०५६ अकम्पनेन युद्धभूमिप्रवेशः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Akampana enters the battle-field and assails the monkeys with his bow and arrows. Then, Hanuman comes to the rescue of the monkeys. A great fight ensued between Akampana and Hanuman. Hanuman strikes the head of Akampana with a huge tree and Akampana dies. All the demons take to their heels and return to Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

56. हनुमान् जी के द्वारा अकम्पनका वध

तद् दृष्ट्वा सुमहत् कर्म कृतं वानरसत्तमैः ।
क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः ॥ १ ॥

तद्धष्ट्वा सुमहत्कर्म कृतं वानरसत्तमैः ।
क्रोधमाहारयामास युधि तीव्रमकम्पनः ॥

तद् दृष्ट्वा सुमहत् कर्म कृतम् वानर सत्तमैः । क्रोधम् आहारयाम् आस युधि तीव्रम् अकम्पनः ॥ ६-५६-१

उन वानरशिरोमणियोंद्वारा किये गये उस महान् पराक्रमको देखकर युद्धस्थलमें अकम्पनको बड़ा भारी एवं दुःसह क्रोध हुआ ॥ १ ॥

युद्धभूमियल्लि कुमुदने मॊदलाद वानर श्रेष्ठर पराक्रमवन्नु नोडि आकम्पननिगॆ कोपवु मितिमीरितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. dR^iSTvaa = seeing; tat = that; sumahat = very great; karma = exploit; kR^itam = done; vaanara sattamaiH = by the chiefs of monkeys; yudhi = in the battle; akampanaH = Akampana; aahaarayaamaasa = was seized; tiivram = a fierce; krodham = anger.

अनुवादः

Seeing that very great exploit executed by the chiefs of monkeys in the battle, Akampana was seized with a fierce anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रोधमूिर्च्छत तरूपस्तु धुन्वन् परमकार्मुकम् ।
दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥

क्रोधमूर्छितरूपस्तु धून्वन् परमकार्मुकम् ।
दृष्ट्वातु कर्म शत्रूणां सारथिं वाक्यमब्रवीत् ॥

क्रोध मूर्चित रूपस् तु ध्नुवन् परम कार्मुकम् । दृष्ट्वा तु कर्म शत्रूणाम् सारथिम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ६-५६-२

शत्रुओंका कर्म देख रोषसे उसका सारा शरीर व्याप्त हो गया और अपने उत्तम धनुषको हिलाते हुए उसने सारथिसे कहा— ॥ २ ॥

शत्रुगळु गैद संहार कार्यवन्नु नोडि अवन शरीरवॆल्ल क्रोधदिन्द उरिय तॊडगितु. उत्तमवाद धनुस्सन्नॆत्ति अवनु सारथिगॆ हेळिदनु.॥2॥

तत्रैव तावत् त्वरितो रथं प्रापय सारथे ।
एते च बलिनो घ्नन्ति सुबहून् राक्षसान् रणे ॥ ३ ॥

तत्र एव तावत् त्वरितम् रथम् प्रापय सारथे । एते अत्र बहवो घ्नन्ति सुबहून् राक्षसान् रणे ॥ ६-५६-३

‘सारथे! ये बलवान् वानर युद्धमें बहुतेरे राक्षसोंका वध कर रहे हैं, अतः पहले वहीं शीघ्रतापूर्वक मेरा रथ पहुँचाओ ॥ ३ ॥

सारथिये ! ई बलिष्ठ वानररु युद्धदल्लि नम्म कडॆय अपार राक्षसरन्नु कॊल्लुत्तिद्दारॆ. अल्लिगॆ नन्न रथवन्नु बेगनॆ कॊण्डुहोगु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saarathi = O; charioteer!; ete balinaH = these strong monkeys; ghnanti = are killing; subahuun = innumerable; raakSasaan = demons; raNe = in the battle; praapaya = get; ratham = the chariot; tatraiva = just there; tvaritaH = soon.

अनुवादः

“Drive the chariot quickly to that place, for, those monkeys are killing innumerable demons on the battle field.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते च बलवन्तो वा भीमकोपाश्च वानराः ।
द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्ति प्रमुखे मम ॥ ४ ॥

एते अत्र बलवन्तो हि भीम कायाश् च वानराः । द्रुम शैल प्रहरणास् तिष्ठन्ति प्रमुखे मम ॥ ६-५६-४

‘ये वानर बलवान् तो हैं ही, इनका क्रोध भी बड़ा भयानक है । ये वृक्षों और शिलाओंका प्रहार करते हुए मेरे सामने खड़े हैं ॥ ४ ॥

ई वानररु महाबलिष्ठरागिद्दु, इवर क्रोधवू भयानकवागिदॆ. इवरु वृक्षगळिन्द पर्वतगळिन्द प्रहारमाडुत्ता नन्नॆदुरिगॆ निन्तिद्दारॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. ete = these; vaanaraaH = monkeys; balavantaH = who are strong; bhiimakopaashcha = with terrific anger; druma shaila praharaNaaH = with trees and rocks as their weapons; tiSThanti = are standing; mama = in my; pramukhe = front; atra = here.

अनुवादः

“Those arrogant monkeys of terrific ferocity, armed with trees and rocks, dare to affront me here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतान् निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिनो ह्यहम् ।
एतैः प्रमथितं सर्वं रक्षसां दृश्यते बलम् ॥ ५ ॥

एतान्निहन्तुमिच्छामि समरश्लाघिघिनो ह्यहम् ।
एतैः प्रमथितं सर्वं रक्षसां दृश्यते बलम् ॥

एतान् निहन्तुम् इच्चामि समर श्लाघिनो ह्य् अहम् । एतैः प्रमथितम् सर्वम् दृश्यते राक्षसम् बलम् ॥ ६-५६-५

‘ये युद्धकी स्पृहा रखनेवाले हैं; अतः मैं इन सबका वध करना चाहता हूँ । इन्होंने सारी राक्षससेनाको मथ डाला है । यह साफ दिखायी देता है’ ॥ ५ ॥

समर श्लाघिगळाद ई ऎल्ल वानररन्नु नानु संहरिसुव वनिद्देनॆ. इवरु समस्त राक्षसरन्नु संहार माडुवन्तॆ काणुत्तदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5.aham ichchhami = I wish; nihantum = to kill; etaan = these monkeys; samarashlaaghinaH = who are praising themselves in battle; sarvam = all; balam = the army; rakSasaaam = of demons; dR^ishyate = who are seen; pramathitam = to be crushed; etaiH = by them.

