्तम् लक्षये ह्य् अस्य रूपम् तेजह् समावृतम् ॥ ६-५९-२७

‘रावण अपनी प्रभासे सूर्यकी ही भाँति ऐसी शोभा पा रहा है कि इसकी ओर देखना कठिन हो रहा है । तेजोमण्डलसे व्याप्त होनेके कारण इसका रूप मुझे स्पष्ट नहीं दिखायी देता ॥ २७ ॥

रावणनु तन्न प्रभॆयिन्द सूर्यनन्तॆ शोभिसुत्ता, अवन कडॆगॆ नोडलू कठिणवागिदॆ. तेजोमण्डलदिन्द व्याप्त नाद्दरिन्द इवन रूपवु ननगॆ स्पष्टवागि काणुवुदिल्ल.॥27॥

पदच्छेदः

27. raavaNaH = Ravana; bhaati = is beaming; aadityaH iva = like the Sun; rashmibhiH = with his rays; duSprekSyaH = and difficult to be gazed; na lakSyate hi = neither can the eye rest indeed; asya = on his; ruupam = form; vyaktam = fully manifested; tejaH samaavR^itam = as is covered by magnificence!.

अनुवादः

“Ravana is beaming like the sun with his rays difficult to be gazed, neither can the eye rest on him such is the binding strength of his magnificence!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत् ।
यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतद् विराजते ॥ २८ ॥

देवदानाववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत् ।
यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतद् विराजते ॥

देव दानव वीराणाम् वपुर् न एवम् विधम् भवेत् । यादृशम् राक्षस इन्द्रस्य वपुर् एतत् प्रकाशते ॥ ६-५९-२८

‘इस राक्षसराजका शरीर जैसा सुशोभित हो रहा है, ऐसा तो देवता और दानव वीरोंका भी नहीं होगा ॥

पदच्छेदः

28. vapuH = the body; devadaanavaviiraaNaam = of celestial or demoniacal heroes; na bhavet viraajite = may not be so radiant; evam vidham = in ths way; yaadR^isham = as; etat = this; vapuH = body; raakSasendrasya = of the king of ogres.

अनुवादः

“The body of celestial or demonical heroes may not be so radiant in this manner as this body of the king of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ई राक्षसराजन शरीर बॆळगुवन्तॆ देवतॆगळ, दानवर वीरर देहगळू बॆळगुवुदिल्ल.॥2.॥

सर्वे पर्वतसङ्काशाः सर्वे पर्वतयोधिनः ।
सर्वे दीप्तायुधधरा योधास्तस्य महात्मनः ॥ २९ ॥

सर्वे पर्वत सम्काशाह् सर्वे पर्वत योधिनह् । सर्वे दीप्त आयुध धरा योधश् च अस्य महा ओजसह् ॥ ६-५९-२९

‘इस महाकाय राक्षसके सभी योद्धा पर्वतोंके समान विशाल हैं । सभी पर्वतोंसे युद्ध करनेवाले हैं और सब-के-सब चमकीले अस्त्र-शस्त्र लिये हुए हैं ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

29. sarve = all; yodhaaH = the warriors; asya mahaatmanaH = of the suzerian Lord of demons; parvata sankaashaah = are as high as hills; sarve = all; parvatayodhinaH = fight with mountains; sarve = all; diiptaayudhadharaaH = wield fiery weapons.

अनुवादः

“All the warriors of the suzerain Ravana are as high as hills. All fight with mountains. All wield fiery weapons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ई महाकाय राक्षसन ऎल्ल योधरु पर्वतदन्तॆ विशालरागिद्दारॆ. ऎल्लरू पर्वतदॊन्दिगॆ युद्ध माडुववरागिद्दु, हॊळॆयुत्तिरुव अस्त्र-शस्त्रगळन्नु धरिसिरुवरु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. gatvaa = (The demons) went; shashamsuH = and told; rakSodhipate = Ravana; (that); senaapatiH = Prahasta the Army chief; paavaka suunushastam = had been killed by Nila the son of Fire-god; nishanya = hearing; tat = those; vachanam = words; teSaam = of the demons; rakSodhipaH = Ravana; jagaama = gained; krodhavasham = possession of anger.

अनुवादः

The demons went and told Ravana that Prahasta the Army chief had been killed by Nila the son of Fire-god. Hearing those words of the demons, Ravana was possessed of anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभाति रक्षोराजोऽसौ प्रदीप्तैर्भीमदर्शनैः ।
भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ॥ ३० ॥

भाति राक्षस राजो असौ प्रदीप्तैर् भीम विक्रमैह् । भूतैह् परिवृतस् तीक्ष्णैर् देहवद्भिर् इव अन्तकह् ॥ ६-५९-३०

‘जो दीप्तिमान्, भयंकर दिखायी देनेवाले और तीखे स्वभाववाले हैं, उन राक्षसोंसे घिरा हुआ यह राक्षसराज रावण देहधारी भूतोंसे घिरे हुए यमराजके समान जान पड़ता है ॥ ३० ॥

पदच्छेदः

30. parivR^itaiH = amidst; tiikSNaiH = the fiery; bhuutaiH = ghosts; bhiimadarshanaiH = of terrible aspect; asau = this; rakSoraajaH = king of demons; bhaati = shines; antakaH iva = like the Lord of Death; (surrounded by); pradiiptaiH = blazing; (genii); dehavadbhiH = endowed with hideous.

अनुवादः

“Amidst the fiery ghosts of terrible aspect, this king of demons shines like Yama the Lord of Death surrounded by blazing genii endowed with hideous forms.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भयङ्कर प्रभॆयिन्द तोरुव, तीक्ष्ण स्वभावद राक्षसरिन्द सुत्तुवरिद ई राक्षसराज रावणनु देहधारी भूतगळिन्द परिवृतनाद यमनन्तॆ कण्डुबरुवनु.॥3.॥

दिष्ट्यायमद्य पापात्मा मम दृष्टिपथं गतः ।
अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि सीताहरणसम्भवम् ॥ ३१ ॥

‘सौभाग्यकी बात है कि यह पापात्मा मेरी आँखोंके सामने आ गया । सीताहरणके कारण मेरे मनमें जो क्रोध संचित हुआ है, उसे आज इसके ऊपर छोड़ूँगा’ ॥ ३१ ॥

ई पापात्मा नन्न कण्मुन्दॆ बन्दुदु सौभाग्यद मातागिदॆ. सीतापहरणदिन्दागि नन्न मनस्सिनल्लि मडुगट्टिद क्रोधवन्नु इन्दे इवन मेलॆ प्रयोगिसुवॆनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. diSTyaa = by good luck; ayam = that; paapaatmaa = wretch; gataH = comes; adya = today; mama = within my; dR^iSTipatham = range of sight!; vimokSyaami = I shall expunge; krodham = my wrath; siitaaharaNa sambhavam = born of Seetha’s abduction!

अनुवादः

“By good luck, that wretch comes today within my range of sight! Today, I shall expunge my wrath, born of Seetha’s abduction!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान् ।
लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद‍्धृत्य शरोत्तमम् ॥ ३२ ॥

एवमुक्त्वा ततो रामोधनुरादाय वीर्यवान् ।
लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्दत्य शरोत्तमम् ॥

एवम् उक्त्वा ततो रामो धनुर् आदाय वीर्यवान् । लक्ष्मण अनुचरस् तस्थौ समुद्धृत्य शर उत्तमम् ॥ ६-५९-३२

ऐसा कहकर बल-विक्रमशाली श्रीराम धनुष लेकर उत्तम बाण निकालकर युद्धके लिये डट गये । इस कार्यमें लक्ष्मणने भी उनका साथ दिया ॥ ३२ ॥

पदच्छेदः

32. uktvaa = having spoken; evam = thus; viiryavaan = the valiant; raamaH = Rama; lakSmaNaanucharaH = who was accompanied by Lakshmana; aadaaya = took up; dhanuH = his bow; tataH = and then; tasthau = standing erect; samuddR^itya = drew out; sharottamam = and excellent arrow.

अनुवादः

Having spoken thus, the valiant Rama who was accompanied by Lakshmana, took up his bow and then standing erect, drew out an excellent arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ हेळि बल-विक्रमशालि श्रीरामनु धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु, उत्तम बाणवन्नु तॆगॆदु युद्धक्कागि सिद्धनागि निन्तनु. लक्ष्मणनू ई कार्यदल्लि सहयोगि यादनु.॥3.॥

पदच्छेदः

3. nishamya = hearing; prahastam = Prahasta; nihatam = having been killed; samkhya = in the battle; (Ravana); krodhaarditaH = afflicted with anger; shokapariita chetaaH = with his heart filled with grief; uvaacha = spoke; taan = to those; raakSasayuuthamukhyaan = leaders of the demoniacal troops; indraH iva = as Indra the Lord of celestials; nirjarayuutha mukhyaan = to the leaders of the celestial troops.

अनुवादः

Hearing that Prahasta had perished in the fight, Ravana was afflicted with anger and his heart filled with grief and he addressed the foremost of his leaders as Indra the Lord of celestials to the leaders of the celestial troops (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा
रक्षांसि तान्याह महाबलानि ।
द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु
सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः ॥ ३३ ॥

ततह् स रक्षो अधिपतिर् महात्मा । रक्षांसि तान्य् आह महा बलानि । द्वारेषु चर्या गृह गोपुरेषु । सुनिर्वृतास् तिष्ठत निर्विशन्काह् ॥ ६-५९-३३

तदनन्तर महामना राक्षसराज रावणने अपने साथ आये हुए उन महाबली राक्षसोंसे कहा—‘तुमलोग निर्भय और सुप्रसन्न होकर नगरके द्वारों तथा राजमार्गके मकानोंकी ड्योढ़ियोंपर खड़े हो जाओ ॥ ३३ ॥

अनन्तर महामनस्वियाद रावणनु तन्नॊडनॆ बन्दिरुव महाबलि राक्षसरल्लि हेळिदनु - नीवु निर्भयरागि, यावुदे आतङ्कविल्लदॆ नगरद्वारगळल्लि हागू राजमार्गद गृहगोपुरगळ मेलॆ निन्तुकॊळ्ळि.॥33॥

पदच्छेदः

33. tataH = thereafter; saH = that; mahaatmaa = powerful; rakSodhipatiH = Ravana; aaha = spoke; taani = to those; mahaabalaani = exceedingly strong; rakSaamsi = demons (as follows); tiSThata = stay; nirvishaNkaaH = without hesitation; sunirvR^itaaH = and very happily; dvaareSu = at the gates; charyaagR^iha gopureSu = and principal exists; the outposts and fortifications.

अनुवादः

Thereafter, that powerful Ravana spoke to those exceedingly strong demons as follows: “Take up your positions unfalteringly and happily at the gates and principal exits, the outposts and fortifications.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहागतं मां सहितं भवद्भि-
र्वनौकसश्छिद्रमिदं विदित्वा ।
शून्यां पुरीं दुष्प्रसहां प्रमथ्य
प्रधर्षयेयुः सहसा समेताः ॥ ३४ ॥

इहागतं मां सहितं भवद्भि-
र्वनौकसश्छिद्रमिदं विदित्वा ।
शून्यां पुरीं दुष्ट्रसहां प्रमथ्य
प्रधर्षयेयुः सहसा समेताः ॥

इहागतम् माम् सहितम् भवद्भि । र्वनौकसश्चिद्रमित्दम् विदित्वा । शून्याम् पुरीम् दुष्प्रसहाम् प्रमथ्य । प्रधर्षयेयुः सहसा समेताः ॥ ६-५९-३४

‘क्योंकि वानरलोग मेरे साथ तुम सबको यहाँ आया देख इसे अपने लिये अच्छा मौका समझकर सहसा एकत्र हो मेरी सूनी नगरीमें, जिसके भीतर प्रवेश होना दूसरोंके लिये बहुत कठिन है, घुस जायँगे और इसे मथकर चौपट कर डालेंगे’ ॥ ३४ ॥

एकॆन्दरॆ नीवॆल्लरू नन्नॊडनॆ बन्दिरुवुदन्नु नोडि वानररु इदु ऒळ्ळॆय समयवॆन्दरितु ऎल्लरू ऒट्टिगॆ सेरि, ऒळगॆ प्रवेशिसलु बेरॆयवरिगॆ बहळ कष्टकरवाद शून्यवाद लङ्कॆयॊळगॆ नुग्गि सर्वनाश माडिबिडुवरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. viditvaa = hearing; maam = of my; aagatam = having come; iha = here; sahitam = with; bhavadbhiH = you; (taking); idam = this; chhidram = to be a weak point; pramathya = and storming; shuunyaam = this desolate; purrim = city; duSprasahaam = which is otherwise difficult to be overpowered; pradharSayeyuH = may destroy it; sahasaa = by surprise.

अनुवादः

“Learning of my presence along with you here, taking this to be a weak point and storming this desolate city which is otherwise difficult to be overpowered, the monkeys when united may destroy it by surprise.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विसर्जयित्वा सचिवांस्ततस्तान्
गतेषु रक्षःसु यथानियोगम् ।
व्यदारयद् वानरसागरौघं
महाझषः पूर्णमिवार्णवौघम् ॥ ३५ ॥

विसर्जयित्वा सचिवांस्ततस्तान्
गतेषु रक्षस्सु यथानियोगम् ।
व्यदारयद् वानरसागरौघं
महाझुषः पूर्णमिवार्णवौघम् ॥

विसर्जयित्वा सहसा ततस् तान् । गतेषु रक्षह्सु यथानियोगम् । व्यदारयद् वानर सागर ओघम् । महा झषह् पूर्मम् इव अर्णव ओघम् ॥ ६-५९-३५

इस प्रकार जब अपने मन्त्रियोंको विदा कर दिया और वे राक्षस उसकी आज्ञाके अनुसार उन-उन स्थानोंपर चले गये, तब रावण जैसे महामत्स्य (तिमिङ्गिल) पूरे महासागरको विक्षुब्ध कर देता है, उसी प्रकार समुद्र-जैसी वानरसेनाको विदीर्ण करने लगा ॥ ३५ ॥

हीगॆ तन्न मन्त्रिगळन्नु बीळ्कॊट्टाग आ राक्षसरु अवनप्पणॆयन्तॆ आयाया स्थानगळिगॆ हॊरटुहोदरु. आग तिमिङ्गिलवु महा सागरवन्नु अल्लोल कल्लोलगॊळिसुवन्तॆ रावणनु समुद्रदन्तिद्द वानर सैन्यवन्नु विदीर्णगॊळिसतॊडगिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. vusarhautvaa = having dismissed; taan = those; sachivaan = counsellors; rakSasuH = and the demons; tataH = thereafter; gateSu = departed; yathaa niyogam = as ordered; vyadaarayat = Ravana began to split asunder; arNavaugham = as the waters of the sea; vaanarasaagaraugham = the sea of monkeys; mahaajhaSaH = in the way as a gigantic fish; mahaajhaSaH = in the way as a gigantic fish; (would rend); puurNam = the entire (expanse of the sea)

अनुवादः

Having dismissed those counsellors and as the demons departed as ordered, Ravana thereafter began to split under the waters of the sea of monkeys, in the same way as a gigantic fish would rend the entire expanse of the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य
दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् ।
महत् समुत्पाट्य महीधराग्रं
दुद्राव रक्षोधिपतिं हरीशः ॥ ३६ ॥

तमापतन्तॊ सहसा समीक्ष्य
दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् ।
महत् समुत्पाट्य महीधराग्रं
दुद्राव रक्षोधिपतिं हरीशः ॥

तम् आपतन्तम् सहसा समीक्ष्य । दीप्त इषु चापम् युधि राक्षस इन्द्रम् । महत् समुत्पाट्य मही धर अग्रम् । दुद्राव रक्षो अधिपतिम् हरि ईशह् ॥ ६-५९-३६

चमकीले धनुष-बाण लिये राक्षसराज रावणको युद्धस्थलमें सहसा आया देख वानरराज सुग्रीवने एक बड़ा भारी पर्वत-शिखर उखाड़ लिया और उसे लेकर उस निशाचरराजपर आक्रमण किया ॥ ३६ ॥

हॊळॆयुत्तिरुव धनुर्बाणगळन्नु धरिसिद राक्षसेन्द्र रावणनु युद्धरङ्गक्कॆ बन्दिरुवुदन्नु नोडि सुग्रीवनु ऒन्दु भारी पर्वतवन्नॆत्तिकॊण्डु निशाचर राजन मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. samiikSa = seeing; raakSasendram = Ravana; diipteSu chaapam = with his radiant bow; aapatantam = advancing; sahasaa = suddenly; yudhi = in the battle; hariishaH = Sugreeva the Lord of Monkeys; samutpaaTya = tearing up; mahat = a huge; mahiidharaagram = mountain-top; dudraava = and ran; rakSodhipam = towards that king of demons.

अनुवादः

Seeing Ravana with his radiant bow, in the battle, Sugreeva the Lord of Monkeys tearing up a huge mountain-top, ran towards that king of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं
प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय ।
तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य
चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ३७ ॥

तत् शैल शृन्गम् बहु वृक्ष सानुम् । प्रगृह्य चिक्षेप निशा चराय । तम् आपतन्तम् सहसा समीक्ष्य । बिभेद बाणैस् तपनीय पुन्खैह् ॥ ६-५९-३७

अनेक वृक्षों और शिखरोंसे युक्त उस महान् शैल-शिखरको सुग्रीवने रावणपर दे मारा । उस शिखरको अपने ऊपर आता देख रावणने सहसा सुवर्णमय पंखवाले बहुत-से बाण मारकर उसके टुकड़े-टुकड़े कर डाले ॥

अनेक वृक्ष शिखरगळिन्द कूडिद आ महाशैलवन्नु सुग्रीवनु रावण मेलॆ ऎसॆदनु. आ पर्वतवु तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि रावणनु सुवर्ण पङ्खगळुळ्ळ अनेक बाणगळन्नु प्रयोगिसि अदन्नु नुच्चुनूरागिसिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. pragR^ihya = (Sugreeva) seizing; tat = that; shaila shR^iN^gam = mountain-top; bahu vR^ikSasaanum = with its many trees and ridges; chikSepa = hurled; nishaacharaaya = on Ravana the demon; samiikSya = seeing; tam = that mountain-top; aapatantam = approaching; (Ravana) sahasaa = quickly; chichchheda = broke it asunder; baaNaiH = with his arrows; tapaniiya puNkhaiH = with golden shafts.

अनुवादः

Seizing a mountain-top with its many trees and ridges, Sugreeva hurled it on Ravana the demon. Seeing that mountain-top coming towards him, Ravana quickly broke it asunder with his arrows with golden shafts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे
शृङ्गे विदीर्णे पतिते पृथिव्याम् ।
महाहिकल्पं शरमन्तकाभं
समादधे राक्षसलोकनाथः ॥ ३८ ॥

तस्मिन् प्रवृद्ध उत्तम सानु वृक्षे । शृन्गे विकीर्णे पतिते पृथिव्याम् । महा अहि कल्पम् शरम् अन्तक आभम् । समाददे राक्षस लोक नाथह् ॥ ६-५९-३८

उत्तम वृक्ष और शिखरवाला वह महान् शैलशृङ्ग जब विदीर्ण होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा, तब राक्षसलोकके स्वामी रावणने महान् सर्प और यमराजके समान एक भयंकर बाणका संधान किया ॥ ३८ ॥

वृक्षगळु मत्तु शिखरगळुळ्ळ आ महापर्वतवु पुडिपुडियागि बिद्दाग राक्षसर स्वामि रावणनु यमराजनन्तिद्द ऒन्दु भयङ्कर सर्पबाणवन्नु धनुस्सिगॆ हूडिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tasmin = (While) that; shR^iN^ge = mountain-top; pravR^iddhottama saanuvR^ikSe = with its well-developed ridges and excellent trees; vidiirNe = was split asunder; patite = and fell; pR^ithivyaam = on earth; raakSasa lokanaathaH = Ravana; antakaabham = like unto another Yama the Lord of Death; samaadadhe = loosed; sharam = an arrow; mahaahi kalpam = resembling a great serpent.

अनुवादः

While that mountain-top with its well-developed ridges and excellent trees was rent asunder and fell on the earth, Ravana like unto another Yama the Lord of Death, loosed an arrow resembling a great serpent.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं गृहीत्वानिलतुल्यवेगं
सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् ।
बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं
चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः ॥ ३९ ॥

स तम् गृहीत्वा अनिल तुल्य वेगम् । सविस्फुलिन्ग ज्वलन प्रकाशम् । बाणम् महा इन्द्र अशनि तुल्य वेगम् । चिक्षेप सुग्रीव वधाय रुष्टह् ॥ ६-५९-३९

उस बाणका वेग वायुके समान था । उससे चिनगारियाँ छूटती थीं और प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाश फैलता था । इन्द्रके वज्रकी भाँति भयंकर वेगवाले उस बाणको रावणने रुष्ट होकर सुग्रीवके वधके लिये चलाया ॥ ३९ ॥

आ बाणद वेग वायुविनन्तिद्दु, अदरिन्द किडिगळु हारुत्ता उरियुव अग्नियन्तॆ प्रकाश हरडित्तु. इन्द्रन वज्रदन्तॆ भयङ्कर वेगवुळ्ळ बाणवन्नु रावणनु दुष्टनागि सुग्रीवनन्नु कॊल्ललु प्रयोगिसिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. saH = that Ravana; ruSTaH = enraged; gR^ihiitvaa = taking; tam baaNam = that arrow; ashanitulyavegam = with a speed equal to a thunder-bolt; savisphulinga jvalanprakaasham = possessing the brilliance of a fire; mahendraashami tulyavegam = and with a velocity of the thunder-bolt of Indra the Lord of celestials; chikSepa = hurled it; sugriiva vadhaaya = to kill Sugreeva.

