०५८ विभीषणेन प्रहस्तबलवर्णनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

On Rama’s enquiry, Vibhishana explains the prowess of Prahasta who entered the battle-field. The demons with their arrows and the monkeys with their stones combat each other. Both the monkeys and demons were killed in the battle. Prahasta the demon and Nila the monkey come face to face to fight. Prahasta hurls a volley of darts over Nila. Nila kills Prahasta’s horses by hurling a huge tree and breaks his bow. Finally a huge rock hurled by Nila breaks Prahasta’s head into myriad pieces and dies. All the other demons abandon the battle-field and return to Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

58. नीलके द्वारा प्रहस्तका वध

ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा रणकृतोद्यमम् ।
उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिन्दमः ॥ १ ॥

ततः प्रहस्तं निर्यान्तम् दृष्ट्वा रणकृतोद्यमम् । उवाच पस्मितं रामो विभीषणमरिंदमः ॥ ६-५८-१

(इसके पूर्व) प्रहस्तको युद्धकी तैयारी करके लङ्कासे बाहर निकलते देख शत्रुसूदन श्रीरामचन्द्रजीने विभीषणसे मुसकराकर कहा— ॥ १ ॥

इदक्कॆ मॊदलु युद्धक्कॆ सिद्धनागि लङ्कॆयिन्द हॊरट प्रहस्तनन्नु नोडि शत्रुसूदन श्रीरामचन्द्रनु विभीषणनल्लि मुगुळ्नगुत्ता केळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. dR^iSTvaa = seeing; prahastam = Prahasta; niryaantam = setting out; raNakR^itodyamam = with a martial ardour; raamaH = Rama arindamaH = the conqueror of enemies; sasmitam = with a smile; uvaacha = spoke; vibhiiSaNam = to Vibhishana (as follows):

अनुवादः

Seeing Prahasta setting out with a martial ardour, Rama the conqueror of enemies, smiling, spoke to Vibhishana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः ।
आगच्छति महावेगः किंरूपबलपौरुषः ॥ २ ॥
आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम् ।

‘महाबाहो! यह बड़े शरीर और महान् वेगवाला तथा बड़ी भारी सेनासे घिरा हुआ कौन योद्धा आ रहा है? इसका रूप, बल और पौरुष कैसा है? इस पराक्रमी निशाचरका मुझे परिचय दो’ ॥ २ १/२ ॥

महाबाहो! भारी शरीरवुळ्ळ, वेगशालि, अपार सैन्यदॊन्दिगॆ हॊरट योधनु यारु? इवन रूप, बल, पौरुषवॆन्तु? ई पराक्रमि निशाचरनन्नु ननगॆ परिचयिसु.॥2½॥

पदच्छेदः

2. kaH = who; eSaH = is he; sumahaakaayaH = with a very huge body; aagachchhati = coming; mahaavegaH = with great speed; vR^itaH = along with; mahataa = a large; balena = army?; mahaabaaho = O; the mighty armed!; aachakSva = tell; me = me; nishaacharam = about this demon; viiryavantam = who is possessing vigour.

अनुवादः

“Who is he with a very huge body, coming with a great speed along with a large army? O, the mighty armed! Tell me about this strong demon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ३ ॥
एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः ।
लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः ।
वीर्यवानस्त्रविच्छूरः सुप्रख्यातपराक्रमः ॥ ४ ॥

राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६-५८-३ एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्ससः । लङ्कायाम् राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः ॥ ६-५८-४ वीर्यवानस्त्रविच्छूरः सुप्रख्यातपराक्रमः ।

श्रीरघुनाथजीका वचन सुनकर विभीषणने इस प्रकार उत्तर दिया—‘प्रभो! इस राक्षसका नाम प्रहस्त है । यह राक्षसराज रावणका सेनापति है और लङ्काकी एक तिहाई सेनासे घिरा हुआ है । इसका पराक्रम भलीभाँति विख्यात है । यह नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंका ज्ञाता, बल-विक्रमसे सम्पन्न और शूरवीर है’ ॥ ३-४ ॥

श्रीरामन मातन्नु केळि विभीषणनु इन्तॆन्दु उत्तरिसिदनु - प्रभो! इवन हॆसरु प्रहस्त. इवनु राक्षसेन्द्र रावणन सेनापतियु हागू लङ्कॆय मूरनॆय ऒन्दु भाग सैन्य इवनॊन्दिगॆ इदॆ. इवन पराक्रम विख्यातवागिद्दु, इवनु अनेक रीतिय अस्त्र-शस्त्रगळन्नु बल्लवनु, बल विक्रमगळिन्द सम्पन्न शूर-वीरनागिद्दानॆ.॥3-4॥

पदच्छेदः

3; 4. shrutvaa = hearing; raaghavasya = Rama’s vachaH = words; vibhiiSaNaH = Vibhishana; pratyuvaacha = replied (as follows); eSaH = He; tribhaaga samvR^itaH = who is guarded by two thirds of the army; laN^kaayaam = in Lanka; viiryavaan = a demon of prowess; astravit = skilled in the use of weapons; shuuraH = strong; suprakhyaata paraakramaH = with a highly excellent bravery; raakSasaH = is a demon; prahasto naama = called Prahasta; senaapatiH = the Army General; tasya raakSasendrasya = of that Ravana.

अनुवादः

Hearing Rama’s words, Vibhishana replied as follows “He is guarded by two-thirds of the army of Lanka. He is a demon of prowess, skilled in the use of mystic weapons and valiant. He is the demon named Prahasta, the Army general of Ravana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् ।
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् ॥ ५ ॥
ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् ।
अभिसञ्जातघोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥ ६ ॥

ततः प्रहस्तम् निर्यान्तम् भीमम् भीम पराक्रमम् ॥ ६-५८-५ गर्जन्तम् सुमहा कायम् राक्षसैर् अभिसम्वृतम् । ददर्श महती सेना वानराणाम् बलीयसाम् ॥ ६-५८-६ अभिसम्जात रोषाणाम् प्रहस्तम् अभिगर्जताम् ।

इसी समय महाबलवान् वानरोंकी विशाल सेनाने भी भयानक पराक्रमी, भीषण रूपधारी तथा महाकाय प्रहस्तको बड़े गर्जन-तर्जनके साथ लङ्कासे बाहर निकलते देखा । वह बहुसंख्यक राक्षसोंसे घिरा हुआ था । उसे देखते ही वानरोंके दलमें भी महान् कोलाहल होने लगा और वे प्रहस्तकी ओर देख-देखकर गर्जने लगे ॥

आगले महाबलशालि वानरर विशाल सेनॆयू भयानक पराक्रमि, भीषणरूपधारी, महाकाय प्रहस्तनु भारी गर्जिसुत्ता लङ्कॆयिन्द बन्दुदन्नु नोडितु. अवनु असङ्ख्य राक्षसरिन्द परिवृतनागिद्दनु. अवनन्नु नोडुत्तले वानर सैन्यदल्लियू महाकोलाहलवागि, प्रहस्तन कडॆगॆ नोडुत्ता वानररु गर्जिसतॊडगिदरु.॥5-6॥

खड्गशक्त्यृष्टिशूलाश्च बाणानि मुसलानि च ।
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ॥ ७ ॥
धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् ।
प्रगृहीतान्यराजन्त वानरानभिधावताम् ॥ ८ ॥

खड्गशक्त्यष्टिशूलाश्च बाणानि मुसलानि च ।
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ॥ धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् ।
प्रगृहीतान्य राजन्तं वानरानभिधावताम् ॥

खड्ग शक्त्य् अष्टि बाणाश् च शूलानि मुसलानि च ॥ ६-५८-७ गदाश्च परिघाह् प्रासा विविधाश् च परश्वधाः । धनूम्षि च विचित्राणि राक्षसानाम् जय एषिणाम् ॥ ६-५८-८ प्रगृहीतान्य् अशोभन्त वानरान् अभिधावताम् ।

विजयकी इच्छावाले राक्षस वानरोंकी ओर दौड़े । उनके हाथोंमें खड्ग, शक्ति, ऋष्टि, शूल, बाण, मूसल, गदा, परिघ, प्रास, नाना प्रकारके फरसे और विचित्र-विचित्र धनुष शोभा पा रहे थे ॥ ७-८ ॥

विजयेच्छुगळाद राक्षसरु वानरर कडॆगॆ ओडिदरु. अवर कैगळल्लि खड्ग, शक्ति, ऋष्वि, शूल, बाण, मुसल, गदॆ, परिघ, प्रास, अनेक प्रकारद गण्डु कॊडलि, चित्र-विचित्रवाद धनुस्सुगळु शोभिसुत्तिद्दवु.॥7-8॥

पदच्छेदः

7; 8. khaDga shaktyaR^iSTibaaNaashcha = swords; lances; daggers; darts shuulaani = spears; musalaani = clubs; gadaashcha = maces; parighaaH = bars; praasaaH = barbed missiles; vividhaaH = various kinds; parashvadhaashcha = of axes; vichitraaNi = and many different; dhanuumSi = bows; pragR^ihiitaani = in the hands; raakSasaanaam = of demons; abhidhaavataam = who were running up; vaanaraan = towards the monkeys; jayaSiNaam = and desirous of victory.

