०५७ रावण-प्रहस्तसंवादः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana asks Prahasta to go to the battle. Prahasta sets out for the combat along with a huge army and enters the eastern gate. Bad omens appeared, as Prahasta enters the battle-field. The army of monkeys seized hold of trees and rocks, to attack the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

57. प्रहस्तका रावणकी आज्ञासे विशाल सेनासहित युद्धके लिये प्रस्थान

अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः ।
किञ्चिद् दीनमुखश्चापि सचिवांस्तानुदैक्षत ॥ १ ॥

अकम्पन वधम् श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षस ईश्वरः । किंचिद् दीन मुखश् च अपि सचिवांस् तान् उदैक्षत ॥ ६-५७-१

अकम्पनके वधका समाचार पाकर राक्षसराज रावणको बड़ा क्रोध हुआ । उसके मुखपर कुछ दीनता छा गयी और वह मन्त्रियोंकी ओर देखने लगा ॥ १ ॥

अकम्पन वधॆय वार्तॆयन्नु केळिद रावणनु क्रुद्धनादनु. अवन मुखदल्लि स्वल्प दीनतॆयू आवरिसितु. अवनु मन्त्रिगळ कडॆगॆ नोडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; akampana vadham = about the killing of Akampana; raakSaseshvaraH = Ravana the Lord of demons; kruddhaH = was enraged; kimchit diinamukhaH cha api = had a little depressed face; udaikSata = and looked; taan sachivaan = towards those ministers.

अनुवादः

Hearing of Akampana’s killing, Ravana the Lord of demons, with a little depressed face, was enraged and looked towards his ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च ।
ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः ।
पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मानवेक्षितुम् ॥ २ ॥

स तु ध्यात्वा मुहूर्तम् तु मन्त्रिभिह् सम्विचार्य च । ततस्तु रावणः पूर्वदिवसे राक्षसाधिपः ॥ ६-५७-२ पुरीम् परिययौ लन्काम् सर्वान् गुल्मान् अवेक्षितुम् ।

पहले तो दो घड़ीतक वह कुछ सोचता रहा । फिर उसने मन्त्रियोंके साथ विचार किया और उसके बाद दिनके पूर्वभागमें राक्षसराज रावण स्वयं लङ्काके सब मोरचोंका निरीक्षण करनेके लिये गया ॥ २ ॥

ऎरडु गळिगॆ एनो योचिसुत्ता मत्तॆ रावणनु मन्त्रिगळॊडनॆ माडिद बळिक बॆळगिन समयदल्लि लङ्कॆय ऎल्ल सेना तुकुडिगळन्नु वीक्षिसलु हॊरटनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. dhyaatvaa = having reflected; muhuurtam = a while; samvichaarya = and deliberated; mantribhiH = with his ministers; saH raavaNaH = that Ravana; raakSasaadhipaH = the king of Demons; tataH = then; yayau = went; laN^kaam puriim = to the City of Lanka; avekSitum = to inspect; sarvagulmaan = all his defenses; puurvadivasa = in the forenoon.

अनुवादः

Having reflected awhile and deliberated with his ministers, Ravana the king of Demons then passed that forenoon in inspecting his defenses in the City of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां राक्षसगणैर्गुप्तां गुल्मैर्बहुभिरावृताम् ।
ददर्श नगरीं राजा पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ३ ॥

ताम् राक्षस गणैर् गुप्ताम् गुल्मैर् बहुभिर् आवृताम् ॥ ६-५७-३ ददर्श नगरीम् लन्काम् पताका ध्वज मालिनीम् ।

राक्षसगणोंसे सुरक्षित और बहुत-सी छावनियोंसे घिरी हुई, ध्वजा-पताकाओंसे सुशोभित उस नगरीको राजा रावणने अच्छी तरह देखा ॥ ३ ॥

राक्षसरिन्द सुरक्षितवाद, अनेक सैन्य शिबिरगळिन्द कूडिद, ध्वज-पताकॆगळिन्द सुशोभितवाद लङ्कानगरियन्नु रावणनु चॆन्नागि नोडिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. raajaa = the king Ravana; dadarsha = saw; taam nagariim = that city; guptaam = protected; taam raakSasagaNaiH = by those groups of demons; aavR^itaam = and surrounded; bahubhiH = by many; gulmaiH = bodies of troops; pataaka dhvajamaaliniim = decorated with banners and flags.

अनुवादः

The king Ravana saw that City, guarded by groups of demons, filled with innumerable troops and decorated with banners and flags.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
उवाचात्महितं काले प्रहस्तं युद्धकोविदम् ॥ ४ ॥

रुद्धाम् तु नगरीम् दृष्ट्वा रावणो राक्षस ईश्वरः ॥ ६-५७-४ उवाच अमर्षितह् काले प्रहस्तम् युद्ध कोविदम् ।

लङ्कापुरी चारों ओरसे शत्रुओंद्वारा घेर ली गयी थी । यह देखकर राक्षसराज रावणने अपने हितैषी युद्धकलाकोविद प्रहस्तसे यह समयोचित बात कही— ॥ ४ ॥

लङ्कॆयु सुत्तलिन्द शत्रुगळिन्द आक्रमिसल्पट्टित्तु. इदन्नु नोडि राक्षसेश्वर रावणनु तन्न हितैषि युद्ध कलाकोविद प्रहस्तनल्लि समयोचित मातन्नु हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dR^iSTvaa = seeing; nagariim = the City; ruddhaam = besieged; raavaNaH = Ravana; raakSaseshvaraH = the Lord of Demons; uvaacha = spoke; (as follows); prahastam = to Prahasta; yuddha kovidam = who was skilled in war-fare; aatmahitam = and who wished well of him; kaale = even at a critical time.

अनुवादः

Seeing Lanka besieged, Ravana the Lord of Demons spoke as follows to Prahasta who was skilled in war-fare and who wished well of him even at a critical time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य ह ।
नान्ययुद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद ॥ ५ ॥

पुरस्य उपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य ह ॥ ६-५७-५ न अन्यम् युद्धात् प्रपश्यामि मोक्षम् युद्ध विशारद ।

‘युद्धविशारद वीर! नगरके अत्यन्त निकट शत्रुओंकी सेना छावनी डाले पड़ी है, इसीलिये सारा नगर सहसा व्यथित हो उठा है । अब मैं दूसरे किसीके युद्ध करनेसे इसका छुटकारा होता नहीं देखता हूँ ॥ ५ ॥

युद्धविशारद वीरने! नगरद हत्तिरदल्लॆ शत्रुगळु बीडुबिट्टिद्दारॆ. इवरिन्द इडी नगर व्यथितवागिदॆ. बेरॆ यारू युद्धमाडिदरू इदरिन्द बिडुगडॆयागुवुदन्नु नानु नोडुवुदिल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. yuddha vishaarada = O; the proficient one in war-free!; na prapashyaami = I do not see; anyam = any other; mokSam = deliverance; yuddhaat = than a battle; purasya = for this City; upaniviSTasya = which is beseiged; sahasaa = suddenly; piiDitasya = and being devastated.