अनुवादः

The enraged Ravana, taking that arrow with the speed of a thunder bolt of Indra the Lord of celestials and possessing the brilliance of a fire, hurled it to kill Sugreeva.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सायको रावणबाहुमुक्तः
शक्राशनिप्रख्यवपुःप्रकाशम् ।
सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद्
गुहेरिता क्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः ॥ ४० ॥

स सायको रावण बाहु मुक्तह् । शक्र अशनि प्रख्य वपुह् शित अग्रह् । सुग्रीवम् आसाद्य बिभेद वेगाद् । गुह ईरिता क्रौचम् इव उग्र शक्तिह् ॥ ६-५९-४०

रावणके हाथोंसे छूटे हुए उस सायकने इन्द्रके वज्रकी भाँति कान्तिमान् शरीरवाले सुग्रीवके पास पहुँचकर उसी तरह वेगपूर्वक उन्हें घायल कर दिया, जैसे स्वामी कार्तिकेयकी चलायी हुई भयानक शक्तिने क्रौञ्चपर्वतको विदीर्ण कर डाला था ॥ ४० ॥

रावणनु बिट्ट आ सायकवु इन्द्रन वज्रदन्तॆ, कार्तीक स्वामियु प्रयोगिसिद भयानक शक्तियु क्रौञ्चपर्वतवन्नु विदीर्ण गॊळिसिदन्तॆ, कान्तियुक्त शरीरवुळ्ळ सुग्रीवन बळिगॆ बन्दु अवनन्नु घासिगॊळिसितु.॥40॥

पदच्छेदः

40. saH paayakaH = that arrow; raavaNo baahumuktaH = released by Ravana’s arm; aasaadya = reached sugriivam = Sugreeva; shakraashaniprakhya vapuH prakaasham = having a bodily splendour equal to that of Indra’s thunder-bolt; bibheda = and pierced; (his body); vegaat = in its flight; guheritaa ugrashaktiH = as formerly Guha’s spear; (When he discharged it); krounchamiva = at the Krauncha Mountain.

अनुवादः

That arrow released by Ravana’s arm reached Sugreeva, having a bodily splendour equal to that of Indra’s thunder bolt, and pierced his body in its flight as formerly Guha’s spear when he discharged it at the Krauncha Mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सायकार्तो विपरीतचेताः
कूजन् पृथिव्यां निपपात वीरः ।
तं वीक्ष्य भूमौ पतितं विसञ्ज्ञं
नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः ॥ ४१ ॥

स सायक आर्तो विपरीत चेताह् । कूजन् पृथिव्याम् निपपात वीरह् । तम् प्रेक्ष्य भूमौ पतितम् विसम्ज्मम् । नेदुह् प्रहृष्टा युधि यातु धानाह् ॥ ६-५९-४१

उस बाणकी चोटसे वीर सुग्रीव अचेत हो गये और आर्तनाद करते हुए पृथ्वीपर गिर पड़े । सुग्रीवको बेहोश हो घूमकर गिरा देख उस युद्धस्थलमें आये हुए सब राक्षस बड़े हर्षके साथ सिंहनाद करने लगे ॥ ४१ ॥

आ बाणद एटिनिन्द वीर सुग्रीवनु आर्तनाद माडुत्ता मूर्छितनागि नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु. सुग्रीवनु निश्चेष्टितनागि बिद्दिरुवुदन्नु नोडि युद्धक्कॆ बन्द ऎल्ल राक्षसरु हर्षदिन्द सिंहनाद माडिदरु..॥41॥

पदच्छेदः

41. saayakaartaH = wounded by that arrow; vipariitachctaaH = which bereft him of consciousness; saH viiraH = that warrior; nipataata = fell; kuujaan = moaning; pR^ithivyaam = to the earth; viikSya = beholding; tam = him; patitam = falling; bhuumau = on the ground; visamjJNam = deprived of his senses; yudhi = in battle; yaatu dhaanaaH = the demons; neduH = raised a shout; prahR^iSTaaH = of joy.

अनुवादः

Wounded by that arrow, which bereft him of consciousness, that warrior fell moaning to the earth. Beholding him falling on the ground, deprived of his senses in the battle-field, the demons raised a shout of triumph.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो गवाक्षो गवयः सुषेण-
स्त्वथर्षभो ज्योतिमुखो नलश्च ।
शैलान् समुत्पाट्य विवृद्धकायाः
प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम् ॥ ४२ ॥

ततो गव अक्षो गवयह् सुदम्ष्ट्रस् । तथा ऋषभो ज्योति मुखो नलश् च । शैलान् समुद्यम्य विवृद्ध कायाह् । प्रदुद्रुवुस् तम् प्रति राक्षस इन्द्रम् ॥ ६-५९-४२

तब गवाक्ष, गवय, सुषेण, ऋषभ, ज्योतिर्मुख और नल—ये विशालकाय वानर पर्वतशिखरोंको उखाड़कर राक्षसराज रावणपर टूट पड़े ॥ ४२ ॥

आग गवाक्ष, गवय, सुषेण, ऋषभ, ज्योतिर्मुख, नल मुन्ताद विशालकाय वानररु पर्वत शिखरगळन्नु कित्तु रावणनमेलॆ आक्रमिसिदरु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tataH = then; gavaakSaH = Gavaksha; gavayaH = Gavaya; suSeNaH = Sushena; atha = and; R^iSabhaH = Rishabha; jyotimukhaH = Jyotimukha; nalashcha = and Nala; vivR^iddha kaayaaH = of exceeding corpulence; samupaaTya = hearing up; shailaan = rocks; pradudruvuH = rushed; tam raakSasendram prati = towards that Ravana.

अनुवादः

Then, Gavaksha, Gavaya, Sushena, Rishabha, Jyotimukha and Nala; of exceeding corpulence tearing up rocks, rushed towards Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां प्रहारान् स चकार मोघान्
रक्षोधिपो बाणशतैः शिताग्रैः ।
तान् वानरेन्द्रानपि बाणजालै-
र्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ॥ ४३ ॥
ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणै-
र्भिन्ना निपेतुर्भुवि भीमकायाः ।

तेषाम् प्रहारान् स चकार मेघान् । रक्षो अधिपो बाण गणैह् शित अग्रैह् । तान् वानर इन्द्रान् अपि बाण जालैर् । बिभेद जाम्बू नद चित्र पुन्खैह् ॥ ६-५९-४३

परंतु निशाचरोंके राजा रावणने सैकड़ों तीखे बाण छोड़कर उन सबके प्रहारोंको व्यर्थ कर दिया और उन वानरेश्वरोंको भी सोनेके विचित्र पंखवाले बाण-समूहोंद्वारा क्षत-विक्षत कर दिया । देवद्रोही रावणके बाणोंसे घायल हो वे भीमकाय वानरेन्द्रगण धरतीपर गिर पड़े ॥ ४३ ॥

आदरॆ निशाचर राजारावणनु नूरारु हरितवाद बाणगळिन्द अवर प्रहारगळन्नु व्यर्थगॊळिसिदनु. आ वानरेश्वररिगू चिन्नद गरिगळुळ्ळ बाणसमूहदिन्द क्षत-विक्षतगॊळिसिदनु. देवद्रोहि रावणन बाणगळिन्द गायगॊण्ड भीमकाय वानरेन्द्ररु भूमिगॆ बिद्दुबिट्टरु.॥43॥

पदच्छेदः

43. saH rakSodhipaH = that Lord of Demons; baaNashataiH = with hundreds of arrows; shitaagraiH = possessed of sharp points; chakaara = rendered; teSaam = their; prahaaraan = projectiles; moghaan = fruitless; bibheda = and pierced; taan = those; vaanarendraanapi = leaders of the monkeys; baaNajaalaiH = with a multitute of arrows; jaambuunada chitra puNkhaiH = which were marvellously golden shafted.

अनुवादः

That Lord of Demons, with hundreds of arrows, possessed of sharp points, rendered their projectiles fruitless and pierced those leaders of the monkeys with a multitude of marvellous golden shafted arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु तद् वानरसैन्यमुग्रं
प्रच्छादयामास स बाणजालैः ॥ ४४ ॥
ते वध्यमानाः पतिताश्च वीरा
नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः ।

ते वानर इन्द्रास् त्रिदश अरि बाणैर् । भिन्ना निपेतुर् भुवि भीम रूपाह् । ततस् तु तद् वानर सैन्यम् उग्रम् । प्रच्चादयाम् आस स बाण जालैह् ॥ ६-५९-४४

फिर तो रावणने अपने बाण-समूहोंद्वारा उस भयंकर वानरसेनाको आच्छादित कर दिया । रावणके बाणोंसे पीड़ित और डरे हुए वीर वानर उसकी मार खा-खाकर जोर-जोरसे चीत्कार करते हुए धराशायी होने लगे ॥

मत्तॆ रावणनु तन्न बाणसमूहदिन्द भयङ्कर वानररन्नु मुच्चिबिट्टनु. रावणन बाणगळिन्द पीडितरागि, भयगॊण्ड वानररु बाणगळ पॆट्टुतिन्दु जोरागि किरिचुत्ता धराशायियादवु.॥44½॥

पदच्छेदः

44. bhinnaaH = split up; tridashaaribaaNaiH = by the arrows of Ravana the Enemy of the Gods; te vaanarendraaH = those monkey-leaders; bhiima kaayaaH = of terrifying stature; nipetuH = fell; bhuvi = on the ground; tataH = thereafter; saH = he; prachchhaadayaamaasa = covered; tat = that; ugram = formidable; vaanarasainyam = army of monkeys; baaNa jaalaiH = with shower of arrows.

अनुवादः

Pierced by the arrows of Ravana the Enemy of Gods, those monkey-Generals of terrifying stature fell on the ground. Thereupon, he covered that formidable army of monkeys with a shower of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शाखामृगा रावणसायकार्ता
जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम् ॥ ४५ ॥
ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मा-
नादाय रामः सहसा जगाम ।
तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य
उवाच रामं परमार्थयुक्तम् ॥ ४६ ॥

ते वध्यमानाह् पतित अग्र्य वीरा । नानद्यमाना भय शल्य विद्धाह् । शाखा मृगा रावण सायक आर्ता । जग्मुह् शरण्यम् शरणम् स्म रामम् ॥ ६-५९-४५ ततो महात्मा स धनुर् धनुष्मान् । आदाय रामह् सहरा जगाम । तम् लक्ष्मणह् प्रान्जलिर् अभ्युपेत्य । उवाच वाक्यम् परम अर्थ युक्तम् ॥ ६-५९-४६

रावणके सायकोंसे पीड़ित हो बहुत-से वानर शरणागतवत्सल भगवान् श्रीरामकी शरणमें गये । तब धनुर्धर महात्मा श्रीराम सहसा धनुष लेकर आगे बढ़े । उसी समय लक्ष्मणजीने उनके सामने आकर हाथ जोड़ उनसे ये यथार्थ वचन कहे— ॥ ४५-४६ ॥

रावणन अम्बुगळिन्द पीडितराद अनेक वानररु शरणागतवत्सल श्रीरामनल्लि शरणरादरु. आग धनुर्धर महात्मा श्रीरामनु धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु मुन्दरिदनु. आगले लक्ष्मणनु अवन ऎदुरिगॆ बन्दु कैमुगिदु अवनल्लि अर्थयुक्त मातन्नाडिदनु.॥45-46॥

पदच्छेदः

45. vadhyamaanaH = assailed; patitaaH = and fallen down; te shaakhaamR^igaaH = those monkeys; viiraaH = the warriors; naandyamaanaaH = emitted cries; bhaya shalya viddhaaH = as though struck by an arrow of terror; raavaNa saaya kaartaaH = whom Ravana was destroying with his darts; jagmuHsma = fled; sharaNam = for refuge; raamam = to Rama; sharaNyam = who affords protection.

अनुवादः

Assailed and fallen down, those monkey-warriors, emitted cries as though struck by an arrow of terror, whom Ravana was destroying with his darts and fled for refuge to Rama who is capable of affording protection to all.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

46. tataH = then; mahaatmaa = the high-souled; saH raamaH = Rama; dhanuSmaan = the skillful archer; aadaaya = taking; dhanuH = his bow; jagaama = set ou; sahasaa = at once; lakSmaNaH = Lakshmana; abhyupetya = approaching; tam = him; praaJNaliH = with joined palms; uvaacha = spoke; vaakyam = (the following) words; paramaarthayuktam = which were very meaningful.

अनुवादः

Then the high-souled Rama the skilful archer, taking his bow, set out at once. Lakshmana, however, approaching him with joined palms, spoke very meaningful words follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

काममार्य सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः ।
विधमिष्याम्यहं चैतमनुजानीहि मां विभो ॥ ४७ ॥

कामम् आर्यह् सुपर्याप्तो वधाय अस्य दुरात्मनह् । विधमिष्याम्य् अहम् नीचम् अनुजानीहि माम् विभो ॥ ६-५९-४७

‘आर्य! इस दुरात्माका वध करनेके लिये तो मैं ही पर्याप्त हूँ । प्रभो! आप मुझे आज्ञा दीजिये । मैं इसका नाश करूँगा’ ॥ ४७ ॥

आर्यने! ई दुरात्मनन्नु वधिसलु नानॊब्बने साकु. प्रभो! नानु इवनन्नु नाशमाडुवॆनु, नीनु ननगॆ अप्पणॆ कॊडु.॥47॥

पदच्छेदः

47. aaryaH = O; Noble Brother!; suparyaaptaH kaamam = of my own accord I am quite sufficient; vadhaaya = for killing; asya = of this Ravana; duraatmanaH = the wretched; vibho = O; Lord! aham = I; vidhamiSyaami = shall slay; etam = him; anujaaniihi = permit; maani = me.

अनुवादः

“O, noble Brother! Of my own accord, I am able to kill this wretched Ravana. O, Lord! I shall slay him. Permit me to do so.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमब्रवीन्महातेजा रामः सत्यपराक्रमः ।
गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे ॥ ४८ ॥

तम् अब्रवीन् महा तेजा रामह् सत्य पराक्रमह् । गच्च यत्न परश् च अपि भव लक्ष्मण सम्युगे ॥ ६-५९-४८

उनकी बात सुनकर महातेजस्वी सत्यपराक्रमी श्रीरामने कहा—‘अच्छा लक्ष्मण! जाओ । किंतु संग्राममें विजय पानेके लिये पूर्ण प्रयत्नशील रहना’ ॥ ४८ ॥

अवन मातन्नु केळि महा तेजस्वी, सत्यपराक्रमि श्रीरामनु-सरि, लक्ष्मण! होगु! आदरो सङ्ग्रामदल्लि विजय पडॆयलु पूर्णप्रयत्न शीलनागिरबेकु.॥48॥

पदच्छेदः

48. mahaatijaaH = the exceedingly powerful; satyaparaakramaH = and the truly courageous; raamaH = Rama; abraviit = spoke; tam = to that Lakshmana (as follows); gachchha = go; lakSmaNa = Lakshmana!; samyuge = and in this duel; bhava = be; yatna parashchaapi = strennous also.

अनुवादः

The exceedingly powerful and the truly courageous Rama spoke to that Lakshmana as follows: “Go, Lakshmana and also be strenuous in this duel.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुतपराक्रमः ।
त्रैलोक्येनापि सङ्क्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः ॥ ४९ ॥

रावणो हि महावीर्यो रणेऽद्भुत पराक्रमः ।
त्रैलोक्येनापि सङ्क्रुद्धो दुष्ट्रसह्यो न संशयः ॥

रावणो हि महा वीर्यो रणे अद्भुत पराक्रमह् । त्रैलोक्येन अपि सम्क्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयह् ॥ ६-५९-४९

‘क्योंकि रावण महान् बल-विक्रमसे सम्पन्न है । यह युद्धमें अद्भुत पराक्रम दिखाता है । रावण यदि अधिक कुपित होकर युद्ध करने लगे तो तीनों लोकोंके लिये इसके वेगको सहन करना कठिन हो जायगा ॥ ४९ ॥

एकॆन्दरॆ रावणनु महा बल-पराक्रमदिन्द सम्पन्ननागिद्दानॆ. इवनु युद्धदल्लि अद्भुत पराक्रम तोरुवनु. रावणनु हॆच्चु कुपितनागि युद्धमाडतॊडगिदरॆ, मूरु लोकगळू इवन वेगवन्नु सहिसलु कष्टवागबहुदु.॥49॥

पदच्छेदः

49. raavaNaH = Ravana; mahaatejaaH = the exceedingly powerful; satyaparaakramaH = and the truly courageous; raamaH = Rama; abraviit = spoke; tam = to that Lakshmana (as follows): gachchha = go; lakSmaNa = Lakshmana!; samyuge = and in this duel; bhava = be; yatnaparashchaapi = strenuous also.

अनुवादः

“Ravana is endowed with great strength and possesses an outstanding prowess during a war. The Three Worlds themselves could not withstand his fury. There is no doubt about it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यच्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च लक्षय ।
चक्षुषा धनुषाऽऽत्मानं गोपायस्व समाहितः ॥ ५० ॥

तस्यच्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च लक्षय ।
चक्षुषा धनुषाऽऽत्मानं गोपयस्व समाहितः ॥

तस्य चिद्राणि मार्गस्व स्वच् चिद्राणि च गोपय । चक्षुषा धनुषा यत्नाद् रक्ष आत्मानम् समाहितह् ॥ ६-५९-५०

‘तुम युद्धमें रावणके छिद्र देखना । उसकी कमजोरियोंसे लाभ उठाना और अपने छिद्रोंपर भी दृष्टि रखना (कहीं शत्रु उनसे लाभ न उठाने पाये) । एकाग्रचित्त हो पूरी सावधानीके साथ अपनी दृष्टि और धनुषसे भी आत्मरक्षा करना’ ॥ ५० ॥

नीनु युद्धदल्लि रावणन छिद्रवन्नु नोडुत्तिरु, अवन दौर्बल्यद लाभपडॆ. तन्न छिद्रगळ कडॆगॆ गमनविरलि. एकाग्रचित्तनागि ऎच्चरिकॆयिन्द कण्णुगळिन्दलू, धनुस्सिनिन्दलू निन्नन्नु रक्षिसिको.॥50॥

पदच्छेदः

50. maargasya = seek out; tasya = his; chhidraaNi = weak points; lakSaya = and guard; svachchhidraaNi cha = against your own; yopaayasva = defend; aatmaanam = yourself; samaahitaH = vigilantly; chakSusaa = with eye; dhanuSaa = and bow.

अनुवादः

“Seek out his weak points and guard against your own. Defend yourself vigilantly with your eye and bow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य वचः श्रुत्वा सम्परिष्वज्य पूज्य च ।
अभिवाद्य च रामाय ययौ सौमित्रिराहवे ॥ ५१ ॥

राघवस्य वचह् श्रुत्वा सम्परिष्वज्य पूज्य च । अभिवाद्य ततो रामम् ययौ सौमित्रिर् आहवम् ॥ ६-५९-५१

श्रीरघुनाथजीकी यह बात सुनकर सुमित्राकुमार लक्ष्मण उनके हृदयसे लग गये और श्रीरामका पूजन एवं अभिवादन करके वे युद्धके लिये चल दिये ॥ ५१ ॥

श्रीरघुनाथन मातन्नु केळि सौमित्रियु अवनन्नु बिगिदप्पिकॊण्डनु. श्रीरामनन्नु पूजिसि, अभिवादन माडि युद्धक्कागि हॊरटनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; raaghavasya = of Rama; saumitriH = Lakshmana; sampariSvajya = embracing him; puujya = (thereafter) offering obeisance to him; abhivaadhya cha = and bidding farewell; raamaaya = to Rama; yayau = went; aahavam = to the battle.

अनुवादः

Hearing the words of Rama, Lakshmana embraced him, thereafter offering obeisance and bidding him farewell, he entered the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रावणं वारणहस्तबाहुं
ददर्श भीमोद्यतदीप्तचापम् ।
प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालै-
स्तान् वानरान् भिन्नविकीर्णदेहान् ॥ ५२ ॥

स रावणम् वारण हस्त बाहुर् । ददर्श दीप्त उद्यत भीम चापम् । प्रच्चादयन्तम् शरवृष्टि जालैस् । तान् वानरान् भिन्न विकीर्ण देहान् ॥ ६-५९-५२

उन्होंने देखा, रावणकी भुजाएँ हाथीके शुण्ड-दण्डके समान हैं । उसने बड़ा भयंकर एवं दीप्तिमान् धनुष उठा रखा है और बाण-समूहोंकी वर्षा करके वानरोंको ढकता तथा उनके शरीरोंको छिन्न-भिन्न किये डालता है ॥ ५२ ॥

रावणन भुजगळु आनॆय सॊण्डिलनन्तिद्दु, दॊड्डदाद भयङ्कर प्रकाशमान धनुस्सन्नु धरिसि, बाणगळ मळॆगरॆदु वानररन्नु हिम्मॆटिस्सुत्ता, अवर शरीरगळन्नु भिन्न भिन्नगॊळिसुत्तिरुवुदन्नु लक्ष्मणनु नोडदनु.॥52॥

पदच्छेदः

52. saH = Lakshmana; dadarsha = saw; raavaNam = Ravana; vaaraNa hasta baahum = with arms as large as the trunks of elephants; bhiimodyatadiiptachaapam = who was brandishing his dread and fiery bow; prachchhaadayantam = bhinnavikiirNa dehaan = whose bodies he had severed; sharavR^iSTijaalaiH = with a close rain of darts.

अनुवादः

Lakshmana then saw Ravana with arms as large as the trunks of elephants, who was brandishing his dreadful and fiery bow, covering those monkeys whose bodies he had severed with a close rain of darts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमालोक्य महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ।
निवार्य शरजालानि विदुद्राव स रावणम् ॥ ५३ ॥

तमालोक्य महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः ।
निवार्य शरजालानि प्रदुद्राव स रावणम् ॥

तम् आलोक्य महा तेजा हनूमान् मारुत आत्मजा । निवार्य शर जालानि प्रदुद्राव स रावणम् ॥ ६-५९-५३

रावणको इस प्रकार पराक्रम करते देख महातेजस्वी पवनपुत्र हनुमान् जी उसके बाण-समूहोंका निवारण करते हुए उसकी ओर दौड़े ॥ ५३ ॥

हीगॆ पराक्रम तोरुव रावणनन्नु नोडि महातेजस्वी वायुनन्दन हनुमन्तनु अवन बाण समूहवन्नु निवारिसुत्ता अवन कडॆगॆ ओडिदनु.॥53॥

पदच्छेदः

53. saH = that; hanumaan = Hanuma; mahaatejaaH = the exceedingly energetic one; maarutaatmajaH = born of Maruta the god of wind; aalokya = beholding; tam = that Ravana; nivaarya = in order to end; sharajaalaani = that rain of arrows; vidudraava = rushed on; raavaNam = Ravana.