अनुवादः

Swords, lances, daggers, darts, spears, clubs, maces bars, barbed missiles, various kinds of axes and different bows glittered in the hands of demons, who were running up towards the monkeys and seeking victory.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा ।
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद‍्धुकामाः प्लवङ्गमाः ॥ ९ ॥

जगृहुः पादपांश्चापि पुष्टितांस्तु गिरींस्तथा ।
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः ॥

जगृहुः पादपांश् च अपि पुष्पितान् वानर ऋषभाः ॥ ६-५८-९ शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धु कामाह् प्लवम् गमाः ।

तब वानरोंने भी युद्धकी इच्छासे खिले हुए वृक्ष, पर्वत तथा बड़े-बड़े पत्थर उठा लिये ॥ ९ ॥

आग वानररू कूड युद्धक्कागि हूगळु अरळि निन्त वृक्षगळन्नु, पर्वतगळन्नु, दॊड्ड दॊड्ड शिलॆगळन्नु ऎत्तिकॊण्डरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. plavaN^gamaaH = the monkeys; yoddhukaamaaH = who were burning to fight; jagR^ihuH = seized; paadapaamshchaapi = trees; puSpitaan = in flower; tathaa = and; giriin = rocks; diirghaaH = lofty; vipulaah = and thick; shilaaH cha = stones.

अनुवादः

The monkeys who were burning to fight took hold of trees in flower, rocks and lofty and thick stones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामन्योन्यमासाद्य सङ्ग्रामः सुमहानभूत् ।
बहूनामश्मवृष्टिं च शरवर्षं च वर्षताम् ॥ १० ॥

तेषाम् अन्योन्यम् आसाद्य सम्ग्रामह् सुमहान् अभूत् ॥ ६-५८-१० बहूनाम् अश्म वृष्टिम् च शर वृष्टिम् च वर्षताम् ।

फिर दोनों पक्षोंके बहुसंख्यक वीरोंमें पत्थरों और बाणोंकी वर्षाके साथ-साथ आपसमें बड़ा भारी संग्राम छिड़ गया ॥ १० ॥

मत्तॆ ऎरडू पक्षद असङ्ख्य वीररु शिलॆगळ मत्तु बाणगळ मळॆयॊन्दिगॆ परस्पर भारी सङ्ग्राम नडॆयतॊडगितु.॥10॥

पदच्छेदः

10. aasaadya = as they approached; anyonyam = each other; sumahaan = a very great; samgraamaH = battle; abhuut = arose; teSaam = between those; bahuunaam = innumerable combatants; varSataam = who showered down; sharavarSamcha = a hail of arrows; aashma vR^iSTim = and bombardment of stones.

अनुवादः

As they approached each other, a very great battle arose between those combatants who showered down a hail of arrows and a bombardment of stones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरपुङ्गवान् ।
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून् ॥ ११ ॥

बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानर यूथपान् ॥ ६-५८-११ वानरा राक्षसांश् च अपि निजघ्नुर् बहवो बहून् ।

उस युद्धस्थलमें बहुत-से राक्षसोंने बहुतेरे वानरोंका और बहुसंख्यक वानरोंने बहुत-से राक्षसोंका संहार कर डाला ॥ ११ ॥

रणरङ्गल्लि अनेक राक्षसरु बहळष्टु वानररन्नु मत्तु असङ्ख्य वानररु बहळष्टु राक्षसरन्नु संहार माडिदरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. yuddhe = in the battle; bahavaH = many; raakSasaaH = demons; nijaghnuH = killed; bahuun = many; vaanara pungavaan = excellent monkeys; bahavaH = and many; vaanaraaH = monkeys; (killed); bahuun = many; raakSasaamshchaapi = demons.

अनुवादः

In that battle, many of the demons killed several excellent monkeys and several monkeys killed many of the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूलैः प्रमथिताः केचित् केचित् तु परमायुधैः ।
परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ॥ १२ ॥

शूलैः प्रमथिताह् केचित् केचित् तु परम आयुधैः ॥ ६-५८-१२ परिघैर् आहताह् केचित् केचिच् चिन्नाह् परश्वधैः ।

वानरोंमेंसे कोई शूलोंसे और कोई चक्रोंसे मथ डाले गये । कितने ही परिघोंकी मारसे आहत हो गये और कितनोंके फरसोंसे टुकड़े-टुकड़े कर डाले गये ॥

वानररल्लि कॆलवरन्नु शूलदिन्द, कॆलवरन्नु चक्रदिन्द कॊन्दुहाकिदरु. ऎष्टो वानररु परिघदिन्द हतरादरु. ऎष्टो कपिगळु कॊडलियिन्द तुण्डु तुण्डादरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. kechit = some monkeys; pramathitaaH = were smashed; shuulaiH = by spears; kechittu = and some others; paramaayudhaiH = by fine weapons; kechit = some; aahataaH = were struck; parighaiH = by iron bars; kechit = and some; chhinnaaH = were slit parashvadhaiH = by axes.

अनुवादः

Some monkeys were smashed by spears and some others by finer weapons. Some were struck by iron bars and some others were slit by axes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निरुच्छ्वासाः पुनः केचित् पतिता जगतीतले ।
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसन्धानसाधिताः ॥ १३ ॥

निरुच्छ्वासाः पुनः केचित्पतिता धरणीतले ।
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसन्धानसाधिताः ॥

निरुच्च्वासाह् पुनह् केचित् पतिता धरणी तले ॥ ६-५८-१३ विभिन्न हृदयाह् केचिद् इषु सम्तान संदिताः ।

कितने ही योद्धा साँसरहित हो पृथ्वीपर गिर पड़े और कितने ही बाणोंके लक्ष्य बन गये, जिससे उनके हृदय विदीर्ण हो गये ॥ १३ ॥

ऎष्टो योधर उसिरु निन्तु भूमिगॆ बिद्दरु. ऎष्टो योधरु बाणगळिगॆ गुरियादरु. अदरिन्द अवर हृदय सीळिहोयितु.॥13॥

पदच्छेदः

13. kechit punnaH = yet again some; patitaaH = fell; jagatiitale = on the surface of the earth; niruchhvaasaaH = breathless; kechit = some; iSusamdhaana saaditaaH = were destroyed by the arrows aimed at them; vibhinna hR^idayaaH = with their hearts split asunder.

अनुवादः

Yet again, some fell breathlessly on the ground and some were destroyed by the arrows aimed at them with their hearts splits asunder.

स्रोतः: valmikiramayan.net

केचिद् द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ।
वानरा राक्षसैः शूरैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥ १४ ॥

केचिद्वधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ।
वानरा राक्षसैःशूरैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥

केचिद् द्विधा कृताह् खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ॥ ६-५८-१४ वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश् च विदारिताः ।

कितने ही वानर तलवारोंकी मारसे दो टूक होकर पृथ्वीपर गिर पड़े और तड़फड़ाने लगे । कितने ही शूरवीर राक्षसोंने वानरोंकी पसलियाँ फाड़ डालीं ॥ १४ ॥

ऎष्टो वानररु खड्गाघातदिन्द तुण्डागि नॆलक्कॆ बिद्दु विलविलनॆ ऒद्दाडिदरु. ऎष्टो वीर राक्षसरु वानरर पक्कॆगळन्नु सीळिबिट्टरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. kR^itaaH = cut; dvidhaa = in two; khaDgaiH = with (the strokes of) swords; shuuraiH raakSasaiH = by the powerful demons; dechit = some; sphurantaH = trembling; vaanaraaH = monkeys; patitaaH = fell; bhuvi = on the earth; paarshvataH = their sides; vidaaritaaH = torn open.

अनुवादः

Cut into two with the strokes of swords by those powerful demons, some monkeys, trembling, fell on the earth, their sides torn open.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरैश्चापि सङ्क्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः ।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले ॥ १५ ॥

वानरैसः च अपि सम्क्रुद्धै राक्षस ओघाः समन्ततः ॥ ६-५८-१५ पादपैर् गिरि शृन्गैश् च सम्पिष्टा वसुधा तले ।

इसी तरह वानरोंने भी अत्यन्त कुपित हो वृक्षों और पर्वत-शिखरोंद्वारा सब ओर भूतलपर झुंड-के-झुंड राक्षसोंको पीस डाला ॥ १५ ॥

हीगॆये वानररू कूड अत्यन्त कुपितरागि वृक्ष, पर्वत शिखगळिन्द ऎल्लॆडॆ राक्षसर गुम्पु गुम्पुगळन्नु जज्जिहाकिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. raakSasaughaaH cha api = even the flock of demons; sampiSTaaH = were crushed; vasudhaatale = on to the earth; samkruddhaiH = by the furious; vaanaraiH = monkeys; samantataH = on all sides; paadapaiH = with trees; girshR^iN^gaishcha = and mountain-peaks.

