०५५ रावणेन अकम्पनप्रेषणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana next sends Akampana for the battle. As Akampana along with his army sets out for the war, he visualized various bad portents. A deadly conflict ensued between monkeys and demons. Kumuda, Nala and Mainda the chiefs of monkeys creates a great carnage among demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

55. रावणकी आज्ञासे अकम्पन आदि राक्षसोंका युद्धमें आना और वानरोंके साथ उनका घोर युद्ध

वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा वालिपुत्रेण रावणः ।
बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ १ ॥

वज्रदम्र अक्षम् निहतम् श्रुत्वा रावणो राक्षस ईश्वरः । बल अध्यक्षम् उवाच इदम् कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ ६-५५-१

वालिपुत्र अङ्गदके हाथसे वज्रदंष्ट्रके मारे जानेका समाचार सुनकर रावणने हाथ जोड़कर अपने पास खड़े हुए सेनापति प्रहस्तसे कहा— ॥ १ ॥

अङ्गदन कैयिन्द वज्रदंष्ट्रनु सत्तुहोद समाचारवन्नु केळि रावणनु कैमुगिदु तन्न बळि निन्तिद्द सेनापति प्रहस्तनल्लि इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. shrutvaa = hearing; vajradamSTram = (that) Vajradamshtra; hatam = was killed; vaaliputreNa = by Angada; raavaNaH = Ravana; uvaacha = spoke; idam = these words; upasthitam = to the nearby; balaadhyakSam = army general; kR^itaaN^jalim = who joined his palms in reverence.

अनुवादः

Hearing that Vajradamshtra was killed by Angada, Ravana spoke the following words to the General of his forces who, with joined palms, stood near him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शीघ्रं निर्यान्तुदुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रास्त्रकोविदम् ॥ २ ॥

शीघ्रम् निर्यान्तु दुर्धर्षा राक्षसा भीम विक्रमाः । अकम्पनम् पुरस् कृत्य सर्व शस्त्र प्रकोविदम् ॥ ६-५५-२

‘अकम्पन सम्पूर्ण अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता हैं, अतः उन्हींको आगे करके भयंकर पराक्रमी दुर्धर्ष राक्षस शीघ्र यहाँसे युद्धके लिये जायँ ॥ २ ॥

अकम्पनु ऎल्ल शास्त्रगळन्नु बल्लवनु, आद्दरिन्द अवनन्ने मुन्दिट्टु कॊण्डु भयङ्कर पराक्रमि जयिसलु दुःसाध्यवाद राक्षसरु युद्धक्कागि होगलि.॥2॥

पदच्छेदः

2. bhiimavikramaaH = (Let) the invincible; raakSasaaH = demons; durdharSaaH = of irresistible courage; niryaantu = go forth; shiighram = soon; akampanam = with Akampana; puraskR^itya = in front; sarva shastraastra kovidam = who is skilled in use of every weapon and missile.

अनुवादः

“Let the invincible demons of irresistible courage go forth soon, with Akampana as their head, who is skilled in the use of every weapon and missile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष शास्ता च गोप्ता च नेता च युधि सत्तमः ।
भूतिकामश्च मे नित्यं नित्यं च समरप्रियः ॥ ३ ॥

‘अकम्पनको युद्ध सदा ही प्रिय है । ये सर्वदा मेरी उन्नति चाहते हैं । इन्हें युद्धमें एक श्रेष्ठ योद्धा माना गया है । ये शत्रुओंको दण्ड देने, अपने सैनिकोंकी रक्षा करने तथा रणभूमिमें सेनाका संचालन करनेमें समर्थ हैं ॥ ३ ॥

अकम्पनिगॆ युद्धवु सदा प्रियवागिदॆ. अवनु यावागलू नन्न उन्नतियन्ने बयसुत्तानॆ. इवनन्नु ऒब्ब श्रेष्ठ योधनॆन्दु तिळियलागिदॆ. इवनु शत्रुगळन्नु दण्डिसलु, सैनिकरन्नु रक्षिसलु हागू रणरङ्गदल्लि सैन्यद सञ्चलनदल्लि समर्थनागिद्दानॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. eSaH = this; sattamaH = excellent demon; shaastaa = is a chastiser; goptaacha = a protector; netaacha = ad a leader; yudhi = in batle; nityam = ever; me bhuutikaamashcha = desiring my welfare; samarapriyaH = and loved war; nityam = forever.

अनुवादः

“This excellent demon is a chastiser, a protector and a leader in battle. He ever desired my welfare and always loved war.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष जेष्यति काकुत्स्थौ सुग्रीवं च महाबलम् ।
वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यति न संशयः ॥ ४ ॥

एष जेष्यति काकत्थ्सौ सुग्रीवं च महाबलम् । वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यति न संशयः ॥ ६-५५-४

‘अकम्पन दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणको तथा महाबली सुग्रीवको भी परास्त कर देंगे और दूसरे-दूसरे भयानक वानरोंका भी संहार कर डालेंगे, इसमें संशय नहीं है’ ॥ ४ ॥

अकम्पनु राम-लक्ष्मणरिब्बरन्नु हागू महाबलि सुग्रीवनन्नु सोलिसबल्लनु मत्तु इतर वानररन्नू संहरिसुवुदरल्लि संशयवे इल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. eSaH = He; jeSyati = will prove victorious; haniSyati = and can kill; kaakutsthau = Rama; Lakshmana; mahaabalam = the mighty; sugriivam = Sugreeva; aparaan = and the other; ghoraan = terrific; vaanaraan = monkeys; na = there is no; samshayaH = doubt.