अनुवादः

“I wish to kill those andicious monkeys, who are seen herassing all the army of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रचलिताश्वेन रथेन रथिनां वरः ।
हरीनभ्यपतद् दूराच्छरजालैरकम्पनः ॥ ६ ॥

ततः प्रजवित अश्वेन रथेन रथिनाम् वरः । हरीन् अभ्यहनत् क्रोधात् शर जालैर् अकम्पनः ॥ ६-५६-६

तदनन्तर तेज चलनेवाले घोड़ोंसे जुते हुए रथके द्वारा रथियोंमें श्रेष्ठ अकम्पन दूरसे ही बाणसमूहोंकी वर्षा करता हुआ उन वानरोंपर टूट पड़ा ॥ ६ ॥

वेगवागि होगुव कुदुरॆ गळन्नु कूडिद रथदल्लि कुळित रथिगळल्लि श्रेष्ठनाद अकम्पनु दूरदिन्दले बाणगळ मळॆ सुरिसि वानर रन्नु आक्रमिसिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tataH = thereafter; rathena = in his chariot; prachalitaashvena = drawn by fast-moving horses; akampanaH = Akampana; varaH = the most skillful; rathinaam = of chariot-warriors; sharajaalaiH = with a hail of darts; abhyapatat = assailed hariin = the monkeys; duuraat = from a distance.

अनुवादः

Thereafter, in his chariot, drawn by fast-moving horses, Akampana the most skillful of chariot-warriors, with a hail of darts, assailed the monkeys from a distance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न स्थातुं वानराः शेकुः किं पुनर्योद‍्धुमाहवे ।
अकम्पनशरैर्भग्नाः सर्व एवाभिदुद्रुवुः ॥ ७ ॥

न स्थातुम् वानराह् शेकुह् किम् पुनर् योद्धुम् आहवे । अकम्पन शरैर् भग्नाह् सर्व;एव प्रदुद्रुवुः ॥ ६-५६-७

अकम्पनके बाणोंसे घायल हो सभी वानर भाग चले । वे युद्धस्थलमें खड़े भी न रह सके; फिर युद्ध करनेकी तो बात ही क्या है? ॥ ७ ॥

आकम्पन बाणगळिन्द घासिगॊण्ड ऎल्ल वानररु रणरङ्गदल्लि निल्ललारदॆ ओडिहोदरु. मत्तॆ युद्ध माडुव मातु ऎल्लिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. vaanaraaH = the monkeys; na shekuH = were no longer able; sthaatum = to maintain their formation; aahave = in the battle; kim punaH = how much less; yuddhum = to fight; sarve eva = all of them; bhagnaaH = were crushed; akampana sharaiH = under the shafts of Akampana; abhidudruvuH = and took to their heels.

अनुवादः

The monkeys were no longer able to maintain their formation, much less fight in the battle. all of them were crushed under the shifts of Akampana and took to their heels.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् मृत्युवशमापन्नानकम्पनशरानुगान् ।
समीक्ष्य हनुमान् ज्ञातीनुपतस्थे महाबलः ॥ ८ ॥

तान् मृत्यु वशम् आपन्नान् अकम्पन वशम् गतान् । समीक्ष्य हनुमान् ज्नातीन् उपतस्थे महा बलः ॥ ६-५६-८

अकम्पनके बाण वानरोंके पीछे लगे थे और वे मृत्युके अधीन होते जाते थे । अपने जाति-भाइयोंकी यह दशा देखकर महाबली हनुमान् जी अकम्पनके पास आये ॥

अकम्पन बाणगळ प्रहारदिन्द मृत्युवशराद मत्तु गायगॊण्डु ओडुत्तिरुव तन्न ज्ञातिबान्धवर स्थितियन्नु नोडि महाबलि हनुमन्तनु अकम्पन बळिगॆ बन्दनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. samiikSya = seeing; taan = those; jJNaatiin = companions; aapannaan = getting; mR6ityu vasham = under the sway of death; akampana sharaanugaan = pursued by Akampana’s darts; mahaabalaH = the mighty; hanumaan = Hanuman; upatasthe = went to their rescue.

अनुवादः

Seeing those companions, getting under the sway of death pursued by Akampana’s darts, the mighty Hanuman went to their rescue.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं महाप्लवगं दृष्ट्वा सर्वे ते प्लवगर्षभाः ।
समेत्य समरे वीराः संहृष्टाः पर्यवारयन् ॥ ९ ॥

तम् महा प्लवगम् दृष्ट्वा सर्वे प्लवग यूथपाः । समेत्य समरे वीराह् सहिताह् पर्यवारयन् ॥ ६-५६-९

महाकपि हनुमान् जी को आया देख वे समस्त वीर वानरशिरोमणि एकत्र हो हर्षपूर्वक उन्हें चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये ॥ ९ ॥

महाकपि हनुमन्तनु बन्दिरुवुदन्नु नोडि समस्त वीरवानर श्रेष्ठरु ऒन्दागि हर्षदिन्द अवनन्नु सुत्तुवरॆदु निन्तुकॊण्डरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. dR^iSTvaa = seeing; tam = him; mahaa plavagam = the giant monkey; sarve = all; te = those; viiraaH = valiant; plavagarSabhaaH = and best of the monkeys; hahitaaH = together; sametya = approached; paryavaarayan = and surrounded him.

अनुवादः

Seeing Hanuman their great leader, all those valiant and the best of the monkeys together rallied and grouped themselves boldly round him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वा प्लवगर्षभाः ।
बभूवुर्बलवन्तो हि बलवन्तमुपाश्रिताः ॥ १० ॥

व्यवस्थितं हनूमन्तं ते दृष्ट्वाप्लवगर्षभाः ।
बभूवुर्बलवन्तो हि बलवन्त मुमाश्रिताः ॥

व्यवस्थितम् हनूमन्तम् ते दृष्ट्वा हरि यूथपाः । बभूवुर् बलवन्तो हि बलवन्तम् उपाश्रिताः ॥ ६-५६-१०

हनुमान् जी को युद्धके लिये डटा हुआ देख वे सभी श्रेष्ठ वानर उन बलवान् वीरका आश्रय ले स्वयं भी बलवान् हो गये ॥ १० ॥

हनुमन्तनु युद्धक्कागि सिद्धनागि निन्तिरुवुदन्नु नोडि ऎल्ल श्रेष्ठवानररु आ बलवन्त वीरनन्नु आश्रयिसि स्वतः बलवन्तरादरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. dR^iSTvaa = observing; hanuumantam = Hanuman; vyavasthitam = standing comageously; te = those; plavagarSabhaH = excellent monkeys; upaashritaaH = took shelter; balavantam = in his powerfulness; babhuuvuH = and became; balavantaH hi = indeed powerful.