अनुवादः

“O, Prahasta the proficient in war-free! I do not see any other deliverance than a battle for this city, which is besieged suddenly and being devastated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम ।
इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर्भारमीदृशम् ॥ ६ ॥

अहम् वा कुम्भ कर्णो वा त्वम् वा सेना पतिर् मम ॥ ६-५७-६ इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर् भारम् ईदृशम् ।

‘अब तो इस तरहके युद्धका भार मैं, कुम्भकर्ण, मेरे सेनापति तुम, बेटा इन्द्रजित् अथवा निकुम्भ ही उठा सकते हैं ॥ ६ ॥

ईग इन्तह युद्धद हॊणॆयन्नु नानु, कुम्भकर्ण, सेनापतियाद नीनु, मग इन्द्रजितु अथवा निकुम्भने हॊरबल्लरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. aham vaa = either I; kumbhakarNovaa = or Kumbhakarna; tvam vaa = or you; mama = my; senaapatiH = army-chief; indrajit vaa = or Indrajit; nikumbho vaa = or Nikumbha; vaheyuH = can bear; iidR^isham = such; bhaaram = a burden.

अनुवादः

“Either myself or Kumbhakarna or yourself my army-chief or Indrajit or Nikumbha and none else could undertake such a task!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वं बलमतः शीघ्रमादाय परिगृह्य च ।
विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः ॥ ७ ॥

स त्वम् बलम् इतह् शीघ्रम् आदाय परिगृह्य च ॥ ६-५७-७ विजयाय अभिनिर्याहि यत्र सर्वे वन ओकसः ।

‘अतः तुम शीघ्र ही सेना लेकर विजयके लिये प्रस्थान करो और जहाँ ये सब वानर जुटे हुए हैं, वहाँ जाओ ॥ ७ ॥

आद्दरिन्द नीनु शीघ्रवागि सैन्यदॊन्दिगॆ विजयक्कागि हॊरटु, ऎल्ल वानररु इरुवल्लिगॆ होगु.॥7॥

पदच्छेदः

7. ataH = for that reason; saH tvam = you as such; aadaaya = taking; balam = the army; shiighram = quickly; parigR^ihyacha = and placing yourself in their midst; abhiniryaahi = set forth; vijayaaya = for victory; yatra = to the place where; sarve = all; vanaukasaH = the monkeys (are stationed)

अनुवादः

“For that reason, taking a company of warriors, you quickly place yourself in their midst and set forth in order to triumph over all those monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्याणादेव तूर्णं च चलिता हरिवाहिनी ।
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥ ८ ॥

निर्याणादेव तूर्ण चं चलिता हरिवाहिनी ।
नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति ॥

निर्याणाद् एव ते नूनम् चपला हरि वाहिनी ॥ ६-५७-८ नर्दताम् राक्षस इन्द्राणाम् श्रुत्वा नादम् द्रविष्यति ।

‘तुम्हारे निकलते ही सारी वानरसेना तुरंत विचलित हो उठेगी और गर्जते हुए राक्षसशिरोमणियोंका सिंहनाद सुनकर भाग खड़ी होगी ॥ ८ ॥

नीनिल्लिन्द हॊरडुत्तले ऎल्ल वानर सैन्यवु विचलितवागुवुदु. गर्जिसुत्तिरुव राक्षस श्रेष्ठर सिंहनाद केळि ओडि होगुवुदु.॥8॥

पदच्छेदः

8. harivaahinii = the army of monkeys; chalitaa = becoming disturbed; tuurNam = soon; nirNayaadeva = on (knowing) your decision (to go for the battle); draviSyati = will run away; shrutvaa = on hearing; naadam = the sound; raakSasendraaNaam = of the leaders of demons; nardataam = roaring.

अनुवादः

“Unsettled in no time on knowing your decision to enter the battle-field, the army of monkeys will run away on hearing the raring sound of the leaders of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चपला ह्यविनीताश्च चलचित्ताश्च वानराः ।
न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादमिव द्विपाः ॥ ९ ॥

चपला ह्य् अविनीताश् च चल चित्ताश् च वानराः ॥ ६-५७-९ न सहिष्यन्ति ते नादम् सिम्ह नादम् इव द्विपाः ।

‘वानरलोग बड़े चञ्चल, ढीठ और डरपोक होते हैं, जैसे हाथी सिंहकी गर्जना नहीं सह सकते, उसी प्रकार वे वानर तुम्हारा सिंहनाद नहीं सह सकेंगे ॥ ९ ॥

वानररु बहळ चञ्चलरू, नीतिनियम तिळियदवरु, भीरुगळागिरुवरु. सिंह गर्जनॆयन्नु आनॆयु सहिसदन्तॆये वानररु निम्म गर्जनॆयन्नु सहिसलाररु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vaanaraaH = the monkeys; chapalaaH = are unsteady; aviniitaashcha = mis-behaved; chalachittashcha = and fickle-minded; na sahiSyanti = (They) do not tolerate; te = your; naadam = sound; dvipaaH iva = as elephants; simhanaadani = the lion’s roar.

अनुवादः

“The monkeys are unsteady, mis-behaved and fickle-minded. They do not tolerate your sound, as elephants the lion’s roar.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह ।
अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्त वशमेष्यति ॥ १० ॥

विद्रुते च बले तस्मिन् रामह् सौमित्रिणा सह ॥ ६-५७-१० अवशस्ते निरालम्बह् प्रहस्त वशम् एष्यति ।

‘प्रहस्त! जब वानरसेना भाग जायगी, तब कोई सहारा न रहनेके कारण लक्ष्मणसहित श्रीराम विवश होकर तुम्हारे अधीन हो जायँगे ॥ १० ॥

प्रहस्तने! वानर सैन्यवु ओडिहोदाग यावुदे आसरॆ इल्लदॆ लक्ष्मणसहित रामनु विवशनागि निनगॆ अधीननागुवनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. prahasta = O; Prahsta! tasmin bale = (As) that army; vidrude = takes to its heels; raamaH = Rama; saumitriNaa saha = along with Lakshmana; niraalambaH = without any support; avashaH = unwillingly; eSyati = will fall; vasham = into your power.

अनुवादः

“O, Prahasta! As that army takes to its heels, Rama along with Lakshmana being supportless, will fall into your power though unwillingly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता ।
प्रतिलोमानुलोमं वा यत् तु नो मन्यसे हितम् ॥ ११ ॥

अपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता ।
प्रतिलोमानुलोमं वा यत्तुनो मन्यसे हितम् ॥

आपत् संशयिता श्रेयो न अत्र निह्संशयी कृता ॥ ६-५७-११ प्रतिलोम अनुलोमम् वा यद् वा नो मन्यसे हितम् ।

‘युद्धमें मृत्यु संदिग्ध होती है, हो भी सकती है और न भी हो । किंतु ऐसी मृत्यु ही श्रेष्ठ है । (इसके विपरीत) जीवनको बिना संशय (जोखिम)-में डाले (बिना युद्धस्थलके) जो मृत्यु होती है, वह श्रेष्ठ नहीं होती (ऐसा मेरा विचार है) । इसके अनुकूल या प्रतिकूल जो कुछ तुम हमारे लिये हितकर समझते हो, उसे बताओ’ ॥ ११ ॥

युद्धदल्लि मृत्यु सन्दिग्धवागिरुत्तदॆ. आदरॆ युद्धदल्लिन मृत्यु श्रेष्ठवादुदु. जीविगॆ युद्धरङ्गक्कॆ होगदॆयू मृत्युवागुत्तदॆ, आदरॆ इदु वीररिगॆ योग्यवल्ल. ई कुरितु निनगॆ इदरल्लि अनुकूलयावुदु, प्रतिकूल यावुदु तिळिसु.॥11॥

पदच्छेदः

11. samshayitaa = A skeptical; aapat = misfortune; shreyaH = is preferable; na = and not; niH samshayiikR^itaa = that which is certain; atra = here; tu = but; pratilomaanu lomam vaa = whether it is unpleasing to hear or no; (say what); manyase = you consider; yat = that which; hitam = is advantageous; naH = for us.