अनुवादः

“There is no doubt that he will prove victorious and Rama, Lakshmana, the mighty Sugreeva and the other terrible monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिगृह्य स तामाज्ञां रावणस्य महाबलः ।
बलं सम्प्रेरयामास तदा लघुपराक्रमः ॥ ५ ॥

परिगृह्य च तामाज्ञां रावणस्य महाबलः ।
बलं सम्प्रेरयामास तदा लघुपराक्रमः ॥

रावणकी उस आज्ञाको शिरोधार्य करके शीघ्र-पराक्रमी महाबली सेनाध्यक्षने उस समय युद्धके लिये सेना भेजी ॥ ५ ॥

रावणन आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि शीघ्रपराक्रमि महाबलि सेनाध्यक्षनु आग युद्धक्कागि सैन्यवन्नु कळिसिकॊट्टनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. parigR^ihya = taking; taam = that; aajJNaam = command; raavaNasya = of Ravana; mahaabalaH = the mighty; saH = Akampana; laghuparaakramaH = of quick resolution; tadaa = then; samprerayaamaasa = mobilized; balam = the army.

अनुवादः

Taking that command of Ravana, the mighty Akampana of quick resolution then mobilized the army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो नानाप्रहरणा भीमाक्षा भीमदर्शनाः ।
निष्पेतू राक्षसा मुख्या बलाध्यक्षप्रचोदिताः ॥ ६ ॥

सेनापतिसे प्रेरित हो भयानक नेत्रोंवाले मुख्य-मुख्य भयंकर राक्षस नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये नगरसे बाहर निकले ॥ ६ ॥

सेनापतियिन्द प्रेरितराद भयानक कण्णुगळुळ्ळ मुख्यमुख्य भयङ्कर राक्षसरु नाना विधद अस्त्र-शस्त्रगळन्नु हिडिदु नगरदिन्द हॊरटरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. mukhyaaH raakSasaaH = those foremost of demons; bhiima darshanaaH = of terrifying appearance; naanaapraharaNaaH = furnished with every kind of weapon; bhiimaakSaaH = and fearful to look upon; tataH = thereafter; niSpetuH = rushed into the fray; balaadhyakSaprachoditaaH = where their general had dispatched them.

अनुवादः

Those foremost of demons of terrifying appearance, furnished with every kind of weapon and fearful to look upon, rushed into the fray where their general had dispatched them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथमास्थाय विपुलं तप्तकाञ्चनभूषणम् ।
मेघाभो मेघवर्णश्च मेघस्वनमहास्वनः ॥ ७ ॥
राक्षसैः संवृतो घोरैस्तदा निर्यात्यकम्पनः ।

उसी समय तपे हुए सोनेसे विभूषित विशाल रथपर आरूढ़ हो घोर राक्षसोंसे घिरा हुआ अकम्पन भी निकला । वह मेघके समान विशाल था, मेघके समान ही उसका रंग था और मेघके ही तुल्य उसकी गर्जना थी ॥ ७ १/२ ॥

आगले पुटक्किट्ट चिन्नदिन्द विभूषित विशाल रथदल्लि कुळितु, घोर राक्षसरिन्द सुत्तुवरॆदु अकम्पनू हॊरट. अवनु कप्पाद मोडदन्तॆ बण्णदवनागिद्दु, गर्जनॆयु मेघदन्तॆ इत्तु.॥7½॥

पदच्छेदः

7. tadaa = then; akampanaH = Akampana; meghaabhaH = of the stature of a cloud; meghavarNashcha = of the colour of a cloud; meghasvana mahaasvanaH = whose voice resembled thunder; aasthaaya = ascended; vipulam = an extensive; ratham = chariot; tapta kaaN^chana bhuuSaNam = decorated with fine gold; niryaati = and set out; samvR^itaH = surrounded; ghoraiH = by dreadful; raakSasaiH = demons.

अनुवादः

Then, Akampana of the stature and colour of a cloud, whose voice resembled a thunder, ascended his great chariot, decorated with fine gold and set out, surrounded by dreadful demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि कम्पयितुं शक्यः सुरैरपि महामृधे ॥ ८ ॥
अकम्पनस्ततस्तेषामादित्य इव तेजसा ।

न हि कम्पयितुम् शक्यह् सुरैऋअपि महा मृधे ॥ ६-५५-८ अकम्पनस् ततस् तेषाम् आदित्य;इव तेजसा ।

महासमरमें देवता भी उसे कम्पित नहीं कर सकते थे, इसीलिये वह अकम्पन नामसे विख्यात था और राक्षसोंमें सूर्यके समान तेजस्वी था ॥ ८ १/२ ॥

महासमरदल्लि देवतॆगळू कूड अवनन्नु कम्पितनन्नागिसलिल्ल. अदक्कागि अवनु अकम्पन ऎन्दु विख्यातनागिद्द हागू राक्षसरल्लि सूर्यनन्तॆ तेजस्वियागिद्द.॥8½॥

पदच्छेदः

8. surairapi = even celestials too; nashakyaH hi = were indeed unable; kampayitum = to upset; akampanaH = Akampana; mahaamR^idhe = in a great battle; tataH = hence; (he) tejasaa = by his splendour; aadityaH iva = was resembling the sun; teSaam = among the demons.