अनुवादः

Observing Hanuman’s courage, those excellent monkeys took shelter in his powerfulness and became powerfulness and became powerful indeed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकम्पनस्तु शैलाभं हनूमन्तमवस्थितम् ।
महेन्द्र इव धाराभिः शरैरभिववर्ष ह ॥ ११ ॥

अकम्पनस् तु शैल आभम् हनूमन्तम् अवस्थितम् । महा इन्द्र;इव धाराभिह् शरैर् अभिववर्ष ह ॥ ६-५६-११

पर्वतके समान विशालकाय हनुमान् जी को अपने सामने उपस्थित देख अकम्पन उनपर बाणोंकी फिर वर्षा करने लगा, मानो देवराज इन्द्र जलकी धारा बरसा रहे हों ॥

पर्व दन्तह विशालकाय हनुमन्तनन्नु तन्नॆदुरिगॆ निन्तिरुवुदन्नु नोडि अकम्पनु अवन मेलॆ देवेन्द्रनु मळॆ सुरिसुवन्तॆ बाणगळ मळॆ सुरिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. akampastu = Akampana; mahendraH iva = like Mahendra; the lord of celestials; abhivavarSaha = assailed; dharaabhiH = a hail; sharaiaH = of arrows; hanuumantam = on Hanuman; avasthitam = who remained as firm; shailaabham = as a rock.

अनुवादः

Akampana, like Mahendra the Lord of celestials, assailed a hail of arrows on Hanuman, who remained as firm as a rock.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अचिन्तयित्वा बाणौघान् शरीरे पातितान् कपिः ।
अकम्पनवधार्थाय मनो दध्रे महाबलः ॥ १२ ॥

अचिन्तयित्वा बाण ओघान् शरीरे पतितान् शितान् । अकम्पन वध अर्थाय मनो दध्रे महा बलः ॥ ६-५६-१२

अपने शरीरपर गिराये गये उन बाण-समूहोंकी परवा न करके महाबली हनुमान् ने अकम्पनको मार डालनेका विचार किया ॥ १२ ॥

तन्न मेलॆ बीळुव बाणगळ मळॆयन्नु लॆक्किसदॆ महाबलि हनुमन्तनु अकम्पनन्नु कॊन्दुहाकलु विचार माडिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. achintayitvaa = heedless; baaNaughaan = of the flood of weapons; patitaan = that fell; shariire = upon his body; mahaabalaH = the mighty; kapiH = Hanuman; manaH dadhre = resolved in his mind; akampanavadhaarthaaya = to slay Akampana.

अनुवादः

Heedless of the flood of weapons that fell upon his body, the mighty Hanuman resolved in his mind to slay Akampana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्रहस्य महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः ।
अभिदुद्राव तद्रक्षः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ १३ ॥

स प्रसह्य महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः ।
अभिदुद्राव तद्रक्षः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥

स प्रहस्य महा तेजा हनूमान् मारुत आत्मजः । अभिदुद्राव तद् रक्षह् कम्पयन्न् इव मेदिनीम् ॥ ६-५६-१३

फिर तो महातेजस्वी पवनकुमार हनुमान् महान् अट्टहास करके पृथ्वीको कँपाते हुए-से उस राक्षसकी ओर दौड़े ॥ १३ ॥

मत्तॆ महातेजस्वी पवन कुमार हनुमन्तनु महा अट्टहास माडि, भूमियन्नु नडुगिसुत्ता आ राक्षसन कडॆगॆ ओडिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. prahasya = laughing heartily; saH = that; hanumaan = Hanuma; mahaatejaaH = of great splendour; maarutaatmajaH = and thes on of Maruta the wind-god; abhirudraava = leapt; tat raakSaH = on that demon; mediniim = causing the earth; kampayanniva = to shake as it were.

अनुवादः

Laughing heartily , that Hanuman, the son of Maruta the wind-god and possessing a great splendour, leapt on the demon, causing the earth to shake as it were.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याथ नर्दमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा ।
बभूव रूपं दुर्धर्षं दीप्तस्येव विभावसोः ॥ १४ ॥

तस्य अभिनर्दमानस्य दीप्यमानस्य तेजसा । बभूव रूपम् दुर्धर्षम् दीप्तस्य इव विभावसोः ॥ ६-५६-१४

उस समय वहाँ गर्जते और तेजसे देदीप्यमान होते हुए हनुमान् जी का रूप प्रज्वलित अग्निके समान दुर्धर्ष हो गया था ॥ १४ ॥

आग गर्जिसुत्तिरुव, तेजदिन्द देदिप्यमानवाद हनुमन्तन रूपवु प्रज्वलित अग्नियन्तॆ दुर्धर्षवागित्तु.॥14॥

पदच्छेदः

14. diipta maanasya = while burning; tejasaa = with energy; nardamaanasya = and emitting yells; tasya = his; ruupam = form; babhuuva = became; durdharSam = difficult to overpower; diiptasya vibhaavasoH iva = like a blazing fire; atha = thereafter.

अनुवादः

As he roared burning with energy, the form of Hanuman became difficult to overpower, like a blazing fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानं त्वप्रहरणं ज्ञात्वा क्रोधसमन्वितः ।
शैलमुत्पाटयामास वेगेन हरिपुङ्गवः ॥ १५ ॥

आत्मानम् त्व् अप्रहरणम् ज्नात्वा क्रोध समन्वितः । शैलम् उत्पाटयाम् आस वेगेन हरि पुम्गवः ॥ ६-५६-१५

अपने हाथमें कोई हथियार नहीं है, यह जानकर क्रोधसे भरे हुए वानरशिरोमणि हनुमान् ने बड़े वेगसे पर्वत उखाड़ लिया ॥ १५ ॥

तन्न कैयल्लि आयुध विल्लदिरुवुदन्नु तिळिदु क्रोधगॊण्ड वानरश्रेष्ठ हनुमन्तनु वेगवागि ऒन्दु पर्वतवन्नु कित्तु तन्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. jJNaatvaa = knowing; aatmaanam = himself; a praharaNam = to be bereft of any weapon; haripuN^gavaH = Hanuman the excellent monkey; krodha saman votaH = with anger; utpaaTayaamaasa = uplifted; shailam = a mountian; vegena = quickly.