अनुवादः

Even the flock of demons on all sides were crushed on to the earth by the furious monkeys with tree and mountain-peaks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् ।
वमन् शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः ॥ १६ ॥

वज्र स्पर्श तलैर् हस्तैर् मुष्टिभिश् च हता भृशम् ॥ ६-५८-१६ वमन् शोणितम् आस्येभ्यो विशीर्ण दशन ईक्षणः ।

वानरोंके वज्रतुल्य कठोर थप्पड़ों और मुक्कोंसे भलीभाँति पीटे गये राक्षस मुँहसे रक्त वमन करने लगे । उनके दाँत और नेत्र छिन्न-भिन्न होकर बिखर गये ॥ १६ ॥

वानरर वज्रदन्तह अङ्गै एटुगळ, मुष्टिगळ प्रहारदिन्द रक्तवन्नु कारुत्तिद्दरु. अवर हल्लु, कण्णुगळु हॊर बन्दु चॆल्लापिल्लियादवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vajra sparsha talaiH hastaiH = having been administered thundering slaps with their hands; hataaH = and terrific blows; muSTibhiH = with their fists; vidiirSa vadaekSaNaaH = the faces and eyes of demons were lacerated; (the demons); vaman = vomited; bhR^isham = plenty; shoNitam = of blood; aasyebhyaH = from their months.

अनुवादः

Having been administered thundering slaps with their hands and terrific blows with their fists, the faces and eyes of demons were were lacerated. The demons vomited plenty of blood from their months.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसामपि ॥ १७ ॥

आर्त स्वरम् च स्वनताम् सिम्ह नादम् च नर्दताम् ॥ ६-५८-१७ बभूव तुमुलः शब्दो हरीणाम् रक्षसाम् युधि ।

कोई आर्तनाद करते तो कोई सिंहोंके समान दहाड़ते थे । इस प्रकार वानरों और राक्षसोंका भयंकर कोलाहल वहाँ सब ओर गूँज उठा ॥ १७ ॥

कॆलवरु आर्तनाद माडिदरॆ, कॆलवरु सिंहदन्तॆ गर्जिसुत्तिद्दरु. हीगॆ वानरर मत्तु राक्षसर भयङ्कर कोलाहल अल्लि ऎल्लॆडॆ प्रतिध्वनिसितु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tumulaH = A tumultuous; shabdaH = clamour; babhuuva = arose; hariiNaam = among monkeys; rakSasaamapi = and demons; svanataam aartasvanam = as cries of pain; simhanaadam = and leonine roars; nardataam = were bellowed.

अनुवादः

A tumultuous clamour arose among monkeys and demons, as cries of pain and leonine roars were bellowed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः ।
विवृत्तवदनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ १८ ॥

वानरा राक्षसाह् क्रुद्धा वीर मार्गम् अनुव्रताः ॥ ६-५८-१८ विवृत्त नयनाह् क्रूराश् चक्रुह् कर्माण्य् अभीतवत् ।

क्रोधसे भरे हुए वानर और राक्षस वीरोचितमार्गका अनुसरण करके युद्धमें पीठ नहीं दिखाते थे । वे मुँह बा-बाकर निर्भयके समान क्रूरतापूर्ण कर्म करते थे ॥ १८ ॥

क्रोधगॊण्ड वानररु मत्तु राक्षसरु वीरोचित मार्गहिडिदु युद्धदल्लि बॆन्नु तोरुत्तिरलिल्ल. अवरु मुखगळन्नु अरळिसिकॊण्डु निर्भयवागि क्रूरवाद कर्म माडुत्तिद्दरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. vaanaraaH = the monkeys; raakSasaaH = and the demons; kruddhaah = with anger; anuvrataaH = following; viiramaargam = the path of heroes; kruuraaH = with cruelty; nivR^itta nayanaaH = and hostile eyes; chakruH = conducted; karmaaNi = their tasks; abhiitavat = with great courage.

अनुवादः

The monkeys and the demons with anger, following the path of heroes, with their cruel and hostile eyes, accomplished their deeds with great courage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ॥ १९ ॥

नर अन्तकः कुम्भ हनुर् महा नादह् समुन्नतः ॥ ६-५८-१९ एते प्रहस्त सचिवाह् सर्वे जघ्नुर् वन ओकसः ।

नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद और समुन्नत—ये प्रहस्तके सारे सचिव वानरोंका वध करने लगे ॥ १९ ॥

नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद मत्तु समुन्नतरॆम्ब प्रहस्तन सचिवराद ई नाल्वरु वानररन्नु वधिसतॊडगिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. naraantakaH = Narantaka; kumbha hanuH = Kumbhahanu; mahaanaadaH = Mahanada; samunnataH = Samunnata; prahasta sachivaaH = Prahasta’s companins; ete sarve = all these demons; jaghnuH = killed; venaukasaH = the monkeys.

अनुवादः

Narantaka Kumbhahanu, Mahanada and Samunnata all these companions of Prahasta killed the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां निपततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् ।
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥ २० ॥

तेषाम् आपतताम् शीघ्रम् निघ्नताम् च अपि वानरान् ॥ ६-५८-२० द्विविदो गिरि शृन्गेण जघान एकम् नर अन्तकम् ।

शीघ्रतापूर्वक आक्रमण करते और वानरोंको मारते हुए प्रहस्तके सचिवोंमेंसे एकको, जिसका नाम नरान्तक था, द्विविदने एक पर्वतके शिखरसे मार डाला ॥

शीघ्रवागि आक्रमण माडुत्ता वानररन्नु कॊल्लुत्तिरुव प्रहस्तन सचिवनाद नरान्तकनन्नु द्विविदनु ऒन्दु पर्वतवन्नु ऎत्ति हॊडॆदु कॊन्दु हाकिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. dvividaH = Dvivida; jaghaana = killed; girishR^iN^geNa = with a mountain-peak; naraantakam = Narantaka; ekam = the one; teSam = among them; nipatataam = who was rushing upon; shiighram = quickly; nighnataamchaapi = and killing; vaanaraan = the monkeys.

अनुवादः

Dvivida, with a mountain-peak, struck down Narantaka, the one among them who was rushing upon quickly and killing the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः सविपुलद्रुमम् ।
राक्षसं क्षिप्रहस्तं तु समुन्नतमपोथयत् ॥ २१ ॥

दुर्मुखः पुनर् उत्पाट्य कपिः स विपुल द्रुमम् ॥ ६-५८-२१ राक्षसम् क्षिप्र हस्तस् तु समुन्नतम् अपोथयत् ।

फिर दुर्मुखने एक विशाल वृक्ष लिये उठकर शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले राक्षस समुन्नतको कुचल डाला ॥

मत्तॆ दुर्मुखनु ऒन्दु विशाल वृक्षवन्नॆत्तिकॊण्डु, क्षिप्रवाद कैचळकवुळ्ळ राक्षस समुन्नतनन्नु कॊन्दुहाकिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. durmakhaH punaH = On his part Durmakha; kapiH = the monkey; kSiprahastam = with a ready hand; utthaaya = uprooted; suvipula drumam = a very large tree; apothayat = and crushed; samunnatam = Samunnata; raakSasam = the demon.

अनुवादः

The ape Durmukha on his part, with a ready hand, uprooted a very large tree and crushed the demon Samunnata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बवांस्तु सुसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।
पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥ २२ ॥

जाम्बवांस् तु सुसम्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीम् शिलाम् ॥ ६-५८-२२ पातयाम् आस तेजस्वी महा नादस्य वक्षसि ।

तत्पश्चात् अत्यन्त कुपित हुए तेजस्वी जाम्बवान् ने एक बड़ी भारी शिला उठा ली और उसे महानादकी छातीपर दे मारा ॥ २२ ॥

बळिक अत्यन्त कुपितनाद तेजस्वी जाम्बवन्तनु ऒन्दु दॊड्ड बण्डॆयन्नु ऎत्तिकॊण्डु अदन्नु महानादन ऎदॆगॆ प्रहरिसिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tejasvii = the energetic; jaambavaamstu = Jambavan; susamkruddhaH = with a great fury; pragR^ihya = seized; mahatiim = a huge; shilaam = rock; paatayaamaasa = and threw; vakSasi = on the chest-region; mahaanaadasya = of Mahanada.

अनुवादः

The energetic Jambavan with a great fury seized a huge rock and threw it on the chest-region of Mahanada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् ।
वृक्षेण महता सद्यः प्राणान् सन्त्याजयद् रणे ॥ २३ ॥

अथ कुम्भ हनुस् तत्र तारेण आसाद्य वीर्यवान् ॥ ६-५८-२३ वृक्षेण अभिहतो मूर्ध्नि प्राणांस् तत्याज राक्षसः ।

बाकी रहा पराक्रमी कुम्भहनु । वह तार नामक वानरसे भिड़ा और अन्तमें एक विशाल वृक्षकी चपेटमें आकर उसे भी रणभूमिमें अपने प्राणोंसे हाथ धोने पड़े ॥

उळिद पराक्रमि महाहनवन्नु तारनॆम्ब वानरनु ऎदुरिसिदनु हागू कॊनॆगॆ ऒन्दु विशाल वृक्षद एटिनिन्द महाहनू प्राणगळन्नु कळॆदुकॊण्डनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. atha = then; viiryavaan = the valiant; kumbhahanuH = Kumbhahanu; tatra = there; raNe = in the battle; aasaadya = having attacked; taareNa = (the General) Tara; mahataa vR^ikSeNa = (who was armed) with a huge tree; (received a blow); samtyaajayat = that discharged; sadyaH = soon; praaNaan = his lives.