अनुवादः

The exceedingly energetic Hanuma, born of Maruta the god of wind, beholding this, rushed on Ravana in order to bring that rain of arrows to an end.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथं तस्य समासाद्य बाहुमुद्यम्य दक्षिणम् ।
त्रासयन् रावणं धीमान् हनूमान् वाक्यमब्रवीत् ॥ ५४ ॥

रथम् तस्य समासाद्य भुजम् उद्यम्य दक्षिणम् । त्रासयन् रावणम् धीमान् हनूमान् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ६-५९-५४

उसके रथके पास पहुँचकर अपना दायाँ हाथ उठा बुद्धिमान् हनुमान् ने रावणको भयभीत करते हुए कहा— ॥ ५४ ॥

अवन रथद बळिगॆ होगि बल कैयन्नॆत्ति बुद्धिवन्त हनुमन्तनु रावणनन्नु भयपडिसुत्ता हेळिदनु.॥54॥

पदच्छेदः

54. samaasaadya = approaching; tasya = his; ratham = chariot; dhiimaan = the sagacious; hanumaan = Hanuma; udyamya = lifted; dakSiNam = his right; baahum = arm; abraviit = and spoke; vaakyam = the following words; traasayan = which wee threatening.

अनुवादः

Approaching his chariot, the sagacious Hanuma lifted his right arm and spoke the following threatening words to Ravana:

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः ।
अवध्यत्वं त्वया प्राप्तं वानरेभ्यस्तु ते भयम् ॥ ५५ ॥

देव दानव गन्धर्वा यक्षाश् च सह राक्षसैह् । अवध्यत्वात् त्वया भग्ना वानरेभ्यस् तु ते भयम् ॥ ६-५९-५५

‘निशाचर! तुमने देवता, दानव, गन्धर्व, यक्ष और राक्षसोंसे न मारे जानेका वर प्राप्त कर लिया है; परंतु वानरोंसे तो तुम्हें भय है ही ॥ ५५ ॥

ऎलै निशाचरने! नीनु देवतॆगळिन्द, दानवरिन्द, गन्धर्व-यक्षरिन्द, राक्षसरिन्द सायदन्तिरुव वर पडॆदिरुवॆ. आदरॆ वानररिन्द निनगॆ भय इद्दे इदॆ.॥55॥

पदच्छेदः

55. praaptam = (A boon) was obtained; tvayaa = by you; avadhyam = being invulnerable; deva daanava gandharve = to celestials; demons; celestial musicians; saharaakSasaiH = along with ogres; yakSaishcha = and semi-divine beings; vaanarebhyastu = but monkeys; bhayam = are a danger; te = to you.

अनुवादः

“You have obtained the boon of invulnerability to the celestials, demons, celestial musicians, ogres and semi-divine beings. But monkeys are a danger to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः ।
विधमिष्यति ते देहे भूतात्मानं चिरोषितम् ॥ ५६ ॥

एष मे दक्षिणो बाहुह् पन्च शाखह् समुद्यतह् । विधमिष्यति ते देहाद् भूत आत्मानम् चिर उषितम् ॥ ६-५९-५६

‘देखो, पाँच अँगुलियोंसे युक्त यह मेरा दाहिना हाथ उठा हुआ है । तुम्हारे शरीरमें चिरकालसे जो जीवात्मा निवास करता है, उसे आज यह इस देहसे अलग कर देगा’ ॥ ५६ ॥

नोडु, ऐदु बॆरळुगळुळ्ळ ई नन्न बलकै ऎत्तिरुवॆनु. निन्न शरीरदल्लि चिरकालदिन्द इद्द जीवात्मनन्नु नानु इन्दु देहदिन्द बेर्पडिसुवॆनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. eSaH paN^cha shaakhaH = this five-branched; dakSiNaH baahuH = right hand; me = of mine; samudyataH = which I now raise; vidhamiSyati = will rob you; bhuutaatmaanam = of your self consisting of elements (life); chiroSitam = that has long been resident; te = in your; dehe = body.

अनुवादः

“This five-branched right hand of mine, which I now raise, will rob you of your life that has long been resident in your body.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः ।
संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५७ ॥

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः ।
संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥

श्रुत्वा हनूमतो वाक्यम् रावणो भीम विक्रमह् । सम्रक्त नयनह् क्रोधाद् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ६-५९-५७

हनुमान् जी का यह वचन सुनकर भयानक पराक्रमी रावणके नेत्र क्रोधसे लाल हो उठे और उसने रोषपूर्वक कहा— ॥ ५७ ॥

हनुमन्तन ई मातन्नु केळि भयानक पराक्रमि रावणन कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पादवु. अवनु रोषगॊण्डु हेळिदनु.॥57॥

पदच्छेदः

57. shrutvaa = hearing; vaakyam = the words; hanumataH = of Hanuma; bhiimavikramaH = the exceedingly valiant; raavaNaH = Ravana; samrakta nayanaH = his eyes inflamed; krodhaat = with anger; abraviit = spoke; idam = these; vachanam = words.

अनुवादः

Hearing the words of Hanuma, the exceedingly valiant Ravana, his eyes inflamed with anger, answered.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रं प्रहर निःशङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि ।
ततस्त्वां ज्ञातविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर ॥ ५८ ॥

क्षिप्रं प्रहर निःशङ्क स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि ।
ततस्त्वां ज्ञातविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर ॥

क्षिप्रम् प्रहर निह्शन्कम् स्थिराम् कीर्तिम् अवाप्नुहि । ततस् त्वाम् ज्नाति विक्रान्तम् नाशयिष्यामि वानर ॥ ६-५९-५८

‘वानर! तुम निःशङ्क होकर शीघ्र मेरे ऊपर प्रहार करो और सुस्थिर यश प्राप्त कर लो । तुममें कितना पराक्रम है, यह जान लेनेपर ही मैं तुम्हारा नाश करूँगा’ ॥

वानरने! नीनु यावुदे अळुकुविल्लदॆ नन्नन्नु प्रहरिसि सुस्थिर यशवन्नु पडॆ. निन्नल्लिरुव पराक्रमवन्नु नोडिद बळिक नानु निन्नन्नु नाशपडिसुवॆनु.॥58॥

पदच्छेदः

58. prahara = strike; kSipram = quickly; niH shaNTkam = without fear; vaanara = O; Monkey!; avaapnuhi = win; sthiraam = eternal; kiirtim = renown; tataH = thereafter; naashayiSyaami = I shall destroy; tvaam = you; jJNaata vikraantam = after knowing your strength.

अनुवादः

“Strike quickly without fear, O Monkey! Win eternal renown. Thereafter, I shall destroy you, after measuring your strength.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् ।
प्रहतं हि मया पूर्वमक्षं तव सुतं स्मर ॥ ५९ ॥

रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् ।
प्रहृतं हि मया पूर्वमक्षं तव सुतं स्मर ॥

रावणस्य वचह् श्रुत्वा वायु सूनुर् वचो अब्रवीत् । प्रहृतम् हि मया पूर्वम् अक्षम् स्मर सुतम् तव ॥ ६-५९-५९

रावणकी बात सुनकर पवनपुत्र हनुमान् जी बोले—‘मैंने तो पहले ही तुम्हारे पुत्र अक्षको मार डाला है । इस बातको याद तो करो’ ॥ ५९ ॥

रावणन मातन्नु केळि पवनपुत्र हनुमन्तनु नुडिदनु- नानादरो मॊदले निन्न पुत्र अक्षनन्नु संहरिसिबिट्टिरुवॆ. इदन्नु स्वल्प नॆनॆसिको.॥59॥

पदच्छेदः

59. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; raavaNasya = of Ravana; vaayusuumuH = Hanuma the son of wind-god; abraviit = spoke; vachaH = (the following) words; smara = recollect; tava = your; sutam = son; akSam = Aksha; puurvam = who was formerly; prahastam hi = struck (killed) already; mayaa = by me.

अनुवादः

Hearing the words of Ravana, Hanuma the son of wind-god spoke the following words: “Recollect that I have killed your son Aksha already.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।
आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान् ॥ ६० ॥

एवम् उक्तो महा तेजा रावणो राक्षस ईश्वरह् । आजघान अनिल सुतम् तलेन उरसि वीर्यवान् ॥ ६-५९-६०

उनके इतना कहते ही बल-विक्रमसम्पन्न महातेजस्वी राक्षसराज रावणने उन पवनकुमारकी छातीमें एक तमाचा जड़ दिया ॥ ६० ॥

इष्टु हेळुत्तले बलविक्रम सम्पन्न महातेजस्वी राक्षस रावणनु आ वायुनन्दनन ऎदॆगॆ अङ्गैयिन्द प्रहरिसिदनु.॥60॥

पदच्छेदः

60. evam = thus; uktaH = spoken; mahaatejaaH = the highly energetic; viiryavaan = and the valiant; raakSaseshvaraH = Ravana the Lord of Demons; aajaghaana = struck; anilasutam = Hanuma the son of Anila; urasi = on his chest; talena = with the palm of his hand.

अनुवादः

Thus spoken, the highly energetic and the valiant Ravana the Lord of Demons struck Hanuma the son of Anila a violent blow on his chest with the palm of his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः ।
स्थितो मुहूर्तं तेजस्वी स्थैर्यं कृत्वा महामतिः ॥ ६१ ॥
आजघान च सङ्क्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ।

स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः ।
स्थित्वा मुहूर्तं तेजस्वी स्थैर्यं कृत्वा महामतिः ॥
आजघान च सङ्क्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ॥

स तल अभिहतस् तेन चचाल च मुहुर् मुहुह् । आजघान अभिसम्क्रुद्धस् तलेन एव अमर द्विषम् ॥ ६-५९-६१ आजघान च सम्क्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ।

उस थप्पड़की चोटसे हनुमान् जी बारंबार इधर-उधर चक्कर काटने लगे; परंतु वे बड़े बुद्धिमान् और तेजस्वी थे, अतः दो ही घड़ीमें अपनेको सुस्थिर करके खड़े हो गये । फिर उन्होंने भी अत्यन्त कुपित होकर उस देवद्रोहीको थप्पड़से ही मारा ॥ ६१ ॥

आ एटिनिन्द हनुमन्तनु स्वल्प हॊत्तु तत्तरिसिदनु. आदरॆ बुद्धिवन्त, तेजस्वियाद अवनु मुहूर्त कालदल्लि सुस्थिरवागि निन्तुकॊण्डनु. मत्तॆ अवनु अत्यन्त कुपितनागि आ देवद्रोहियन्नु अङ्गैयिन्द प्रहरिसिदनु.॥61॥

पदच्छेदः

61. saH = Hanuma; talaabhihataH = thus struck with the palm; tena = of Ravana; chachaalacha = reeled; muhurmuhuH = repeatedly; mahaamatiH = the highly sagacious; tejasvii = and illustrious Hanuma; muhuurtam = within a moment; sthitaH kR^itvaa = secured; sthairyam = his balance; samkR^iddhaa = and enraged as he was; aajaghaava = struck; amaradviSam = Ravana the enemy of Immortals; talenaiva = with the very palm of his hand.

अनुवादः

Hanuma, thus struck with Ravana’s palm, reeled repeatedly. Thereafter the highly sagacious and illustrious Hanuma secured his balance within a moment and in fury, struck Ravana the enemy of Immortals with the very palm of his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स तेनाभिहतो वानरेण महात्मना ॥ ६२ ॥
दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमितलेऽचलः ।

ततस् तलेन अभिहतो वानरेण महात्मना ॥ ६-५९-६२ दशग्रीवह् समाधूतो यथा भूमि चले अचलह् ।

उन महात्मा वानरके थप्पड़की मार खाकर दशमुख रावण उसी तरह काँप उठा, जैसे भूकम्प आनेपर पर्वत हिलने लगता है ॥ ६२ १/२ ॥

आ महात्मा वानरन एटु तिन्दु दशमुख रावणनु भूकम्पवादाग पर्वतगळु नडुगुवन्तॆये नडुगि होदनु.॥62॥

पदच्छेदः

62. tataH = then; dashagriivaH = Ravana; abhihataH = struck; tena vaanareNa = by that monkey; Hanuma; mahaatmanaa = the mighty; samaadhuutaH = was shaken; achalaH yathaa = like a mountain; bhuumichale = during an earth-quake.

अनुवादः

Under the violent impact of the blow of the mighty Hanuma Ravana shook like a mountain when the earth trembles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सङ्ग्रामे तं तथा दृष्ट्वा रावणं तलताडितम् ॥ ६३ ॥
ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुरैः ।

सम्ग्रामे तम् तथा दृष्ट्व रावणम् तल ताडितम् ॥ ६-५९-६३ ऋषयो वानराह् सिद्धा नेदुर् देवाह् सह असुराह् ।

संग्रामभूमिमें रावणको थप्पड़ खाते देख ऋषि, वानर, सिद्ध, देवता और असुर सभी हर्षध्वनि करने लगे ॥ ६३ ॥

रणभूमियल्लि रावणनु एटु तिन्दुदन्नु नोडि ऋषिगळु, वानररु, सिद्धरु, देवतॆगळु, असुररु हीगॆ ऎल्लरू हर्षध्वनि माडतॊडगिदरु.॥63॥

पदच्छेदः

63. dR^iSTvaa = beholding; tam raavaNam = that Ravana; tathaa = thus; talataaDitam = struck by a palm; samgraame = in the battle; R^iSayaH = the sages; vaanaraaH = monkeys; siddhaaH = semi = divine beings; asuraiH saha = along with the demons; devaaH = and celestials; neduH = made a resounding approbation.

अनुवादः

Beholding Ravana struck in the fight by Hanuma’s palm; the sages, monkeys, semi-divine beings, along with celestials and demons raised a resounding approbation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाश्वस्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥
साधु वानर वीर्येण श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ।

अथ आश्वस्य महा तेजा रावणो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ६-५९-६४ साधु वानर वीर्येण श्लाघनीयो असि मे रिपुह् ।

तदनन्तर महातेजस्वी रावणने सँभलकर कहा—‘शाबाश वानर! शाबाश, तुम पराक्रमकी दृष्टिसे मेरे प्रशंसनीय प्रतिद्वन्द्वी हो’ ॥ ६४ ॥

अनन्तर महातेजस्वी रावणनु सावरिसिकॊण्डु भले वानर! शहबास्! पराक्रमद दृष्टियिन्द नीनु ननगॆ प्रशंसनीय प्रतिद्वन्द्वि आगिरुवॆ.॥64॥

पदच्छेदः

64. atha = thereafter; mahaatejaaH = the extremely spirited; raavaNaH = Ravana; aashvasya = after regaining his breath; abraviit = spoke; vaakyam = the following words; vaanara = O; monkey!; sadhu = well done;; well done!; viiryeNa = by your valour; asi = you are; me = my; ripuH = enemy; shlaaghaniiya = worthy of praise.

अनुवादः

Then, the extremely spirited Ravana, having regained his breath, spoke the following words: “Well done! Well done! O, monkey! You are my adversary, worthy of praise by your valour!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत् ॥ ६५ ॥
धिगस्तु मम वीर्यस्य यत् त्वं जीवसि रावण ।

रावणेन एवम् उक्तस् तु मारुतिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ६-५९-६५ धिग् अस्तु मम वीर्यम् तु यत् त्वम् जीवसि रावण ।

रावणके ऐसा कहनेपर पवनकुमार हनुमान् ने कहा—‘रावण! तू अब भी जीवित है, इसलिये मेरे पराक्रमको धिक्कार है! ॥ ६५ ॥

रावणनु हीगॆ हेळिदाग पवनकुमार हनुमन्तनु हेळिदरु- रावणने! नीनिन्नू जीविसि इरुवॆयल्ल! नन्न पराक्रमक्कॆ धिक्कारविरलि.॥65½॥

पदच्छेदः

65. evam = thus; uktaH = spoken; raavaNena = by Ravana; maarutiH = Hanuma; abraviit = spoke; vaakyam = these words; raavaNa = O; Ravana! dhikastu = cursed be; viiryasy of my valour; yat = by which; tvam = you; jiivasi = (still) survive!

अनुवादः

Then, Hanuma answered, “O, Ravana! Cursed by that strength since you do still survive!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकृत् तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे ॥ ६६ ॥
ततस्त्वां मामको मुष्टिर्नयिष्यति यमक्षयम् ।

सकृत् तु प्रहर इदानीम् दुर्बुद्धे किम् विकत्थसे ॥ ६-५९-६६ ततस् त्वाम् मामको मुष्टिर् नयिष्यामि यथा क्षयम् ।

‘दुर्बुद्धे! अब तुम एक बार और मुझपर प्रहार करो । बढ़-बढ़कर बातें क्यों बना रहे हो । तुम्हारे प्रहारके पश्चात् जब मेरा मुक्का पड़ेगा, तब वह तुम्हें तत्काल यमलोक पहुँचा देगा’ ॥ ६६ ॥

दुर्बुद्धिये सुम्मनॆ एकॆ हरटुत्तिरुवॆ? नन्नन्नु इन्नॊम्मॆ प्रहरिसु. बळिक नन्न मुष्टियु निन्नन्नु यमलोकक्कॆ कळुहिसिबिडुत्तदॆ.॥66½॥

पदच्छेदः

66. durbuddhe = O; foolish fellow! kim vikatthase = why do you boast of yourself?; idaaniim = now; prahara = strike (me); sakR^it = once; tataH = thereupon; maamakaH = my; muSTiH = fist; nayiSyati = will get; tvaam = you; yamakSayan = to the Abode Yama the Lord of Death!

अनुवादः

“O, foolish fellow! Why this boasting? Now come, strike me once! My fist is about to dispatch you to the Abode of Yama the Lord of Death!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मारुतिवाक्येन कोपस्तस्य प्रजज्वले ॥ ६७ ॥
संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमावृत्य दक्षिणम् ।
पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान् ॥ ६८ ॥

ततो मारुति वाक्येन क्रोधस् तस्य तदा अज्वलत् ॥ ६-५९-६७ सम्रक्त नयनो यत्नान् मुष्टिम् उद्यम्य दक्षिणम् । पातयाम् आस वेगेन वानर उरसि वीर्यवान् ॥ ६-५९-६८

हनुमान् जी की इस बातसे रावणका क्रोध प्रज्वलित हो उठा । उसकी आँखें लाल हो गयीं । उस पराक्रमी राक्षसने बड़े यत्नसे दाहिना मुक्का तानकर हनुमान् जी की छातीमें वेगपूर्वक प्रहार किया ॥ ६७-६८ ॥

हनुमन्तन ई मातिनिन्द रावणन क्रोध उरिदॆद्दितु. अवन कण्णु कॆम्पादवु. आ पराक्रमि राक्षसनु बलगै मुष्टि बिगिदु हनुमन्तन ऎदॆगॆ वेगवागि हॊडॆदनु.॥67-68॥

पदच्छेदः

67; 68. tataH = thereafter; maaruti vaakyena = by the words of Hanuma; tasya = Ravana’s kopaH = fury; tadaa = then = then; ajvalat = was inflamed; samrakta nayanaH = with his eyes becoming red; udyanaH = and lifting; dakSiNam = his right; muSTim = fist; yatnaat = with zeal; viiryavaan = the valiant Ravana; paatayaamaasa = and knocked a blow; vegena = swiftly; vaanarorasi = on Hanuma’s chest.

अनुवादः

Hearing the words of Hanuma, the powerful Ravana, enraged, his eyes red with fury and whirling his fist with force knocked it down violently on Hanuma’s chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमान् वक्षसि व्यूढे सञ्चचाल पुनः पुनः ।
विह्वलं तु तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ॥ ६९ ॥
रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात् ।

हनुमान्वक्षसि व्यूढे सञ्चचाल पुनः पुनः ।
विह्वलं तु तदा दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम् ॥
रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात् ।

हनूमान् वक्षसि व्यूधे संचचाल हतह् पुनह् । विह्वलम् तम् तदा दृष्ट्वा हनूमन्तम् महा बलम् ॥ ६-५९-६९ रथेन अतिरथह् शीघ्रम् नीलम् प्रति समभ्यगात् ।

छातीमें चोट लगनेपर हनुमान् जी पुनः विचलित हो उठे । महाबली हनुमान् जी को उस समय विह्वल देख अतिरथी रावण रथके द्वारा शीघ्र ही नीलपर जा चढ़ा ॥

वक्षःस्थळदल्लि बिद्द एटिनिन्द हनुमन्तनु पुनः विचलितनादनु. महाबलि हनुमन्तनु आग विह्वलनादुदन्नु नोडि अतिरथि रावणनु रथदिन्द नीलन आक्रमण माडिदनु.॥69½॥

पदच्छेदः

69. hanumaan = Hanuma; vyuuDhe vakSasi = struck on his broad chest; samchachaala = reeled; punaH punaH = again and again; dR^iSTvaa = seeing tam = that; mahaabalam = mighty; hanuumantaam = Hanuma; vihvalam = exhausted; atirathaH = Ravana; samabhyagaat = advanced; shiighram = quickly; rathena = by his chariot; niilam prati = towards Nila.

अनुवादः

Under the shock, Hanuma reeled once again. Seeing that mighty Hanuma exhausted, Ravana turned his chariot towards Nila.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानामधिपतिर्दशग्रीवः प्रतापवान् ॥ ७० ॥
पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्माभिभेदनैः ।
शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम् ॥ ७१ ॥

राक्षसानामधिपतिर्दशग्रीवः ॥ ६-५९-७० पन्नग प्रतिमैर् भीमैह् पर मर्म अतिभेदिभिह् । शरैर् आदीपयाम् आस नीलम् हरि चमू पतिम् ॥ ६-५९-७१

राक्षसोंके राजा प्रतापी दशग्रीवने शत्रुओंके मर्मको विदीर्ण करनेवाले सर्पतुल्य भयंकर बाणोंद्वारा वानर-सेनापति नीलको संताप देना आरम्भ किया ॥ ७०-७१ ॥

राक्षसेश्वर प्रतापि दशग्रीवनु शत्रुविन मर्मवन्नु विदीर्णगॊळिसुव सर्पदन्तह भयङ्कर बाणगळिन्द वानर सेनापतियन्नु सन्तापगॊळिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥70-71॥

पदच्छेदः

70; 71. dashagriivaH = Ravana; praataapavaan = the powerful; adhipatiH = lord; raakSasaanaam = of demons; aadiipayaamaasa = blazed up (overwhelmed); niilam = Nila; harichamuupatim = the Army-general of monkeys; bhiimaiH = with terrific; sharaiH = arrows; pannaga pratimaiH = in the likeness of serpents; para marmaadi bhedanaiH = which can pierce the vital parts of his enemy.