अनुवादः

Knowing himself to be bereft of any weapon, Hanuman the excellent monkey, with a rage, uplifted a mountain quickly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहीत्वा सुमहाशैलं पाणिनैकेन मारुतिः ।
स विनद्य महानादं भ्रामयामास वीर्यवान् ॥ १६ ॥

तम् गृहीत्वा महा शैलम् पाणिना एकेन मारुतिः । विनद्य सुमहा नादम् भ्रामयाम् आस वीर्यवान् ॥ ६-५६-१६

उस महान् पर्वतको एक ही हाथसे लेकर पराक्रमी पवनकुमार बड़े जोर-जोरसे गर्जना करते हुए उसे घुमाने लगे ॥ १६ ॥

आ महापर्वतवन्नु ऒन्दु कैयल्लॆत्ति कॊण्डु पराक्रमि पवनकुमारनु जोरागि गर्जिसुत्ता अदन्नु तिरुगिसतॊडगिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH = that; viiryavaan = valiant; maarutiH = Hanuman; gR^ihiitvaa = seizing; sumahaashailam = very great mountain; ekena paaNinaa = with one hand; vinadye mahaanaadam = letting up a roar; bhraamayaamaasa = began to spin it rapidly.

अनुवादः

That valiant Hanuman, seizing a very great mountain with one hand and letting up a roar, began to spin it rapidly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तमभिदुद्राव राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।
पुरा हि नमुचिं सङ्ख्ये वज्रेणेव पुरन्दरः ॥ १७ ॥

ततस् तम् अभिदुद्राव राक्षस इन्द्रम् अकम्पनम् । यथा हि नमुचिम् सम्ख्ये वज्रेण इव पुरम् दरः ॥ ६-५६-१७

फिर उन्होंने राक्षसराज अकम्पनपर धावा किया, ठीक उसी तरह, जैसे पूर्वकालमें देवेन्द्रने वज्र लेकर युद्धस्थलमें नमुचिपर आक्रमण किया था ॥ १७ ॥

हिन्दॆ देवेन्द्रनु वज्रवन्नॆत्तिकॊण्डु युद्ध दल्लि नमूचिय मेलॆ आक्रमण माडिदन्तॆ मारुतियु राक्षस अकम्पन मेलॆ आक्रमण माडिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = thereafter; puraa iva = as formerly; samkhye = in an encounter; purandaraH = Indra the Lord of celestials; vajreNa = (hurled) his thunderbolt; namuchimiva = at Namuchi; (Hanuman); abhirudraava = rushed; tam akampanam = towards that Akampana.

अनुवादः

Thereafter, as formerly in an encounter Indra the Lord of celestials hurled his thunderbolt at Namuchi, Hanuman rushed towards Akampana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकम्पनस्तु तद् दृष्ट्वा गिरिशृङ्गं समुद्यतम् ।
दूरादेव महाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ॥ १८ ॥

अकम्पनस् तु तद् दृष्ट्वा गिरि शृन्गम् समुद्यतम् । दूराद् एव महा बाणैर् अर्ध चन्द्रैर् व्यदारयत् ॥ ६-५६-१८

अकम्पनने उस उठे हुए पर्वतशिखरको देख अर्धचन्द्राकार विशाल बाणोंके द्वारा उसे दूरसे ही विदीर्ण कर दिया ॥ १८ ॥

आ ऎत्तिकॊण्डिरुव पर्वत शिखरवन्नु अकम्पनु नोडि अर्धचन्द्राकारन दॊड्ड बाणगळ मूलक अदन्नु दूरदिन्दले चूरु चूरागिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. dR^iSTvaa = beholding; samudyatam = uplifted; girishR^iN^gam = mountain-peak; akampanstu = Akampana on his part; adaarayat = shattered it;duuraadeva = even from a distance; mahaa baaNaiH = by mighty arrows; ardhachandraiH = each having the shape of a crescent.

अनुवादः

Beholding that crag flying towards him, Akampana shattered it even from a distance by means of his great crescent-shaped arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं पर्वताग्रमाकाशे रक्षोबाणविदारितम् ।
विकीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनूमान् क्रोधमूिर्च्छतः ॥ १९ ॥

तं पर्वताग्रमाकाशे रक्षोबाणविदारितम् ।
विशीर्णं पतितं दृष्ट्वा हनुमान्क्रोधमूर्छितः ॥

तत् पर्वत अग्रम् आकाशे रक्षो बाण विदारितम् । विकीर्णम् पतितम् दृष्ट्वा हनूमान् क्रोध मूर्चितः ॥ ६-५६-१९

उस राक्षसके बाणसे विदीर्ण हो वह पर्वतशिखर आकाशमें ही बिखरकर गिर पड़ा । यह देख हनुमान् जी के क्रोधकी सीमा न रही ॥ १९ ॥

राक्षसन बाणदिन्द विदीर्णवाद आ पर्वत शिखरवु आकाशदल्ले चदुरिहोगि बिद्दुहोयितु. इदन्नु नोडि हनुमन्तनु अत्यन्त क्रुद्धनादनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. dR^iSTvaa = seeing; tam = that; parvataagram = rocky peak; rakSobaaNa vidaaritam = shattered by the demon’s arrows; patitam = and falling; vikiirNam = in pieces; aakaashee = in the sky; hanumaan = Hanuman; krodha muurchhitaH = became mad with anger.

अनुवादः

Seeing that rocky peak shatterd in the air by the demon’s arrows and falling in pieces, Hanuman became mad with anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽश्वकर्णं समासाद्य रोषदर्पान्वितो हरिः ।
तूर्णमुत्पाटयामास महागिरिमिवोच्छ्रितम् ॥ २० ॥

सो अश्व कर्णम् समासाद्य रोष दर्प अन्वितो हरिः । तूर्णम् उत्पाटयाम् आस महा गिरिम् इव उच्च्रितम् ॥ ६-५६-२०

फिर रोष और दर्पसे उन वानरवीरने महान् पर्वतके समान ऊँचे अश्वकर्ण नामक वृक्षके पास जाकर उसे शीघ्रतापूर्वक उखाड़ लिया ॥ २० ॥

मत्तॆ रोष, दर्पदिन्द आ वानरवीरनु महापर्वतदन्तॆ ऎत्तरवाद अश्वकर्ण ऎम्ब वृक्षद बळिगॆ होगि अदन्नु बेगने कित्तुकॊण्डनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. samaasaadya = approaching; ashvakarNam = an Ashvakarna tree; mahaagirimiva = as large as a mountain; roSadarpaanvitaH = in the transport of rage that possessed him; saH = that; hariH = Hanuman; utpaaTayaamaasa = uprooted it; tuurNam = speedily.