अनुवादः

Then, the valiant Kumbhahanu there in the battle, having attacked the General Tara, who was armed with a huge tree, received a blow immediately cost him his life.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः ।
चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम् ॥ २४ ॥

अमृष्यमाणस् तत् कर्म प्रहस्तो रथम् आस्थितः ॥ ६-५८-२४ चकार कदनम् घोरम् धनुष् पाणिर् वन ओकसाम् ।

रथपर बैठे हुए प्रहस्तसे वानरोंका यह अद्भुत पराक्रम नहीं सहा गया । उसने हाथमें धनुष लेकर वानरोंका घोर संहार आरम्भ किया ॥ २४ ॥

रथदल्लि कुळित प्रहस्तनु वानरर ई अद्भुत पराक्रमवन्नु सहिसलारदॆ कैयल्लि धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु वानरर घोर संहार माडतॊडगिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. amR^iSyamaaNaH = not tolerating; tat = that; karma = act; prahastaH = Prahasta; aashritaH = having occupied; ratham = his chariot; dhanuSpaaNiH = with the bow in his hand; chakaara = carried out; ghoram = a terrible; kadanam = destruction; vanaukasaam = of the monkeys.

अनुवादः

Not tolerating the aforesaid act, Prahasta having occupied his chariot with bow in hand, caused a terrible havoc among the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आवर्त इव सञ्जज्ञे सेनयोरुभयोस्तदा ।
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निःस्वनः ॥ २५ ॥

आवर्त;इव सम्जज्ने;उभयोह् सेनयोस् तदा ॥ ६-५८-२५ क्षुभितस्य अप्रमेयस्य सागरस्य इव निस्वनः ।

उस समय दोनों सेनाएँ जलके भँवरकी भाँति चक्कर काट रही थीं । विक्षुब्ध अपार महासागरकी गर्जनाके समान उनकी गर्जना सुनायी दे रही थी ॥ २५ ॥

आग ऎरडू सैन्यगळू नीरिन सुळियन्तॆ सुत्तुत्तिद्दवु. विक्षुब्धवाद महासागरद गर्जनॆयन्तॆ अवर गर्जनॆ केळिबरुत्तित्तु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tadaa = then; kSubhitasya = with the rapid movement; ubhayoH = of both; senayoH = the armies; samjaJNe = there arose; niHsvanaH = a clamour; saagarasya iva = resembling the roar of an ocean; kSubhitasya = which was tempestuous; aprameyasya = and unfathamable; aavarte = in a time of dissolution.

अनुवादः

Then, with the rapid movement of both the armies, there arose of clamour resembling the roar of an unfathomable and tempestuous ocean in a time of dissolution.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महता हि शरौघेण राक्षसो रणदुर्मदः ।
अर्दयामास सङ्क्रुद्धो वानरान् परमाहवे ॥ २६ ॥

महता हि शर ओघेण प्रहस्तो युद्ध कोविदः ॥ ६-५८-२६ अर्दयाम् आस सम्क्रुद्धो वानरान् परम आहवे ।

अत्यन्त क्रोधसे भरे हुए रणदुर्मद राक्षस प्रहस्तने अपने बाण-समूहोंद्वारा उस महासमरमें वानरोंको पीड़ित करना आरम्भ किया ॥ २६ ॥

अत्यन्त क्रोधगॊण्ड रणदुर्मद राक्षस प्रहस्तनु बाणसमूह गळिन्द आ महासमरदल्लि वानररन्नु पीडिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. raakSasaH = the demon; Prahasta; raNa durdamaH = who was hard to be subdued in battle; samkruddhaH = with full of anger; ardayaamaasa = tormented; vaanaraan = the monkeys; mahataa sharaugheNa = by an immense avalanche of arrows; paramaahave = in that great combat.

अनुवादः

The demon Prahasta, who was hard to be subdued in battle, with full of anger, tormented the monkeys by an immense avalanche of arrows in that great combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी ।
बभूवातिचिता घोरैः पर्वतैरिव संवृता ॥ २७ ॥

वानराणाम् शरीरैस् तु राक्षसानाम् च मेदिनी ॥ ६-५८-२७ बभूव निचिता घोरा पतितैर् इव पर्वतैः ।

पृथ्वीपर वानरों और राक्षसोंकी लाशोंके ढेर लग गये । उनसे आच्छादित हुई रणभूमि भयानक पर्वतोंसे ढकी हुई-सी जान पड़ती थी ॥ २७ ॥

पृथिवियल्लि वानरर मत्तु राक्षसर हॆणगळु राशि-राशियागि बिद्दवु. अदरिन्द आच्छादितवाद रणभूमियु भयानक पर्वतगळिन्द मुच्चिदन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥27॥

पदच्छेदः

27. ghoraiH = by the frightening; shariiraiH = corpses; vaanaraaNaam = of monkeys; raakSasaanaam cha = and demons; atichitaa = a very extensive area; medinii = of the ground; samvR^itaa = was covered; parvataiH iva = like (hideous) mountains.

अनुवादः

By the frightening corpses of monkeys and demons, appearing like hideous mountains, a very extensive area of the ground is covered.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते ।
सञ्छन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः ॥ २८ ॥

सा मही रुधिर ओघेण प्रच्चन्ना सम्प्रकाशते ॥ ६-५८-२८ संचन्ना माधवे मासि पलाशैर् इव पुष्पितैः ।

रक्तके प्रवाहसे आच्छादित हुई वह युद्धभूमि वैशाख-मासमें खिले हुए पलाश-वृक्षोंसे ढकी हुई वन्य भूमि-सी सुशोभित होती थी ॥ २८ ॥

रक्तप्रवाहदिन्द आवरिसिद आ युद्धभूमियु वैशाखदल्लि हू अरळिद मुत्तुगद वृक्षगळिन्द तुम्बिद काडिनन्तॆ सुशोभितवागित्तु.॥28॥

पदच्छेदः

28. saa mahii = that ground; prachhannaa = covered; rudhirougheNa = by the stream of blood; samprakaashate = shone; maadhave maasi iva = as in the month of spring; samchhannaa = when covered; puSpitaiH = by the blossoming; palaashaiH = crimson coloured Palasha flowers.

अनुवादः

That ground, covered by the stream of blood, shone as in the month of spring when overspread fully with the bloossoming crimson-coloured Palasa flowers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् ।
शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम् ॥ २९ ॥
यकृत् प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् ।
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ॥ ३० ॥
गृध्रहंसवराकीर्णां कङ्कसारससेविताम् ।
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिःस्वनाम् ॥ ३१ ॥
तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् ।
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् ॥ ३२ ॥
राक्षसाः कपिमुख्यास्ते तेरुस्तां दुस्तरां नदीम् ।
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः ॥ ३३ ॥

हरि वीर ओघ वप्राम् तु भग्न आयुध महा द्रुमाम् ॥ ६-५८-२९ शोणित ओघ महा तोयाम् यम सागर गामिनीम् । यकृत् प्लीह महा पन्काम् विनिकीर्ण अन्त्र शैबलाम् ॥ ६-५८-३० भिन्न काय शिरो मीनाम् अन्ग अवयव शाड्वलाम् । गृध्र हंस गण आकीर्णाम् कन्क सारस सेविताम् ॥ ६-५८-३१ मेधः फेन समाकीर्णाम् आर्त स्तनित निस्वनाम् । ताम् कापुरुष दुस्ताराम् युद्ध भूमिमयीम् नदीम् ॥ ६-५८-३२ नदीम् इव घन अपाये हंस सारस सेविताम् । राक्षसाह् कपि मुख्याश् च तेरुस् ताम् दुस्तराम् नदीम् ॥ ६-५८-३३ यथा पद्म रजो ध्वस्ताम् नलिनीम् गज यूथपाः ।

मारे गये वीरोंकी लाशें ही जिसके दोनों तट थे । रक्तका प्रवाह ही जिसकी महान् जलराशि थी । टूटे-फूटे अस्त्र-शस्त्र ही जिसके तटवर्ती विशाल वृक्षोंके समान जान पड़ते थे । जो यमलोकरूपी समुद्रसे मिली हुई थी । सैनिकोंके यकृत् और प्लीहा (हृदयके दाहिने और बायें भाग) जिसके महान् पंक थे । निकली हुई आँतें जहाँ सेवारका काम देती थीं । कटे हुए सिर और धड़ जहाँ मत्स्य-से प्रतीत होते थे । शरीरके छोटे-छोटे अवयव एवं केश जिसमें घासका भ्रम उत्पन्न करते थे । जहाँ गीध ही हंस बनकर बैठे थे । कङ्करूपी सारस जिसका सेवन करते थे । मेदे ही फेन बनकर जहाँ सब ओर फैले थे । पीड़ितोंकी कराह जिसकी कलकल ध्वनि थी और कायरोंके लिये जिसे पार करना अत्यन्त कठिन था,उस युद्धभूमिरूपिणी नदीको प्रवाहित करके राक्षस और श्रेष्ठ वानर वर्षाके अन्तमें हंसों और सारसोंसे सेवित सरिताकी भाँति उस दुस्तर नदीको उसी तरह पार कर रहे थे, जैसे गजयूथपति कमलोंके परागसे आच्छादित किसी पुष्करिणीको पार करते हैं ॥ २९—३३ ॥