अनुवादः

With his terrific arrows in the likeness of serpents, Ravana the powerful Lord of Demons pierced the vital parts of his enemy, thus overwhelming Nila the Monkey-general.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरौघसमायस्तो नीलो हरिचमूपतिः ।
करेणैकेन शैलाग्रं रक्षोधिपतयेऽसृजत् ॥ ७२ ॥

स शर ओघ समायस्तो नीलह् कपि चमू पतिह् । करेण एकेन शैल अग्रम् रक्षो अधिपतये असृजत् ॥ ६-५९-७२

उसके बाण-समूहोंसे पीड़ित हुए वानर-सेनापति नीलने उस राक्षसराजपर एक ही हाथसे पर्वतका एक शिखर उठाकर चलाया ॥ ७२ ॥

रावणन बाणगळिन्द पीडितनाद वानर सेनापति नीलनु अवन मेलॆ ऒन्दे कैयिन्द पर्वतवॊन्दन्नु ऎत्ति रभसदिन्द ऎसॆदनु.॥72॥

पदच्छेदः

72. saH niilaH = that Nila; harichamuupatiH = the Army general of monkeys; sharaugha samayastaH = tormented by a flood of arrows; asR^ijat = hurled; ekena = with one; kareNa = hand; shailaagram = a mountain-top; rakSodhipataye = on Ravana; the king of Demons.

अनुवादः

Nila, the Army General of Monkeys, tormented by that hail of arrows, with one hand hurled a great rock at Ravana the king of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः ।
विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ ७३ ॥
नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम् ।
अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम् ॥ ७४ ॥

हनुमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः ।
विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत् ॥ नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम् ।
अन्येन युध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम् ॥

हनूमान् अपि तेजस्वी समाश्वस्तो महा मनाह् । विप्रेक्षमाणो युद्ध ईप्सुह् सरोषम् इदम् अब्रवीत् ॥ ६-५९-७३ नीलेन सह सम्युक्तम् रावणम् राक्षस ईश्वरम् । अन्येन युध्यमानस्य न युक्तम् अभिधावनम् ॥ ६-५९-७४

इतनेहीमें तेजस्वी महामना हनुमान् जी भी सँभल गये और पुनः युद्धकी इच्छासे रावणकी ओर देखने लगे । उस समय राक्षसराज रावण नीलके साथ उलझा हुआ था । हनुमान् जी ने उससे रोषपूर्वक कहा—‘ओ निशाचर! इस समय तुम दूसरेके साथ युद्ध कर रहे हो, अतः अब तुमपर धावा करना मेरे लिये उचित न होगा’ ॥

अष्टरल्लि महात्मनाद, तेजस्वी हनुमन्तनु सुधारिसि कॊण्डु पुनः युद्धद इच्छॆयिन्द रावणन कडॆगॆ नोडतॊडगिदनु. आग राक्षसेश्वर रावणनु नीलनॊन्दिगॆ कादाडुत्तिद्दनु. हनुमन्तनु रोषगॊण्डु अवनल्लि हेळिदनु - ऎलवो निशाचरने! ईग नीनु बेरॊब्बन जॊतॆगॆ युद्ध माडुत्तिरुवॆ; आद्दरिन्द निन्न मेलॆ आक्रमण माडुवुदु उचितवागलारदु.॥73-74॥

पदच्छेदः

73; 74. hanuumapi = Hanuma also; tejasvii = who was burning with courage; mahaamanaaH = and having exalted mind; samaashvastaH = regained his breath; yuddhepsuit = and desirous to fight; viprekSamaaNaH = beheld (on both sides); saroSam = and with fury; abraviit = spoke; idam = these words; raavaNam = to Ravana; raakSaseshvaram = the lord of demons; samsaktam = who occupied in fight; niilena saha = with Nila; nayuktam = it is not proper; abhidhaavanam = to attack; yuddhyamaanasya = a person who doing a fight; anyena = with another.

अनुवादः

Meanwhile, Hanuma of exalted mind, burning with courage, regained his breath and in his martial ire cried out furiously towards Ravana, the Lord of Demons who occupied in fight with Nila as follows: “It is not proper to engage in a combat with a person who is already doing a fight with another.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणोऽथ महातेजास्तं शृङ्गं सप्तभिः शरैः ।
आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद् विकीर्णं पपात ह ॥ ७५ ॥

रावणो अपि महा तेजास् तत् शृन्गम् सप्तभिह् शरैह् । आजघान सुतीक्ष्ण अग्रैस् तद् विकीर्णम् पपात ह ॥ ६-५९-७५

उधर महातेजस्वी रावणने नीलके चलाये हुए पर्वत-शिखरपर तीखे अग्रभागवाले सात बाण मारे, जिससे वह टूट-फूटकर पृथ्वीपर बिखर गया ॥ ७५ ॥

अत्त महातेजस्वी रावणनु ऎसॆदिरुव पर्वतवन्नु हरितवाद एळु बाणगळिन्द चूरु चूरागिसि नॆलक्कॆ बीळिसदनु.॥75॥

पदच्छेदः

75. atha = when; mahaatejaaH = the mighty; raavaNaH = Ravana; aajaghaana = struck; tam shR^iNgam = that rock; saptabhiH sharaiH = with seven arrows; sutikSNaagraiH = having very sharp ends; tat = and it; papaata ha = fell down; vishiirNam = crumbling to pieces.

अनुवादः

Then, the mighty Ravana, however, shattered the rock hurled by Nila with seven pointed arrows and it fell down, crumbling to pieces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः ।
कालाग्निरिव जज्वाल कोपेन परवीरहा ॥ ७६ ॥

तद् विकीर्णम् गिरेह् शृन्गम् दृष्ट्वा हरि चमू पतिह् । काल अग्निर् इव जज्वाल क्रोधेन पर वीरहा ॥ ६-५९-७६

उस पर्वतशिखरको बिखरा हुआ देख शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले वानर-सेनापति नील प्रलयकालकी अग्निके समान क्रोधसे प्रज्वलित हो उठे ॥ ७६ ॥

आ पर्वतवु पुडियादुदन्नु नोडि शत्रुवीररन्नु संहार माडुव वानर सेनापति नीलनु प्रळयकालद अग्नियन्तॆ क्रोधदिन्द उरिदॆद्दनु.॥76॥

पदच्छेदः

76. dR^iSTvaa = seeing; tat = that; shR^iN^gam = rock; vishiirNam = crumbling to pieces; chamuupatiH = the Army general; Nila; paraviirahaa = the destroyer of enemies; jajvaala = inflamed; kopena = with fury; kaalagniriva = who resembled the Fire of Time.

अनुवादः

Seeing that rock crumbling to pieces, Nila the Army-general the destroyer of enemies who resembled the Fire of Time, glowed with fury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽश्वकर्णद्रुमान् शालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान् ।
अन्यांश्च विविधान् वृक्षान् नीलश्चिक्षेप संयुगे ॥ ७७ ॥

सोऽश्वकर्णद्रुमान् शालांश्चूतांश्चापि सुपुष्टितान् ।
अन्यांश्च विविधान्वृक्षान्नीलश्चिक्षेप संयुगे ॥

सो अश्व कर्णान् धवान् सालांश् चूतांश् च अपि सुपुष्पितान् । अन्यांश् च विविधान् वृक्षान् नीलश् चिक्षेप सम्युगे ॥ ६-५९-७७

उन्होंने युद्धस्थलमें अश्वकर्ण, साल, खिले हुए आम्र तथा अन्य नाना प्रकारके वृक्षोंको उखाड़-उखाड़कर रावणपर चलाना आरम्भ किया ॥ ७७ ॥

अवनु अश्वकर्ण, ताल, अरळिद माविनमरवन्नु हागू इतर नाना विधद वृक्षगळन्नु कित्तु-कित्तु रावणन मेलॆ ऎसॆयलु प्रारम्भिसिदनु.॥77॥

पदच्छेदः

77. samyuge = In the battle; saH niilaH = that Nila; chikSepa = hurled; ashvakarNa drumaan = Aswakarna trees; shaalaan = Shala trees; supuSpitaan = in good flowering; chuutaanapi = Chuta trees; anyaan = and other; vividhaan = various types; vR^ikSaan = of trees.

अनुवादः

In that fight, Nila hurled Aswakarna trees, Shala trees with extensive flowering, Chuta trees and other various types of trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः ।
अभ्यवर्षच्च घोरेण शरवर्षेण पावकिम् ॥ ७८ ॥

स तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्चेद रावणह् । अभ्यवर्षत् सुघोरेण शर वर्षेण पावकिम् ॥ ६-५९-७८

रावणने उन सब वृक्षोंको सामने आनेपर काट गिराया और अग्निपुत्र नीलपर बाणोंकी भयानक वर्षाकी ॥

अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः ।
ह्रस्वं कृत्वा ततो रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह ॥ ७९ ॥

अभिवृष्टह् शर ओघेण मेघेन इव महा अचलह् । ह्रस्वम् कृत्वा तदा रूपम् ध्वज अग्रे निपपात ह ॥ ६-५९-७९

जैसे मेघ किसी महान् पर्वतपर जलकी वर्षा करता है, उसी तरह रावणने जब नीलपर बाणसमूहोंकी वर्षा की, तब वे छोटा-सा रूप बनाकर रावणकी ध्वजाके शिखरपर चढ़ गये ॥ ७९ ॥

रावणनु तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुव अवॆल्ल वृक्षगळन्नु कत्तरिसि हाकि, अग्निपुत्र नीलनमेलॆ बाणगळ भयानक मळॆ मोडगळु महापर्वतद मेलॆ नीरन्नु सुरिसु वन्तॆये रावणनु नीलन मेलॆ बाणगळ वर्ष माडिदाग अवनु सण्णरूपताळि रावणन ध्वजदल्लि हत्ति कुळितनु.॥78-79॥

पदच्छेदः

78. saH raavaNaH = that Ravana; prati samaasaadya = confronting; taan = those; vR^ikSaan = trees; chichheda = bursted them; abhyavarSachcha = and showered; ghoreNa = terrific; sharavarSaNa = hail of darts; paavakim = on Nila the son of Fire-God.

अनुवादः

Ravana, confronting those trees, bursted them and showered a hail of dangerous darts on Nila the son of Fire-God.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

79. abhivR^iSTaH = showered (thus); sharaugheNa = by a multitude of arrows; meheneva = as from a cloud; mahaabalaH = the mighty Nila; tataH = then; kR^itvaa = made; ruupam = his form; hrasvam = short; nipapaata = and jumped on; dhvajaagre = to the top of the standard.

अनुवादः

Showered by a multitude of shafts, as from a cloud, the mighty Nila assumed a diminutive form and leapt on to the point of Ravana’s standard.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समवस्थितम् ।
जज्वाल रावणः क्रोधात् ततो नीलो ननाद च ॥ ८० ॥

पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समुपस्थितम् ।
जज्वाल रावणः क्रोधात्ततो नीलो ननाद च ॥

पावक आत्मजम् आलोक्य ध्वज अग्रे समवस्थितम् । जज्वाल रावणह् क्रोधात् ततो नीलो ननाद ह ॥ ६-५९-८०

अपनी ध्वजाके ऊपर बैठे हुए अग्निपुत्र नीलको देखकर रावण क्रोधसे जल उठा और उधर नील जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ ८० ॥

तन्न ध्वजद मेलॆ कुळितिरुव अग्निपुत्र नीलनन्नु नोडि रावणनु क्रोधगॊण्डनु हागू अत्त नीलनु जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु.॥80॥

पदच्छेदः

80. aalokya = seeing; paavakaatmajam = Nila the son of Fire-God; samavasthitam = standing well; dhvajaagre = on the point of his standard; raavaNaH = Ravana; jajvaala = thereafter; niilaH = Nila; nanaada cha = shouted loudly.

अनुवादः

Seeing Nila the son of Fire-God standing well on the point of his standard, Ravana inflamed with fury. Then, Nila shouted loudly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम् ।
लक्ष्मणोऽथ हनूमांश्च रामश्चापि सुविस्मिताः ॥ ८१ ॥

ध्वज अग्रे धनुषश् च अग्रे किरीट अग्रे च तम् हरिम् । लक्ष्मणो अथ हनूमांश् च दृष्ट्वा रामश् च विस्मिताह् ॥ ६-५९-८१

नीलको कभी रावणकी ध्वजापर, कभी धनुषपर और कभी मुकुटपर बैठा देख श्रीराम, लक्ष्मण और हनुमान् जी को भी बड़ा विस्मय हुआ ॥ ८१ ॥

नीलनु कॆलवॊम्मॆ रावणन ध्वजदल्लि, कॆलवॊम्मॆ धनुस्सिन मेलॆ, कॆलवॊम्मॆ किरीटद मेलॆ कुळितिरुवुदन्नु नोडि श्रीराम, लक्ष्मण, हनुमन्त इवरिगॆ भारी आश्चर्यवायितु.॥81॥

पदच्छेदः

81. dR^iSTvaa = beholding; tam harim = that monkey; dhvajaagre = on the point of Ravana’s standard; agre = and on the top; kiriiTaagre cha = of his diadem; lakSmaNaH = Lakshmana; atha = and; hanumaamshcha = Hanuma; raamashcha = and Rama; vismitaaH = were surprised.

अनुवादः

Beholding that monkey sometimes leaping on to the point of Ravana’s standard sometimes on to the tip of his bow and sometimes on to the peak of his diadem, Lakshmana, Hanuma and Rama were astonished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः ।
अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ॥ ८२ ॥

रावणोऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः ।
असमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ॥

रावणो अपि महा तेजाह् कपि लाघव विस्मितह् । अस्त्रम् आहारयाम् आस दीप्तम् आग्नेयम् अद्भुतम् ॥ ६-५९-८२

वानर नीलकी वह फुर्ती देखकर महातेजस्वी रावणको भी बड़ा आश्चर्य हुआ और उसने अद्भुत तेजस्वी आग्नेयास्त्र हाथमें लिया ॥ ८२ ॥

वानर नीलन आ लाघववन्नु नोडि महातेजस्वी रावणनिगू आश्चर्यवायितु हागू अवनु अद्भुत तेजस्वी अग्नॆयासवन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥82॥

पदच्छेदः

82. atha = then; mahaatejaaH = the mighty; raavaNaH = Ravana; kapilaaghava vismitaH = surprised at the agility of the monkey; aahaarayaamaasa = seized; diiptam = a glowing; adbhutam = and wonderful; aagneyam astram = weapon of Fire.

अनुवादः

The mighty Ravana, amazed at the monkey’s agility, seized a marvellous and glowing arrow called Agneya the weapon of Fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः ।
नीललाघवसम्भ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे ॥ ८३ ॥

ततस् ते चुक्रुशुर् हृष्टा लब्ध लक्ष्याह् प्लवम् गमाह् । नील लाघव सम्भ्रान्तम् दृष्ट्वा रावणम् आहवे ॥ ६-५९-८३

नीलकी फुर्तीसे रावणको घबराया हुआ देख हर्षका अवसर पाकर सब वानर बड़ी प्रसन्नताके साथ किलकारियाँ भरने लगे ॥ ८३ ॥

नीलन लाघवदिन्द रावणनु गाबरिगॊण्डिरुवनॆन्दु नोडि हर्षपडुव अवकाश दॊरॆतु वानररॆल्लरू सन्तोषदिन्द किलकिलनॆ कूगतॊडगिदरु.॥83॥

पदच्छेदः

83. tataH = thereafter; te plavaN^gamaaH = those monkeys; chukrushuH = shouted; hR^iSTaaH = joyously; raavaNam = over Ravana; niilalaaghava sambhraantam = being disconcerted for Nila’s agility; of his leaping about; aahave = in combat; labdhalakSaaH = finding an occasion for jubilation.

अनुवादः

Thereafter, those monkeys who felt rejoiced to see Ravana disconcerted at the agility of Nila and had found an occasion for jubilation, shouted joyously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा ।
सम्भ्रमाविष्टहृदयो न किञ्चित् प्रत्यपद्यत ॥ ८४ ॥

वानराणाम् च नादेन सम्रब्धो रावणस् तदा । सम्भ्रम आविष्ट हृदयो न किंचित् प्रत्यपद्यत ॥ ६-५९-८४

उस समय वानरोंके हर्षनादसे रावणको बड़ा क्रोध हुआ । साथ ही हृदयमें घबराहट छा गयी थी, इसलिये वह कर्तव्यका कुछ निश्चय नहीं कर सका ॥

वानरर हर्षोद्गारदिन्द रावणनिगॆ भारी सिट्टुबन्तु. जॊतॆगॆ मनस्सिनल्लि गाबरियू आवरिसितु. अदरिन्द अवनु किङ्कर्तव्य मूढनादनु.॥84॥

पदच्छेदः

84. tadaa = then; samarabhaH = provoked; naadena = by the shouts; vaanaraaNaam = of the monkeys; sambhramaaviSTa hR^idayaH = his heart possessed with confusion; pratyapadyata = did not know; kimchit = what to do.

अनुवादः

Then, provoked by the shouts of the monkeys, his heart possessed with confusing, Ravana did not know what to do.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग्नेयेनापि संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम् ।
ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः ॥ ८५ ॥

आग्नेयेन अथ सम्युक्तम् गृहीत्वा रावणह् शरम् । ध्वज शीर्ष स्थितम् नीलम् उदैक्षत निशा चरह् ॥ ६-५९-८५

तदनन्तर निशाचर रावणने आग्नेयास्त्रसे अभिमन्त्रित बाण हाथमें लेकर ध्वजके अग्रभागपर बैठे हुए नीलको देखा ॥ ८५ ॥

अनन्तर निशाचर रावणनु आग्नॆयास्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसि बाणवन्नु कैगॆत्तिकॊण्डु ध्वजद तुदियल्लि कुळितिरुव नीलनन्नु नोडिदनु.॥85॥

पदच्छेदः

85. raavaNaH = Ravana; nishaacharaH = the demons; gR^ihiitvaa = taking up; sharam = an arrow; aagneyaa = charged with the missile presided over by the Fire-God; udaikSata = aimed at; niilam = Nila; dhvajashiirSa sthitam = who had perched on the tip of his standard.

अनुवादः

Ravana the demon, taking up an arrow, charged with the missile presided over by the fire-God, aimed at Nila who had perched on the tip of his standard.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।
कपे लाघवयुक्तोऽसि मायया परया सह ॥ ८६ ॥

ततो अब्रवीन् महा तेजा रावणो राक्षस ईश्वरह् । कपे लाघव युक्तो असि मायया परया अनया ॥ ६-५९-८६

देखकर महातेजस्वी राक्षसराज रावणने उनसे कहा—‘वानर! तुम उच्चकोटिकी मायाके साथ ही अपने भीतर बड़ी फुर्ती भी रखते हो ॥ ८६ ॥

अवनन्नु नोडि महा तेजस्वी राक्षसेश्वरनु अवनल्लि हेळिदनु- ऎलै वानरने! नीनु उत्कृष्टवाद मायॆयन्नु तिळियुवुदल्लदॆ, लाघववन्नू हॊन्दिरुवॆ.॥86॥

पदच्छेदः

86. tataH = then; mahaatejaaH = the mighty; raakSaseshvaraH = king of demons; raavaNaH = Ravana; abraviit = said; kape = O; monkey!; asi = you are endowed; laaghavayuktaH = with agility; paayaa maayaa saha = combined with a supreme power of magic.

अनुवादः

Then, Ravana the king of demons said,: “O monkey! You are endowed with agility combined with a supreme power of magic.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्तोऽसि वानर ।
तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि त्वमनेकशः ॥ ८७ ॥
तथापि त्वां मया मुक्तः सायकोऽस्त्रप्रयोजितः ।
जीवितं परिरक्षन्तं जीविताद् भ्रंशयिष्यति ॥ ८८ ॥

जीवितम् खलु रक्षस्व यदि शक्नोषि वानर । तानि तान्य् आत्म रूपाणि सृजसे त्वम् अनेकशह् ॥ ६-५९-८७ तथा अपि त्वाम् मया मुक्तह् सायको अस्त्र प्रयोजितह् । जीवितम् परिरक्षन्तम् जीविताद् भ्रंशयिष्यति ॥ ६-५९-८८

‘वानर! यदि शक्तिशाली हो तो मेरे बाणसे अपने जीवनकी रक्षा करो । यद्यपि तुम अपने पराक्रमके योग्य ही भिन्न-भिन्न प्रकारके कर्म कर रहे हो तथापि मेरा छोड़ा हुआ दिव्यास्त्र-प्रेरित बाण जीवन-रक्षाकी चेष्टा करनेपर भी तुम्हें प्राणहीन कर देगा’ ॥ ८७-८८ ॥

वानरने ! नीनु शक्तिशालियागिद्दरॆ नन्न बाणदिन्द रक्षिसिको. नीनु तन्न पराक्रमक्कॆ योग्यवाद बेरॆ बेरॆ रीतिय कर्म माडुत्तिद्दरू नानु बिट्टिरुव ई दिव्यासप्रेरित बाणवु बदुकलु प्रयत्न माडिदरू निन्नन्नु प्राणहीनवागिसुवुदु.॥87-88॥

पदच्छेदः

87. vaanara = O; monkey!; tvam = you; sR^ijasi = are creating; taani taani anekashaH = numerous deeds of various kinds; aatmaruupaaNi = worthy of your own self; rakSasva khalu = Indeed save; jiivitam = your life; asi yadi = if you are; shaktaH = capable.

अनुवादः

“Do you save your life if you can, eventhogh you are creating numerous deeds of various kinds indeed worthy of your own self, O, monkey!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

88. tathaapi = even then; saayakaH = the arrow; astraprayojitaH = charged with a mystic missile; mutaH = that is about to be loosened; mayaa = by me; bhramshayiSyati = will severe; tvaam = you; jiivitaat = from life; jiivitam = which existence; parirakSantam = you seek to preserve.