अनुवादः

Even celestials were indeed unable to upset Akampana in a great battle. Hence, among the demons, he was shining like the sun, by his splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य निर्धावमानस्य संरब्धस्य युयुत्सया ॥ ९ ॥
अकस्माद् दैन्यमागच्छद्धयानां रथवाहिनाम् ।

तस्य निधावमानस्य सम्रब्धस्य युयुत्सया ॥ ६-५५-९ अकस्माद् दैन्यम् आगच्चद्द् हयानाम् रथ वाहिनाम् ।

रोषावेशसे भरकर युद्धकी इच्छासे धावा करनेवाले अकम्पनके रथमें जुते हुए घोड़ोंका मन अकस्मात् दीनभावको प्राप्त हो गया ॥ ९ १/२ ॥

रोषावेशदिन्द युद्धद इच्छॆयिन्द आक्रमण माडुव अकम्पन रथक्कॆ हूडिद कुदुरॆगळु कारणविल्लदॆ दैन्यभाव हॊन्दिदवु.॥9½॥

पदच्छेदः

9. tasya = (As) he; nirdhaava maanasya = sped on his way; samrabdhasya = hastening; yuyutsayaa = and eager to enter the battle; hayaanaam = the horses; rathavaahinaam = drawing his chariot; aagachchhat dainyam = were deprived of their energy; akasmaat = suddenly.

अनुवादः

As he sped on his way, hastened and eager to enter the battle, the horses drawing his chariot were suddenly deprived of their energy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यस्फुरन्नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दिनः ॥ १० ॥
विवर्णो मुखवर्णश्च गद‍्गदश्चाभवत् स्वनः ।

व्यस्फुरन् नयनम् च अस्य सव्यम् युद्ध अभिनन्दिनः ॥ ६-५५-१० विवर्णो मुख वर्णश् च गद्गदश् च अभवत् स्वरः ।

यद्यपि अकम्पन युद्धका अभिनन्दन करनेवाला था, तथापि उस समय उसकी बायीं आँख फड़कने लगी । मुखकी कान्ति फीकी पड़ गयी और वाणी गद‍्गद हो गयी ॥

अकम्पनु युद्धवन्नु अभिनन्दिसुवनागिद्दरू आग अवन ऎडकण्णु हारतॊडगितु. मुखकान्तियु मङ्कायितु, वाणि गद्गदवायितु.॥10½॥

पदच्छेदः

10. savyam = the left; nayanam = eye; asya = of Akampana; yudhaabhinandinaH = who delighted in warfare; visphurat = began to twitch; mukhavarNashcha = hs countenance; vivarNaH = grew pale; svanaH = and his voice; abhavat = became; gadgadaH = trembled.

अनुवादः

The left eye of Akampana, who delighted in warfare, began to twitch. His countenance grew pale and his voice trembled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभवत् सुदिने काले दुर्दिनं रूक्षमारुतम् ॥ ११ ॥
ऊचुः खगमृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः ।

अभवत्सुदिने काले दुर्दिनं रूक्षमारुतम् ॥
ऊचुः खगामृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः ।

अभवत् सुदिने च अपि दुर्दिने रूक्ष मारुतम् ॥ ६-५५-११ ऊचुह् खगा मृगाह् सर्वे वाचह् क्रूरा भय आवहाः ।

यद्यपि वह समय सुदिनका था, तथापि सहसा रूखी हवासे युक्त दुर्दिन छा गया । सभी पशु और पक्षी क्रूर एवं भयदायक बोली बोलने लगे ॥ ११ १/२ ॥

आ दिनवु सूर्यनु प्रकाशिसुत्ता सुदिनवागिद्दरू सुण्टरगाळियिन्द धूळु तुम्बि दुर्दिन दन्तायितु. ऎल्ल पशु-पक्षिगळु क्रूरवागि कूगिकॊळ्ळुत्तिद्दवु.॥11½॥

पदच्छेदः

11. kaale = at a time; sudine = of a good day (marked by a fine weather); abhavat = it became; durdinam = a day of bad weather; mukSamaarutam = with a bitter wind beginning to blow; khagamR^igaaH = Birds and beasts; uuchuH = uttered; kruuraaH = cruel; bhayaavahaaH = and fearful; vaachaH = cries.

अनुवादः

At a time of a good day, marked by fine weather, it turned into a day of bad weather with a bitter wind beginning to blow. Birds and beasts uttered cruel and fearful cries.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सिंहोपचितस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः ॥ १२ ॥
तानुत्पातानचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम् ।

स सिम्ह उपचित स्कन्धह् शार्दूल सम विक्रमः ॥ ६-५५-१२ तान् उत्पातान् अचिन्त्य एव निर्जगाम रण आजिरम् ।

अकम्पनके कन्धे सिंहके समान पुष्ट थे । उसका पराक्रम व्याघ्रके समान था । वह पूर्वोक्त उत्पातोंकी कोई परवा न करके रणभूमिकी ओर चला ॥ १२ १/२ ॥

अकम्पन हॆगलु सिंह दन्तॆ पुष्टवागित्तु. अवन पराक्रम हुलियन्तित्तु. अवनु हिन्दिन उत्पातगळन्नु लॆक्किसदॆ युद्धभूमिगॆ होदनु.॥12½॥

पदच्छेदः

12. saH = that demon; simhaapachita skandhaH = who had the shoulders of a lion; shaarduulasama vikramaH = and the agility of a tiger; avichintyaiva = disregarding; taan = those; utpaataan = portents; nirjagaama = rushed; raNaajiram = towards the battle field.