अनुवादः

Approaching an Ashwakarna tree as large as a mountain, in the transport of rage that possessed him, that Hanuman uprooted it speedily.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं गृहीत्वा महास्कन्धं सोऽश्वकर्णं महाद्युतिः ।
प्रगृह्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे ॥ २१ ॥

तं गृहीत्वा महास्कन्धं सोऽश्वकर्णं महाद्युतिः ।
प्रहस्य परया प्रीत्या भ्रामयामास संयुगे ॥

तम् गृहीत्वा महा स्कन्धम् सो अश्व कर्णम् महा द्युतिः । प्रगृह्य परया प्रीत्या भ्रामयामास भूतले ॥ ६-५६-२१

विशाल तनेवाले उस अश्वकर्णको हाथमें लेकर महातेजस्वी हनुमान् ने बड़ी प्रसन्नताके साथ उसे युद्धभूमिमें घुमाना आरम्भ किया ॥ २१ ॥

विशाल रॆम्बॆगळुळ्ळ आ अश्वकर्ण वृक्षवन्नु कैयल्लॆत्तिकॊण्डु महातेजस्वी हनुमन्तनु बहळ सन्तोष दिन्द अदन्नु गरगरनॆ तिरुगिसलु प्रारम्भिसिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. saH = that Hanuman; mahaadutiH = of great strength; gR^ihiitvaa = taking hold; tam ashvakarNam = of that Ashwakarna tree; mahaa skandam = with large branches; pragR^ihya = and tightly holding it; parayaa priityaa = with grea delight; bhraamayaamaasa = spinned it; bhuutale = on the ground.

अनुवादः

Taking hold of that Ashvakarna tree with large branches, in his great strength, Hanuman with immense delight spinned it, while standing on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रधावन्नुरुवेगेन बभञ्ज तरसा द्रुमान् ।
हनूमान् परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयन् महीम् ॥ २२ ॥

प्रधावन्नुरुवेगेन बभञ्जतरसा द्रुमान् ।
हनुमान् परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयन् महीम् ॥

प्रधावन्न् उरु वेगेन प्रभन्जंस् तरसा द्रुमान् । हनूमान् परम क्रुद्धश् चरणैर् दारयत् क्षितिम् ॥ ६-५६-२२

प्रचण्ड क्रोधसे भरे हुए हनुमान् ने बड़े वेगसे दौड़कर कितने ही वृक्षोंको तोड़ डाला और पैरोंकी धमकसे वे पृथ्वीको भी विदीर्ण-सी करने लगे ॥ २२ ॥

अत्यन्त क्रुद्धनागि बहळ वेगदिन्द अकम्पन कडॆगॆ वेगवागि ओडुत्तिरुवाग अवन तॊडॆगळिन्द हुट्टिद गाळियिन्द अनेक वृक्षगळु बुडमेलादवु. कालुगळ सङ्घट्टनॆयिन्द भूमियन्ने सीळिकॊण्डु मुन्दॆ होगुत्तिद्दनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. paramakR^iddhaH = the highly enraged; hanumaan = hanuman; pradhaavan = began to run; uruvegena = with great strides; babhaN^jaH = breaking down; drumaan = the trees; tarasaa = by his strength; daarayan = and tearing up; mahiim = the earth; charaNaiH = with his feet.

अनुवादः

Then, the highly enraged Hanuman began to run with great strides, breaking down the trees by his strength and tearing up the earth with his feet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजांश्च सगजारोहान् सरथान् रथिनस्तथा ।
जघान हनुमान् धीमान् राक्षसांश्च पदातिगान् ॥ २३ ॥

गजांसः च सगज आरोहान् सरथान् रथिनस् तथा । जघान हनुमान् धीमान् राक्षसांश् च पदातिकान् ॥ ६-५६-२३

सवारोंसहित हाथियों, रथोंसहित रथियों तथा पैदल राक्षसोंको भी बुद्धिमान् हनुमान् जी मौतके घाट उतारने लगे ॥ २३ ॥

योधर सहित आनॆगळन्नु, रथसहित रथिकरन्नु मत्तु कालाळुगळन्नु बुद्धिवन्त हनुमन्तनु संहरिसि बिट्टनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. hanumaan = Hanuman; jaghaana = struck down; gajaamshcha = elephants; sagajaarohaan = as also who rode upon them; rathinaH = and charioteers; sarathaan = with their chariots; bhiimaan = and the terrific; padaatigaan = infantry; raakSasaan = of demons.

अनुवादः

Hanuman struck down elephants as also who rode upon them and charioteers with their chariots and the terrific infantry of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमन्तकमिव क्रुद्धं सद्रुमं प्राणहारिणम् ।
हनूमन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ॥ २४ ॥

तमन्तकमिव क्रुद्धं सद्रुमं प्राणहारिणम् ।
हनुमन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ॥

तम् अन्तकम् इव क्रुद्धम् समरे प्राण हारिणम् । हनूमन्तम् अभिप्रेक्ष्य राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-५६-२४

क्रोधसे भरे हुए यमराजकी भाँति वृक्ष हाथमें लिये प्राणहारी हनुमान् को देख राक्षस भागने लगे ॥ २४ ॥

क्रोधगॊण्डु यमनन्तॆ वृक्षवन्नु कैय्यल्लॆत्तिकॊण्ड प्राणाहारी हनुमन्तनन्नु नोडि राक्षसरु ओडतॊडगिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. abhiprekSya = seeing; tam hanuumantam = that Hanuman; antakmiva = like unto Yama the Destroyer of Vital breaths; kruddham = full of wrath; sadrumam = aimed with a tree; praNahaariNam = and taking off lives; raakSasaaH = the demons; vipradudruvuH = took to flight.

अनुवादः

Seeing that Hanuman, like unto Yama the Destroyer of vital Breaths, full of wrath armed with a tree and taking off lives, the demons took of flight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं सङ्क्रुद्धं राक्षसानां भयावहम् ।
ददर्शाकम्पनो वीरश्चुक्षोभ च ननाद च ॥ २५ ॥

तमापतन्तं सङ्क्रुद्धं राक्षनां भयावहम् ।
ददर्शाकम्पनो वीरश्चुक्षोभ च ननाद च ॥

तम् आपतन्तम् सम्क्रुद्धम् राक्षसानाम् भय आवहम् । ददर्श अकम्पनो वीरश् चुक्रोध च ननाद च ॥ ६-५६-२५

राक्षसोंको भय देनेवाले हनुमान् अत्यन्त कुपित होकर शत्रुओंपर आक्रमण कर रहे थे । उस समय वीर अकम्पनने उन्हें देखा । देखते ही वह क्षोभसे भर गया और जोर-जोरसे गर्जना करने लगा ॥ २५ ॥

राक्षसरन्नु भयपडिसुव हनुमन्तनु अत्यन्त कुपितनागि शत्रुगळ मेलॆ आक्रमण माडुत्तिद्दनु. आग वीर अकम्पनु अवनन्नु नोडुत्तले क्षोभॆगॊण्डु जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. viiraH = the valiant; akampanaH = Akampana; dadarsha = beheld; tam = that Hanuman; samkruddham = who was enraged; aapatantam = and rushing on; bhayaavaham = sowing terror; raakSasaanaam = among his demons; chukSobha cha = was greatly perturbed; nanaada cha = and set up a mighty shout.