अनुवादः

“Even then, the arrow charged with a mystic missile I am about to loose, will severe you from life, which existence you seek to preserve.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः ।
सन्धाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत् ॥ ८९ ॥

एवम् उक्त्वा महा बाहू रावणो राक्षस ईश्वरह् । संधाय बाणम् अस्त्रेण चमू पतिम् अताडयत् ॥ ६-५९-८९

ऐसा कहकर महाबाहु राक्षसराज रावणने आग्नेयास्त्र-युक्त बाणका संधान करके उसके द्वारा सेनापति नीलको मारा ॥ ८९ ॥

हीगॆ हेळि महाबाहु राक्षसेश्वरनु आग्नेयासदिन्द कूडिद बाणवन्नु धनुस्सिगॆ हूडि अदन्नु सेनापति नीलन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥89॥

पदच्छेदः

89. evam = thus; uktvaa = speaking; raavaNaH = Ravana; raavaNashvaraH = the King of Demons; mahaabaahuH = having mighty arms; samdhaaya = having placed; astreNa = Agni missile; baaNam = with his arrow; ataaDayat = struck; chamuupatim = Nila the Army-General.

अनुवादः

Thus speaking, Ravana the long-armed King of Demons, having placed Agni Missile with his arrow, struck Nila the Army-General.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽस्त्रमुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः ।
निर्दह्यमानः सहसा स पपात महीतले ॥ ९० ॥

सो अस्त्र युक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितह् । निर्दह्यमानह् सहसा निपपात मही तले ॥ ६-५९-९०

उसके धनुषसे छूटे हुए उस बाणने नीलकी छातीपर गहरी चोट की । वे उसकी आँचसे जलते हुए सहसा पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ९० ॥

अवनु प्रयोगिसिद बाणवु नीलन ऎदॆयन्नु सीळिबिट्टितु. अवनु आ बाणद उरियिन्द उरियुत्ता नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टनु.॥90॥

पदच्छेदः

90. taaDitaH = Struck; vakSasi = on the chest; baaNena = by the arrow; astrayuktena = combined with a missile; niilaH = Nila; nirdahyamaanaH = being burnt all over; sahasaa = suddenly; nipapaata = fell; mahiitale = to the ground.

अनुवादः

Struck on the chest by the arrow combined with a missile, Nila being burnt all over, suddenly fell to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितृमाहात्म्यसंयोगादात्मनश्चापि तेजसा ।
जानुभ्यामपतद् भूमौ न तु प्राणैर्वियुज्यत ॥ ९१ ॥

पितृमाहात्म्यसंयोगादात्मनश्चापि तेजसा ।
जानुभ्यामपतद्भूमौ न च प्राणैर्वियुज्यत ॥

पितृ माहात्म्य सम्योगाद् आत्मनश् च अपि तेजसा । जानुभ्याम् अपतद् भूमौ न च प्राणैर् व्ययुज्यत ॥ ६-५९-९१

यद्यपि नीलने पृथ्वीपर घुटने टेक दिये, तथापि पिता अग्निदेवके माहात्म्यसे और अपने तेजके प्रभावसे उनके प्राण नहीं निकले ॥ ९१ ॥

नीलनु पृथिवियल्लि मण्डियूरिद्दरू तन्दॆ अग्निदेवन महिमॆयिन्द मत्तु तेजद प्रभावदिन्द अवन प्राणगळु होगलिल्ल.॥91॥

पदच्छेदः

91. tu = yet; pitR^imahaatmaya samyogaat = by virtue of the powerful aid of his own; tejasaachaapi = native vigour; nyapatat = though brought; jaanubhyaam = to his knees; bhuumau = on to the earth; navyayujyata = he was not deprived; praaNaiH = of his life.

अनुवादः

Yet by virtue of the powerful aid of his father and his own native vigour, though brought to his knees on to the earth, he was not deprived of his life.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विसञ्ज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः ।
रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे ॥ ९२ ॥

विसम्ज्नम् वानरम् दृष्ट्वा दशग्रीवो रण उत्सुकह् । रथेन अम्बुद नादेन सौमित्रिम् अभिदुद्रुवे ॥ ६-५९-९२

वानर नीलको अचेत हुआ देख रणोत्सुक रावणने मेघकी गर्जनाके समान गम्भीर ध्वनि करनेवाले रथके द्वारा सुमित्राकुमार लक्ष्मणपर धावा किया ॥ ९२ ॥

वानर नीलनु मूर्छितनादुदन्नु नोडि रणोत्सुक रावणनु मेघदन्तॆ गम्भीरवागि गर्जिसि, रथदल्लि कुळितु सुमित्राकुमार लक्ष्मणनन्नु आक्रमिसिदनु.॥92॥

पदच्छेदः

92. dR^iSTvaa = seeing; vaanaram = Nila; visamJNam = becoming unconscious; dashagriivaH = Ravana; raNotsukaH = eager for fight; abhidudruve = rushed; saumitrim = on Lakshmana; rathena = by his chariot; ambudanaadena = which sounded like a cloud.

अनुवादः

Seeing Nila unconscious, Ravana, eager for fight, in his chariot whose rattling sounded like thunder-clouds, rushed on Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आसाद्य रणमध्ये तं वारयित्वा स्थितो ज्वलन् ।
धनुर्विस्फारयामास राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ९३ ॥

आसाद्य रणमध्ये तं वारैत्वा स्थितो ज्वलन् । धनुर्विष्फारयामास राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६-५९-९३

युद्धभूमिमें सारी वानरसेनाको आगे बढ़नेसे रोककर वह लक्ष्मणके पास पहुँच गया और प्रज्वलित अग्निके समान सामने खड़ा हो प्रतापी राक्षसराज रावण अपने धनुषकी टंकार करने लगा ॥ ९३ ॥

युद्धदल्लि ऎल्ल वानर सैन्यवन्नु मुन्दॆ होगलु तडॆयुत्ता रावणनु लक्ष्मणन बळिगॆ होगि, प्रज्वलित अग्नियन्तॆ ऎदुरिगॆ निन्तु प्रतापि रावणनु धनुष्टङ्कार माडतॊडगिदनु.॥93॥

पदच्छेदः

93. prataapavaan = the powerful; raakSasendraH = Ravana; the king of demons; aasaadya = approached; tam = that Lakshmana; raNamadhye = in the middle of the battle-field; vaarayitvaa = preventing him to go forward; sthitaH = and standing there; jvalan = blazing; visphaarayaamaasa = lifted up; dhanuH = his bow.

अनुवादः

Coming to the centre of the battle-field, the powerful Ravana the King of Demons prevented Lakshmana to go forward, halted, standing there in his glory and lifted up his bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो
विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम् ।
अवेहि मामद्य निशाचरेन्द्र
न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हसि ॥ ९४ ॥

तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो
विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम् ।
अभ्येहि मामेव निशाचरेन्द्र
न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धु मर्हसि ॥

तम् आह सौमित्रिर् अदीन सत्त्वो । विस्फारयन्तम् धनुर् अप्रमेयम् । अभेहि माम् एव निशा चर इन्द्र । न वानरांस् त्वम् प्रति योद्धुम् अर्हसि ॥ ६-५९-९४

उस समय अपने अनुपम धनुषको खींचते हुए रावणसे उदार शक्तिशाली लक्ष्मणने कहा—‘निशाचरराज! समझ लो, मैं आ गया । अतः अब तुम्हें वानरोंके साथ युद्ध नहीं करना चाहिये’ ॥ ९४ ॥

आग तन्न अनुपम धनुष्यवन्नु सॆळॆयुत्ता उदार शक्तिशालि लक्ष्मणनु रावणनल्लि हेळिदनु- निशाचर राजने! नानु बन्दिरुवॆनॆन्दु तिळि. आद्दरिन्द ईग वानररॊन्दिगॆ नीनु युद्धमाडबारदु.॥94॥

पदच्छेदः

94. saumitriH = Lakshmana; adiinasattvaH = of indomitable courage; aaha = spoke tam = to that Ravana; visphaarayantam = who was lifting up; aprameyam = his unfathomable; dhanuH = bow; nishaacharendra = O; king of Demons!; abhyehi = come; maam = towards me; tvam = you; naarhasi = ought not; pratiyoddhum = to fight against; vaanaraan = the monkeys.

अनुवादः

Lakshmana of indomitable courage spoke to that Ravana who was lifting up his unfathomable bow (as follows): “O, King of Demons! Now enter into combat with me; cease from fighting with the monkeys!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्य वाक्यं प्रतिपूर्णघोषं
ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा ।
आसाद्य सौमित्रिमुपस्थितं तं
रोषान्वितं वाचमुवाच रक्षः ॥ ९५ ॥

स तस्य वाक्यं प्रतिपूर्णघोषं
ज्याशब्द मुग्रं च निशम्य राजा ।
आसाद्य सौमित्रिमुपस्थितं तं
रोषान्वितं वाटमुवाच रक्षः ॥

स तस्य वाक्यम् परिपूर्ण घोषम् । ज्या शब्दम् उग्रम् च निशम्य राजा । आसाद्य सौमित्रिम् अवस्थितम् तम् । कोप अन्वितम् वाक्यम् उवाच रक्षह् ॥ ६-५९-९५

लक्ष्मणकी यह बात गम्भीर ध्वनिसे युक्त थी और उनकी प्रत्यञ्चासे भी भयानक टंकार-ध्वनि हो रही थी । उसे सुनकर युद्धके लिये उपस्थित हुए सुमित्राकुमारके निकट जा राक्षसोंके राजा रावणने रोषपूर्वक कहा— ॥

लक्ष्मणन गम्भीर ध्वनियिन्द कूडिद्द मातन्नु, नाणिन उग्रवाद शब्दवन्नु केळि रावणनु युद्धक्कागि उपस्थितनाद लक्ष्मणन बळिगॆ बन्दु रोषदिन्द इन्तॆन्दनु.॥95॥

पदच्छेदः

95. nishamya = hearing; tasya = Lakshmana’s; vaakyam = words; ugram = like the terrible; jyaashabdam = sound of the bow-string; pratipuurNaghoSam = full of up-roar; aasaadya = approached; tam saumitrim = that Lakshmana; upasthitam = who came nearer; uvaacha = and spoke; roSaanvitam = with furious; vaacham = words (as follows):

अनुवादः

Hearing that marvellously modulated voice that resounded like the twanging of a bow-string, Ravana drawing near his adversary, who stood close to his chariot, answered in anger:

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिष्ट्यासि मे राघव दृष्टिमार्गं
प्राप्तोऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः ।
अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्युलोकं
संसाद्यमानो मम बाणजालैः ॥ ९६ ॥

दिष्ट्या असि मे राघव दृष्टि मार्गम् । प्राप्तो अन्त गामी विपरीत बुद्धिह् । अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्यु देशम् । संसाद्यमानो मम बाण जालैह् ॥ ६-५९-९६

‘रघुवंशी राजकुमार! सौभाग्यकी बात है कि तुम मेरी आँखोंके सामने आ गये । तुम्हारा शीघ्र ही अन्त होनेवाला है, इसीलिये तुम्हारी बुद्धि विपरीत हो गयी है । अब तुम मेरे बाणसमूहोंसे पीड़ित हो इसी क्षण यमलोककी यात्रा करोगे’ ॥ ९६ ॥

रघुवंशी राजकुमारने! नीनु नन्न कण्णॆदुरिगॆ बन्दुदु सौभाग्यद मातागिदॆ. बेगने निन्न अन्त्यवागलिदॆ. अदरिन्द निन्न बुद्धि विपरीतवागिदॆ. ईग नीनु नन्न बाणगळिन्द पीडितनागि ई क्षण यमलोकद यात्रॆ माडुवॆ.॥96॥

पदच्छेदः

96. raaghava = O; Lakshmana!; diSTyaa = by my good fortune; antagaamii = you; to meet your death; vipariita buddhiH = and in your perverted mind; praaptaH = have reached; me = my; dR^iSTimaargam = range of sight; asmin = this; kSaNe = very instant; yaasyasi = you will go; samsaadyamaanaH = after having collapsed; mR^ityulokam = to the region of death; mama = by me; baaNa jaaliH = rain of arrows.

अनुवादः

“O, Lakshmana! By my good fortune, you in your perverted mind, reached within my range of sight so as to meet your death. This very instant, you will go to the region of Death, after having collapsed by the bang of my rain of arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमाह सौमित्रिरविस्मयानो
गर्जन्तमुद‍्वृत्तशिताग्रदंष्ट्रम् ।
राजन् न गर्जन्ति महाप्रभावा
विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥ ९७ ॥

तमाह सौमित्रिरविस्मयानो
गर्जन्तमुद्वत्तशिताग्रदंष्ट्रम् ।
राजन्न गर्जन्ति महाप्रभावा
विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ ॥

तम् आह सौमित्रिर् अविस्मयानो । गर्जन्तम् उद्वृत्त सित अग्र दम्ष्ट्रम् । राजन् न गर्जन्ति महा प्रभावा । विकत्थसे पापकृताम् वरिष्ठ ॥ ६-५९-९७

सुमित्राकुमार लक्ष्मणको उसकी बात सुनकर कोई विस्मय नहीं हुआ । उसके दाँत बड़े ही तीखे और उत्कट थे और वह जोर-जोरसे गर्जना कर रहा था । उस समय सुमित्राकुमारने उससे कहा—‘राजन्! महान् प्रभावशाली पुरुष तुम्हारी तरह केवल गर्जना नहीं करते हैं (कुछ पराक्रम करके दिखाते हैं) । पापाचारियोंमें अग्रगण्य रावण! तुम तो झूठे ही डींग हाँकते हो ॥ ९७ ॥

अवन मातन्नु केळि सौमित्रिगॆ यावुदे आश्चर्यवागलिल्ल. रावणन हल्लुगळु तीक्ष्णवागि मेलक्कॆ उब्बिकॊण्डिद्दु जोरागि गर्जिसुत्तिद्दनु. आग लक्ष्मणनु हेळिदनु- राजने! महाप्रभावशालि पुरुषरु निन्नन्तॆ केवल गर्जिसुवुदिल्ल. पापाचारिगळल्लि अग्रगण्यने! नीनु बरॆ बडायिकॊच्चिकॊळ्ळुवॆ.॥97॥

पदच्छेदः

97. saumitriH = Lakshmana; avismayaanaH = being unsurprised; aaha = spoke; tam = to that Ravana; garjantam = who was roaring; udvR^itta sitaagradamSTram = with his protruding and sharp teeth; raajan = O; King; variSTha = the foremost; paapakR^itaam = of evil-doers; vikatthase = you are boasting of yourself!; mahaaprabhaavaaH = greatly dignified ones; nagarjanti = do not roar.

अनुवादः

Then, Lakshmana, unmoved spoke to that Ravana who was roaring with his sharp and protruding teeth (as follows): “Greatly dignified ones eschew bragging! O, the foremost of evil-doers! You are sounding your own praises!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र
बलं प्रतापं च पराक्रमं च ।
अवस्थितोऽहं शरचापपाणि-
रागच्छ किं मोघविकत्थनेन ॥ ९८ ॥

जानामि वीर्यम् तव राक्षस इन्द्र । बलम् प्रतापम् च पराक्रमम् च । अवस्थितो अहम् शर चाप पाणिर् । आगच्च किम् मोघ विकत्थनेन ॥ ६-५९-९८

‘राक्षसराज! (तुमने सूने घरसे जो चोरी-चोरी एक असहाय नारीका अपहरण किया, इसीसे) मैं तुम्हारे बल, वीर्य, प्रताप और पराक्रमको अच्छी तरह जानता हूँ; इसीलिये हाथमें धनुष-बाण लेकर सामने खड़ा हूँ । आओ युद्ध करो । व्यर्थ बातें बनानेसे क्या होगा?’ ॥ ९८ ॥

राक्षसराजने! नीनु यारू इल्लद समयदल्लि कळ्ळतनदिन्द ओर्व असहायक नारियन्नु अपहरिसिदागले निन्न बल, वीर्य, पराक्रम नानु तिळिदिरुवॆ. अदरिन्द धनुर्धारियागि ऎदुरिगॆ निन्तिरुवॆनु. मुन्दॆ बा! युद्ध माडु. व्यर्थवाद मातिनिन्द एनागुवुदु.॥98॥

पदच्छेदः

98. raakSasendra = O; King of demons!; jaanaami = I know; tava = your; viiryam = valour; balam = strength; prataapamcha = energy; paraakramamcha = and courage; aham = I; avasthitaH = stand here; sharachaapa paaNiH = with my bow and arrows in hand; aagachchha = come; kim = what is the use; moghavikatthanena = of boasting in vain?

अनुवादः

“O, King of Demons! I know your valour, strength, energy and courage! Come! I now stand here, with my bow and arrows in hand. O what use are vain boasts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज
रक्षोधिपः सप्त शरान् सुपुङ्खान् ।
ताल्ँ लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खै-
श्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः ॥ ९९ ॥

स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज
रक्षोधिपः सप्त शरान्सुपुङ्खान् ।
तांल्लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खै-
श्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः ॥

स;एवम् उक्तह् कुपितह् ससर्ज । रक्षो अधिपह् सप्त शरान् सुपुन्खान् । ताम्ल् लक्ष्मणह् कान्चन चित्र पुन्खैश् । चिच्चेद बाणैर् निशित अग्र धारैह् ॥ ६-५९-९९

उनके ऐसा कहनेपर कुपित हुए राक्षसराजने उनपर सुन्दर पंखवाले सात बाण छोड़े; परंतु लक्ष्मणने सोनेके बने हुए विचित्र पंखोंसे सुशोभित और तेज धारवाले बाणोंसे उन सबको काट डाला ॥ ९९ ॥

लक्ष्मणनु हीगॆ हेळिदाग कुपितनाद राक्षसाधिपनु अवन मेलॆ सुन्दर रॆक्कॆगळुळ्ळ एळु बाणगळन्नु बिट्टनु; आदरॆ लक्ष्मणनु चिन्नद पङ्खगळिन्द सुशोभित हरितवाद बाणगळिन्द अवुगळन्नु कत्तरिसि हाकिदनु.॥99॥

पदच्छेदः

99. evam = thus; uktaH = spoken; saH rakSodhipaH = the king of Demons; kupitaH = being enraged; sasarja = loosened; sapta = seven; sharaan = arrows; supuNkhaan = with good shafts; lakSmaNaH = Lakshmana; chichchheda = broke; taan = them; baaNaiH = with his arrows; kaanchanachitra puNkhaiH = bearing beautiful golden shafts; nishitaagra dhaaraiH = and having sharp ends and edges.

अनुवादः

Thus accosted, the King of Demons, infuriated, loosened seven marvellously plumed arrows which Lakshmana shattered with his beautiful golden-shafted arrows of sharp ends and edges.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्
निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान् ।
लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम
ससर्ज चान्यान् निशितान् पृषत्कान् ॥ १०० ॥

तान् प्रेक्षमाणह् सहसा निकृत्तान् । निकृत्त भोगान् इव पन्नग इन्द्रान् । लन्का ईश्वरह् क्रोध वशम् जगाम । ससर्ज च अन्यान् निशितान् पृषत्कान् ॥ ६-५९-१००

जैसे बड़े-बड़े सर्पोंके शरीरके टुकड़े-टुकड़े कर दिये जायँ, उसी प्रकार अपने समस्त बाणोंको सहसा खण्डित हुआ देख लङ्कापति रावण क्रोधके वशीभूत हो गया और उसने दूसरे तीखे बाण छोड़े ॥ १०० ॥

दॊड्ड दॊड्ड सर्पगळन्नु तुण्डु तुण्डु माडुवन्तॆ तन्न ऎल्ल बाणगळु खण्डितवादुदन्नु नोडि लङ्काधिपति रावणनु क्रोधविष्टनागि बेरॆ हरितवाद बाणगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥100॥

पदच्छेदः

100. prekSamaaNaH = beholding; taan = those arrows; nikR^ittaan = shattered; sahasaa = promptly; pannagendraamiva = like great cobras; nikR^ita bhogaan = with their hoods shattered; laN^keshvaraH = Ravana; jagaama = got; krodhavasham- into clutches of anger; sasarja = and loosened; anyam = other; nishitaan = sharp; pR^iSatkaan = arrows.

अनुवादः

Beholding those arrows shattered like great cobras with their hoods shattered, Ravana got angry and loosened other sharp arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं
रामानुजः कार्मुकसम्प्रयुक्तम् ।
क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः
शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च ॥ १०१ ॥

स बाण वर्षम् तु ववर्ष तीव्रम् । राम अनुजह् कार्मुक सम्प्रयुक्तम् । क्षुर अर्ध चन्द्र उत्तम कर्णि भल्लैह् । शरांश् च चिच्चेद न चुक्षुभे च ॥ ६-५९-१०१

परंतु श्रीरामके छोटे भाई लक्ष्मण इससे विचलित नहीं हुए । उन्होंने अपने धनुषसे बाणोंकी भयंकर वर्षा की और क्षुर, अर्धचन्द्र, उत्तम कर्णी तथा भल्ल जातिके बाणोंद्वारा रावणके छोड़े हुए उन सब बाणोंको काट डाला ॥ १०१ ॥

आदरॆ रामानुज लक्ष्मणनु इदरिन्द विचलितनागदॆ, तन्न धनुस्सिनिन्द बाणगळ भयङ्कर मळॆगरॆदनु हागू क्षुर, अर्धचन्द्र, उत्तमकर्णि, भल्ल जातिय बाणगळिन्द रावणनु प्रयोगिसिद ऎल्ल बाणगळन्नु कत्तरिसि हाकिदनु.॥101॥

पदच्छेदः

101. saH raamaanujaH = that Lakshmana; vavarSa = rained; tiivram = a severe; baaNa varSam = shower of arrows; kaarmuka samprayuktam = employed by his bow; chichchheda = and broke; sharaan cha = Ravana’s arrows; kSuraardhachandraottama karNibhallaiaH = with his arrows called Kshura; Ardhachandra; the excellent Karni and Bhalla; na chukSudha cha = He did not feel perturbed.