अनुवादः

“A skeptical misfortune is preferable to one that is certain! Whether it is unpleasing to hear or not, say what you consider as an advantage to us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणेनैवमुक्तस्तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।
राक्षसेन्द्रमुवाचेदमसुरेन्द्रमिवोशना ॥ १२ ॥

रावणेन एवम् उक्तस् तु प्रहस्तो वाहिनी पतिः ॥ ६-५७-१२ राक्षस इन्द्रम् उवाच इदम् असुर इन्द्रम् इव उशना ।

रावणके ऐसा कहनेपर सेनापति प्रहस्तने उस राक्षसराजके समक्ष उसी तरह अपना विचार व्यक्त किया, जैसे शुक्राचार्य असुरराज बलिको अपनी सलाह दिया करते हैं ॥ १२ ॥

रावणनु हीगॆ हेळिदाग सेनापति प्रहस्तनु राक्षसेन्द्रनल्लि-शुक्राचार्यरु असुरराज बलिगॆ सलहॆ कॊट्टन्तॆ, तन्न अभिप्रायवन्नु तिळिसिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. vaahiniipatiH = the army-general; prahastaH = Prahasta; evam = thus; uktaH = spoken; raavaNena = by Ravana; uvaacha = spoke; idam = these words; raakSasendram = to Ravana; ushanaa = like Ushanaa = like Ushana (the preceptor of demons) asurendramiva = to Bali the king of Asuras.

अनुवादः

Hearing the words of Ravana, Prahasta the Army-General spoke the following words to Ravana, like Ushana the preceptor of demons would speak to Bali, the king of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजन् मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः ।
विवादश्चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम् ॥ १३ ॥

राजन् मन्त्रित पूर्वम् नह् कुशलैह् सह मन्त्रिभिः ॥ ६-५७-१३ विवादसः च अपि नो वृत्तह् समवेक्ष्य परस्परम् ।

(उसने कहा—) ‘राजन्! हमलोगोंने कुशल मन्त्रियोंके साथ पहले भी इस विषयपर विचार किया है । उन दिनों एक-दूसरेके मतकी आलोचना करके हमलोगोंमें विवाद भी खड़ा हो गया था (हमलोग सर्वसम्मतिसे किसी एक निर्णयपर नहीं पहुँच सके थे) ॥ १३ ॥

प्रहस्तनॆन्द राजने! कुशल मन्त्रिगळॊडनॆ नावु मॊदलु ई विषयदल्लि विचारमाडिद्देवॆ. आग ऒब्बर मतवन्नु इन्नॊब्बरु चर्चिसुत्ता विवादवू उण्टागित्तु. सर्वसम्मतियिन्द नावु यावुदे निर्णयक्कॆ बरलागलिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. raajan = O; king!; mantrita puurvam = formerly it was deliberated; naH = by us; mantribhiH saha = along with ministers; kushalaiH = who were skilful; samavekSya = having observed attentively; parasparam = with one another; vivaadashcha = a disagreement; vR^ittaH = arose; naH = between us.

अनुवादः

O, king! Formerly, we deliberated this matter with our wise ministers and, after having a good dialogue with each other, a disagreement arose between us."

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया ।
अप्रदाने पुनर्युद्धं दृष्टमेव तथैव नः ॥ १४ ॥

प्रदानेन तु सीतायाह् श्रेयो व्यवसितम् मया ॥ ६-५७-१४ अप्रदाने पुनर् युद्धम् दृष्टम् एतत् तथैव नः ।

‘मेरा पहलेसे ही यह निश्चय रहा है कि सीताजीको लौटा देनेसे ही हमलोगोंका कल्याण होगा और न लौटानेपर युद्ध अवश्य होगा । उस निश्चयके अनुसार ही हमें आज यह युद्धका संकट दिखायी दिया है ॥ १४ ॥

सीतॆयन्नु मरळि रामनिगॆ ऒप्पिसुवुदरल्लि नम्म श्रेयस्सु इदॆ, इल्लदिद्दरॆ युद्धवु खण्डितवागि आगुवुदु ऎन्दॆ मॊदलिनिन्दलू नन्न अभिप्रायविदॆ. आ निश्चियदन्तॆ इन्दु नमगॆ ई युद्धद सङ्कट उपस्थितवागिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. pradaanena = to return; siitaayaaH = Seetha; vyavasitam = was resolved; mayaa = by me; shreyaH = as preferable; apradaane punaH = not to return Seetha; yuddham = (meant) war; tathaiva = dR^iSTameva = we foresaw this.

अनुवादः

“To return Seetha was what I considered preferable. Not to do so meant war; we foresaw this.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं दानैश्च मानैश्च सततं पूजितस्त्वया ।
सान्त्वैश्च विविधैः काले किं न कुर्यां हितं तव ॥ १५ ॥

सो अहम् दानैश् च मानैश् च सततम् पूजितस् त्वया ॥ ६-५७-१५ सान्त्वैसः च विविधैह् काले किम् न कुर्याम् प्रियम् तव ।

‘परंतु आपने दान, मान और विविध सान्त्वनाओंके द्वारा समय-समयपर सदा ही मेरा सत्कार किया है । फिर मैं आपका हितसाधन क्यों नहीं करूँगा? (अथवा आपके हितके लिये कौन-सा कार्य नहीं कर सकूँगा) ॥

नीवु दान-मान मत्तु विविध सान्त्वनदिन्द आगाग नन्नन्नु सत्करिसिद्दीरि. हागिरुवाग नानु निम्म हितसाधनॆयन्ने माडुवॆनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. satatam = ever; puujitaH = honoured; tvayaa = by you; kaale = at appropriate time; daanaishcha = by gifts; maanaishcha = by felicitations; vividhaiH = by various; saanaishcha = nice words; kim = what; saH aham = I as such; na kuryaam = cannot do; hitam = benefit; tava = to you?

अनुवादः

“I have ever been honoured by you at appropriate times by gifts, felicitations and nice words. When the opportunity arises, is it not for me to render you a service?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि च ।
त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि ॥ १६ ॥

न हि मे जीवितम् रक्ष्यम् पुत्र दार धनानि वा ॥ ६-५७-१६ त्वम् पश्य माम् जुहूषन्तम् त्वद् अर्थे जीवितम् युधि ।

‘मुझे अपने जीवन, स्त्री, पुत्र और धन आदिकी रक्षा नहीं करनी है—इनकी रक्षाके लिये मुझे कोई चिन्ता नहीं । आप देखिये कि मैं किस तरह आपके लिये युद्धकी ज्वालामें अपने जीवनकी आहुति देता हूँ’ ॥ १६ ॥

ननगॆ नन्न बाळिन पत्नी पुत्र, धन मॊदलादुवन्नु रक्षिसबेकागिल्ल. इवर रक्षणॆयय चिन्तॆ ननगिल्ल. नानु याव रीतियिन्द निमगागि युद्धद ज्वालॆयल्लि नन्न जीवनद आहुतियन्नु कॊडुत्तेनॆ ऎम्बुदन्नु नीवु नोडिरि.॥16॥

पदच्छेदः

16. me = to me; jiivitam = life; na hi = is indeed not; rakSyam = to be spared; putra daara dhanaanicha = (nor) sons; wives or riches; tvam = you; pashya = see; maam = me; juhuuSantam = who wish to sacrifice; jiivitam = my life; tvadarthe = for your sake; yudhi = in the battle.