अनुवादः

That demon, who had the shoulders of a lion and the agility of a tiger, disregarding those portents, rushed towards the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा निर्गच्छतस्तस्य रक्षसः सह राक्षसैः ॥ १३ ॥
बभूव सुमहान् नादः क्षोभयन्निव सागरम् ।

तदा निर्गच्चतस् तस्य रक्षसह् सह राक्षसैः ॥ ६-५५-१३ बभूव सुमहान् नादह् क्षोभयन्न् इव सागरम् ।

जिस समय वह राक्षस दूसरे राक्षसोंके साथ लङ्कासे निकला, उस समय ऐसा महान् कोलाहल हुआ कि समुद्रमें भी हलचल-सी मच गयी ॥ १३ १/२ ॥

आ राक्षसनु इतर राक्षसरॊन्दिगॆ लङ्कॆयिन्द हॊरटाग समुद्रवु क्षोभॆगॊण्डु महा कोलाहल उण्टायितु.॥13½॥

पदच्छेदः

13. tasya raakSasaH = (while) that demon; raakSasaiH saha = along with other demons; nirgachchhataH = went forward; tathaa = thus; sumahaan naadaH = an immense tumult; babhuuva = arose; khhobhayanmivaa = that seemed to convulse; saagaram = the ocean.

अनुवादः

While Akampana advanced thus with his troops, an immense tumult arose that seemed to convulse the ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः ॥ १४ ॥
द्रुमशैलप्रहाराणां योद्धुं समुपतिष्ठताम् ।
तेषां युद्धं महारौद्रं सञ्जज्ञे कपिरक्षसाम् ॥ १५ ॥

तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः ॥ द्रुमशैलप्रहाराणां योद्धुं समपतिष्ठताम् ।
तेषां युद्धं महारौद्रं सञ्जज्ञे कपिरक्षसाम् ॥

तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणाम् महा चमूः ॥ ६-५५-१४ द्रुम शैल प्रहरणा योद्धुम् समवतिष्ठत । तेषाम् युद्धम् महा रौद्रम् सम्जज्ने कपि रक्षसाम् ॥ ६-५५-१५ राम रावणयोऋअर्थे समभित्यक्त जीविनाम् ।

उस महान् कोलाहलसे वानरोंकी वह विशाल सेना भयभीत हो गयी । युद्धके लिये उपस्थित हो वृक्षों और शैल-शिखरोंका प्रहार करनेवाले उन वानरों और राक्षसोंमें महाभयंकर युद्ध होने लगा ॥ १४-१५ ॥

आ महा कोलाहलदिन्द वृक्ष पर्वतगळन्नु धरिसिकॊण्डु युद्धक्कागि सिद्धरागि निन्तिद्द वानरर विशालसैन्यवु भयगॊण्डितु. अनन्तर वानररिगू राक्षसरिगू महा भयङ्कर युद्ध प्रारम्भवायितु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. tena shabdena = by (hearing) that sound; samupatiSThataam = of the coming demons; yoddhum = for the battle; mahaachamuuH = the huge army; vaanaraaNaam = of the monkeys; druma shailaprahaaraaNaam = moving forward with trees and rocks; vitrastaa = was frightened.

अनुवादः

By hearing that clamour of the demons coming for the battle, the huge army of the monkeys, brandishing trees and rocks, was frightened.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. mahaaraudram = a highly fierce; yuddham = battle; samjaJNe = occurred; teSaam = between those; kapiraakSasaam = monkeys and demons; samabhityakta jiivinaam = who were ready to lose their lives; raama raavaNayoH arthe = for the sake of Rama and Ravana.

अनुवादः

A highly fierce battle ensued between those monkeys and demons, who were ready to lose their lives for the sake of Rama and Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तदेहिनः ।
सर्वे ह्यतिबलाः शूराः सर्वे पर्वतसन्निभाः ॥ १६ ॥

सर्वे ह्य् अतिबलाह् शूराह् सर्वे पर्वत सम्निभाः ॥ ६-५५-१६ हरयो राक्षसाश् चैव परस्पर जिघंसवः ।

श्रीराम और रावणके निमित्त आत्मत्यागके लिये उद्यत हुए वे समस्त शूरवीर अत्यन्त बलशाली और पर्वतके समान विशालकाय थे ॥ १६ ॥

श्रीराम मत्तु रावणन निमित्त देहत्यागक्कू सिद्धराद अवरॆल्लरू महाबलशालिगळू, शूररू, पर्वतदन्तॆ विशालकायरागिद्दरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. sarve = all; harayaH = the monkeys; raakSashchaiva = and the demons; paraspara jighaasavaH = who were willing to kill each other; atibalaaH = were very strong; shuuraaH = valiant; sarve = and all; parvata samnibhaaH = were resembling mountains.