अनुवादः

The valiant Akampana, beholding that Hanuman who was enraged and rushing on, sowing terror among his soldiers, was greatly perturbed and set up a mighty shout.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चतुर्दशभिर्बाणैर्निशितैर्देहदारणैः ।
निर्बिभेद महावीर्यं हनूमन्तमकम्पनः ॥ २६ ॥

स चतुर्दशभिर्बाणैःर्निशितैर्देहविदारणैः ।
निर्बिभेद महावीर्यं हनूमन्तमकम्पनः ॥

स चतुर्दशभिर् बाणैह् शितैर् देह विदारणैः । निर्बिभेद हनूमन्तम् महा वीर्यम् अकम्पनः ॥ ६-५६-२६

अकम्पनने देहको विदीर्ण कर देनेवाले चौदह पैने बाण मारकर महापराक्रमी हनुमान् को घायल कर दिया ॥ २६ ॥

अकम्पनु देहवन्नु सीळुव हदिनाल्कु हरितवाद बाणगळन्नु प्रयोगिसि महापराक्रमि हनुमन्तनन्नु गायगॊळिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH akampanaH = that Akampana; dasha dashabhiH = with his fourteen; nishitaiH = sharp; baaNaiH = arrows; deha daaraNaiH nirbibhedha = pierced that tore the body; mahaa viiryam = the highly valiant; hanumantam = Hanuman.

अनुवादः

With fourteen sharp arrows that tore the flesh, that Akampana pierced the highly valiant Hanuman.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तथा विप्रकीर्णस्तु नाराचैः शितशक्तिभिः ।
हनूमान् ददृशे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥ २७ ॥

स तथा विप्रकीर्णस्तु नाराचैः शितशक्तिभिः ।
हनुमान्ददृशे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ॥

स तथा प्रतिविद्धस् तु बह्वीभिह् शर वृष्टिभिः । हनूमान् ददृशे वीरह् प्ररूढ;इव सानुमान् ॥ ६-५६-२७

इस प्रकार नाराचों और तीखी शक्तियोंसे छिदे हुए वीर हनुमान् उस समय वृक्षोंसे व्याप्त पर्वतके समान दिखायी देते थे ॥ २७ ॥

हीगॆ नाराचगळिन्द मत्तु तीक्ष्ण शक्तिगळिन्द व्याप्तनाद हनुमन्तनु आग वृक्षगळिन्द तुम्बिरुव पर्वतदन्तॆ कण्डु बरुत्तिद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. viprakiirNaH = Riddled; shita shaktibhiH = with sharp-pointed; naaraachaiH = iron shafts; saH viiraH = that warrior; hanumaan = Hanuman; dadR^ishe = appeared; saanumaaniva = like a mountain; pravuuDhaH = on which number of plants sprang up.

अनुवादः

Riddled with sharp-pointed shafts, that warrior Hanuman appeared like a mountain on which a number of plants shooted up.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विरराज महावीर्यो महाकायो महाबलः ।
पुष्पिताशोकसङ्काशो विधूम इव पावकः ॥ २८ ॥

उनका सारा शरीर रक्तसे रँग गया था, इसलिये वे महापराक्रमी महाबली और महाकाय हनुमान् खिले हुए अशोक एवं धूमरहित अग्निके समान शोभा पा रहे थे ॥

अवन शरीरवॆल्लवू रक्तदिन्द तॊय्दु होदद्दरिन्द महापराक्रमि, महाबलि, महाकाय हनुमन्तनु हूवु अरळिद अशोक वृक्षदन्तॆ, हॊगॆयिल्लदॆ अग्नियन्तॆ प्रकाशिसुत्तद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. mahaabalaH = the mighy Hanuman; mahaaviiryaH = of great strength; mahaa kaayaH = with a large body; viraraaja = shone; paavakaH iva = like a fire; vidhuumaH = without smoke; puSpitaashoka samkaashaH = and resembling an Ashoka tree in flowering.

अनुवादः

That mighty Hanuman of great strength with a large body shone like a fire without smoke and resembled a blooming Ashoka tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽन्यं वृक्षमुत्पाट्य कृत्वा वेगमनुत्तमम् ।
शिरस्याभिजघानाशु राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ॥ २९ ॥

ततो अन्यम् वृक्षम् उत्पाट्य कृत्वा वेगम् अनुत्तमम् । शिरस्य् अभिजघान आशु राक्षस इन्द्रम् अकम्पनम् ॥ ६-५६-२९

तदनन्तर महान् वेग प्रकट करके हनुमान् जी ने एक दूसरा वृक्ष उखाड़ लिया और तुरंत ही उसे राक्षसराज अकम्पनके सिरपर दे मारा ॥ २९ ॥

पदच्छेदः

29. tatH = thereafter; kR^itvaa = showing; anuttamam = a great; vegam = haste; utpaaTya = in uprooting; anyam = another; vR^ikSam = tree; (Hanuman); jaghaana = struck; aashu = quickly; shirasi = on the head; akampanam = of Akampana; raakSasendram = the General of demons.

अनुवादः

Thereafter, showing a great haste in uprooting another tree, Hanuman struck the head of Akampana the General of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनन्तर हनुमन्तनु मत्तॊन्दु वृक्षवन्नु कित्तु अत्यन्त वेगदिन्द तिरुगिसुत्ता राक्षसेन्द्र अकम्पन तलॆयमेलॆ प्रहरिसिदनु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. dR^iSTvaa = witnessing; karma = the work; shatruuNaam = of the enemies; krodha muurchhitaruupaH = appearing fully of fierce anger; dhunvan = and moving; parama kaarmukam = his great bow; abraviit = spoke; vaakyam = the following words; saarathim = to his charioteer.

अनुवादः

Witnessing that work of the enemies, his features were distorted by anger and brandishing his powerful bow, Akampana addressed his charioteer in these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वृक्षेण हतस्तेन सक्रोधेन महात्मना ।
राक्षसो वानरेन्द्रेण पपात च ममार च ॥ ३० ॥

स वृक्षेण हतस् तेन सक्रोधेन महात्मना । राक्षसो वानर इन्द्रेण पपात स ममार च ॥ ६-५६-३०

क्रोधसे भरे वानरश्रेष्ठ महात्मा हनुमान् के चलाये हुए उस वृक्षकी गहरी चोट खाकर राक्षस अकम्पन पृथ्वीपर गिरा और मर गया ॥ ३० ॥

क्रोधगॊण्ड वानर श्रेष्ठ महात्मा हनुमन्तनु हॊडॆद वृक्षद बलवाद एटिनिन्द राक्षस अकम्पनु नॆलक्कॆ बिद्दु सत्तुहोदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. hataH = struck; vR^ikSeNa = with a tree; tena vaanarendraNa = by that Hanuman; sakrodhena = the enraged; mahaatmanaa = and the high-souled; saH = that; raakSasaH = demon; papaata = fell down; mamaaracha = and died.