अनुवादः

“Neither wives nor sons nor riches are going to be spared by me. See you me, intending to sacrifice my life for your sake in the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः ।
उवाचेदं बलाध्यक्षान् प्रहस्तः पुरतः स्थितान् ॥ १७ ॥

एवम् उक्त्वा तु भर्तारम् रावणम् वाहिनी पतिः ॥ ६-५७-१७ उवाचेदम् बलाध्यक्षान् प्रहस्तह् पुरतः स्थितान् ।

अपने स्वामी रावणसे ऐसा कहकर प्रधान सेनापति प्रहस्तने अपने सामने खड़े हुए सेनाध्यक्षोंसे इस प्रकार कहा— ॥ १७ ॥

तन्न ऒडॆय रावणनल्लि हीगॆ हेळि प्रधान सेनापति प्रहस्तनु तन्नॆदुरिगॆ निन्तिद्द सेनाध्यक्षनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. uktvaa = having spoken; evam = thus; raavaNam = to Ravana; bhartaaram = the lord; prahastaH = Prahasta; vaahiniipatiH = the Army-general; uvaacha = spoke; idam = those words; balaadhyakSaan = to his leading officers; sthitaan = stationed; purataH = in front.

अनुवादः

Having spoken thus to Lord Ravana, the General Prahasta said to his leading officers who stood before him as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महाबलम् ।
मद‍्बाणानां तु वेगेन हतानां च रणाजिरे ॥ १८ ॥
अद्य तृप्यन्तु मांसादाः पक्षिणः काननौकसाम् ।

‘तुमलोग शीघ्र मेरे पास राक्षसोंकी विशाल सेना ले आओ । आज मांसाहारी पक्षी समराङ्गणमें मेरे बाणोंके वेगसे मारे गये वानरोंके मांस खाकर तृप्त हो जायँ’ ॥

नीनु शीघ्रवागि राक्षसर विशालवाद सैन्यवन्नु नन्न बळिगॆ करॆदुकॊण्डु बा. इन्दु मांसाहारि पक्षिगळु समराङ्गणदल्लि नन्न बाणगळिन्द सत्त वानरर मांस तिन्दु तृप्तरागुववु.॥18½॥

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षा महाबलाः ॥ १९ ॥
बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ।

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षाः महाबलाः ॥
बलमुद्योजयामासुस्तस्मिन् राक्षसमन्दिरे ।

प्रहस्तकी यह बात सुनकर महाबली सेनाध्यक्षोंने रावणके उस महलके पास विशाल सेनाको युद्धके लिये तैयार किया ॥ १९ १/२ ॥

प्रहस्तन मातन्नु केळि महाबलि सेनाध्यक्षनु रावणन आ भवनद बळियल्लि विशाल सैन्यवन्नु युद्धक्कागि सिद्धगॊळिसिदनु.॥19½॥

पदच्छेदः

18; 19. samaanayata = gather; mahaabalam = a large army; raakSasaanaam = of demons; me = for me; madbaaNaanaam = With my arrows; vegena = by their swiftness; raaNaajire = on the battle field; maamsaadaaH = the flesh-eating; pakSiNaH = birds; kaanakausaH = and beasts; tR^ipyantu = shall feed; hataanaam = on the enemy that I stroke down; adya = today.

अनुवादः

“Gather a large army of demons together for me. Today, the flesh-eating birds and beasts shall feed on the enemy that I strike down on the battle-field with my swift arrows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा बभूव मुहूर्तेन भीमैर्नानाविधायुधैः ॥ २० ॥
लङ्का राक्षसवीरैस्तैर्गजैरिव समाकुला ।

तस्य तद्वचनम् श्रुत्वा बलाध्यक्षा महाबलाः । बलम् उद्योजयाम् आसुस् तस्मिन् राक्षस मन्दिरे ॥ ६-५७-२०

दो ही घड़ीमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये हाथी-जैसे भयानक राक्षसवीरोंसे लङ्कापुरी भर गयी ॥

ऎरडे गळिगॆयल्लि नाना विधद अस्त्र-शस्त्रगळन्नु धरिसि, आनॆयन्तिरुव भयानक राक्षसवीररिन्द लङ्कॆयु तुम्बि होयितु.॥20½॥

पदच्छेदः

20. shrutvaa = hearing; tat = that; vachanam = command; tasya = of Prahasta; mahaabalaah = the mighty; balaadhyakSaaH = leaders of the army; udyojayaamaasuH = assembled; balam = the forces; tasmin raakSasa mandire = in the abode of that demon.

अनुवादः

Hearing that command of Prahasta, the mighty leaders of the army assembled the forces in the abode of that demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश्च नमस्यताम् ॥ २१ ॥
आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर्मारुतो ववौ ।

सा बभूव मुहूर्तेन तिग्म नाना विध आयुधैः । लन्का राक्षस वीरैस् तैर् गजैर् इव समाकुला ॥ ६-५७-२१

कितने ही राक्षस घीकी आहुति देकर अग्निदेवको तृप्त करने लगे और ब्राह्मणोंको नमस्कार करके आशीर्वाद लेने लगे । उस समय घीकी गन्ध लेकर सुगन्धित वायु सब ओर बहने लगी ॥ २१ १/२ ॥

ऎष्टो राक्षसरु तुप्पद आहुतिगळिन्द यज्ञेश्वरनन्नु तृप्तिपडिसिदरु, ब्राह्मणरिगॆ नमस्करिसि आशीर्वाद पडॆदरु. आग होमगन्धवन्नु हॊत्तिद्द वायुवु ऎल्लॆडॆ बीसुत्तित्तु.॥21½॥

पदच्छेदः

21. muhuurtena = within a short while; saa laN^kaa = that City of Lanka; babhuuva = became; samaakulaa = filled; tai = with those; bhiimaiH = terrific; raakSasa viiraiH = demon-warriors; gajairiva = resembling elephants; naanaa vidhaayudhaiH = wielding various types of weaponry.

अनुवादः

Within a short while, that City of Lanka was filled with those terrific demon-warriors, resembling elephants and wielding various types of weaponry.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्रजश्च विविधाकारा जगृहुस्त्वभिमन्त्रिताः ॥ २२ ॥
सङ्ग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास्तदा ।

हुत अशनम् तर्पयताम् ब्राह्मणांश् च नमस्यताम् । आज्य गन्ध प्रतिवहह् सुरभिर् मारुतो ववौ ॥ ६-५७-२२

राक्षसोंने मन्त्रोंद्वारा अभिमन्त्रित नाना प्रकारकी मालाएँ ग्रहण कीं और हर्ष एवं उत्साहसे युक्त हो युद्धोपयोगी वेश-भूषा धारण की ॥ २२ १/२ ॥

राक्षसरु मन्त्रगळिन्द अभिमन्त्रिसिद नाना प्रकारद मालॆगळन्नु धरिसिदरु. हर्षोत्साहदिन्द कूडि युद्धोपयोगि वेष-भूषणगळन्नु धरिसिदरु.॥22½॥

पदच्छेदः

22. (While some demons); tarpayataam = propitiated; hutaashanam = the fire-god; (with their offerings); namasyataam = and paid homage; braahmaNaamshcha = to Brahmanas; surabhiH = a fragrant; maarutaH = freeze; aajyagandha prativahaH = bearing the scent of clarified butter vavou = began to blow.