अनुवादः

All the monkeys and demons, who were willing to kill each other, were very strong and valiant. All were resembling mountains.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरयो राक्षसाश्चैव परस्परजिघांसया ।
तेषां विनर्दतां शब्दः संयुगेऽतितरस्विनाम् ॥ १७ ॥
शुश्रुवे सुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम् ।

हरयो राक्षसाश्चैव परस्परजिघांसयाः ।
तेषां विनर्दतां शब्दः संयुगेऽतितरस्विनाम् ॥
शुश्रुवे सुमहान् कोपादन्योन्यमभिगर्जताम् ।

तेषाम् विनर्दाताम् शब्दह् सम्युगे अतितरस्विनाम् ॥ ६-५५-१७ शुश्रुवे सुमहान् क्रोधाद् अन्योन्यम् अभिगर्जताम् ।

वानर तथा राक्षस एक-दूसरेके वधकी इच्छासे वहाँ एकत्र हुए थे । वे युद्धस्थलमें अत्यन्त वेगशाली थे । कोलाहल करते और एक-दूसरेको लक्ष्य करके क्रोधपूर्वक गर्जते थे । उनका महान् शब्द सुदूरतक सुनायी देता था ॥ १७ १/२ ॥

वानर हागू राक्षसरु ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु संहरिसुव इच्छॆयिन्द इल्लि नॆरॆदिद्दरु अवरु रणरङ्गदल्लि अत्यन्त वेगशालिगळागिद्दु, कोलाहलवॆब्बिसुत्ता परस्पर गुरियागिसिकॊण्डु गर्जिसुत्तिद्दरु. अवर महानादवु बहळ दूरदवरॆगॆ केळि बरुत्तित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. teSaam = their; sumahaan = very great; shabdaH = clamour; vinardataam = yelling; tarasvinaam = with their strength; kopam = in their rage; abhigarjitaam = making savage cries; shushruve = were heard; pamyuge = in that combat.

अनुवादः

The tremendous clamour of the aforesaid warriors, yelling in their rage and strength, making savage cries, were distinctly heard on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रजश्चारुणवर्णाभं सुभीममभवद् भृशम् ॥ १८ ॥
उद‍्धृतं हरिरक्षोभिः संरुरोध दिशो दश ।

रजसः च अरुण वर्ण आभम् सुभीमम् अभवद् भृशम् ॥ ६-५५-१८ उद्धूतम् हरि रक्षोभिः सम्रुरोध दिशो दश ।

वानरों और राक्षसोंद्वारा उड़ायी गयी लाल रंगकी धूल बड़ी भयंकर जान पड़ती थी । उसने दसों दिशाओंको आच्छादित कर लिया था ॥ १८ १/२ ॥

वानर-राक्षसरु पादाघातदिन्द ऎद्द कॆम्पु धूळु भयङ्करवागि अनिसुत्तित्तु. अदु हत्तु दिक्कुगळल्लियू व्यापिसिकॊण्डितु.॥18½॥

पदच्छेदः

18. subhiimam = A highly terrible; rajashcha = dust too; bhR^isham aruNa varNaabham = in a thick coppery colour; uddhatam = raised; harirakSobhiH = by the monkeys and demons; abhavata = was found; samrurodha = and enveloped; dasha = the ten; dishaH = quarters.

अनुवादः

A highly terrific dust, in a thick coppery colour, raised by the monkeys and demons enveloped all the ten quarters.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयोद्धतपाण्डुना ॥ १९ ॥
संवृतानि च भूतानि ददृशुर्न रणाजिरे ।

अन्योन्यम् रजसा तेन कौशेय उद्धूत पाण्डुना ॥ ६-५५-१९ सम्वृतानि च भूतानि ददृशुऋन रण अजिरे ।

परस्पर उड़ायी हुई वह धूल हिलते हुए रेशमी वस्त्रके समान पाण्डुवर्णकी दिखायी देती थी । उसके द्वारा समराङ्गणमें समस्त प्राणी ढक गये थे । अतः वानर और राक्षस उन्हें देख नहीं पाते थे ॥ १९ १/२ ॥

आ धूळु अल्लाडुत्तिरुव नविराद रेष्मॆ बट्टॆयन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु. अदरिन्द समराङ्गणद समस्त प्राणिगळु मुच्चिहोदवु. आद्दरिन्द वानररु-राक्षसरु परस्पर नोडदादरु.॥19½॥

पदच्छेदः

19. bhuutaani = the beings (combatants); samvR^itaani = enveloped; tena rajasaa = by that dust; kesheyoddhuuta paaNDunaa = which was whitish like a piece of silk shaken by the wind; na dadR^ishuH = did not see; anyonyam = each other; raNaajire = in the battle = field.

अनुवादः

The combatants, enveloped by that dust, which was whitish like a piece of silk shaken by the wind, could no longer distinguish each other on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ध्वजो न पताका वा चर्म वा तुरगोऽपि वा ॥ २० ॥
आयुधं स्यन्दनो वापि ददृशे तेन रेणुना ।

न ध्वजो न पताका वा वर्म वा तुरगो अपि वा ॥ ६-५५-२० आयुधम् स्यन्दनम् वा अपि ददृशे तेन रेणुना ।

उस धूलसे आच्छादित होनेके कारण ध्वज, पताका, ढाल, घोड़ा, अस्त्र-शस्त्र अथवा रथ कोई भी वस्तु दिखायी नहीं देती थी ॥ २० १/२ ॥

आ धूळु आच्छादितवागि ध्वज, पताकॆ, गुराणि, कुदुरॆगळु, अस्त्र-शस्त्र, रथ इवु यावुदे वस्तु कण्डु बरुत्तिरलिल्ल.॥20½॥

पदच्छेदः

20. na = neither; dhvajaH = standard; pataakaa vaa = banner; na = nor; charma vaa = shield; turago.api vaa = horse; aayudham = weapon; syandanova api = even chariot; (could be seen); tena = in that; reNunaa = dust.