रणभूमियल्लि ऒन्दु दुस्तरवाद नदियु हरियुत्तित्तु. वीरर हॆणगळे अवर दडगळागिद्दु, रक्तवे नीरागित्तु. खण्डितवाद अस्त्र-शस्त्रगळे अदर तीरद विशाल वृक्षगळु. अदु यमलोकरूपी समुद्रवन्नु सेरुत्तित्तु. सैनिकर यकृत् (हृदयद बलभाग) मत्तु प्लीहगळे (हृदयद ऎडभाग) अदरल्लिन महा कॆसरागित्तु. हॊरबिद्द करुळ बळ्ळिगळे पाचियागित्तु. तुण्डाद रुण्ड-मुण्डगळे अल्लि मीनुगळन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दवु. शरीरद सण्णपुट्ट अवयवगळु मत्तु कूदलु हुल्लिनन्तॆ भ्रमॆ उण्टुमाडुत्तित्तु. इल्लि रण हद्दुगळे हंसगळन्तॆ कुळित्तिद्दवु. हद्दिन रूपद सारसगळु अदन्नु सेविसुत्तिद्दवु. मेदस्सु नॊरॆयागि ऎल्लॆडॆ हरडिकॊण्डित्तु. पीडितर आर्तनादवे आ नदिय कलरव ध्वनियागित्तु. हेडिगळिगॆ अदन्नु दाटुवुदु अत्यन्त कठिणवागित्तु. ई युद्धरूपी नदियन्नु हरिसि राक्षस मत्तु श्रेष्ठ वानररु वर्षाकालद कॊनॆयल्लि हंस, सारसरिन्द सेवित सरितॆयन्नु आनॆगळ हिण्डु कमलद परागदिन्द आच्छादितवाद सरोवरवन्नु दाटुवन्तॆ दाटिहोगुत्तिद्दरु.॥29-33॥

पदच्छेदः

29; 30; 31; 32; 33. hata viiraughasravaam = with the heaps of warriors for its banks; bhagnaayudhamahaadrumaam = the broken weapons its trees; shoNitaugha mahaatoyaam = the torrents of blood its huge waves; yama saagara gaaminiim = death appeared like an ocean receiving its flood; yakR^itpliihamahaapaNkaam = livers and spleens its mire; vinikiirNaantrashaivalaam = the scattered entrails for its moss; bhinnakaayashiromiinaam = severed heads and trunks the fish; aN^gavaya shaadvalaam = morsels of flesh the grass; gR^idhra hamsavaraakiirNaam = the innumerable vultures its lovely swans; kaNka saarasaa sevitaam = herons visited for its geese; medaH phenasamaakiirNaam = covered as it was with fat for the foam; aavarta svana nisvanaam = the tumult the sound of its waters; taam = that; yuddha bhuumi mayiim = battle-field; nadiimiva = resembled a river; kaapuruSadustaaraam = incapable of being crossed by cowards; hamsa saarasas sevitam = visited by swans and cranes; ghanaapaaye = at the end of the rainy season; te raakSasaaH = those demons; kapimukhyaaH = and the foremost of the monkeys; teruH = crossed over; taam dustaraam = that impassable; nadiim = river; gajayuuthapaaH yathaa = as elephants lead their herds; maliniim = across a lake; padmarajodhvastaam = that the lotuses have covered with pollen..

अनुवादः

With the heaps of warriors for its banks the broken weapons its trees, the torrents of blood its huge waves, death appeared like an ocean receiving its floods, livers and spleens its mire, entrails its moss, severed heads and trunks the fish, and morsels of flesh the grass, the innumerable vultures its lovely swans, herons its geese, covered as it was with fat for the foam, the tumult the sound of its waters, the battle field resembled a river, incapable of being crossed by cowards, visited by water-fowls at the end of the rainy season, those demons and the foremost of the monkeys crossed over that impassable river, as elephants lead their herds across a lake that the lotuses have covered with pollen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ।
ददर्श तरसा नीलो विधमन्तं प्लवङ्गमान् ॥ ३४ ॥

ततः सृजन्तम् बाण ओघान् प्रहस्तम् स्यन्दने स्थितम् ॥ ६-५८-३४ ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तम् प्लवम् गमान् ।

तदनन्तर नीलने देखा, रथपर बैठा हुआ प्रहस्त बाणसमूहोंकी वर्षा करके वेगपूर्वक वानरोंका संहार कर रहा है ॥ ३४ ॥

अनन्तर रथदल्लि कुळित प्रहस्तनु बाणसमूहगळ मळॆगरॆदु वेगवागि वानररन्नु संहरिसुवुदन्नु नीलनु नोडिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = thereafter; niilaH = Nila; dadarsha = saw; prahastam = Prahasta; sR^ijantam = who was employing; baaNaughaan = a multitude of arrows; sthitam = staying; syndane = in the chariot; vidhamantam = and annihilating; plavaNgamaan = the monkeys; tarasaa = swiftly.

अनुवादः

Then, Nila saw Prahasta who was employing a multitude of arrows sitting in the chariot and annihilating the monkeys swiftly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्‍धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात् ।
समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः ॥ ३५ ॥
रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे ।

तब जैसे उठी हुई प्रचण्ड वायु आकाशमें महान् मेघोंकी घटाको छिन्न-भिन्न करके उड़ा देती है, उसी प्रकार नील भी बलपूर्वक राक्षस-सेनाका संहार करने लगे । इससे उस युद्धस्थलमें राक्षसी-सेना भाग खड़ी हुई । सेनापति प्रहस्तने जब अपनी सेनाकी ऐसी दुरवस्था देखी, तब उसने सूर्यतुल्य तेजस्वी रथके द्वारा नीलपर ही धावा किया ॥ ३५ १/२ ॥

प्रचण्ड वायुवु आकाशदल्लि महामेघमण्डलवन्नु भिन्न भिन्नमाडि हारिसिबिडुवन्तॆये नीलनु बलवन्तवागि राक्षसर सैन्यवन्नु संहरिसतॊडगिदनु. इदरिन्द युद्धरङ्गदल्लि राक्षसर सैन्यवु पलायन माडितु. सेनापति प्रहस्तनु तन्न सैन्यद इन्तह दुरवस्थॆयन्नु नोडि, अवनु सूर्यनन्तह तेजस्वी रथदिन्द नीलन मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥35½॥

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे ॥ ३६ ॥
नीलाय व्यसृजद् बाणान् प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।

धनुषधारियोंमें श्रेष्ठ और निशाचरोंकी सेनाके नायक प्रहस्तने उस महासमरमें अपने धनुषको खींचकर नीलपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ ३६ १/२ ॥

धनुर्धारिगळल्लि श्रेष्ठनाद, राक्षसर सेनाध्यक्ष प्रहस्तनु आ महासमरदल्लि धनुस्सन्नु सॆळॆदु नीलन मेलॆ बाणगळ मळॆगरॆदनु.॥36½॥

पदच्छेदः

35; 36. samiikSya = seeing abhidrutam = Nila who was running towards him; yuddhe = in the battle-field; uddhuutaH vaayuH = as a rocking wind; khe = in the sky; (rushed towards); mahat = a large; abhrabalam = mass of clouds; prahastaH = Prahasta; vaahiniipatiH = the Army General; abhidudruve = attacked; niilameva = Nila himself; rathena = with his chariot; aaditya varNena = having the sun’s colour.

अनुवादः

Seeing Nila who was running towards him in the battle-field, as a rocking wind in the sky rushes towards a large massive clouds, Prahasta the Army general attacked Nila himself with his chariot having the sun’s colour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः ॥ ३७ ॥
महीं जग्मुर्महावेगा रोषिता इव पन्नगाः ।

रोषसे भरे हुए सर्पोंके समान वे महान् वेगशाली बाण नीलतक पहुँचकर उन्हें विदीर्ण करके बड़ी सावधानीके साथ धरतीमें समा गये ॥ ३७ १/२ ॥

रोषगॊण्ड सर्पगळन्तॆ आ महा वेगशालि बाणगळु नीलनवरॆगॆ तलुपि अवनन्नु नोयिसि नॆलक्कॆ बिद्दुहोदवु.॥37½॥

पदच्छेदः

37. saH prahastaH = that Prahasta; vaahiniipatiH = the Army general; shreSTaH = excellent; dhanvinaam = among the wielders of bow; vikR^iSya = drew; dhanuh = the bow-string; vyasR^ijat = and hurled; baaNaan = the arrows; niilaaya = towards Nila; paramaahave = in the great battle.