अनुवादः

Lakshmana, however, caused a well-aimed rain of missiles from his bow to fall on Ravana and nay, even broke Ravana’s arrows with his arrows called Khura, Ardhachandra, the excellent Karni and Bhalla. He did not feel perturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बाणजालान्यपि तानि तानि
मोघानि पश्यंस्त्रिदशारिराजः ।
विसिस्मिये लक्ष्मणलाघवेन
पुनश्च बाणान् निशितान् मुमोच ॥ १०२ ॥

स बाणजालान्यपि तानि तानि । मोघानि पश्यांस्त्रिदशारिराजः । विसिस्मिये लक्ष्मणलाघवेन । पुनश्च बाणान्निशितान्मुमोच ॥ ६-५९-१०२

उन सभी बाणसमूहोंको निष्फल हुआ देख राक्षसराज रावण लक्ष्मणकी फुर्तीसे आश्चर्यचकित रह गया और उनपर पुनः तीखे बाण छोड़ने लगा ॥ १०२ ॥

तन्न ऎल्ल बाणगळु निष्फलवादुदन्नु नोडि रावणनु लक्ष्मणन कैचळकदिन्द आश्चर्य चकितनादनु. मत्तॆ अवन मेलॆ तीक्ष्ण बाणगळन्नु ऎसॆयतॊडगिदनु.॥102॥

पदच्छेदः

102. pashyam = seeing; taani taani = his various; baaNa jaalaani = sets of arrows; moghaani = becoming vain; saH = that; tridashaariraajaH = king of those hostile to Gods; visismiye = was astonished; lakSmaNa laaghavena = at Lakshmana’s skill; punaH cha = and once more; mumocha = released; nishitaan = sharp; baaNaan = arrows.

अनुवादः

Seeing his successive arrows proving in vain, Ravana the King of those hostile to Gods was astonished at Lakshmana’s skill and released more whetted shafts upon him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लक्ष्मणश्चापि शिताञ्शिताग्रान्
महेन्द्रतुल्योऽशनिभीमवेगान् ।
सन्धाय चापे ज्वलनप्रकाशान्
ससर्ज रक्षोधिपतेर्वधाय ॥ १०३ ॥

स लक्ष्मणश्चापि शरान्शिताग्रान्
महेन्द्र तुल्योऽशनि भीमवेगान् ।
सन्धाय चापे ज्वलनप्रकाशान्
ससर्ज रक्षोधिपतेर्वधाय ॥

स लक्ष्मणश् च आशु शरान् शित अग्रान् । महा इन्द्र वज्र अशनि तुल्य वेगान् । संधाय चापे ज्वलन प्रकाशान् । ससर्ज रक्षो अधिपतेर् वधाय ॥ ६-५९-१०३

देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी लक्ष्मणने भी रावणके वधके लिये वज्रके समान भयानक वेग और तीखी धारवाले पैने बाणोंको, जो अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे, धनुषपर रखा ॥ १०३ ॥

देवेन्द्रनन्तॆ पराक्रमि लक्ष्मणनू कूड रावणन वधॆगागि वज्रदन्तॆ भयानक वेगवुळ्ळ, हरितवाद, अग्नियन्तॆ हॊळॆयुव बाणगळन्नु धनुस्सिगॆ हूडि अवन मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥103॥

पदच्छेदः

103. saH = that; lakSmaNashchaapi = Lakshmana too; mahendra tulyaH = who was equal to Indra the Lord of celestials; samdhaaya = fixed; shitaagraa = sharpened; sharaan = arrows; ashanibhiima vegaan = terribly swift as lightning; jvalanaprakaashaan = and blazing effulgence; chaape = on the bow-string; sasarje = and discharged; (them); vadhaaya = for killing; rakSodhipateH = of Ravana the Lord of Demons.

अनुवादः

Lakshmana, the equal of Mahendra the Lord of celestials, fixing some sharpened arrows, swift as lightning and of blazing effulgence on his bow-string, discharged them on Ravana in order to strike him down.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तान् प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रः
शिताञ्शरांल्लक्ष्मणमाजघान ।
शरेण कालाग्निसमप्रभेण
स्वयम्भुदत्तेन ललाटदेशे ॥ १०४ ॥

स तान् प्रचिच्चेद हि राक्षस इन्द्रश् । चित्त्वा च ताम्ल् लक्ष्मणम् आजघान । शरेण काल अग्नि सम प्रभेण । स्वयम्भु दत्तेन ललाट देशे ॥ ६-५९-१०४

परंतु राक्षसराजने उन सभी तीखे बाणोंको काट डाला और ब्रह्माजीके दिये हुए कालाग्निके समान तेजस्वी बाणसे लक्ष्मणजीके ललाटपर चोट की ॥ १०४ ॥

आदरॆ राक्षसराजनु अवॆल्लवन्नू कत्तरिसि हाकिदनु. ब्रह्मदेवरु कॊट्ट कालाग्नियन्तॆ तेजस्वी बाणदिन्द लक्ष्मणन हणॆगॆ प्रहरिसिदनु.॥104॥

पदच्छेदः

104. saH = that; raakSasendraH = Ravana the King of Demons; prachichchheda hi = shattered; taan = those; shitaan = pointed; sharaan = arrows; aajaghaana = and struck; lakSmaNam = Lakshmana; lalaaTa deshe = on the forehead; shareNa = by an arrow; kaalaagni samaprabheNa = with an effulgence equal to the Fire of Time; svayambhudattena = and gifted by Brahma the Lord of Creation.

अनुवादः

Whereupon, Ravana the King of Demons shattered those pointed arrows and struck Lakshmana in the forehead with a struck Lakshmana in the forehead with a shaft as bright as the Fire of Time, which had been bestowed on him by Brahma the Lord of Creation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लक्ष्मणो रावणसायकार्त-
श्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य ।
पुनश्च सञ्ज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्रा-
च्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः ॥ १०५ ॥

स लक्ष्मणो रावण सायक आर्तश् । चचाल चापम् शिथिलम् प्रगृह्य । पुनश् च सम्ज्नाम् प्रतिलभ्य कृच्च्राच् । चिच्चेद चापम् त्रिदश इन्द्र शत्रोह् ॥ ६-५९-१०५

रावणके उस बाणसे पीड़ित हो लक्ष्मणजी विचलित हो उठे । उन्होंने हाथमें जो धनुष ले रखा था, उसकी मुट्ठी ढीली पड़ गयी । फिर उन्होंने बड़े कष्टसे होश सँभाला और देवद्रोही रावणके धनुषको काट दिया ॥ १०५ ॥

रावणन आ बाणदिन्द पीडितनाद लक्ष्मणनु विचलितनादनु. कैयल्लि हिडिद धनुस्सिन हिडित सडिल वायितु. मत्तॆ अवनु सावरिसिकॊण्डु देवद्रोहि रावणन धनुस्सन्नु कत्तरिसिबिट्टनु.॥105॥

पदच्छेदः

105. raavaNa saayakaartaH = struck by Ravana’s arrow; saH lakSmaNaH = that Lakshmana; chachaala = reeled a little; shithilam = and became feeble; pragR^ihya = in holding; chaapam = his bow; pratilabhya = but coming; samJNaam = to consciousness; kR^ichchhraat = with difficulty; chichheda = he shattered; chaapam = (that) weapon; trishendrashatroH = belonging to Ravana; Indra’s enemy.

अनुवादः

Struck by Ravana’s arrow, Lakshmana reeled a little and was scarcely able to retain his bow. But, coming to his consciousness with difficulty, he shattered that weapon belonging to Ravana, Indra’s enemy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निकृत्तचापं त्रिभिराजघान
बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रैः ।
स सायकार्तो विचचाल राजा
कृच्छ्राच्च सञ्ज्ञां पुनराससाद ॥ १०६ ॥

निकृत्त चापम् त्रिभिर् आजघान । बाणैस् तदा दाशरथिह् शित अग्रैह् । स सायक आर्तो विचचाल राजा । कृच्च्राच् च सम्ज्नाम् पुनर् आससाद ॥ ६-५९-१०६

धनुष कट जानेपर रावणको लक्ष्मणने तीन बाण मारे, जो बहुत ही तीखे थे । उन बाणोंसे पीड़ित हो राजा रावण व्याकुल हो गया और बड़ी कठिनाईसे वह फिर सचेत हो सका ॥ १०६ ॥

धनुस्सु तुण्डादाग रावणनिगॆ लक्ष्मणनु बहळ तीक्ष्णवाद मूरु बाणगळन्नु हॊडॆदनु. आ बाणगळिन्द पीडितनाद रावणनु व्याकुलगॊण्डनु; मत्तॆ कष्टदिन्द अवनु ऎच्चरगॊण्डनु.॥106॥

पदच्छेदः

106. tadaa = then; daasharathiH = Lakshmana the son of Dasaratha; aajaghaana = struck; nikR^itta chaapam = him three; baaNaiH = darts; shitaagraiH = having pointed ends; saH raajaa = that king; saayakaartaH = pierced by those arrows; (swooned); aasasaadamcha = and regained; samJNaam = his senses; kR^ichchhaa = with difficulty.

अनुवादः

Then, Lakshmana the son of Dasaratha struck Ravana, whose bow was broken, with three pointed darts. The king, pierced by those arrows, swooned and regained his senses with difficulty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कृत्तचापः शरताडितश्च
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ।
जग्राह शक्तिं स्वयमुग्रशक्तिः
स्वयम्भुदत्तां युधि देवशत्रुः ॥ १०७ ॥

स कृत्तचापः शरपीडितश्च
मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ।
जग्राह शक्तिं स्वयमुग्र शक्तिः
स्वयम्भुदत्तां युधि देवशत्रुः ॥

स कृत्त चापह् शर ताडितश् च । स्वेद आर्द्र गात्रो रुधिर अवसिक्तह् । जग्राह शक्तिम् समुदग्र शक्तिह् । स्वयम्भु दत्ताम् युधि देव शत्रुह् ॥ ६-५९-१०७

जब धनुष कट गया और बाणोंकी गहरी चोट खानी पड़ी, तब रावणका सारा शरीर मेदे और रक्तसे भीग गया । उस अवस्थामें उस भयंकर शक्तिशाली देवद्रोही राक्षसने युद्धस्थलमें ब्रह्माजीकी दी हुई शक्ति उठा ली ॥ १०७ ॥

धनुष्य तुण्डायितु, बाणगळ आळवाद एटु तिन्नबेकायितु, आग रावणन शरीर मेदस्सु मत्तु रक्तदिन्द तॊय्दु होयितु. आ स्थितियल्लि भयङ्कर शक्तिशाली देवद्रोहि राक्षसनु ब्रह्मदेवरु कॊट्टिरुव शक्तियन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥107॥

पदच्छेदः

107. saH = that; devashatruH = Ravana the enemy of celestials; kR^itta chaapaH = whose bow was broken; shara taaDita shcha = struck by the arrows; medaardragaatraH = his limbs spattered with flesh; rudhiraavasiktaH = and streaming with blood; svayam = himself; ugra shaktiH = of formidable energy; jagraaha = seized; yudhi = in the battle; shaktim = a spear; svayambhu dattaam = gifted to him by Brahma the Lord of creation.

अनुवादः

Ravana, the enemy of celestials, whose bow was broken, struck by the arrows, his limbs spattered with flesh, and streaming with blood, himself of formidable energy, seized in the battle a spear gifted to him by Brahma the Lord of Creation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तां सधूमानलसन्निकाशां
वित्रासनां संयति वानराणाम् ।
चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं
सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः ॥ १०८ ॥

स तां विधूमानलसन्निकाशां
वित्रासनां संयति वानराणाम् ।
चिक्षेप शक्तिं तरसा ज्वलन्तीं
सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः ॥

स ताम् विधूम अनल सम्निकाशाम् । वित्रासनीम् वानर वाहिनीनाम् । चिक्षेप शक्तिम् तरसा ज्वलन्तीम् । सौमित्रये राक्षस राष्ट्र नाथह् ॥ ६-५९-१०८

वह शक्ति धूमयुक्त अग्निके समान दिखायी देती थी और युद्धमें वानरोंको भयभीत करनेवाली थी । राक्षसराजके स्वामी रावणने वह जलती हुई शक्ति बड़े वेगसे सुमित्राकुमारपर चलायी ॥ १०८ ॥

आ शक्तियु धूमयुक्त अग्नियन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु हागू युद्धदल्लि वानररन्नु भयपडिसुवन्तित्तु. राक्षसेश्वर रावणनु आ उरियुव शक्तियन्नु वेगवागि लक्ष्मणन मेलॆ प्रयोगसिदनु.॥108॥

पदच्छेदः

108. saH = that Ravana; raakSasaraaSTra naathaH = the Lord of the country of demons; chikSepa = hurled; tarasaa = with strength; saumitraye = on Lakshmana; taam jvalantiim shaktim = that blazing spear; sadhuumaanala samnikaasham = emitting smoke and as bright as fire; vitraasaniim = frightening; vaanaraaNaam = the monkeys; samyati = in the fray.

अनुवादः

Ravana the Lord of the country of demons hurled with strength on Lakshmana, that blazing spear, emitting smoke and as bright as fire, frightening the monkeys in the fray.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामापतन्तीं भरतानुजोऽस्त्रै-
र्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः ।
तथापि सा तस्य विवेश शक्ति-
र्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम् ॥ १०९ ॥

तामापतन्तीं भरतानुजोऽसै-
र्जघान बाणैश्च हुताग्नि कल्पैः ।
तथापि सा तस्य विवेश शक्ति-
र्भुजान्तरं दाशरथेर्विशालम् ॥

ताम् आपतन्तीम् भरत अनुजो अस्त्रैर् । जघान बाणैश् च हुत अग्नि कल्पैह् । तथा अपि सा तस्य विवेश शक्तिर् । भुज अन्तरम् दाशरथेर् विशालम् ॥ ६-५९-१०९

अपनी ओर आती हुई उस शक्तिपर लक्ष्मणने अग्नितुल्य तेजस्वी बहुत-से बाणों तथा अस्त्रोंका प्रहार किया; तथापि वह शक्ति दशरथकुमार लक्ष्मणके विशाल वक्षःस्थलमें घुस गयी ॥ १०९ ॥

तन्न कडॆगॆ बरुत्तिरुव शक्तिय मेलॆ लक्ष्मणनु अग्नितुल्य तेजस्वी अनेक बाणगळिन्द हागू अस्त्रगळिन्द प्रहरिसिदनु. आदरू आ शक्तियु लक्ष्मणन विशाल वक्षःस्थळदल्लि हॊक्कितु.॥109॥

पदच्छेदः

109. bharataanujaH = Lakshmana the younger brother of Bharata; jaghaana = struck; taam = it; aapatantiim = falling upon him; astraiH = with arrows; baaNaishcha = and darts; hutaagnikalpaiH = as if it were a sacrificial fire; tathaapi = nevertheless; saashaktiH = that spear; vivesha = entered; daasharateH = Lakshmana’s; vishaalam = broad; bhuujaantaram = chest;

अनुवादः

Lakshmana the younger brother of Bharata struck that weapon falling upon him with arrows and darts, as if it were a sacrificial fire. Nevertheless, that spear entered Lakshmana’s broad chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शक्तिमाञ्शक्तिसमाहतः सन्
जज्वाल भूमौ स रघुप्रवीरः ।
तं विह्वलन्तं सहसाभ्युपेत्य
जग्राह राजा तरसा भुजाभ्याम् ॥ ११० ॥

स शक्तिमान् शक्तिसमाहतः सन् । जज्वाल भूमौ स रघुप्रवीरः । तं विह्वलन्तं सहसाभुपेत्य । जग्राह राजा तरसा भुजाभ्याम् ॥ ६-५९-११०

रघुकुलके प्रधान वीर लक्ष्मण यद्यपि बड़े शक्तिशाली थे, तथापि उस शक्तिसे आहत हो पृथ्वीपर गिर पड़े और जलने-से लगे । उन्हें विह्वल हुआ देख राजा रावण सहसा उनके पास जा पहुँचा और उनको वेगपूर्वक अपनी दोनों भुजाओंसे उठाने लगा ॥ ११० ॥

रघुकुलद प्रधानवीर लक्ष्मणनु भारी शक्तिशालियागिद्दरू आ शक्तियिन्द आहतनागि नॆलक्कॆ बिद्दु उरियतॊडगिदनु. विह्वलनाद अवनन्नु नोडि रावणनु कूडले अवन बळिगॆ होगि तन्नॆरडू भुजगळिन्द अवनन्नु ऎत्ततॊडगिदनु.॥110॥

पदच्छेदः

110. saH = that; raghupraviiraH = Lakshmana; shaktimaan = the mighty man; shakti samaahataH san = struck by the spear; bhuumau = (lay on) the earth; jajvaala = breathing fire; raajaa = and the king; abhyupetya = rushing; sahasaa = suddenly; tam = on him; vihvalantam = who was yet insensible; jagraaha = seized (him); tarasaa = brutally; bhujaabhyaam = in his two hands.

अनुवादः

The mighty Lakshmana, struck by the spear, lay on the earth, breathing fire. The king, rushing suddenly on him who was yet insensible, seized him brutally in his hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हिमवान् मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः ।
शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न शक्यो भरतानुजः ॥ १११ ॥

हिमवान्मन्दरो मेरुस्त्रॆೖलोक्यं वा सहामरैः ।
शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तुं न शक्यो भरतानुजः ॥

हिमवान् मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यम् वा सहामरैः । शक्यम् भुजाभ्यामुद्दर्तुम् न शक्यो भरतानुजः ॥ ६-५९-१११

जिस रावणमें देवताओंसहित हिमालय, मन्दराचल, मेरुगिरि अथवा तीनों लोकोंको भुजाओंद्वारा उठा लेनेकी शक्ति थी, वही भरतके छोटे भाई लक्ष्मणको उठानेमें समर्थ न हो सका ॥ १११ ॥

याव रावणनल्लि देवतॆगळ सहित हिमालयवन्नु, मन्दराचल, मेरुगिरि, अथवा मूरु लोकगळन्नु भुजगळिन्द ऎत्तुव शक्ति इत्तो, अवनु भरतानुज लक्ष्मणनन्नु ऎत्तलु असमर्थनादनु.॥111॥

पदच्छेदः

111. shakyam = Though he was able; uddhartum = to lift up; himavaan = Himavat; mandaraH = Mandara; meruH = Meru; trailokyamvaa = and the three worlds; sahaamaraiH = with the Gods; na shakyaH = he could not raise; bharataanujaH = Lakshmana the younger brother of Bharata.

अनुवादः

Though he was able to lift up Himavat, Mandara and Meru mountains as also the Three Worlds with the Gods, he could not raise Lakshmana the younger brother of Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्त्या ब्राह्म्या तु सौमित्रिस्ताडितोऽपि स्तनान्तरे ।
विष्णोरमीमांस्यभागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत् ॥ ११२ ॥

शक्त्या ब्राह्म्यातु सौमित्रिस्ताडितोऽपि स्तनान्तरे ।
विष्णोरमीमांस्यस्वम्भागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत् ॥

ब्रह्माकी शक्तिसे छातीमें चोट खानेपर भी लक्ष्मणजीने भगवान् विष्णुके अचिन्त्य अंशरूपसे अपना चिन्तन किया ॥ ११२ ॥

ब्रह्मनु शक्तियिन्द वक्षःस्थळदल्लि एटुबिद्दरू लक्ष्मणनु भगवान् विष्णुविन अचिन्त्य अंशरूपदिन्द तानारॆन्दु चिन्तिसिदनु.॥112॥

पदच्छेदः

112. saumitriH = Lakshmana; taaDito.api = though wounded; stanaantare = in the breast; braahmyaa = by Brahma’s shaktyaa = weapon; prati anusmarat = recollected on; aatmaanam = himself; amiimamsya bhaagam = to be the inconceivable fraction; viSNoH = of Vishnu Himself.

अनुवादः

Lakshmana, though wounded in the breast by Brahma’s weapon, recollected that he was an inconceivable fraction of Vishnu Himself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः ।
तं पीडयित्वा बाहुभ्यां न प्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ॥ ११३ ॥

ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिम् देवकण्टकः । तं पीडयित्वा बाहुभ्यां न प्रभुर्णङ्घनेऽभवत् ॥ ६-५९-११३

अतः देवशत्रु रावण दानवोंका दर्प चूर्ण करनेवाले लक्ष्मणको अपनी दोनों भुजाओंमें दबाकर हिलानेमें भी समर्थ न हो सका ॥ ११३ ॥

आद्दरिन्द देवशत्रु रावणनु दानवर दर्पवन्नु चूर्ण माडुववनागिद्दरू लक्ष्मणनन्नु तन्नॆरडु भुजगळिन्द अल्लाडिसलू समर्थ नागलिल्ल.॥113॥

पदच्छेदः

113. tataH = then; devakaNTakaH = Ravana that thorn in the side of the Gods; piiDayitvaa = though overcoming; tam = that saumitrim = Lakshmana; daanavadarpaghnam = who removed the pride of demons; naabhavat prabhiH = was unable; laN^ghane = to bear him away; baahubhyaam = with his hands.

अनुवादः

Ravana that thorn in the side of the Gods, though overcoming that Lakshmana who removed the pride of demons, was unable to bear him away with his hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रुद्धो वायुसुतो रावणं समभिद्रवत् ।
आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना ॥ ११४ ॥

इसी समय क्रोधसे भरे हुए वायुपुत्र हनुमान् जी रावणकी ओर दौड़े और अपने वज्र-सरीखे मुक्केसे रावणकी छातीमें मारा ॥ ११४ ॥

आगले क्रोधगॊण्ड वायुपुत्र हनुमन्तनु रावणन कडॆगॆ ओडिहोगि, तन्न वज्र दन्तह मुष्टियिन्द रावणन ऎदॆगॆ प्रहरिसिदनु.॥114॥

पदच्छेदः

114. tataH = thereafter; kruddhaH = the enraged; vaayusutaH = Hanuma the son of the wind-God; samabhidravat = rushed; raavaNam = towards Ravana; aajaghaana = and struck; kruddhah = angrily; urasi = in the chest-portion; muSTinaa = with his fist; vajra kalpena = which was resembling a thunder bolt.

अनुवादः

Thereupon, the enraged Hanuma the son of the Wind-God, rushed towards Ravana and struck angrily on his chest with his fist, resembling a thunder-bolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः ।
जानुभ्यामगमद् भूमौ चचाल च पपात च ॥ ११५ ॥

उस मुक्केकी मारसे राक्षसराज रावणने धरतीपर घुटने टेक दिये । वह काँपने लगा और अन्ततोगत्वा गिर पड़ा ॥ ११५ ॥

आ मुष्टिय आघातदिन्द राक्षसेश्वरनु तत्तरिसुत्ता मॊणकालूरि नडुगुत्ता नॆलक्कॆ बिद्दनु.॥115॥

पदच्छेदः

115. tena = by that; muSTiprahaareNa = blow of the fist; raavaNaH = Ravana; raakSaseshvaraH = the Lord of Demons; chachaala = reeled; apatat cha = and fell; jaanubhyaam = on his knees; bhuumau = to the ground.