अनुवादः

Neither standard, banner and shield, nor horse, weapon and chariot could be discerned in that pall of dust.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शब्दश्च सुमहांस्तेषां नर्दतामभिधावताम् ॥ २१ ॥
श्रूयते तुमुलो युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ।

शब्दश्च सुमहांस्तेषां नर्दतामभिधावताम् ॥
श्रूयते तुमुले युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ।

शब्दसः च सुमहांस् तेषाम् नर्दताम् अभिधावताम् ॥ ६-५५-२१ श्रूयते तुमुले युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ।

उन गर्जते और दौड़ते हुए प्राणियोंका महाभयंकर शब्द युद्धस्थलमें सबको सुनायी पड़ता था, परंतु उनके रूप नहीं दिखायी देते थे ॥ २१ १/२ ॥

गर्जिसुत्ता ओडुत्तिरुव प्राणिगळ महाभयङ्कर शब्दवु रणरङ्गदल्लि ऎल्लरिगू केळि बरुत्तित्तु; आदरॆ अवुगळु कण्डुबरुत्तिरलिल्ल.॥21½॥

पदच्छेदः

21. sumahaan = a great; tumulaH = tumultuous; shabdashcha = clamour; teSaaM = of warriors; nardataam = making challenging cries; abhidaavataam = and rushing upon each other; shruuyate = was heard; yuddhe = in the battle; ruupaaNi = (yet in the confuison) no forms; nachakaashire = were visible.

अनुवादः

A great tumultuous clamour, of warriors, making challenging cries and rushing upon each other, was heard on the battle-field, yet in that confusion, no form was visible.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरीनेव सुसंरुष्टा हरयो जघ्नुराहवे ॥ २२ ॥
राक्षसा राक्षसांश्चापि निजघ्नुस्तिमिरे तदा ।

हरीन् एव सुसम्क्रुद्धा हरयो जघ्नुऋआहवे ॥ ६-५५-२२ राक्षसाश् च अपि रक्षांसि निजघ्नुस् तिमिरे तदा ।

अन्धकारसे आच्छादित युद्धस्थलमें अत्यन्त कुपित हुए वानर वानरोंपर ही प्रहार कर बैठते थे तथा राक्षस राक्षसोंको ही मारने लगते थे ॥ २२ १/२ ॥

अन्धकार आवरिसिद युद्धरङ्गदल्लि अत्यन्त कुपितराद वानररु वानररन्ने हागू राक्षसरु राक्षसरन्ने हॊडॆयतॊडगिदरु.॥22½॥

पदच्छेदः

22. tadaa = then; timire = in that darkness; susamruSTaaH = the greatly enraged; harayaH = monkeys; jaghnaH = killed; hariinena = the monkeys themselves; aahave = in the battle; raakSasaaH = the demons; nijaghnuH = killed; raakSasaashchaapi = the demons themselves.

अनुवादः

In the darkness, the greatly enraged monkeys killed the monkeys themselves and the demons killed the demons themselves in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते परांश्च विनिघ्नन्तः स्वांश्च वानरराक्षसाः ॥ २३ ॥
रुधिरार्द्रां तदा चक्रुर्महीं पङ्कानुलेपनाम् ।

अपने तथा शत्रुपक्षके योद्धाओंको मारते हुए वानरों तथा राक्षसोंने उस रणभूमिको रक्तकी धारासे भिगो दिया और वहाँ कीच मचा दी ॥ २३ १/२ ॥

हलवु बारि तम्म कडॆयवरन्नु कॆलवु सल शत्रुपक्षद योधरन्नु संहरिसि रक्तद हॊळॆयन्ने हरिसिदरु. अल्लि ऎल्लॆडॆ कॆसरे तुम्बिहोयितु.॥23½॥

पदच्छेदः

23. te = those; vaanara raakSasaaH = monkeys and demons; nighnantaH = killing; paraamshcha = others; svaamshcha = and their own people; tadaa = then; chakruH = make; mahiim = the earth; rudhiraardraam = dampened with blood; paNkaanulepanaam = anointing its body with mud.

अनुवादः

Those monkeys and demons killing other and their own people then made the earth dampened with blood, anointing its body with mud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु रुधिरौघेण सिक्तं ह्यपगतं रजः ॥ २४ ॥
शरीरशवसङ्कीर्णा बभूव च वसुन्धरा ।

ततस्तु रुधिरौघेण सिक्तं व्यपगतं रजः ॥
शरीरशवसङ्कीर्णा बभूव च वसुन्धरा ।

ततस् तु रुधिर ओघेण सिक्तम् व्यपगतम् रजः ॥ ६-५५-२४ शरीर शव सम्कीर्णा बभूव च वसुम् धरा ।

तदनन्तर रक्तके प्रवाहसे सिंच जानेके कारण वहाँकी धूल बैठ गयी और सारी युद्धभूमि लाशोंसे भर गयी ॥ २४ १/२ ॥

अनन्तर रक्तद प्रवाहदिन्दागि धूळु अडगितु. इडी युद्धभूमियु शवगळिन्द तुम्बिहोयितु.॥24½॥

पदच्छेदः

24. tataH = thereafter; trajaH = the dust; apagatam = wnet off; siktam = being sprinkled; rudhiogheNa = by the stream of blood; vasundharaa = the earth; babhuuva = became; shariira shava samkiirNaa = filled with bodies and corpses.