अनुवादः

While some demons propitiated the fire-god with their offerings and paid homage to Brahmanas, a fragrant freeze bearing the scent of clarified butter, began to blow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सधनुष्काः कवचिनो वेगादाप्लुत्य राक्षसाः ॥ २३ ॥
रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन् ।

स्रजसः च विविध आकारा जगृहुस् त्व् अभिमन्त्रिताः । सम्ग्राम सज्जाः सम्हृष्टा धारयन् राक्षसास् तदा ॥ ६-५७-२३

धनुष और कवच धारण किये राक्षस वेगसे उछलकर आगे बढ़े और राजा रावणका दर्शन करते हुए प्रहस्तको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये ॥ २३ १/२ ॥

कवच, धनुर्बाण धारी राक्षसरु वेगदिन्द नॆगॆयुत्तले मुन्दरिदरु, रावणनन्नु दर्शिसुत्ता प्रहस्तनन्नु सुत्तुवरॆदु निन्तुकॊण्डरु.॥23½॥

पदच्छेदः

23. tadaa = then; raakSasaaH = the demons; samgraama sajjaaH = ready for the battle; samhR^iSTaaH = delightedly; jagR^ihuH = wore; srajashcha = garlands; vividhaakaaraaH = of different shapes; abhimantritaaH = consecrated by certain Mantras (sacred formulas).

अनुवादः

Then, the demons who were ready for the battle, delightedly wore garlands of different shapes, consecrated by certain Mantras (sacred formulas).

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथामन्त्र्य तु राजानं भेरीमाहत्य भैरवाम् ॥ २४ ॥
आरुरोह रथं युक्तः प्रहस्तः सज्जकल्पितम् ।

सधनुष्काह् कवचिनो वेगाद् आप्लुत्य राक्षसाः । रावणम् प्रेक्ष्य राजानम् प्रहस्तम् पर्यवारयन् ॥ ६-५७-२४

तदनन्तर राजाकी आज्ञा ले भयंकर भेरी बजवाकर कवच आदि धारण करके युद्धके लिये उद्यत हुआ प्रहस्त अस्त्र-शस्त्रोंसे सुसज्जित रथपर आरूढ़ हुआ ॥ २४ १/२ ॥

बळिक राजन अप्पणॆ पडॆदु भयङ्कर भेरिगळ शब्द आगुत्तिरुवन्तॆ कवचादिगळन्नु धरिसि, युद्धक्कॆ सिद्धनाद प्रहस्तनु अस्त्र-शस्त्रगळिन्द सुसज्जितनागि रथवन्नेरिदनु.॥24½॥

पदच्छेदः

24. raakSasaaH = the demons; sadhanuSkaaH = with their bows; kavachinaH = and armours; prekSya = seeing; raajaanam = the king; raavaNam = Ravana; aaplutya = and jumping; vegaat = swiftly; paryavaarayan = ranged themselves towards; prahastam = Prahasta.

अनुवादः

Thereafter, armed with bows and armours, the demons with their eyes turned towards their king Ravana, marched at a brisk pace and ranged themselves round Prahasta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतं सुसंयतम् ॥ २५ ॥
महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्वरम् ।

हयैर्महाजवैर्युक्तं सम्यक्सूतं सुसंयतम् ॥
महाजलदनिर्घोषं साक्षाच्चन्द्रार्कभास्करम् ।

प्रहस्तके उस रथमें बड़े वेगशाली घोड़े जुते हुए थे, उसका सारथि भी अपने कार्यमें कुशल था । वह रथ पूर्णतः सारथिके नियन्त्रणमें था । उसके चलनेपर महान् मेघोंकी गर्जनाके समान घर्घर-ध्वनि होती थी । वह रथ साक्षात् चन्द्रमा और सूर्यके समान प्रकाशमान था ॥

प्रहस्तन रथक्कॆ वेगशालि कुदुरॆगळन्नु हूडिद्दरु, सारथियू कुशलनागिद्दनु. आ रथवु पूर्णवागि सारथिय नियन्त्रणद्ललित्तु. अदु नडॆदाग महा मेघ गर्जनॆयन्तॆ शब्दमाडुत्तित्तु. रथवु प्रत्यक्ष चन्द्र-सूर्यरन्तॆ प्रकाशमानवागित्तु.॥25½॥

उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम् ॥ २६ ॥
सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तमिव श्रिया ।

सर्पाकार या सर्पचिह्नित ध्वजके कारण वह दुर्धर्ष प्रतीत होता था । उस रथकी रक्षाके लिये जो कवच था, वह बहुत ही सुन्दर दिखायी देता था । उसके सारे अङ्ग सुन्दर थे और उसमें अच्छी-अच्छी सामग्रियाँ रखी गयी थीं । उस रथमें सोनेकी जाली लगी थी । वह अपनी कान्तिसे हँसता-सा प्रतीत होता था (अथवा दूसरे कान्तिमान् पदार्थोंका उपहास-सा कर रहा था) ॥ २६ १/२ ॥

सर्प चिह्नॆय ध्वजदिन्दागि अदु दुर्धर्षवागि अनिसुत्तित्तु. रथद रक्षाकवचनवु सुन्दरवागित्तु. अदरल्लि श्रेष्ठ सामग्रिगळन्निरिसिदरु. अदु तन्न शान्तियिन्द नगुत्तिरुवन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु.॥26½॥

ततस्तं रथमास्थाय रावणार्पितशासनः ॥ २७ ॥
लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः ।

उस रथपर बैठकर रावणकी आज्ञा शिरोधार्य करके विशाल सेनासे घिरा हुआ प्रहस्त तुरंत लङ्कासे बाहर निकला ॥ २७ १/२ ॥

रावणन आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि, रथदल्लि कुळित प्रहस्तनु विशाल सैन्यदिन्द परिवृतनागि शीघ्रवागि लङ्कॆयिन्द हॊरटनु.॥27½॥

पदच्छेदः

25; 26; 27. atha = then; prahastaH = Prahasta; yuktaH = who got ready with his weapons and armour; aamantrya = taking leave; raajaanam = of the king; aahatya = striking; bhairavaam = the terrible; bherniim = kettle-drum; aaruroha = mounted; ratham = his chariot; sajjakalpitam = which was kept ready; yuktam = yoked; mahaajavaiH = an extremely swift; hayaiH = horses; samyak suuta susamyatam = well-controlled by a charioteer; mahaajalada ninghoSam = with a noise resembling that of a large cloud; saakSaat = actually; chandraarka bhaasvaram = shining like moon-light; uraga dhvaja durdharSam = inviolable; with a flag bearing an ensign of snake; suvaruutham = with a good collision-guard; svavaskaram = having good wheels; suvarNajaala samyuktam = decorated with a net of pure gold; prahastamiva = smiling as it were; shriyaa = in its magnificence.