अनुवादः

Struck with a tree by that high-souled and enraged Hanuman, that demon fell down and died.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा निहतं भूमौ राक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।
व्यथिता राक्षसाः सर्वे क्षितिकम्प इव द्रुमाः ॥ ३१ ॥

तम् दृष्ट्वा निहतम् भूमौ राक्षस इन्द्रम् अकम्पनम् । व्यथिता राक्षसाह् सर्वे क्षिति कम्प;इव द्रुमाः ॥ ६-५६-३१

जैसे भूकम्प आनेपर सारे वृक्ष काँपने लगते हैं, उसी प्रकार राक्षसराज अकम्पनको रणभूमिमें मारा गया देख समस्त राक्षस व्यथित हो उठे ॥ ३१ ॥

भूकम्पवादाग ऎल्ल मरगळु नडुगुवन्तॆये राक्षसेन्द्र अकम्पनु रणभूमि यल्लि हतनादुदन्नु नोडि समस्त राक्षसरु व्यथितरादरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. dR^iSTvaa = seeing; tam akampanam = that Akampana; raakSasendram = the leader of demons; bhummau = on the ground; nihatam = killed; sarve = all; raakSasaaH = the demons; vyathitaaH = were perturbed; drumaaH iva = as trees; kSitikampe = during an earth-quake.

अनुवादः

Seeing their leader Akampana lying lifeless on earth, all the demons trembled as the trees do during an earthquake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यक्तप्रहरणाः सर्वे राक्षसास्ते पराजिताः ।
लङ्कामभिययुस्त्रासाद् वानरैस्तैरभिद्रुताः ॥ ३२ ॥

त्यक्त प्रहरणाह् सर्वे राक्षसास् ते पराजिताः । लङ्काम् अभिययुस् त्रस्ता वानरैस् तैर् अभिद्रुताः ॥ ६-५६-३२

वानरोंके खदेड़नेपर वहाँ परास्त हुए वे सब राक्षस अपने अस्त्र-शस्त्र फेंककर डरके मारे लङ्कामें भाग गये ॥

वानररु हिम्मॆट्टिसिद राक्षसरॆल्लरू सोतु तम्म तम्म अस्त्र-शस्त्रगळन्नु ऎसॆदु भयदिन्द लङ्कॆगॆ ओडिहोदरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. sarve = all; te = those; paraajitaaH = defeated; raakSasaaH = demons; abhiyayuH = were going; laN^kaam = towards Lanka; traasaa = due to fear; tyakta praharaNaaH = abandoning their weapons; abhidrutaaH = and having been attacked; taiH vaanaraiH = by those monkeys.

अनुवादः

All those defeated warriors, throwing their arms, escaped in the direction of Lanka, terrified, pursued by those monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते मुक्तकेशाः सम्भ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः ।
भयाच्छ्रमजलैरङ्गैः प्रस्रवद्भिर्विदुद्रुवुः ॥ ३३ ॥

ते मुक्तकेशाः सम्भ्रान्ता भग्नमानाः पराजिताः ।
भयाच्छ्रमजलैरङ्गै प्रस्रवद्भिर्विदुद्रुवुः ॥

ते मुक्त केशाः सम्भ्रान्ता भग्न मानाह् पराजिताः । स्रवत् श्रम जलैर् अन्गैह् श्वसन्तो विप्रदुद्रुवुः ॥ ६-५६-३३

उनके केश खुले हुए थे । वे घबरा गये थे और पराजित होनेसे उनका घमंड चूर-चूर हो गया था । भयके कारण उनके अङ्गोंसे पसीने चू रहे थे और इसी अवस्थामें वे भाग रहे थे ॥ ३३ ॥

अवर कूदलु कॆदरिहोगित्तु, गाबरिगॊण्डु सोतु होदुदरिन्द अवर गर्व चूरुचूरागि होगित्तु. भयदिन्द शरीरदल्लि बॆवरु सुरियुत्तिद्दु, हागॆये अवरु ओडुत्तिद्दरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. mukta keshaaH = their hair loosened; sambhraantaaH = bewildered; bhagnamaanaaH = their pride broken; paraajitaaH = by the defeated; aN^gaiH = their limbs; sravachchhramajalaiH = dripping with sweat; te = those demons; vipradudruvuH = fled; shvasantaH = blowing out their breaths.

अनुवादः

Their hair loosened, bewildered, their pride broken by defeat, their limbs dripping with sweat, those demons fled, blowing out their breaths.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यं ये प्रमथ्नन्तो विविशुर्नगरं भयात् ।
पृष्ठतस्ते तु सम्मूढाः प्रेक्षमाणा मुहुर्मुहुः ॥ ३४ ॥

अन्योन्यम् प्रममन्तुस् ते विविशुर् नगरम् भयात् । पृष्ठतस् ते सुसम्मूढाह् प्रेक्षमाणा मुहुर् मुहुः ॥ ६-५६-३४

भयके कारण एक-दूसरेको कुचलते हुए वे भागकर लङ्कापुरीमें घुस गये । भागते समय वे बारंबार पीछे घूम-घूमकर देखते रहते थे ॥ ३४ ॥

भयदिन्दागि ऒब्बर मेलॆ ऒब्बरु बीळुत्ता ओडुत्ता पदेपदे हिन्दक्कॆ नोडुत्ता अवरु लङ्कॆयन्नु सेरिदरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. sammuuDhaaH = mad; bhayaat = with fear; prekSyamaaNaaH = looking; pR^iSThataH = back; muhurmuhuH = again and again; pramathnantaH = crushing; anyonyam = each other; te = they; vivishuH = entered; nagaram = the city.

अनुवादः

Mad with fear, looking back again and again and crushing each other in haste, they entered the city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषु लङ्कां प्रविष्टेषु राक्षसेषु महाबलाः ।
समेत्य हरयः सर्वे हनूमन्तमपूजयन् ॥ ३५ ॥

तेषु लन्काम् प्रविष्टेषु राक्षसेषु महा बलाः । समेत्य हरयह् सर्वे हनूमन्तम् अपूजयन् ॥ ६-५६-३५

उन राक्षसोंके लङ्कामें घुस जानेपर समस्त महाबली वानरोंने एकत्र हो वहाँ हनुमान् जी का अभिनन्दन किया ॥ ३५ ॥

आ राक्षसरु लङ्कॆयन्नु हॊक्क बळिक समस्त महाबलि वानररु ऒट्टगॆ सेरि अल्लि हनुमन्तनन्नु अभिनन्दिसिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. teSu raakSaseSu = (when) those demons; praviSTeSu = had entered; laNkaam = Lanka; sarve = all; mahaabalaaH = the mighty; harayaH = monkeys; sametya = approached; hanuumantam = Hanuman; apuujayan = and paid homage (to him).