अनुवादः

Under the stream of blood being sprinkled, the dust was laid, revealing the earth covered with bodies and corpses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्रुमशक्तिगदाप्रासैः शिलापरिघतोमरैः ॥ २५ ॥
राक्षसा हरयस्तूर्णं जघ्नुरन्योन्यमोजसा ।

द्रुम शक्ति शिला प्रासैऋगदा परिघ तोमरैः ॥ ६-५५-२५ हरयो राक्षसास् तूर्णम् जघ्नुऋअन्योन्यम् ओजसा ।

वानर और राक्षस एक-दूसरेपर वृक्ष, शक्ति, गदा, प्रास, शिला, परिघ और तोमर आदिसे बलपूर्वक जल्दी-जल्दी प्रहार करने लगे ॥ २५ १/२ ॥

वानररु मत्तु राक्षसरु ऒब्बर मेलॊब्बरु वृक्ष, शक्ति, गदॆ, प्रास, शिलॆ, परिघ मत्तु तोमर मॊदलादवुगळिन्द प्रहार माडुत्तिद्दरु.॥25½॥

पदच्छेदः

25. raakSasaaH = the demons; harayaH = and the monkeys; tuurNam = quickly; jaghmuH = struck; anyonyam = each other; ojasaa = with vigour; druma shaktigadaa praasaiH = with blows from trees; spears; maces; javelins; shilaa parigha tomaraiH = stones; bars and picks.

अनुवादः

The demons and the monkeys vigorously struck each other swiftly with blows from trees, spears, maces, javelins, stones, bars and picks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहुभिः परिघाकारैर्युध्यन्तः पर्वतोपमान् ॥ २६ ॥
हरयो भीमकर्माणो राक्षसाञ्जघ्नुराहवे ।

बाहुभिः परिघा आकारैऋयुध्यन्तह् पर्वत उपमाः ॥ ६-५५-२६ हरयो भीम कर्माणो राक्षसान् जघ्नुऋआहवे ।

भयंकर कर्म करनेवाले वानर अपनी परिघके समान भुजाओंद्वारा पर्वताकार राक्षसोंके साथ युद्ध करते हुए रणभूमिमें उन्हें मारने लगे ॥ २६ १/२ ॥

भयङ्कर कर्ममाडुव वानररु परिघगळन्तह तम्म भुजगळिन्द पर्वताकार राक्षसरॊन्दिगॆ युद्ध माडुत्ता अवरन्नु कॊल्लतॊडगिदरु.॥26½॥

पदच्छेदः

26. haryaH = the monkeys; bhiima karmaaNaH = of dreadful deeds; parvatopamaaH = and who resembled mountains; yuddhantaH = fighting; baahubhiH = with their arms; parighaakaaraiH = appearing like iron bars; jaghnuH = killed; raakSasaan = the demons; aahave = in the battle.

अनुवादः

The monkeys of dreadful deeds, resembling mountains, fighting with their arms appearing like iron bars, killed the demons in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः ॥ २७ ॥
कपीन् निजघ्निरे तत्र शस्त्रैः परमदारुणैः ।

राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः ॥
कपीन् निजघ्नरे तत्र शस्त्रॆೖः परमदारुणैः ।

राक्षसासः च अपि सम्क्रुद्धाह् प्रास तोमर पाणयः ॥ ६-५५-२७ कपीन् निजघ्निरे तत्र शस्त्रैह् परम दारुणैः ।

उधर राक्षसलोग भी अत्यन्त कुपित हो हाथोंमें प्रास और तोमर लिये अत्यन्त भयंकर शस्त्रोंद्वारा वानरोंका वध करने लगे ॥ २७ १/२ ॥

अत्त राक्षसरू कूड अत्यन्त कुपितरागि कैगळल्लि प्रास, तोमर धरिसि अत्यन्त भयङ्कर शसगळिन्द वानररन्नु वधिसतॊडगिदरु.॥27½॥

पदच्छेदः

27. praaasa tomara paaNayaH = with darts and javelins in their hands; abhisamkruddhaaH = the enraged; raakSasaastu = demons; tatra = there; nijaghnire = struck; kapiin = the monkeys; parama daaruNaiH = with their cruel; shastraiH = weapons.