अनुवादः

Then, Prahasta who got ready with his weapons and armour, after bidding obeisance to the king and striking a terrible kettle-drum, mounted his chariot, which was kept ready, yoked to an extremely swift horses, well controlled by a charioteer, emanating a noise resembling that of a large cloud, actually shining like moon-light, inviolable with a flag bearing an ensign of snake, with a good collision-guard, with nice wheels and decorated with a net of pure gold smiling as it were in its magnificence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।
वादित्राणां च निनदः पूरयन्निव मेदिनीम् ॥ २८ ॥

ततस् तम् रथम् आस्थाय रावण अर्पित शासनः । लन्काया निर्ययौ तूर्णम् बलेन महता वृतः ॥ ६-५७-२८

उसके निकलते ही मेघकी गम्भीर गर्जनाके समान धौंसा बजने लगा । अन्य रणवाद्योंका निनाद भी पृथ्वीको परिपूर्ण करता-सा प्रतीत होने लगा ॥ २८ ॥

अवनु हॊरटाग वेघगम्भीर गर्जनॆयन्तॆ दुन्दुभिगळु मॊळगिदवु. रणवाद्यगळ निनादवू पृथिवियन्ने मुच्चिबिडुवन्तित्तु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH = then; raavaNaarpita shaasanaH = Prahasta; to whom command was given by Ravana; aasthaaya = mounted; ratham = his chariot; niryayau = set out; laN^kaayaaH = from Lanka; tuurnam = quickly; vR^itaH = along with; mahataa = a huge; balena = army.

अनुवादः

Then, Prahasta the one who was commanded by Ravana, ascended his chariot and set out from Lanka soon along with a huge army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुश्रुवे शङ्खशब्दश्च प्रयाते वाहिनीपतौ ।
निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुरग्रतः ॥ २९ ॥
भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः ।

ततो दुंदुभि निर्घोषह् पर्जन्य निनद उपमः ॥ ६-५७-२९ शुश्रुवे शन्ख शब्दश् च प्रयाते वाहिनी पतौ ।

सेनापतिके प्रस्थानकालमें शङ्खोंकी ध्वनि भी सुनायी देने लगी । प्रहस्तके आगे चलनेवाले भयानक रूपधारी विशालकाय राक्षस भयंकर स्वरसे गर्जना करते हुए आगे बढ़े ॥ २९ १/२ ॥

सेनापतिय प्रस्थान समयदल्लि शङ्खध्वनिगळु केळि बरुत्तिद्दवु. प्रहस्तन मुन्दॆ सागुत्तिद्द भयङ्कर रूपधारि विशालकायराद राक्षसरु भयङ्कर ध्वनियिन्द गर्जिसुत्ता मुन्नडॆदरु.॥29½॥

पदच्छेदः

29. vaahiniipatau = (While) Prahasta the General; prayaate = sallied forth; tataH = then; dundubhi nirghoSaH = the sound of a kettle-drum; ninadaH cha = the sound; vaaditraaNaam = of musical instruments; shN^kha shabdashcha = and the sound of couches; shushruve = were heard; puurayanniva = as though filling; mediniim = the earth; parjanya; ninadopamaH = resembling the roar of a cloud.

अनुवादः

While Prahasta the general sallied forth, the sound of a kettle-drum, the resonance of musical instruments and the sound of conches were heard, as though filling the earth like the roar of a cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।
प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम् ॥ ३० ॥

निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुर् अग्रतः ॥ ६-५७-३० भीम रूपा महा कायाह् प्रहस्तस्य पुरह् सराः ।

नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद और समुन्नत—ये प्रहस्तके चार सचिव उसे चारों ओरसे घेरकर निकले ॥

नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद, समुन्नत ऎम्ब नाल्कु प्रहस्तन सचिवरु अवनन्नु अनुसरिसि हॊरटरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. raakSasaaH = the demons; bhiimaruupaaH = having terrific forms; mahaakaayaaH = and bulky bodies; ninadantaH = shouting; ghoraan = with terrible; svaraan = voices; jagmuH = went; agrataH = in front; puraH saraaH = as forerunners; prahastasya = of Prahasta.

अनुवादः

The demons with terrific forms and bulky bodies, shouting with dreadful voices, went in front, as forerunners of Prahasta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ ।
गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः ॥ ३१ ॥

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः । ६-५७-३१ प्रहस्तसचिवा ह्येते निर्ययुः परिवार्य तम् ।

प्रहस्तकी वह विशाल सेना हाथियोंके समूह-सी अत्यन्त भयंकर जान पड़ती थी । उसकी व्यूह-रचना हो चुकी थी । उस व्यूहबद्ध सेनाके साथ ही प्रहस्त लङ्काके पूर्वद्वारसे निकला ॥ ३१ ॥

प्रहस्तन आ विशाल सैन्यवु आनॆगळ समूहदन्तॆ भयङ्करवागि अनिसुत्तित्तु. आ व्यॆहबद्ध सैन्यदॊन्दिगॆ प्रहस्तनु लङ्कॆय पूर्वद्वारदिन्द हॊरगॆ हॊरटनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. naraantakaH = Narantaka; kumbhahanuH = Kumbhahanu; mahaanaadaH = Mahanada; samunnataH = Samunnata; prahasta sachivaaH = attendants of Prahasta; ete = they; niryayuH = sallied forth; parivaarya = surrounding; tam = him.

अनुवादः

Narantaka, Kumbhahanu, Mahanada and Samunnata, attendants of Prahasta sallied forth, surrounding him on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरप्रतिमौघेन वृतस्तेन बलेन सः ।
प्रहस्तो निर्ययौ क्रुद्धः कालान्तकयमोपमः ॥ ३२ ॥

व्यूढेन एव सुघोरेण पूर्व द्वारात् स निर्ययौ ॥ ६-५७-३२ गज यूथ निकाशेन बलेन महता वृतः ।

समुद्रके समान उस अपार सेनाके साथ जब प्रहस्त बाहर निकला, उस समय वह क्रोधसे भरे हुए प्रलय-कालके संहारकारी यमराजके समान जान पड़ता था ॥

समुद्रदन्तह अपार सैन्यदॊन्दिगॆ प्रहस्तनु हॊरटाग क्रोधगॊण्ड प्रळयद संहारकारी यमनन्तॆ कण्डु बरुत्तिद्दनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saH = He; niryayau = emerged; puurva dvaaraat = from the eastern gate; vR^itaH = in the midst; mahataa = of an immense; sughoSeNa = formidable; vyuuDheneva = and orderly arranged; balena = army; gaja yuutha nikaashena = resembling a herd of elephants.

अनुवादः

He emerged from the eastern gate in the midst of an immense, formidable and orderly arranged army, resembling a herd of elephants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य निर्याणघोषेण राक्षसानां च नर्दताम् ।
लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ ३३ ॥

सागर प्रतिम ओघेन वृतस् तेन बलेन सः ॥ ६-५७-३३ प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णम् क्रुद्धह् काल अन्तक उपमः ।

उसके प्रस्थान करते समय जो भेरी आदि बाजों और गर्जते हुए राक्षसोंका गम्भीर घोष हुआ, उससे भयभीत हो लङ्काके सब प्राणी विकृत स्वरमें चीत्कार करने लगे ॥ ३३ ॥

अवनु हॊरटाग भेरिये मुन्तादवुगळ घोषदिन्द, राक्षसर गम्भीर गर्जनॆयिन्द लङ्कॆय ऎल्ल प्राणिगळु विकृतवागि कॆट्टदागि चीरतॊडगिदवु.॥33॥

पदच्छेदः

33. vR^itaH = In the centre; tena = of that; balena = army; saagara prati maughena = vast as the sea; saH prahastaH = that Prahasta; kruddhaH = in his fury; niryayau = came forth; kaalaantakayamopamaH = appearing like Death at the end of the world.