अनुवादः

By that blow of the fist, Ravana the Lord of Demons reeled and fell on his knees to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आस्यैश्च नेत्रैः श्रवणैः पपात रुधिरं बहु ।
विघूर्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाविशत् ॥ ११६ ॥

आस्यैश्च नेत्रैः रवणैः पपात रुधिरं वहु ।
विघूर्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाविशत् ॥

आस्यैश्च नेत्रैः श्रवणैः पपात रुधिरं बहु । विघार्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाचिशत् ॥ ६-५९-११६

उसके मुख, नेत्र और कानोंसे बहुत-सा रक्त गिरने लगा और वह चक्कर काटता हुआ रथके पिछले भागमें निश्चेष्ट होकर जा बैठा ॥ ११६ ॥

अवन बायि, कण्णु, किविगळिन्द रक्तहरिय तॊडगितु. तूराडुत्ता होगि रथदल्लि निश्चेष्टितनागि कुळितुबिट्टनु.॥116॥

पदच्छेदः

116. bahu = a lot of; rudhiram = blood; papaata = oozed; asyaiH cha = from his face; netraiH = from his eyes; shravaNaiH = from his ears; vighuurNamaanaH = Reeled; nishcheSTaH = and motionless; upavishat = he sat; rathopasthe = in the middle of the chariot.

अनुवादः

A lot of blood oozed out from his face, eyes, and ears. Reeled and motionless, he became and sat in the middle of the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विसञ्ज्ञो मूर्च्छितश्चासीन्न च स्थानं समालभत् ।
विसञ्ज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् ॥ ११७ ॥
ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाश्च सासुराः ।

विसञ्ज्ञॊ मूर्छितश्चासीन्न च स्थानं समालभत् ।
विसञ्ज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् ॥
ऋषयो वानराश्चैव नेदुर्देवाश्च सासुराः ।

विसंज्ञो मूर्चितश्चासीन्न च स्थानम् समालभत् । विसम्ज्ञम् रावणम् दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् ॥ ६-५९-११७ ऋषय् वानराश्चैव नेदुर्देवाश्च सासुराः ।

वह मूर्च्छित होकर अपनी सुध-बुध खो बैठा । वहाँ भी वह स्थिर न रह सका—तड़पता और छटपटाता रहा । समराङ्गणमें भयंकर पराक्रमी रावणको अचेत हुआ देख ऋषि, देवता, असुर और वानर हर्षनाद करने लगे ॥

अवनु मूर्छितनागि सञ्ज्ञा हीननागि, ऒन्दे स्थिरवागिरलारदॆ चडपडिसुत्ता हॊरळाडुत्तिद्दनु. रणरङ्गदल्लि भयङ्कर पराक्रमि रावणनु सञ्ज्ञाहीननादुदन्नु नोडि ऋषिगळु, देवतॆगळू, असुररू, वानररू हर्षध्वनि माडिदरु.॥117॥

पदच्छेदः

117. aasiit = he became; visamJNaH = unconscious; muurchhitashcha = and swooned; na cha samaalabhat = he could not acquire; sthaanam = stability; dR^iSTvaa = seeing; bhiimavikramam = the terribly stron; raavaNam = Ravana; visamJNam = becoming unconscious; samare = in the battle-field; R^iSayaH = the sages; vaanarashchaiva = the monkeys; devaashchaiva = the celestials; saasuraaH = along with demons; neduH = shouted in joy.

अनुवादः

Seeing Ravana despite his redoubtable strength swooned on the battle-field, sages and monkeys began to shout in triumph as did also celestials and the demons (invisibly present on the scene).

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमानथ तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् ॥ ११८ ॥
आनयद् राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम् ।

हनुमानथ तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् ॥
अनयद्राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिग्रह्यतम् ।

हनूमनथ तेजस्वी लक्ष्मणम् रावणार्दितम् ॥ ६-५९-११८ अनयद्रघवाभ्याशं बाहुभ्याम् परिगृह्य तम् ।

इसके पश्चात् तेजस्वी हनुमान् रावणपीड़ित लक्ष्मणको दोनों हाथोंसे उठाकर श्रीरघुनाथजीके निकट ले आये ॥ ११८ ॥

अनन्तर तेजस्वी हनुमन्तनु रावणनिन्द पीडितनाद लक्ष्मणनन्नु ऎरडू कैगळिन्द ऎत्ति श्रीरघुनाथन बळिगॆ तन्दनु.॥118॥

पदच्छेदः

118. atha = then; tejasvii = the courageous; hanuumaan = Hanuma; parigR^ihya = taking; tam lakSmaNam = that Lakshmana; raavaNaarditam = wounded by Ravana; baahubhyaam = to his shoulders; aanayat = and brought him; raaghavaabhyaasham = nearer to Rama.

अनुवादः

Then, the courageous Hanuma lifting up Lakshmana in his arms, who had been wounded by Ravana, brought him to Rama’s presence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः ।
शत्रूणामप्यकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत् कपेः ॥ ११९ ॥

वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः ॥ ६-५९-११९ शत्रूणामप्रकम्प्योऽपि लघुत्वमगमत्कपेः ।

हनुमान् जी के सौहार्द और उत्कट भक्तिभावके कारण लक्ष्मणजी उनके लिये हलके हो गये । शत्रुओंके लिये तो वे अब भी अकम्पनीय थे—वे उन्हें हिला नहीं सकते थे ॥ ११९ ॥

हनुमन्तन सौहार्द मत्तु उत्कट भक्तिभावदिन्दागि लक्ष्मणनु अवनिगागि हगुरवादनु. शत्रुगळिगॆ आगलू अवनु अङ्कपनीयनागिद्दनु. यारू अल्लाडिसलाररु.॥119॥

पदच्छेदः

119. saH = that Lakshmana; shatruuNaam = whom his foes; aprakampyo.api = were unable to more; aagamat = became; laghutvam = light; kapeH = for Hanuma; suhR^ittvena = because of friendship; paramayaa = and great; bhaktyaa cha = devotion; vaayusuunaH = of Hanuma the son of Wind-God.

अनुवादः

That Lakshmana, whom his foes were unable to move, became light for Hanuma because of friendship and great devotion of Hanuma the son of Wind-God towards him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि निर्जितम् ।
रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागमत् ॥ १२० ॥

तं समुत्सज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि निर्जितम् ।
रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागमत् ॥

तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिम् युथि निर्जितम् ॥ ६-५९-१२० रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागमत् ।

युद्धमें पराजित हुए लक्ष्मणको छोड़कर वह शक्ति पुनः रावणके रथपर लौट आयी ॥ १२० ॥

युद्धदल्लि पराजितनाद लक्ष्मणनन्नु बिट्ट आ शक्तियु पुनः रावणन रथक्कॆ मरळितु.॥120॥

पदच्छेदः

120. saa shaktiH = that spear; samutsR^ijya = leaving; saumitrim = Lakshmana; nirjitam = who was overcome; yudhi = in the battle; punaH upaaamat = returned; sthaanam = to its position; tasmin rathe = in that chariot; raavaNasya = of Ravana.

अनुवादः

That spear leaving Lakshmana, who was overcome in the battle, returned to its position in that chariot of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य सञ्ज्ञां महाहवे ।
आददे निशितान् बाणाञ्जग्राह च महद्धनुः ॥ १२१ ॥

रावणोऽपि महातेजाः प्राप्य सम्ज्ञां महाहवे ॥ ६-५९-१२१ आददे निशितान् बाणान् जग्रह च महद्धनुः ।

थोड़ी देरमें होशमें आनेपर महातेजस्वी रावणने फिर विशाल धनुष उठाया और पैंने बाण हाथमें लिये ॥

स्वल्प समयदल्लि ऎच्चरगॊण्ड रावणनु मत्तॆ विशाल धनुस्सन्नॆत्ति, हरित बाणगळन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥121॥

पदच्छेदः

121. mahaatejaaH = the mighty; raavaNo.api = Ravana too; praapya = regaining; samJNaan = his consciouness; mahaahave = in that great battle-field; aadade = picked up; nishitaan = sharp; baaNaan = arrows; aadade = and got hold of; mahat = his great; dhanuH cha = bow too.

अनुवादः

The mighty Ravana too, regaining his consciousness in the great battle-field, picked up his sharp arrows and the great bow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः ।
विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन् ॥ १२२ ॥

अश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः ॥ ६-५९-१२२ विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानम् प्रत्यनुस्मरन् ।

शत्रुसूदन लक्ष्मणजी भी भगवान् विष्णुके अचिन्तनीय अंशरूपसे अपना चिन्तन करके स्वस्थ और नीरोग हो गये ॥ १२२ ॥

शत्रुसूदन लक्ष्मणनू कूड विष्णुविन अचिन्तनीय अंशरूपदिन्द तन्नन्नु स्मरिसिकॊण्डु स्वस्थनागि निरोगियादनु.॥122॥

पदच्छेदः

122. aashvastaH = healed; vishalyaH = and feed from that lance; lakSmaNaH = Lakshmana; shatrusuudanaH = the annihilator of foes; pratyanusmaran = recollected; aatmaanam = of him; viSNoH bhaagam = as a part of Vishnu the Lord of Preservation; amiimaamsyam = the inconceivable.

अनुवादः

Healed and free from that lance, Lakshmana the annihilator of his foes, recollected of himself as a part of the inconceivable Vishnu the Lord of Preservation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निपातितमहावीरां वानराणां महाचमूम् ।
राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत् ॥ १२३ ॥

वानरोंकी विशाल वाहिनीके बड़े-बड़े वीर मार गिराये गये, यह देखकर रणभूमिमें रघुनाथजीने रावणपर धावा किया ॥ १२३ ॥

विशालवाद वानरर सैन्यद दॊड्ड दॊड्ड वीररु हतरागुत्तिरुवुदन्नु नोडि रणरङ्गदल्लि श्रीरघुनाथनु रावणनन्नु आक्रमिसलु धाविसिदनु.॥123॥

पदच्छेदः

123. dR^iSTvaa = beholding; mahaachamuum = the great army; vaanaraaNaam = of monkeys; nipaatita mahaaviiraam = whose great warriors were overthrown; raNe = on the battle-field; raaghavastu = Rama on his part; samabhidravat = rushed; raavaNam = on Ravana.

अनुवादः

Beholding the great army of monkeys whose great warriors were overthrown on the battle-field, Rama rushed on Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथैनमनुसङ्क्रम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत् ।
मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि ॥ १२४ ॥
विष्णुर्यथा गरुत्मन्तमारुह्यामरवैरिणम् ।

अथैनमुपसङ्क्रम्य हनूमान् वाक्यमब्रवीत् ।
मम पृष्ठं समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि ॥
विष्णुर्यथा गरुत्मन्तमारुह्यामरवैरिणम् ॥

उस समय हनूमान् जी ने उनके पास आकर कहा—‘प्रभो! जैसे भगवान् विष्णु गरुड़पर चढ़कर दैत्योंका संहार करते हैं, उसी प्रकार आप मेरी पीठपर चढ़कर इस राक्षसको दण्ड दें’ ॥ १२४ ॥

आग हनुमन्तनु अवन बळिगॆ बन्दु हेळिदनु- प्रभो! भगवान् विष्णु गरुडारूढनागि दैत्यरन्नु संहरिसुवन्तॆये नीनु नन्न हॆगलेरि ई राक्षसनन्नु दण्डिसिरि.॥124॥

तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ॥ १२५ ॥
अथारुरोह सहसा हनूमन्तं महाकपिम् ।

तच्छ्रुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ॥
अथारोह सहसा हनूमन्तं महाकपिम् ।

पवनकुमारकी कही हुई यह बात सुनकर श्रीरघुनाथजी सहसा उन महाकपि हनुमान् की पीठपर चढ़ गये ॥ १२५ ॥

पवननन्दननु हेळिद मातन्नु केळि श्रीरामनु कूडले आ महाकपिय हॆगलेरिदनु.॥125॥

पदच्छेदः

124; 125. atha = thereafter; hanuumaan = Hanuma; upasamgamya = approaching; enam = this Rama; abraviit = spoke;vaakyam = the following words; arhasi = you ought; shaastum = to punish; raakSasam = the demon; samaaruuhya = by climbing; mam = my; pR^iSTham- back; viSNuyathaa = like Vishnu; garutmantam = on Garuda; amaravairiNam = in order to fight with the Enemy of Gods.

अनुवादः

Meanwhile, Hanuma approaching Rama spoke the following words: “You have to punish the demon by climbing my back, as Vishnu on Garuda in order to fight with the Enemy of Gods.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथस्थं रावणं सङ्ख्ये ददर्श मनुजाधिपः ॥ १२६ ॥
तमालोक्य महातेजाः प्रदुद्राव स रावणम् ।
वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः ॥ १२७ ॥

महाराज श्रीरामने समराङ्गणमें रावणको रथपर बैठा देखा । उसे देखते ही महातेजस्वी श्रीराम रावणकी ओर उसी प्रकार दौड़े, जैसे कुपित हुए भगवान् विष्णु अपना चक्र उठाये विरोचनकुमार बलिपर टूट पड़े थे ॥

महाराजा श्रीरामनु समराङ्गणदल्लि रावणनु रथदल्लि कुळितिरुवुदन्नु नोडुत्तले महा तेजस्वी श्रीरामनु कुपितनाद भगवान् विष्णु चक्रवन्नॆत्तिकॊण्डु वीरोचनकुमार बलिय बळिगॆ धाविसि होदन्तॆ रावणन कडॆगॆ ओडिदनु.॥126-127॥

पदच्छेदः

126. shrutvaa = hearing; tat = those; vaakyam = words; bhaaSitam = spoken; vaayuputreNa = by Hanuma the son of Wind-God; raaghavaH = Rama; atha = then; sahasaa = soon; aaruroha = mounted; mahaakapim = the great monkey; hanuumantam = Hanuma; manujaadhipaH = Rama the Lord of Men; dadarsha = saw; raavaNam = Ravana; rathastham = standing in his chariot; samkhye = in the battle-field.

अनुवादः

Hearing those words spoken by Hanuma the son of Wind-God, Rama soon after mounted the great monkey, Hanuma. Rama the Lord of men then saw Ravana standing in his chariot in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

127. mahaatejaaH = the mighty; saH = Rama; kruddhaH = became angry; aalokya = on seeing; tam = him; pradudraava = and rushed; raavaNam = upon Ravana; viSNuH iva = like unto Vishnu; abhyudyataayudhaH = with his uplifted mace; (rushed upon); vairochanam = Virochana.

अनुवादः

The mighty Rama became angry on seeing him and rushed upon that Ravana like unto Vishnu with his uplifted mace rushed upon Virochana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्याशब्दमकरोत् तीव्रं वज्रनिष्पेषनिष्ठुरम् ।
गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह ॥ १२८ ॥

उन्होंने अपने धनुषकी तीव्र टंकार प्रकट की, जो वज्रकी गड़गड़ाहटसे भी अधिक कठोर थी । इसके बाद श्रीरामचन्द्रजी राक्षसराज रावणसे गम्भीर वाणीमें बोले— ॥ १२८ ॥

अवनु सिडिलिन शब्दक्किन्तलु कठोरवागि धनुष्टङ्कार माडिदनु. बळिक श्रीरामचन्द्रनु राक्षसराज रावणनल्लि गम्भीरवाणियल्लि नुडिदनु .॥128॥

पदच्छेदः

128. raamaH = Rama; aakarot = made; jyaashabdam = a sound in drawing the cord of his bow; vajraniSpeSa niSThuram = and like unto the roll of thunder; uvaacha ha = spoke; gambhiirayaa = in a deep; giraa = voice; raakSasendram = to Ravana.

अनुवादः

Rama made a sound in drawing the cord of his bow and like unto the roll of thunder, spoke in a deep voice to Ravana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीदृशम् ।
क्व नु राक्षसशार्दूल गत्वा मोक्षमवाप्स्यसि ॥ १२९ ॥

‘राक्षसोंमें बाघ बने हुए रावण! खड़ा रह, खड़ा रह । मेरा ऐसा अपराध करके तू कहाँ जाकर प्राणसंकटसे छुटकारा पा सकेगा ॥ १२९ ॥

पदच्छेदः

129. raalSasa shaarduula = O Tiger among the Demons!; tiSTha tiSTha = stay; stay; kR^itvaa = having evoked; iidR^isham = such; vipriyam = a displeasure; mama = to me; kvanu = where; gatvaa = by fleeing; avaapsyasi = you will get; mokSam = an abandonment?

अनुवादः

“O, Tiger among the Demons! Stay, stay! Having evoked such a displeasure to me, where will you flee and get an abandonment?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसश्रेष्ठने! निल्लु, निल्लु! नन्न विषयदल्लि इष्टॊन्दु अपराध माडि नीनु ऎल्लिगॆ होगि प्राणसङ्कट दिन्द बिडुगडॆ हॊन्दुवॆ.॥12.॥

पदच्छेदः

12. kasya = whose; sainyam = army; idam = is this; naanaapataaka dhvajachhatrajuSTam = furnished with every kind of standard; banner and canopy; praasaasishuulaayudha shastra juSTam = armed with javelins; swords; stakes and other weapons and missiles; abhiirujuSTam = presenting fear-less soldiers; akSobhyam = and imperturbable; mahendropama naagajuSTam = with elephants as high as the Mahendra Mountain?

अनुवादः

“Who is in command of this army, furnished with every kind of standard, banner and canopy, armed with javelins, swords, stakes and other weapons and missiles and composed of imperturbable soldiers and elephants as high as the Mahendra Mountain?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान् वा
स्वयम्भुवैश्वानरशङ्करान् वा ।
गमिष्यसि त्वं दशधा दिशो वा
तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे ॥ १३० ॥

यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान् वा
स्वयम्भु वैश्वानरशङ्करान् वा ।
गमिष्यसि त्वं दशधावा दिशॊ वा
तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे ॥

यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान्वा । स्वयमुभवैश्वानरशंकरान्वा । गमिष्यसि त्वं दशधा दिशो वा । तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे ॥ ६-५९-१३०

‘यदि तू इन्द्र, यम अथवा सूर्यके पास, ब्रह्मा,अग्नि या शंकरके समीप अथवा दसों दिशाओंमें भागकर जायगा तो भी अब मेरे हाथसे बच नहीं सकेगा ॥ १३० ॥

नीनु इन्द्र, यम, सूर्यन बळिगॆ, ब्रह्मा, अग्नि अथवा शङ्करन बळिगॆ इल्लवे दशदिक्कुगळल्लि ओडि होदरू ईग नन्न कैयिन्द बदुकिरलारॆ.॥130॥

पदच्छेदः

130. tvam = gamiSyasi yadi = even if you go; indraivaivasvata bhaaskaraan vaa = or to the ten regions; tathaapi = even in those regions; gataH = having obtained; me = my proximity; na vimokSyase = you will not be let loose; adya = now.

अनुवादः

“Even if you seek refuge in the region of Indra the Lord of celestials or Yama the Lord of Death or the Sun or Brahma the Lord of Creation or Agni the Lord of Fire or Shiva the Lord of dissolution or in the ten regions, even in those abodes you will elude me from now on.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यश्चैष शक्त्या निहतस्त्वयाद्य
गच्छन् विषादं सहसाभ्युपेत्य ।
स एष रक्षोगणराज मृत्युः
सपुत्रपौत्रस्य तवाद्य युद्धे ॥ १३१ ॥

‘तूने आज अपनी शक्तिके द्वारा युद्धमें जाते हुए जिन लक्ष्मणको आहत किया और जो उस शक्तिकी चोटसे सहसा मूर्च्छित हो गये थे, उन्हींके उस तिरस्कारका बदला लेनेके लिये आज मैं युद्धभूमिमें उपस्थित हुआ हूँ । राक्षसराज! मैं पुत्र-पौत्रोंसहित तेरी मौत बनकर आया हूँ ॥ १३१ ॥

नीनु इन्दु तन्न शक्तियिन्द युद्धदल्लि लक्ष्मणनन्नु प्रहरसिदॆ. अदरिन्द अवनु मूर्छितनागिद्दनु; अदक्कॆ तक्क प्रतिकार माडलु नानु ईग बन्दिरुवॆनु. राक्षसराजने! पुत्र-पौत्रसहित निन्न मृत्युवागि बन्दिरुवॆनु.॥131॥

पदच्छेदः

131. rakSogaNa raaja = O king of the demoniace people!; yaH eSaH = the one who; nihataH = was struck; shaktyaa = by the spear; gachchhan = obtaining; duHkham = sorrow; saH eSaH = the same Lakshmana; abhyupetya = recovering consciousness; sahasaa = immediately; mR^ityuH = and assuming the form of death; adya = will now; (claim); tava = you; saputrapautrasya = along with your sons and grandsons; yuddhe = in battle.

अनुवादः

“O, Ravana the King of Demons! The one who was struck by the spear, fell swooping this day only to recover consciousness immediately, will now, assuming the form of death, claim you, your sons and grandsons in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतेन चात्यद्भुतदर्शनानि
शरैर्जनस्थानकृतालयानि ।
चतुर्दशान्यात्तवरायुधानि
रक्षःसहस्राणि निषूदितानि ॥ १३२ ॥

‘रावण! तेरे सामने खड़े हुए इस रघुवंशी राजकुमारने ही अपने बाणोंद्वारा जनस्थाननिवासी उन चौदह हजार राक्षसोंका संहार कर डाला था, जो अद्भुत एवं दर्शनीय योद्धा थे और उत्तमोत्तम अस्त्र-शस्त्रोंसे सम्पन्न थे’ ॥ १३२ ॥

रावणने! निन्न ऎदुरिगॆ निन्तिरुव ई रघुवंशी राजकुमारने तन्न बाणगळिन्द जनस्थानदल्लिद्द अद्भुतवागि काणुव उत्तमोत्तम अस्त्र-शस्त्र सम्पन्नराद हदिनाल्कु साविर राक्षसरन्नु संहरिसिदुदु.॥132॥

पदच्छेदः

132. etena = here is he; sharaiH = under whose arrows; chaturdashaani = fourteen; rakSaH sahasraaNi = thousand demons; adbhuta darshanaani = of terrible form; niSuuditaani = perished; janasthaana kR^itaalayaani = who had established themselves in Janasthana; aathavaraayudhaani = and were furnished with excellent weapons.