अनुवादः

The enraged demons with darts and javelins in their hands, struck the monkeys there with their cruel weapons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकम्पनः सुसङ्क्रुद्धो राक्षसानां चमूपतिः ॥ २८ ॥
संहर्षयति तान् सर्वान् राक्षसान् भीमविक्रमान् ।

इस समय अधिक रोषसे भरा हुआ राक्षस-सेनापति अकम्पन भी भयानक पराक्रम प्रकट करनेवाले उन सभी राक्षसोंका हर्ष बढ़ाने लगा ॥ २८ १/२ ॥

आग हॆच्चु रोषगॊण्ड राक्षस सेनापति अङ्कपनू कूड भयानक पराक्रम प्रकटिसुत्ता ऎल्ल राक्षसर हर्षवन्नु हॆच्चिसतॊडगिदनु.॥28½॥

पदच्छेदः

28. susamkruddhaH = the extremely enraged; akampanaH = Akampana; chamuupatiH = the General of the army; raakSasaanaam = of demons; samharSayati = cheered; sarvaan = all; taan raakSasaan = those demons; bhiimavikramaan = by his terrible prowess.

अनुवादः

The extremely enraged Akampana, the general of the army of demons, cheered all those demons by his terrible prowess.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरयस्त्वपि रक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः ॥ २९ ॥
विदारयन्त्यभिक्रम्य शस्त्राण्याच्छिद्य वीर्यतः ।

हरयस् त्व् अपि रक्षांसि महा द्रुम महा अश्मभिः ॥ ६-५५-२९ विदारयन्त्य् अभिक्रम्य शस्त्राण्य् आच्चिद्य वीर्यतः ।

वानर भी बलपूर्वक आक्रमण करके राक्षसोंके अस्त्र-शस्त्र छीनकर बड़े-बड़े वृक्षों और शिलाओंद्वारा उन्हें विदीर्ण करने लगे ॥ २९ १/२ ॥

वानररू कूड आक्रमण माडि बलवन्तवागि राक्षसर अस्त्र-शस्त्रगळन्नु कित्तुकॊण्डु दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळिन्द, बण्डॆगळिन्द अवरन्नु सीळिहाकुत्तिद्दरु.॥29½॥

पदच्छेदः

29. harayanti api = the monkeys however; abhikramya = leaping upon then; aachchhidya = and snatching; shastraaN = their weapons; viiryataH = through their strength; vidaarayanti = crushed; rakSaamsi = those demons; mahaa druma mahaashmabhiH = with blows from large trees and stones.

अनुवादः

The monkeys however leaping upon them and snatching their weapons through their strength, crushed those demons with blows from large trees and stones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे वीरा हरयः कुमुदो नलः ॥ ३० ॥
मैन्दश्च द्विविदः क्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ।

एतस्मिन्न् अन्तरे वीरा हरयह् कुमुदो नलः ॥ ६-५५-३० मैन्दसः च परम क्रुद्धश् चक्रुऋवेगम् अनुत्तमम् ।

इसी समय वीर वानर कुमुद, नल, मैन्द और द्विविदने कुपित हो अपना परम उत्तम वेग प्रकट किया ॥ ३० १/२ ॥

आगले वीर वानर कुमुद, नळ, मैन्द मत्तु द्विविदनु कुपितरागि तम्म परमोत्तम वेग प्रकटिसिदरु.॥30½॥

पदच्छेदः

30. etasmin antare = meanwhile; kumudaH = kumuda; nalaH = nala; maindashcha = and Mainda; viiraaH = the courageous; harayaH = monkeys; paramakruddhaaH = in an outburst of rage; charuH = displayed; anuttamam = unsurpassed; vegam = rashness.

अनुवादः

Meanwhile Kumuda, Nala and Mainda the courageous monkeys in an outburst of anger, displayed unsuprassed rashness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु वृक्षैर्महावीरा राक्षसानां चमूमुखे ॥ ३१ ॥
कदनं सुमहच्चक्रुर्लीलया हरिपुङ्गवाः ।
ममन्थू राक्षसान् सर्वे नानाप्रहरणैर्भृशम् ॥ ३२ ॥

ते तु वृक्षैऋमहा वेगा राक्षसानाम् चमू मुखे ॥ ६-५५-३१ कदनम् सुमह चक्रुर् लीलया हरि यूथपाः । ममन्थू राक्षसान् सर्वे नानाप्रहरणैर्भृशम् ॥ ६-५५-३२

उन महावीर वानरशिरोमणियोंने युद्धके मुहानेपर वृक्षोंद्वारा खेल-खेलमें ही राक्षसोंका बड़ा भारी संहार किया । उन सबने नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंद्वारा राक्षसोंको भलीभाँति मथ डाला ॥ ३१-३२ ॥

आ महावीर वानरश्रेष्ठरु युद्धस्थळदल्लि वृक्षगळिन्द लीलाजालवागि राक्षसरन्नु भारी संहार माडिदरु. अवरॆल्लरू नाना प्रकारदिन्द अस्त्र-शस्त्रगळिन्द राक्षसरन्नु चॆन्नागि मथिसिबिट्टरु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31; 32. mahaaviiraaH = the exceedingly valiant; te = those; haripuN^gavaaH = chiefs of monkeys; liilayaa = as in sport; chamnumukhe = in the army-front; vR^ikSaiH = with trees; chakruH = performed; sumahat = a very great; kadanam = carnage; raakSasaanaam = of demons; sarve = all of them; bhR^isham = repeatedly; mamanthuH = crushed; raakSasaan = the demons; naanaa praharaNaiH = with every kind of weapon.

अनुवादः

Those exceedingly valiant chiefs of monkeys, as in sport, in the battle-front, with mighty blows of trees, created a great carnage among the demons. All of them repeatedly crushed the demons with every kind of weapon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥ ५५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पचपनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐवत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥55॥