अनुवादः

That Prahasta the Army General, who was excellent among the wielders of bow, drew the bow-string and hurled the arrows towards Nila in that great battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः ॥ ३८ ॥
स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः ।
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान् ॥ ३९ ॥

प्रहस्तके पैने बाण प्रज्वलित अग्निके समान जान पड़ते थे । उनकी चोटसे नील बहुत घायल हो गये । इस तरह उस परम दुर्जय राक्षस प्रहस्तको अपने ऊपर आक्रमण करते देख बल-विक्रमशाली महाकपि नीलने एक वृक्ष उखाड़कर उसीके द्वारा उसपर आघात किया ॥

प्रहस्तन हरितवाद बाणगळु प्रज्वलित अग्नियन्तॆ अनिसुत्तिद्दवु. अवुगळ एटिनिन्द नीलनु गायगॊण्डनु. हीगॆ आ परम दुर्जय राक्षस प्रहस्तनु तन्न मेलॆ आक्रमिसिदन्नु नोडि, बलविक्रमशाली महाकपि नीलनु ऒन्दु मरवन्नॆत्तिकॊण्डु अदरिन्द प्रहस्तनिगॆ हॊडॆदनु.॥38-39॥

पदच्छेदः

38. te vishikhaaaH = those arrows; roSitaaH; pannagaaH iva = appearing like furious snakes; mahaavegaaH = and with a great speed; samaahitaaH = employed (by Prahasta) pretya = proceeded towards; niilam = Nila; vinibhidya = pierced (him); jagmuH = and fell; mahiim = on the earth.

अनुवादः

Those arrows with a great speed resembling furious snakes employed by Prahasta proceeded towards Nila, pierced him and fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तेनाभिहतः क्रुद्धो नर्दन् राक्षसपुङ्गवः ।
ववर्ष शरवर्षाणि प्लवङ्गानां चमूपतौ ॥ ४० ॥

नीलकी चोट खाकर कुपित हुआ राक्षसशिरोमणि प्रहस्त बड़े जोरसे गर्जता हुआ उन वानर-सेनापतिपर बाणोंकी वर्षा करने लगा ॥ ४० ॥

नीलन एटु तिन्दु कुपितनाद राक्षस श्रेष्ठ प्रहस्तनु जोरागि गर्जिसुत्ता, आ वानर सेनापतिय मेलॆ बाणगळ मळॆयन्नु सुरिसिदनु.॥40॥

पदच्छेदः

39; 40. saH = that; mahaakapiH = great ape; niilaH = Nila; viiryavaan = of prowess; abhihataH = struck; nishitaiH = by sharp; sharaiH = arrows; jvalanopamaiH = resembling fire; utpaaTya = uprooted; vR^ikSam = a tree; taaDayaamaasa = and thumped; tam prahastam = on that Prahast; parama durdharSam = who was most difficult to be assaulted; aapatantam = descending on him.

अनुवादः

That great ape of prowess Nila, who was struck by sharp arrows resembling flames, uprooted a tree and thumped it on the descending Prahasta who was most difficult to be assaulted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बाणगणानेव राक्षसस्य दुरात्मनः ।
अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ॥ ४१ ॥
एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षान् दुरासदान् ।
निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे दुरासदान् ॥ ४२ ॥

तस्य बाणगणानेव राक्षसस्य दुरात्मनः ।
अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ॥ एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षान् दुरासदान् ।
निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदासदान् ॥

उस दुरात्मा राक्षसके बाण-समूहोंका निवारण करनेमें समर्थ न हो सकनेपर नील आँख बंद करके उन सब बाणोंको अपने अंगोंपर ही ग्रहण करने लगे । जैसे साँड़ सहसा आयी हुई शरद्-ऋतुकी वर्षाको चुपचाप अपने शरीरपर ही सह लेता है, उसी प्रकार प्रहस्तकी उस दुःसह बाणवर्षाको नील चुपचाप नेत्र बंद करके सहन करते रहे ॥ ४१-४२ ॥

दुरात्मनाद प्रहस्तन शरवर्षवन्नु तप्पिसिकॊळ्ळलागदॆ नीलनु कण्णुगळन्नु मुच्चि आ बाणगळॆल्लवन्नु शरीरदल्लि सहिसिकॊण्डनु. शरद्ऋतुविनल्लि आकस्मिकवागि बीळुव मळॆयन्नु होरियु सुम्मनॆ निन्तु सहिसुवन्तॆये प्रहस्तन आ दुःसह बाणगळ मळॆयन्नु नीलनु कण्णुगळन्नु मुच्चिकॊण्डु सहिसुत्तिद्दनु.॥41-42॥

पदच्छेदः

41. apaarayan = unable; varayitum = to restrain; baaNagaNaaneva = the series of arrows; tasya raakSasasya = of that demon; duraatmanaH = the evil- mined; (Nila); pratyagR^iNaat = received (them); nimiilitaH = with closed eyes.

अनुवादः

Being unable to restrain the series of arrows hurled at him by that evil-minded demon, nila received them with closed eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

42. govR^iSaH yathaiva = like a bull; (standing under); shaaradam = an autumnal; varSam = down-pour; aagatam = which came; shiighram = suddenly; evame eva = so; duraasadaan = under that intolerable; sahasaa = and sudden; sharavarSaan = rain of darts; prahastasya = of Prahasta; niilaH = Nila; nimiilitaakSaH = with closed eyes; sehe = endured; duraasadran = though it was scarce to be endured.

अनुवादः

Like a bull standing under a sudden autumnal down-pour, so under that intolerable and sudden rain of darts released by Prahasta, Nila endured with closed eyes though it was scarce to be endured.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् ।
प्रजघान हयान् नीलः प्रहस्तस्य महाबलः ॥ ४३ ॥

रोषितः शर वर्षेण सालेन महता महान् । प्रजघान हयान् नीलह् प्रहस्तस्य मनो जवान् ॥ ६-५८-४३

प्रहस्तकी बाणवर्षासे कुपित हो महाबली महाकपि नीलने एक विशाल सालवृक्षके द्वारा उसके घोड़ोंको मार डाला ॥ ४३ ॥

प्रहस्तन बाणवर्षदिन्द कुपितनाद महाबलि कपिवीरनु ऒन्दु विशालवाद ताळॆमरदिन्द अवन कुदुरॆगळन्नु कॊन्दुहाकिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. mahaabalaH = the exceedingly strong; mahaan = and the great; niilaH = Nila; roSitaH = enraged over; sharavarSeNa = the volley of darts; prajaghaana = killed; prahastasya = Prahasta’s; hayaan = horses; mahataa saalena = by a huge sala tree.

अनुवादः

The exceedingly strong and the great Nila, enraged over the volley of darts, killed Prahasta’s horses by hurling a huge Sala tree on them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रोषपरीतात्मा धनुस्तस्य दुरात्मनः ।
बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनः पुनः ॥ ४४ ॥

तत्पश्चात् रोषसे भरे हुए नीलने उस दुरात्माके धनुषको भी वेगपूर्वक तोड़ दिया और बारंबार वे गर्जना करने लगे ॥ ४४ ॥

बळिक नीलनु रोषगॊण्डु आ दुरात्मन धनुस्सन्नु वेगवागि तुण्डरिसि पदे पदे गर्जिसतॊडगिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. tataH = thereafter; niilaH = Nila; roSapariitaatmaa = his mind filled with anger; tarasaa = quickly; babhaN^ja = broke; dhanuH = the bow; tasya = of Prahasta; duraatmanaH = the evil-minded demon; nanaada cha = and shouted; punaH punaH = again and again.

अनुवादः

Thereafter the greatly enraged Nila quickly broke the bow of Prahasta the evil-minded demon and shouted again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विधनुः स कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ॥ ४५ ॥

विधनुस् तु कृतस् तेन प्रहस्तो वाहिनी पतिः । प्रगृह्य मुसलम् घोरम् स्यन्दनाद् अवपुप्लुवे ॥ ६-५८-४५

नीलके द्वारा धनुषरहित किया गया सेनापति प्रहस्त एक भयानक मूसल हाथमें लेकर अपने रथसे कूद पड़ा ॥

नीलनिन्द धनुष्यरहितनाद सेनापति प्रहस्तनु ऒन्दु भयानक ऒनकॆयन्नु कैयल्लॆत्तिकॊण्डु रथदिन्द कॆळक्कॆ हारिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. kR^itaH = made; vidhanuH = deprived of his bow; tena = Nila; saH prahastaH = that Prahasta; vaahiniipatiH = the leader of the army; pragR^ihya = seizing; ghoram = a formidable; musalam = mace; avapupluve = leapt down; syandanaat = from the chariot.