अनुवादः

When those demons had entered Lanka, all the mighty monkeys approached Hanuman and paid homage to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽपि प्रवृद्धस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् ।
हनूमान् सत्त्वसम्पन्नो यथार्हमनुकूलतः ॥ ३६ ॥

सो अपि प्रहृष्टस् तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् । हनूमान् सत्त्व सम्पन्नो यथा अर्हम् अनुकूलतः ॥ ६-५६-३६

उन शक्तिशाली हनुमान् जी ने भी उत्साहित हो यथायोग्य अनुकूल बर्ताव करते हुए उन समस्त वानरोंका समादर किया ॥ ३६ ॥

शक्तिशालि हनुमन्तनु उत्साहितनागि यथा योग्यवागि वर्तिसुत्ता आ समस्त वानररन्नु चॆन्नागि आदरिसिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. saH = that; hanumaanapi = Hanuman; sattva sampannaH = of noble nature; sampratya puujayat = honoured; sarvaan = all; taan = those; prahR^iSTaH = delighted; hariin = monkeys; yathaarham = in accord with their rank; anukuulataH = as per the occasion.

अनुवादः

That Hanuman, of noble nature honoured all those delighted monkeys, in accord with their rank and the occasion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनेदुश्च यथाप्राणं हरयो जितकाशिनः ।
चकृषुश्च पुनस्तत्र सप्राणानेव राक्षसान् ॥ ३७ ॥

विनेदुसः च यथा प्राणम् हरयो जित काशिनः । चकर्षुसः च पुनस् तत्र सप्राणान् एव राक्षसान् ॥ ६-५६-३७

तत्पश्चात् विजयोल्लाससे सुशोभित होनेवाले वानरोंने पूरा बल लगाकर उच्च स्वरसे गर्जना की और वहाँ जीवित राक्षसोंको ही पकड़-पकड़कर घसीटना आरम्भ किया ॥ ३७ ॥

बळिक विजयोल्लासदिन्द सुशोभितराद वानररु पूर्णबलदिन्द गट्टियागि गर्जिसिदरु हागू बदुकि उळिदिद्द राक्षसरन्नु ऎळॆदाडि कॊल्ललु प्रारम्भिसिदरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. jitakaashinaH = the triumphant; harayaH = monkeys; vineduH = shouted; yathaa praaNam = in accord with their might; punaH = and once again; chakR^iSushcha = dragged; raakSesaan = the demons; sapraaNaaneva = who were still alive; tatra = there on the battle field.

अनुवादः

The triumphant monkeys shouted in accord with their nighty and once again dragged the demons who were still alive there on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वीरशोभामभजन्महाकपिः
समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः ।
महासुरं भीमममित्रनाशनं
विष्णुर्यथैवोरुबलं चमूमुखे ॥ ३८ ॥

स वीर शोभाम् अभजन् महा कपिः । समेत्य रक्षांसि निहत्य मारुतिः । महा असुरम् भीमम् अमित्र नाशनम् । यथैव विष्णुर् बलिनम् चमू मुखे ॥ ६-५६-३८

जैसे भगवान् विष्णुने शत्रुनाशन, महाबली, भयंकर एवं महान् असुर मधुकैटभ आदिका वध करके वीर-शोभा (विजयलक्ष्मी)-का वरण किया था, उसी प्रकार महाकपि हनुमान् ने राक्षसोंके पास पहुँचकर उन्हें मौतके घाट उतार वीरोचित शोभाको धारण किया ॥ ३८ ॥

भगवान् विष्णु शत्रुनाशक, महाबली, भयङ्कर महा असुर मधुकैटभादिगळन्नु वधिसि विजयलक्ष्मि यन्नु वरिसिदन्तॆये, महाकपि हनुमन्तनु राक्षसर बळिगॆ होगि अवरन्नु यमसदनक्कॆ अट्टि विरोचित शोभॆयन्नु धरिसिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. saH mahaakapiH = that great monkey; maarutiH = born of Maruta; sametya = having encountered; nihatya = and killed; rakSaamsi = the demons; abhajat = enjoyed; viira shobham = the heroic lustre; viSNuryathaa = as Vishnu; (when he overcame); mahaasuram = the mighty demons; bhiimam = of terror; urubalam = of immense power; amitranaashanam = destroying his enemies; chamuumukhe = in the forefront of the battle.

अनुवादः

That great monkey, born of Maruta having encountered and killed the demons, enjoyed the same renown as Vishnu when he overcame the mighty and terrific demon of immense power destroying his enemies in the forefront of the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपूजयन् देवगणास्तदाकपिं
स्वयं च रामोऽतिबलश्च लक्ष्मणः ।
तथैव सुग्रीवमुखाः प्लवङ्गमा
विभीषणश्चैव महाबलस्तदा ॥ ३९ ॥

अपूजयन् देव गणास् तदा कपिम् । स्वयम् च रामो अतिबलश् च लक्ष्मणह् । तथैव सुग्रीव मुखाह् प्लवम् गमा । विभीषणश् चैव महा बलस् तदा ॥ ६-५६-३९

उस समय देवता, महाबली श्रीराम, लक्ष्मण, सुग्रीव आदि वानर तथा अत्यन्त बलशाली विभीषणने भी कपिवर हनुमान् जी का यथोचित सत्कार किया ॥ ३९ ॥

आग देवतॆगळु, श्रीराम, लक्ष्मण, सुग्रीवादि वानररु हागू अत्यन्त बलशालि विभीषणनू कूड कपिवर हनुमन्तनन्नु यथोचितवागि सत्करिसिदरु.॥39॥

पदच्छेदः

39. tadaa = then; devagaNaaH = the troops of deities; raamaH = along with Rama; svayam = himself; atibalaH = the exceedingly strong; lakSmaNaH cha = Lakshmana; tathaiva = and; sugriiva mukhaaH = Sugreeva etal; plavaNgamaaH = the monkeys; tathaa = and; mahaabalaH = the mighty; vibhiiSaNashchaiva = Vibhishana; apuujayam = paid homage; kapim = to Hanuman.

अनुवादः

Then, the troops of deities along with Rama himself, the exceedingly strong Lakshmana, Sugreeva and other monkeys and the mighty Vibhishana paid homage to Hanuman.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः ॥ ५६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें छप्पनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥56॥