अनुवादः

In the centre of that army, vast as the sea, that Prahasta in his fury, came forth appearing like Death at the end of the world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यभ्रमाकाशमाविश्य मांसशोणितभोजनाः ।
मण्डलान्यपसव्यानि खगाश्चक्रू रथं प्रति ॥ ३४ ॥

तस्य निर्याण घोषेण राक्षसानाम् च नर्दताम् ॥ ६-५७-३४ लन्कायाम् सर्व भूतानि विनेदुर् विकृतैह् स्वरैः ।

उस समय बिना बादलके आकाशमें उड़कर रक्त-मांसका भोजन करनेवाले पक्षी मण्डल बनाकर प्रहस्तके रथकी दक्षिणावर्त परिक्रमा करने लगे ॥ ३४ ॥

आग मोडगळिल्लद आकाशदल्लि हाराडुत्तिद्द मांसभक्षि पक्षिगळु प्रहस्तन रथवन्नु अप्रदक्षिणॆयागि सुत्तुत्तिद्दवु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tasya niryaaNaghoSeNa = the uproar that arose on his setting forth; raakSasaanaam cha = with his demons; nardataam = raising their war cries; vineduH = sounded forth; vikR^itaiH = sinister; svaraiH = answering calls; sarvabhuutaani = from all creatures; laN^kaayaam = in Lanka.

अनुवादः

The uproar that arose on his setting forth with his demons raising the war-cries drew sinister answering calls from all creatures in Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे ।
अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश्च परुषं ववौ ॥ ३५ ॥

व्यभ्रम् आकाशम् आविश्य मांस शोणित भोजनाः ॥ ६-५७-३५ मण्डलान्य् अपसव्यानि खगाश् चक्रू रथम् प्रति ।

भयानक गीदड़ियाँ मुँहसे आगकी ज्वाला उगलती हुई अशुभसूचक बोली बोलने लगीं । आकाशसे उल्कापात होने लगा और प्रचण्ड वायु चलने लगी ॥ ३५ ॥

भयानक गुळ्ळॆनरिगळु बॆङ्कि यन्नु उगुळुत्ता अमङ्गलवागि कूगि कॊळ्ळुत्तिद्दवु. आकाशदिन्द उल्कापात प्रारम्भवागि प्रचण्डवायु बीसतॊडगितु.॥35॥

पदच्छेदः

35. khagaaH = birds; maamsashoNitabhojanaaH = eating flesh and blood; aavishya = entering; nyabhram = cloudless; aakaasham = sky; chakruH = flew; maN^Dalaani = in circles; apasvyaani = from left to right; rathamprati = towards the chariot.

अनुवादः

In a cloudless sky, birds of prey eating flesh and blood, flew in circles from left to right towards the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ।
मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः ॥ ३६ ॥
ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश्च पुरःसरान् ।
केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः ॥ ३७ ॥
नदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रां श्रियमाहरत् ।

अन्योन्यमभिसंरब्धा ग्रहाश्च न चकाशिरे ।
मेघाश्च खरनिर्घोषा रथस्योपरि रक्षसः ॥ ववृर्षू रुधिरं चास्यसिषिचुश्च पुरःसरान् ।
केतुमूर्धनि गृध्रस्तु विलीनो दक्षिणामुखः ॥
तुदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रांश्रियमाहरत् ।

ग्रह रोषपूर्वक आपसमें युद्ध करने लगे, जिससे उनका प्रकाश मन्द पड़ गया तथा मेघ उस राक्षसके रथके ऊपर गधोंकी-सी आवाजमें गर्जना करने लगे, रक्त बरसाने लगे और आगे चलनेवाले सैनिकोंको खींचने लगे । उसके ध्वजके ऊपर गीध दक्षिणकी ओर मुँह करके आ बैठा । उसने दोनों ओर अपनी अशुभ बोली बोलकर उस राक्षसकी सारी शोभा-सम्पत्ति हर ली ॥ ३६-३७ १/२ ॥

रोषपूर्वक ग्रहरु परस्पर कादाडतॊडगिदवु, अदरिन्द अवर प्रकाश मन्दवायितु. राक्षसन रथद मेलॆ मेघगळु कत्तॆगळन्तॆ शब्दमाडुत्ता रक्तद मळॆ सुरिसिदवु. मुन्दॆ होगुव सैनिकरन्नु बिरुगाळि हिन्दक्कॆ तळ्ळिबिट्टितु. अवन ध्वजद मेलॆ हद्दु दक्षिणाभिमुखवागि कुळितु कॊण्डितु. ऎरडू कडॆगॆ तिरुगि अशुभवागि कूगुत्ता रथद सारिथियन्ने हाळुमाडिबिट्टितु.॥36-37½॥

पदच्छेदः

36. ghoraaH = fearful; shivaaH = jackals; vamantyaH = vomited forth; paavaka jvaalaaH = fire and flames; vavaashire = howling repeatedly; ulkaa = a meteor; papaata = fell; antarikSaat = from the sky; vaayushcha = and the wind; vavau = blew; paruSam = harshly.

अनुवादः

Fearful jackals vomited forth fire and flames, howling repeatedly. A meteor fell from the sky and the wind blew harshly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सारथेर्बहुशश्चास्य सङ्ग्राममवगाहतः ॥ ३८ ॥
प्रतोदो न्यपतद्धस्तात् सूतस्य हयसादिनः ।

संग्रामभूमिमें प्रवेश करते समय घोड़ेको काबूमें रखनेवाले उसके सारथिके हाथसे कई बार चाबुक गिर पड़ा ॥ ३८ १/२ ॥

सङ्ग्राम स्थळवन्नु प्रवेशिसुवाग कुदुरॆगळन्नु हतोटियल्लिडुव चम्मटिगॆयु सारथिय कैयिन्द अनेक सल कॆळगॆ बिद्दुहोयितु.॥38½॥

पदच्छेदः

37; 38. grahaashcha = the planets; abhisamrabdhaaH = were in opposition; anyonyam = to each other; na cha prakaashire = and lost their brilliance; meghaashcha = the clouds; kharanirghoSaaH = made harsh sounds; vavarSuH = and rained; rudhiram = blood; upari = above; raakSasaH = the demons; rathasya = chariot; siSichushcha = and dampened; puraH saraan = those who were walking in front.

अनुवादः

The plants, in opposition to each other, lost their brilliance. The clouds, with their raucous sound, showered blood on Prahasta’s chariot and dampened those who were walking in front of it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्याणश्रीश्च या च स्याद् भास्वरा च सुदुर्लभा ॥ ३९ ॥
सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ।

निर्याणश्रीश्च याच स्याद् भ्रास्वरा च सुदुर्लभा ॥
सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ।

केतु मूर्धनि गृध्रो अस्य विलीनो दक्षिणा मुखः । नदन्नुभयतः पार्श्वं समग्रामहरत्प्रभाम् ॥ ६-५७-३९

युद्धके लिये निकलते समय प्रहस्तकी जो परम दुर्लभ और प्रकाशमान शोभा थी, वह दो ही घड़ीमें नष्ट हो गयी । उसके घोड़े समतल भूमिमें भी लड़खड़ाकर गिर पड़े ॥ ३९ १/२ ॥

युद्धक्कॆ हॊरटाग प्रहस्तनल्लिद्द परम दुर्लभ शोभॆयु ऎरडे गळिगॆयल्लि नाशवायितु. अवन रथद कुदुरॆगळु ऎडवि बिद्दुबिट्टवु.॥39½॥

पदच्छेदः

39. gR^idhraH = A vulture; dakSiNaamukhaH = facing the south; viliinaH = alighted; muurdhani = on the top; ketoH = of the standard; nadan = croaking; ubhayataH paarshvam = on its both the sides; aharat = and deprived; (the demon); samagraam = of his entire; prabhaam = lustre.