अनुवादः

Deprived of his bow, Prahasta the leader of the army, seizing a formidable mace, leapt down from the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ ।
स्थितौ क्षतजसिक्ताङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ॥ ४६ ॥

ताव् उभौ वाहिनी मुख्यौ जात रोषौ तरस्विनौ । स्थितौ क्षतज दिग्ध अन्गौ प्रभिन्नाव् इव कुन्जरौ ॥ ६-५८-४६

वे दोनों वीर अपनी-अपनी सेनाके प्रधान थे । दोनों ही एक-दूसरेके वैरी और वेगशाली थे । वे मदकी धारा बहानेवाले दो गजराजोंके समान खूनसे नहा उठे थे ॥

अवरिब्बरू वीररु तम्म तम्म सैन्यद प्रमुखरागिद्दरु. इब्बरू परस्पर वैरिगळागिद्दु, वेगशालिगळागिद्दरु. अवरु मदोदक वन्नु हरिसुव ऎरडु गजराजरन्तॆ रक्तदिन्द तॊय्दु होगिद्दरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. tau = those; ubhau = two; vaahiniimuhyau = army-chiefs; taasvinau = who were courageous; jaata vairau = in whom enmity had sprung up; kSata siktaaN^gau = their limbs covered with blood; sthitau = were standing; kuN^jarau iva = like two elephants; prabhinnau = in rut.

अनुवादः

Those two army-chiefs, who were courageous and in whom enmity had sprung up, with their limbs covered with blood, wee standing like two elephants in rut.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ ४७ ॥

उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्द्रंष्ट्राभिरितरेतरम् ।
सिंहशार्दूल सदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥

दोनों ही अपनी तीखी दाढ़ोंसे काट-काटकर एक-दूसरेके अंगोंको घायल किये देते थे । वे दोनों सिंह और बाघके समान शक्तिशाली और उन्हींके समान विजयके लिये सचेष्ट थे ॥ ४७ ॥

इब्बरू तम्म कॊरॆदाडॆगळिन्द कटकटनॆ कडियुत्ता परस्पर गायगॊळिसुत्तिद्दरु. अवरिब्बरू सिंह मत्तु हुलियन्तॆ शक्तिशालिगळागिद्दु विजयक्कागि प्रयत्निसुत्तिद्दरु.॥47॥

विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ ।
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोरिव ॥ ४८ ॥

दोनों वीर पराक्रमी, विजयी और युद्धमें कभी पीठ न दिखानेवाले थे तथा वृत्रासुर और इन्द्रके समान युद्धमें यश पानेकी अभिलाषा रखते थे ॥ ४८ ॥

इब्बरू वीररू पराक्रमिगळू, युद्धदल्लि ऎन्दू बॆन्नु तोरदवरू हागू वृत्रासुर हागू इन्द्रनन्तॆ युद्धदल्लि यशगळिसुव अभिलाषॆयिन्द इद्दरु.॥48॥

पदच्छेदः

47; 48. simha shaarduula sadR^ishau = lion and tiger in gait; simhashaarduula cheSTitau = lion and tiger in gestures; viirau = those two warriors; ullikhantau = tore; itaretaram = each other; sutiikSNaabhiH = with their sharp; damSTraabhiH = teeth; vikraanta vijayau = vanquishers of other heroes; anivartinau = and those who did not flee; samareSu = in battles; (they); kaaNkSa-maaNaaviva = thirsting; praaptum = to obtain; yashaH = fame; vR^itta vaasavayoH iva = like Vritra and Indra.

अनुवादः

Lion and tiger in gait, lion and tiger in gestures, those two warriors tore each other with their shap teeth. Vanquishers of other heroes and intrepid combatants, both of them, thirsting for fame, resembled Vritra and Indra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः ।
प्रहस्तः परमायत्तस्ततः सुस्राव शोणितम् ॥ ४९ ॥

आजघान तदा नीलम् ललाटे मुसलेन सः । प्रहस्तः परम् आयस्तस् तस्य सुस्राव शोणितम् ॥ ६-५८-४९

उस समय परम उद्योगी प्रहस्तने नीलके ललाटमें मूसलसे आघात किया । इससे उनके ललाटसे रक्तकी धारा बह चली ॥ ४९ ॥

अत्यन्त प्रयत्नशील प्रहस्तनु नीलन हणॆगॆ मुसलायुधदिन्द आघातमाडिदनु. इदरिन्द नीलन हणॆयिन्द रक्तद कोडिये हरियितु.॥49॥

पदच्छेदः

49. tadaa = then; saH prahastaH = that Prahasta; paramaayattaH = exerting himself well; aajaghaana = struck; niilena = Nila; musalena = with a mace; lalaate = on his forehead; shoNitam = and blood; susraava = oozed = tataH = from his forehead.

अनुवादः

Then, that Prahasta exerting himself well struck Nila on his forehead with a mace and blood oozed from his forehead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य च महातरुम् ।
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ॥ ५० ॥

ततः शोणित दिग्ध अन्गह् प्रगृह्य सुमहा तरुम् । प्रहस्तस्य उरसि क्रुद्धो विससर्ज महा कपिः ॥ ६-५८-५०

उनके सारे अंग रक्तसे भीग गये । तब क्रोधसे भरे हुए महाकपि नीलने एक विशाल वृक्ष उठाकर प्रहस्तकी छातीपर दे मारा ॥ ५० ॥

अवन सर्वाङ्गवू रक्तदिन्द तॊय्दुहोयितु. आग क्रोधगॊण्ड महाकपि नीलनु ऒन्दु विशाल वृक्षवन्नॆत्ति प्रहस्तन ऎदॆगॆ प्रहरिसिदनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. tataH = thereafter; shoNitadigdhaaN = with his limbed smeared with blood; mahaakapiH = the great ape; kmddhaH = was angry; pragR^ihyacha = seized; mahaatarum = a huge tree; visasarja = and hurled it; urasi = on the chest-region; prahastasya = of Prahasta.

अनुवादः

Whereupon, that great ape, his limbs smeared with blood, seized a huge tree and struck Prahasta full in his chest with fury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् ।
अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम् ॥ ५१ ॥

तम् अचिन्त्य प्रहारम् स प्रगृह्य मुसलम् महत् । अभिदुद्राव बलिनम् बली नीलम् प्लवम् गमम् ॥ ६-५८-५१

उस प्रहारकी कोई परवा न करके प्रहस्त महान् मूसल हाथमें लिये बलवान् वानर नीलकी ओर बड़े वेगसे दौड़ा ॥ ५१ ॥

आ प्रहारद परिवॆये माडदॆ प्रहस्तनु महा मुसलायुधवन्नॆत्तिकॊण्डु बलवन्त वानर नीलन कडॆगॆ वेगवागि ओडिदनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. achintya = ignoring; tam = that; prahaaram = blow; saH = he; pragR^ihya = seized; mahat = a huge; musalam = mace; abhirudraava = and ran; balaat = in strength; niilam = towards Nila; balinam = the strong; plavaN^gamam = monkey.

अनुवादः

Ignoring that blow, he seized a huge mace and ran in strength towards Nila the strong monkey.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः ।
ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ॥ ५२ ॥

तम् उग्र वेगम् सम्रब्धम् आपतन्तम् महा कपिः । ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महा वेगो महा शिलाम् ॥ ६-५८-५२

उस भयंकर वेगशाली राक्षसको रोषसे भरकर आक्रमण करते देख महान् वेगशाली महाकपि नीलने एक बड़ी भारी शिला हाथमें ले ली ॥ ५२ ॥

आ भयङ्कर रोष गॊण्डु वेगशाली राक्षसनु आक्रमण माडुवुदन्नु नोडि, महावेगशाली महाकपि नीलनु ऒन्दु दॊड्ड शिलॆयन्नु ऎत्तिकॊण्डनु.॥52॥

पदच्छेदः

52. tataH = then; mahaakapiH = Nila the great monkey; samprekSya = seeing; tam = Prahasta; ugra vegam = of terrible velocity; samrabdham = briskly; aapatantam = coming towards him; jagraaha = took; mahaashilaam = a large rock; mahaavegaH = with a great swiftness.

अनुवादः

Seeing Prahasta of terrible velocity briskly rushing towards him, Nila the great monkey took a huge rock swiftly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः ।
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत् ॥ ५३ ॥

तस्य युद्ध अभिकामस्य मृधे मुसल योधिनः । प्रहस्तस्य शिलाम् नीलो मूर्ध्नि तूर्णम् अपातयत् ॥ ६-५८-५३

उस शिलाको नीलने रणभूमिमें संग्रामकी इच्छावाले मूसलयोधी निशाचर प्रहस्तके मस्तकपर तत्काल दे मारा ॥

आ शिलॆयन्नु नीलनु रणभूमियल्लि सङ्ग्रामद इच्छॆयुळ्ळ मुसलयोधि निशाचर प्रहस्तन तलॆय मेलॆ बेगनॆ अप्पळिसिदनु.॥53॥

पदच्छेदः

53. niilaH = Nila; tuurNam = quickly; apaatayat = hurled; shilaam- that rock; muurdhni = on the head; tasya prahastasya = of that Prahasta; yuddheabhikaamasya = who was longing for war; musalayodhinaH = and fighting with a mace; mR^idhe = in the battle.