अनुवादः

“Here is he, under whose blows of arrows, fourteen thousand demons of terrible form perished, who had established themselves in Janasthana and were furnished with excellent weapons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाबलः ।
वायुपुत्रं महावेगं वहन्तं राघवं रणे ॥ १३३ ॥
रोषेण महताऽऽविष्टः पूर्ववैरमनुस्मरन् ।
आजघान शरैर्दीप्तैः कालानलशिखोपमैः ॥ १३४ ॥

राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाबलः ।
वायुपुत्रं महावेगं वहन्तं राघवं रणे ॥ रोषेण महताऽऽविष्टः पूर्ववैरमनुस्मरन् ।
आजघान शरैदीप्तै कालानलशिखोपमैः ॥

राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाबलः । वायुपुत्रम् महावेगम् वहन्तं राघवं रणे ॥ ६-५९-१३३ रोषेण महताविष्टः पूर्ववैरमनुस्मरन् । आजघान शरैर्दीपैः कालानलशिखोपमैः ॥ ६-५९-१३४

श्रीरामचन्द्रजीकी यह बात सुनकर महाबली राक्षसराज रावण महान् रोषसे भर गया । उसे पहलेके वैरका स्मरण हो आया और उसने कालाग्निकी शिखाके समान दीप्तिशाली बाणोंद्वारा रणभूमिमें श्रीरघुनाथजीका वाहन बने हुए महान् वेगशाली वायुपुत्र हनुमान् को अत्यन्त घायल कर दिया ॥ १३३-१३४ ॥

श्रीरामचन्द्रन मातन्नु केळि महाबलि राक्षसेन्द्र रावणनु महारोषगॊण्डनु. अवनिगॆ हिन्दिन वैर नॆनपायितु. अदरिन्द अवनु कालाग्नि शिखॆयन्तिरुव हॊळॆयुव बाणगळिन्द श्रीरघुनाथन वाहननागिद्द महावेगशाली वायुपुत्र हनुमन्तनन्नु अत्यन्त गायगॊळिसिदनु.॥133-134॥

पदच्छेदः

133; 134. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; raaghavasya = of Rama; raakSasendraH = Ravana the King of Demons; mahaabalaH = having a great strength; aaviSTaH = full; roSaNa = of rage; aajaghaana = struck; diiptaiH sharaiH = with flaming arrows; kaalaanala shikhopamaiH = resembling the tonguews; vaayuputram = on Hanuman the son of Wind-God; mahaavegam = bearing; raaghavam = Rama; raNe = in the battle field; anusmaran = and recollecting; puurva vairam = his former hostility.

अनुवादः

Hearing the words of Rama, Ravana of great strength, full of rage and recollecting his former hostility struck with flaming arrows resembling the tongues of the Fire of Dissolution, on Hanuman the son of Wind-God, who with extreme velocity, was bearing Rama in the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः ।
स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजोऽभ्यवर्धत ॥ १३५ ॥

युद्धस्थलमें उस राक्षसके सायकोंसे आहत होनेपर भी स्वाभाविक तेजसे सम्पन्न हनुमान् जी का शौर्य और भी बढ़ गया ॥ १३५ ॥

रणरङ्गदल्लि आ राक्षसन सायकगळिन्द आ हतनादरू स्वाभाविक तेजनिन्द सम्पन्ननाद मारुतिय शौर्य इन्नष्टु वृद्धिगॊण्डितु.॥135॥

पदच्छेदः

135. taaDitasyaapi = even when struck; raakSasena = by that demon; saayakaiH = with arrows; aahave = in the battle; tasya svabhaava tejoyuktasya = the native strength of which Hanuman was possessed tejaH = that vigour; abhyavardhataH = increased; bhuuyaH = still further.

अनुवादः

Even when struck by that demon with his arrows in the battle, the vigour of Hanuman, who was endowed with native strength, increased still further.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम् ।
दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयिवान् ॥ १३६ ॥

ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम् । दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं क्रोधस्य वशमेयुवान् ॥ ६-५९-१३६

वानरशिरोमणि हनुमान् को रावणने घायल कर दिया, यह देखकर महातेजस्वी श्रीराम क्रोधके वशीभूत हो गये ॥ १३६ ॥

वानर श्रेष्ठ हनु मन्तनन्नु रावणनु गायगॊळिसिदन्नु नोडि महातेजस्वी श्रीरामनु क्रोधवशनादनु.॥136॥

पदच्छेदः

136. tataH = then; mahaatejaaH = the mighty; raamaH = Rama; dR^iSTvaa = seeing; plavaga sharduulam = Hanuman the tiger among the monkeys; kR^itavraNam = having been wounded; raavaNena = by Ravana; eyivaan = got; vasham = into the clutches; krodhasya = of anger.

अनुवादः

Thereupon, seeing Hanuman the Tiger among the monkeys getting wounded by Ravana, Rama was transported with anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याभिसङ्क्रम्य रथं सचक्रं
साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् ।
ससारथिं साशनिशूलखड्गं
रामः प्रचिच्छेद शितैः शराग्रैः ॥ १३७ ॥

फिर तो उन भगवान् श्रीरामने आक्रमण करके पहिये, घोड़े, ध्वजा, छत्र, पताका, सारथि, अशनि, शूल और खड्गसहित उसके रथको अपने पैने बाणोंसे तिल-तिल करके काट डाला ॥ १३७ ॥

मत्तॆ भगवान् श्रीरामनु आक्रमणमाडि, रथचक्र, कुदुरॆ, ध्वज, पताकॆ, सारथि, रथदल्लिद्द वज्रायुध, शूल, खड्गसहित अवन रथवन्नु तीक्ष्णवाद बाणगळिन्द नुच्चुनूरागिसिदनु.॥137॥

पदच्छेदः

137. raamaH = Rama; abhisamkramya = going near (him); prachichchheda = and shattered; shitaiH = by sharp; sharaagraiH = pointed arrows; tasya = his; ratham = chariot; saahakram = with its wheels; saashva dhvaja chchhatra mahaapataakam = horses; banner; canopy; great standard; sasaarathim = with its charioteer; saashanishuulakhaDgam = darts; spears and swords.

अनुवादः

Going near his chariot with his sharp and pointed arrows, Rama shattered it along with its wheels, horses, banner, canopy, great standard, charioteer, darts, spears and swords.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान
बाणेन वज्राशनिसन्निभेन ।
भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे
वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः ॥ १३८ ॥

जैसे भगवान् इन्द्रने वज्रके द्वारा मेरु पर्वतपर आघात किया हो, उसी प्रकार प्रभु श्रीरामचन्द्रजीने वज्र और अशनिके समान तेजस्वी बाणसे इन्द्रशत्रु रावणकी विशाल एवं सुन्दर छातीमें वेगपूर्वक आघात किया ॥

देवेन्द्रनु वज्रदन्तॆ मेरुपर्वतद मेलॆ आघातमाडिदन्तॆ प्रभु श्रीरामनु वज्रायुध मत्तु सिडिलिनन्तिद्द तेजस्वी बाणदिन्द इन्द्रशत्रु रावणन विशाल वक्षःस्थळक्कॆ वेगवागि प्रहरिसिदनु.॥138॥

पदच्छेदः

138. atha = thereupon; tarasaa = with a great force; (he) jaghaana = struck; baaNena = with an arrow; vajraashani samnibhena iva = like unto a thunderbolt; (falling on); merum = Mount Meru; indra shatrum = that Ravana the enemy of Indra the Lord of celestials; bhuujaantare = on his chest; vyuuDhasujaataruupe = which was broad and beautiful; bhagavaan = as Lord; indraH = Indra the Lord of celestials; vajreNa = (struck) with his thunder-bolt.

अनुवादः

Thereupon, with a great force, Rama struck with his shaft shining brightly as the thunderbolt, that Ravana, the enemy of Indra, in his broad and beautiful chest, even as the mighty Indra would strike the Mount Meru with his thunderbolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो वज्रपाताशनिसन्निपाता-
न्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा ।
स रामबाणाभिहतो भृशार्त-
श्चचाल चापं च मुमोच वीरः ॥ १३९ ॥

यो वज्रपाताशनिसंनिपाता । न्न चुक्षुभे नापि च्चाल राजा । स रामबाणाभिहतो भृशार्त । श्चचाल चापं च मुमोच वीरः ॥ ६-५९-१३९

जो राजा रावण वज्र और अशनिके आघातसे भी कभी क्षुब्ध एवं विचलित नहीं हुआ था, वही वीर उस समय श्रीरामचन्द्रजीके बाणोंसे घायल हो अत्यन्त आर्त एवं कम्पित हो उठा और उसके हाथसे धनुष छूटकर गिर पड़ा ॥ १३९ ॥

वज्रायुध, सिडिलिन आघातदिन्दलू ऎन्दू विचलितनागद आ वीर राजारावणनु आग श्रीरामचन्द्रन बाणदिन्द गायगॊण्डु अत्यन्त आर्तनागि नडुगिहोदनु. कैयल्लिद्द धनुस्सु जारिबित्तु.॥139॥

पदच्छेदः

139. yaH = which; raajaa = king of Demons; na vajra paatashanisamnipaataat = whom neither thunder nor lightning; chukSubhe = could cause disturbance; naapi chachaala = nor could cause trembling; saH viiraH = that valiant demons; chachaala = stumbled; mumocha = letting fall; chaapamcha = his bow; raama baaNaabhihataH = at the violent impact of Rama’s missile; bhR^ishaartaH = which created a deep injury.

अनुवादः

That valiant King of Demons, whom neither thunder nor lightning could cause disturbance or trembling; stumbled letting fall his bow at the valiant impact of Rama’s missile which created a deep injury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः
समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम् ।
तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं
चिच्छेद रक्षोधिपतेर्महात्मा ॥ १४० ॥

रावणको व्याकुल हुआ देख महात्मा श्रीरामचन्द्रजीने एक चमचमाता हुआ अर्धचन्द्राकार बाण हाथमें लिया और उसके द्वारा राक्षसराजका सूर्यके समान देदीप्यमान मुकुट सहसा काट डाला ॥ १४० ॥

रावणनु व्याकुलनागिरुवुदन्नु नोडि महात्मा श्रीरामचन्द्रनु ऒन्दु हॊळॆयुत्तिरुव अर्ध चन्द्राकार बाणवन्नॆत्तिकॊण्डु, अदरिन्द राक्षस राजन सूर्यनन्तॆ देदीप्यमानवाद किरीटवन्नु कत्तरिसिहाकिदनु.॥140॥

पदच्छेदः

140. prasamiikSya = seeing; tam = that Ravana; vihvalantam = swooning; raamaH = Rama; atha = then; samaada = took up; diiptam = a blazing; arthachandram = a crescent shaped arrow; tena = and by it; mahaatmaa = the magnanimous Rama; sahasaa = immediately; chichchheda = shattered; kiriiTam = the diadem; arkavarNam = having a bright hue; rakSodhipate = of Ravana the Lord of Demons.

अनुवादः

Seeing that Ravana swooning, the magnanimous Rama took up a blazing arrow shaped like a crescent moon and immediately used it to shatter the diadem of Ravana the Lord of Demons, which was of bright hue.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं निर्विषाशीविषसन्निकाशं
शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम् ।
गतश्रियं कृत्तकिरीटकूट-
मुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम् ॥ १४१ ॥

उस समय धनुष न होनेसे रावण विषहीन सर्पके समान अपना प्रभाव खो बैठा था । सायंकालमें जिसकी प्रभा शान्त हो गयी हो, उस सूर्यदेवके समान निस्तेज हो गया था तथा मुकुटोंका समूह कट जानेसे श्रीहीन दिखायी देता था । उस अवस्थामें श्रीरामने युद्धभूमिमें राक्षसराजसे कहा— ॥ १४१ ॥

आग धनुस्सु इल्लदिरुवुदरिन्द रावणनु विषहीन सर्पदन्तॆ प्रभाव कळॆदुकॊण्डिद्दनु. सायङ्काल शान्तवाद सूर्यनन्तॆ निस्तेजनागिद्दनु. किरीटगळु नाशवाद कारण श्रीहीननागि कण्डुबरुत्तिद्दनु. आ स्थितियल्लि श्रीरामनु राक्षसराजनल्लि हेळिदनु .॥141॥

पदच्छेदः

141. raamaH = Rama; uvaacha = said; tam raakSasendram = to that Lord of Demons; gatashriyam = whose splendour was dimmed; kR^itta kiriiTa kuuTam = the setting of his diadom riven; nirviSaashiiviSasamnikaasham = who resembled a venomous snake; robbed of its poison; suuryamiva = or like a sun; shaantaarchiSam = its rays extinguished; aprakaasham = bereft of lustre; yudhi = in the battle-field.

अनुवादः

In that battle-field, Rama said to that Lord of Demons whose splendour was dimmed, the setting of his diadem river, who resembled a venomous snake robbed of its poison or like a sun its rays extinguished, bereft of lustre.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतं त्वया कर्म महत् सुभीमं
हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम् ।
तस्मात् परिश्रान्त इति व्यवस्य
न त्वां शरैर्मृत्युवशं नयामि ॥ १४२ ॥

कृतं त्वया कर्म महत्सुभीमं । हतप्रवीरश्च कृतस्त्वयाहम् । तस्मात्परिश्रान्त इति व्यवस्य । न्न त्वां शरैर्मऋत्युवशम् नयामि ॥ ६-५९-१४२

‘रावण! तुमने आज बड़ा भयंकर कर्म किया है, मेरी सेनाके प्रधान-प्रधान वीरोंको मार डाला है । इतनेपर भी थका हुआ समझकर मैं बाणोंद्वारा तुझे मौतके अधीन नहीं कर रहा हूँ ॥ १४२ ॥

रावण! नीनु इन्दु दॊड्ड भयङ्कर कर्म माडिरुवॆ. नन्न सैन्यद मुख्य मुख्य वीररन्नु कॊन्दुहाकिदॆ. इष्टादरू बळलिरुवॆ ऎन्दु तिळिदु निन्नन्नु बाणगळिन्द कॊल्लुवुदिल्ल.॥142॥

पदच्छेदः

142. subhiimam = a highly terrific; mahat = great; karma = feat; kR^itam = was accomplished; aham = I; kR^itam = was accomplished; tvayaa = by you; aham = I; kR^itam = have been effected; hata praviiraH = with my brave soldiers having been succumbed; tasmaat = for that reason; vyavasya = having made up my mind; parishaantaH iti = that you have become weary; na nayaami = I shall not put; tvaam = you; mR^ityuvasham = under the clutches of Death.

अनुवादः

“You have accomplished a highly terrific great feat and my brave soldiers have succumbed beneath your blows. Now, you are weary and in this condition, I shall not put you under the clutches of Death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रयाहि जानामि रणार्दितस्त्वं
प्रविश्य रात्रिञ्चरराज लङ्काम् ।
आश्वस्य निर्याहि रथी च धन्वी
तदा बलं प्रेक्ष्यसि मे रथस्थः ॥ १४३ ॥

प्रयाहि जानामि रणार्दितस्त्वं । प्रविश्य रात्रिंचरराज लङ्काम् । अश्वस्य निर्याहि रथी च धन्वी । तदा बलम् प्रेक्ष्यसि मे रथस्थः ॥ ६-५९-१४३

‘निशाचरराज! मैं जानता हूँ तू युद्धसे पीड़ित है । इसलिये आज्ञा देता हूँ, जा, लङ्कामें प्रवेश करके कुछ देर विश्राम कर ले । फिर रथ और धनुषके साथ निकलना । उस समय रथारूढ़ रहकर तू फिर मेरा बल देखना’ ॥

निशाचरने! नीनु युद्धदिन्द पीडितनागिरुवॆ ऎन्दु नानु तिळिदिरुवॆ. अदक्कागि लङ्कॆगॆ होगि स्वल्प समय विश्रान्ति माडु ऎन्दु आज्ञापिसुत्तिद्देनॆ. मत्तॆ रथ, धनुस्सिनॊन्दिगॆ बा, आग रथारूढनागि नीनु पुनः नन्न बलवन्नु नोडुवियन्तॆ.॥143॥

पदच्छेदः

143. raatrimchara raaja = O; King of the Rangers of Night!; jaanaami = I know; tvam = you; raNaarditaH = have been tormented in battle; prayaahi = go; pravishya = and entering; laN^kaam = Lanka; ashvasya = and having return; rathii = in your chariot; dhanviicha = with your bow; tadaa = and then; rathasthaH = standing in your chariot; prekSyasi = you will witness; me = my; balam = prowess.

अनुवादः

“O, King of the Ranger of night! I know you have been tormented in the battle. Go and return to Lanka. Having regained your breath, come back in your chariot with your bow and then standing in your chariot, you will witness once more my prowess.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो
निकृत्तचापः स हताश्वसूतः ।
शरार्दितो भग्नमहाकिरीटो
विवेश लङ्कां सहसा स्म राजा ॥ १४४ ॥

भगवान् श्रीरामके ऐसा कहनेपर राजा रावण सहसा लङ्कामें घुस गया । उसका हर्ष और अभिमान मिट्टीमें मिल चुका था, धनुष काट दिया गया था, घोड़े तथा सारथि मार डाले गये थे, महान् किरीट खण्डित हो चुका था और वह स्वयं भी बाणोंसे बहुत पीड़ित था ॥ १४४ ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग रावणनु कूडले लङ्कॆगॆ तॆरळिदनु. अवन हर्ष, अभिमान मण्णुपालागित्तु, धनुस्सु तुण्डागित्तु, सारथि सत्तुहोगिद्दनु. अवनु स्वतः बाणगळिन्द पीडितनागिद्दनु.॥144॥

पदच्छेदः

144. evam = thus; uktaH = spoken; saH raajaa = that King Ravana; hata darpa harSaH = his joy and boasting subdued; nikR^itta chaapaH = his bow shattered; hataashva suutaH = his horses and chariot slain; sharaarditaH = pierced with arrows; bhagna mahaakiriiTaH = his great diadem broken; sah = he; sahasaa = soon; vivesha = returned; laN^kaam = to Lanka.

अनुवादः

At these words, that King Ravana, his joy boasting subdued, his bow shattered, his horses and chariot slain pierced with arrows, his great diadem broken, he soon returned to Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे
महाबले दानवदेवशत्रौ ।
हरीन् विशल्यान् सह लक्ष्मणेन
चकार रामः परमाहवाग्रे ॥ १४५ ॥

देवताओं और दानवोंके शत्रु महाबली निशाचरराज रावणके लङ्कामें चले जानेपर लक्ष्मणसहित श्रीरामने उस महायुद्धके मुहानेपर वानरोंके शरीरसे बाण निकाले ॥

पदच्छेदः

145. tasmin = (While) that; mahaabale = mighty; rajanicharendre = Ravana the Lord of Demons; daanava deva shatrau = the enemy of celestials and titans; praviSTe- returned to Lanka; raamaH = Rama; chakaara vishalyaan = arranged for drawing out arrows; hariin = from monkeys; lakSmaNena saha = and from Lakshmana too; paramaahavaagre = in the forefront of that vast battle-field.

अनुवादः

While that mighty Ravana the Lord of Demons and the enemy of celestials and titans returned to Lanka, Rama arranged for drawing out arrows from monkeys and from Lakshmana too, in the forefront of that vast battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देव-दानवर शत्रु महाबलि निशाचर राजा रावणनु लङ्कॆगॆ तॆरळिद बळिक लक्ष्मण सहित श्रीरामनु युद्धदल्लि गायगॊण्ड वानरर बाणगळन्नु शरीरदिन्द कित्तु हाकिदनु.॥14.॥

पदच्छेदः

14. raajan = O; Prince!; mahaatmaa = that hero; yaH asau = who; navoditaarkopama taamra vaktaH = has a face with a coppery hue resembling a newly rising sun; abhyupaiti = coming; gashkandhagataH = mounted on the back of an elephant; samkampayam naagashiraH = causing the elephant’s head to sway; avehi = know; enam = him; akampanam = to be Akampana.

अनुवादः

“O Prince! That hero who has a face with a coppery hue resembling a newly rising sun, coming on the back of an elephant causing its head to sway, know him to be Akampana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ
सुरासुरा भूतगणा दिशश्च ।
ससागराः सर्षिमहोरगाश्च
तथैव भूम्यम्बुचराः प्रहृष्टाः ॥ १४६ ॥

तस्मिन् प्रभग्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ । सुरासुरा भूतगणा दिशश्च । ससागराः सर्वमहोरगाश्च । तथैव भूम्यम्बुच राः प्रहृष्टाः ॥ ६-५९-१४६

देवराज इन्द्रका शत्रु रावण जब युद्धस्थलसे भाग गया, तब उसके पराभवका विचार करके देवता, असुर, भूत, दिशाएँ, समुद्र, ऋषिगण, बड़े-बड़े नाग तथा भूचर और जलचर प्राणी भी बहुत प्रसन्न हुए ॥ १४६ ॥

देवेन्द्रन शत्रु रावणनु युद्ध स्थळदिन्द ओडिहोदाग, अवन पराभववन्नु योचिसि देवतॆगळु, असुररु, भूत, दिक्कुगळु, समुद्र, ऋषिगडण, दॊड्ड दॊड्ड नागगळु हागू भूचर, जलचर हीगॆ ऎल्ल प्राणिगळु सन्तोषगॊण्डवु.॥146॥

पदच्छेदः

146. tasmin = that Ravana; tridashendra shatrau = the adversary of the King of the Gods; prabhagne = being vanquished; suraasuraaH = the celestials; Asuras; bhuutagaNaaH = the multitude of beings; dishascha = in all quarters; sasaagaraaH = and creatures of the ocean; sarva mahoragaaH = with the great serpents; tathaiva = as also bhuumyambucharaaH = all being on earth and in the waters; prahR^iSTaaH = rejoiced very much.

अनुवादः

That Ravana, the adversary of the King of the Gods being vanquished, the celestials, Asuras the multitude of beings in all the quarters, the creatures of the ocean with the great serpents as also all beings on earth and in waters rejoiced very much.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः ॥ ५९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें उनसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐवत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥59॥