अनुवादः

A vulture facing the south alighted on the top of the standard, croaking towards both of its sides and deprived the demon of his entire lustre.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहस्तं तं हि निर्यान्तं प्रख्यातगुणपौरुषम् ।
युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत ॥ ४० ॥

सारथेर् बहुशसः च अस्य सम्ग्रामम् अवगाहतः । प्रतोदो न्यपतद्द् हस्तात् सूतस्य हय सादिनः ॥ ६-५७-४०

जिसके गुण और पौरुष विख्यात थे, वह प्रहस्त ज्यों ही युद्धभूमिमें उपस्थित हुआ, त्यों ही शिला, वृक्ष आदि नाना प्रकारके प्रहार-साधनोंसे सम्पन्न वानरसेना उसका सामना करनेके लिये आ गयी ॥ ४० ॥

गुण-पौरुषगळु विख्यातवागिद्द प्रहस्तनु युद्धभूमिगॆ बरुत्तले, शिलॆ, वृक्ष मुन्ताद आयुधगळिन्द सम्पन्नराद वानररु अवनन्नु ऎदुरिसलु मुन्दादरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. pratodaH = the goad; nyapata = fell; bahushaH = several times; atra = then; hastaat = from the hand; saarathaH = of the charioteer; suutasya = a Suta (the son of a Kshastriya by a Brahmana woman); hayasaadinaH eventhough skilled in controlling the horses; avagaahataH = as he entered; samgraamam = the battle-field.

अनुवादः

The goad fell several times then from the hand of the charioteer, himself a Suta (the son of a Kshatriya by a Brahamana woman) eventhough skilled in controlling the horses, as he entered the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत ।
वृक्षानारुजतां चैव गुर्वीर्वै गृह्णतां शिलाः ॥ ४१ ॥

निर्याण श्रीश् च या अस्य आसीद् भास्वरा च सुदुर्लभा । सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः ॥ ६-५७-४१

तदनन्तर वृक्षोंको तोड़ते और भारी शिलाओंको उठाते हुए वानरोंका अत्यन्त भयंकर कोलाहल वहाँ सब ओर छा गया ॥ ४१ ॥

अनन्तर मरगळन्नु कित्तुकॊण्डु, बण्डॆगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु बरुव वानरर अत्यन्त भयङ्कर कोलाहलवु अल्लि ऎल्लॆडॆ व्यापिसितु.॥41॥

पदच्छेदः

41. sudurlabhaa = that rarely; bhaasvaraa = splendour; yaa = which (clothed); niryaaNashriiH = (Prahasta) at the time of his exit; saa = that one; nanaasha = vanished; muhuurtena = in an instant; hayaashcha = and horses; sthalitaaH = stumbled; same = on the even ground.

अनुवादः

That rarely splendour which clothed Prahasta at the time of his exit vanished in an instant and horses stumbled on the even ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नदतां राक्षसानां च वानराणां च गर्जताम् ।
उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम् ॥ ४२ ॥

प्रहस्तम् त्व् अभिनिर्यान्तम् प्रख्यात बल पौरुषम् । युधि नाना प्रहरणा कपि सेना अभ्यवर्तत ॥ ६-५७-४२

एक ओर राक्षस सिंहनाद कर रहे थे तो दूसरी ओर वानर गरज रहे थे । उन सबका तुमुल नाद वहाँ फैल गया । राक्षसों और वानरोंकी वे दोनों सेनाएँ हर्ष और उल्लाससे भरी थीं ॥ ४२ ॥

ऒन्दु कडॆ राक्षसरु सिंहनाद माडुत्तिद्दरॆ, इन्नॊन्दॆडॆ वानररु गर्जिसुत्तिद्दरु. अवर तुमुलनादवु अल्लि हरडिहोयितु. राक्षसर मत्तु वानरर सैन्यगळु हर्षोल्लासदिन्द तुम्बि होगित्तु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tam prahastam = (Beholding) that Prahasta; prakhyaata guNa pauruSam = renowned for his excellences and martial valour; niryaantam = as he advanced to give battle; kapisenaa = the army of monkeys; naana praharaNaa = furnished with weapons of every kind; abhyavartata = turned towards; yudii = the battle.

अनुवादः

Beholding that Prahasta, renowned for his excellences and martial valour; as he advanced to give battle, the army of monkeys went forward to attack him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेगितानां समर्थानामन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम् ।
परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान् ॥ ४३ ॥

अथ घोषह् सुतुमुलो हरीणाम् समजायत । वृक्षान् आरुजताम् चैव गुर्वीश् च अगृह्णताम् शिलाः ॥ ६-५७-४३

अत्यन्त वेगशाली, समर्थ तथा एक-दूसरेके वधकी इच्छावाले योद्धा परस्पर ललकार रहे थे । उनका महान् कोलाहल सबको सुनायी देता था ॥ ४३ ॥

अत्यन्त वेगशाली समर्थ योधरु परस्पर वधिसलु पन्थाह्वान नीडुत्तिद्दरु. अवर महाकोलाहलवु ऎल्लरिगॆ केळि बरुत्तित्तु.॥43॥

पदच्छेदः

43. atha = thereafter; sutumulaH = an exceedingly tumultuous; ghoSaH = clamour; samajayata = arose; hariiNaam = among the monkeys; aarujataam chaiva = as they tore up; vR^ikSaan = the trees; gR^ihNataam = seized hold of; gurviiH = of huge; shilaaH = rocks.

अनुवादः

Thereafter, an exceedingly tumultuous clamour arose among the monkeys as they tore up the trees and seized hold of huge rocks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनी-
मभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः ।
विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं
यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम् ॥ ४४ ॥

इसी समय दुर्बुद्धि प्रहस्त विजयकी अभिलाषासे वानरराज सुग्रीवकी सेनाकी ओर बढ़ा और जैसे पतंग मरनेके लिये आगपर टूट पड़ता है, उसी प्रकार वह बढ़े हुए वेगवाली उस वानरसेनामें घुसनेकी चेष्टा करने लगा ॥ ४४ ॥

आगले दुर्बुद्धियिन्द प्रहस्तनु विजयद इच्छॆयिन्द वानरराज सुग्रीवन सैन्यद कडॆगॆ दीपद हुळुवु सायलॆन्दे बॆङ्किगॆ बीळुवन्तॆ वेगशालि आ वानर सैन्यदॊळगॆ नुग्गलु प्रयत्निसुत्तिद्दनु.॥44॥

पदच्छेदः

44; 45. nadataam = the yelling; raakSasaanaamcha = demons; garjataam = and the roaring; vaanaraaNaamcha = monkeys; ubhau = both; sainye = the armies; pramudite = were delighted; vegitaanaam = impetuous; samarthaanaam = and powerful; anyonya vadhakaaNkSiNaam = with impatience to slay each other; aahvayataam = challenging parasparam = each other; mahaan = and tremendous; ninaadaH = shouts; rakSogaNa vanaukasaam = of troops of demons and monkeys; shruuyati = were heard.

अनुवादः

Both the armies of the yelling demons and the roaring monkeys were delighted, impetuous and powerful with impatience to slay each other and challenging each other with great shouts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥ ५७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सत्तावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥57॥