अनुवादः

Nila quickly hurled that rock on the head of Prahasta who was longing for war and fighting with a mace in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला ।
बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ॥ ५४ ॥

कपिप्रवर नीलके द्वारा चलायी गयी उस भयंकर एवं विशाल शिलाने प्रहस्तके मस्तकको कुचलकर उसके कई टुकड़े कर डाले ॥ ५४ ॥

कपिश्रेष्ठ नीलनु प्रयोगिसिद आ भयङ्कर विशाल शिलॆयु प्रहस्तन तलॆयन्नु नुच्चुनूरु माडितु.॥54॥

पदच्छेदः

54. tadaa = then; mahatii = (that) huge; ghoraa = and terrible; shilaa = rock; vimuktaa = hurled; niilena = by Nila; kapimukhyena = the leader of the monkeys; bibheda = broke; prahastasya = Prahasta’s; shiraH = head; bahudhaa = into myriad pieces.

अनुवादः

Then, that huge and terrific rock hurled by Nila the leader of the monkeys broke Prahasa’s head into myriad pieces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ५५ ॥

स गत असुर् गत श्रीको गत सत्त्वो गत इन्द्रियः । पपात सहसा भूमौ चिन्न मूल;इव द्रुमः ॥ ६-५८-५५

उसके प्राण-पखेरू उड़ गये । उसकी कान्ति, उसका बल और उसकी सारी इन्द्रियाँ भी चली गयीं । वह राक्षस जड़से कटे हुए वृक्षकी भाँति सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ५५ ॥

अवन प्राणपक्षि हारिहोयितु. अवन शान्ति, बल ऎल्ल इन्द्रियगळु नाशवादवु. आ राक्षसनु बेरु कत्तरिसिद मरदन्तॆ आगले धरॆगुरुळिदनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. saH = that Prahasta; gataasuH = who lost his breath; gata shriikaH = was disfigured; gatasattvaH = and dead; gatendriyah = bereft of his senses; papaata = and fell; bhuumau = on the ground; sahasaa = at once; drumaH iva = like a tree; chhinnamuulaH = cut up by the root.

अनुवादः

That Prahasta who lost his breath, was disfigured and dead, bereft of his senses and at once fell on the ground like a tree cut up by the root.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम् ।
शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥ ५६ ॥

विभिन्न शिरसस् तस्य बहु सुस्राव शोणितम् । शरीराद् अपि सुस्राव गिरेह् प्रस्रवणम् यथा ॥ ६-५८-५६

उसके छिन्न-भिन्न हुए मस्तकसे और शरीरसे भी बहुत खून गिरने लगा, मानो पर्वतसे पानीका झरना झर रहा हो ॥ ५६ ॥

पदच्छेदः

56. bahu = A lot of; shoNitam = blood; susraava = oozed; tasya vibhinna shirasaH = from his broken head; shariiraadapi = from his body too; susraava = (blood) streamed forth; prasravanam yathaa = like a cascade; gireH = from a mountain.

अनुवादः

A lot of blood oozed from his broken head. From his body two, blood streamed forth like a cascade from a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवन पुडियाद मस्तकदिन्द, शरीरदिन्द, पर्वतदिन्द हरियुव नीरिन झरियन्तॆ रक्त हरियतॊडगितु.॥5.॥

पदच्छेदः

5; 6. tataH = then; mahatii = the great; senaa = army; vaanaraaNaam = of monkeys; baliiyasaam = the powerful; abhisamjaata roSaaNaam = giving rise to anger; abhigarjataam = raising ferocious cries; prahastam = at Prahasta; dadarsha = saw; prahasta = Prahasta; abhisamvR^itam = who was accompanied; raakSasaiH = by demons; bhiimam = terrific; bhiima paraakramam = having terrible prowess; niryaantam = coming forth; sumahaakaayam = with his very huge body.

अनुवादः

That huge and powerful army of monkeys, who began to emit cries of defiance with fury, thereupon saw the terrible Prahasta of formidable exploits coming forth towards them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महाबलम् ।
राक्षसानामहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ॥ ५७ ॥

हते प्रहस्ते नीलेन तद् अकम्प्यम् महद् बलम् । रक्षसाम् अप्रहृष्टानाम् लन्काम् अभिजगाम ह ॥ ६-५८-५७

नीलके द्वारा प्रहस्तके मारे जानेपर दुःखी हुए राक्षसोंकी वह अकम्पनीय विशाल सेना लंकाको लौट गयी ॥ ५७ ॥

नीलनिन्द प्रहस्तनु हतनादाग दुःखितराद राक्षसर महासैन्यवु लङ्कॆगॆ हिन्दिरुगितु.॥57॥

पदच्छेदः

57. prahaste = Prahasta; hate = having been killed; niilena = by Nila; tam akampyam = that unshakable; mataa balam = large army; raakSasaanaam = of demons; ahR^iSTaanaam = disconsolated; abhijagaamaha = withdrew; laN^kaam = to Lanka.

अनुवादः

Thier leader having been slain by Nila that unshakable and large army of demons, becoming disconsolated, withdrew to Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ ।
सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥ ५८ ॥

सेनापतिके मारे जानेपर वह सेना ठहर न सकी । जैसे बाँध टूट जानेपर नदीका पानी रुक नहीं पाता ॥

सेना पतियु सत्तु होदाग आणॆकट्टॆयु ऒडॆदुहोदाग नदिय नीरन्नु तडॆयलारदन्तॆ, आ सैन्यवु निल्ललारदॆ ओडितु.॥58॥

पदच्छेदः

58. vaahiniipate = the Army-chief; nihate = having been killed; (those demons); na shekuH = could not; samavasthaatum = continue to stand firmly there; salilam yathaa = any more than water; samaasaadya = on reaching; vishiirNam = a breached setubandham = bridge.

अनुवादः

Thier chief of Army having been killed, those demons could not continue to stand firmy there, any more than water on reaching a breached bridge.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः ।
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः ॥ ५९ ॥
प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं विसञ्ज्ञा इव तेऽभवन् ॥ ६० ॥

हते तस्मिंसः चमू मुख्ये राक्षसस् ते निरुद्यमाः । रक्षः पति गृहम् गत्वा ध्यान मूकत्वम् आगताः ॥ ६-५८-५९ प्रप्ताः शोकार्णावम् तीव्रम् विसम्ज्ञा इव ते.भवन् । ततस् तु नीलो विजयी महा बलः । प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा । समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन । प्रहृष्ट रूपस् तु बभूव यूथपः ॥ ६-५८-६०

सेनानायकके मारे जानेसे वे सारे राक्षस अपना युद्धविषयक उत्साह खो बैठे और राक्षसराज रावणके भवनमें जाकर चिन्ताके कारण चुपचाप खड़े हो गये । तीव्र शोक-समुद्रमें डूब जानेके कारण वे सब-के-सब अचेत-से हो गये थे ॥ ५९-६० ॥

सेनानायकनु मरण हॊन्दिदाग राक्षसरॆल्लरू युद्धोत्साहवन्नु कळॆदुकॊण्डु, राक्षसेन्द्र रावणन भवनक्कॆ होगि चिन्तॆयिन्दागि सुम्मनॆ निन्तुकॊण्डिद्दरु. तीव्र शोकसमुद्रदल्लि मुळुगिद्दरिन्द अवरॆल्लरू सत्तन्ते आगिद्दरु.॥59-60॥

पदच्छेदः

59. tasmin = that Prahaste; chamuumukhye = the Chief of Army; hate = having been slain; te raakSasaaH = those demons; dhyaana muukatvam = dull dumb; nirudyamaah = and inactive; gatvaa = regained; rakSaH patigR^iham = the abode of Ravana; te = they; abhavan = became; visamjN^aaH iva = unconscious as it were; praaptaaH = plunged; shokaarNavam tiivram = in an ocean of burning grief.

अनुवादः

That Prahasta the chief of Army having been slain, those demons dumb dispirited and inactive, regained the abode of their king. They became unconscious as it were plunged in an ocean of burning grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

60. vijayii = the triumphant; yuuthapaH = warrior; niilaH = Nila; tataH = thereafter; prashasya maanaH = was honoured; raameNa = by Rama; sametya = joined; salakSmaNena = with Lakshmana; karmaNaa = for his task; sukR^itena = accomplished well; babhuuva = and experienced; prahR^iSTa ruupaH = supreme joy.

अनुवादः

The triumphant Nila, however, was honoured by Rama and Lakshmana for his task well accomplished and experienced supreme joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु नीलो विजयी महाबलः
प्रशस्यमानः सुकृतेन कर्मणा ।
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन
प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ॥ ६१ ॥

तदनन्तर विजयी सेनापति महाबली नील अपने इस महान् कर्मके कारण प्रशंसित होते हुए श्रीराम और लक्ष्मणसे आकर मिले और बड़े हर्षका अनुभव करने लगे ॥ ६१ ॥

अनन्तर विजयी सेनापति महाबलि नीलनु तन्न महाकर्मदिन्द प्रशंसितनागि श्रीराम मत्तु लक्ष्मणर बळिगॆ बन्दु, भारि हर्षपट्टनु.॥61॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः ॥ ५८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अट्ठावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐवत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥58॥