०५४ युद्धे वज्रदंष्ट्राक्रमणम्

Book VI : Kishkindha Kanda - Book Of War

The powerful demon Vajradamshtra penetrated the army of monkeys, sowing terror among them. The monkeys then sought refuge with Angada the monkey-leader. A fierce battle ensues between Vajradamshtra and Angada. Angada assaults Vajradamshtra with a sword and Vajradamshtra’s head falls on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

54. वज्रदंष्ट्र और अङ्गदका युद्ध तथा अङ्गदके हाथसे उस निशाचरका वध

स्वबलस्य च घातेन अङ्गदस्य बलेन च ।
राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ॥ १ ॥

स्वबलस्य च घातेन अङ्गदस्य बलेन च । राषसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ॥ ६-५४-१

अङ्गदके पराक्रमसे अपनी सेनाका संहार होता देख महाबली राक्षस वज्रदंष्ट्र अत्यन्त कुपित हो उठा ॥

अङ्गदन पराक्रमदिन्द तन्न सैन्यद संहारवागुत्तिरुवुदन्नु नोडि बहाबलि राक्षस वज्र दंष्ट्रनु अत्यन्त क्रोधाविष्टनादनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. mahaabalaH = the mighty; raakSasaH = demon; vajradamSTraH = Vajradamshtra; aaviSTaH = got; krodham = angry; ghaatena = by the devastation; svabalasya = of his own army; balenacha = by the prowess; aN^gadasya = of Angada.

अनुवादः

The devastation of his army through Angada’s prowess filled the mighty Vajradamstra with anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विस्फार्य च धनुर्घोरं शक्राशनिसमप्रभम् ।
वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः ॥ २ ॥

वह इन्द्रके वज्रके समान तेजस्वी अपना भयंकर धनुष खींचकर वानरोंकी सेनापर बाणोंकी वर्षा करने लगा ॥ २ ॥

अवनु इन्द्रन वज्रदन्तह तन्न तेजस्वी भयङ्कर धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु वानर सैन्यद मेलॆ बाणगळ मळॆगरॆयतॊडगिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. visphaarya = stretching; ghoram = his terrific; dhanuH = bow; shakraashani = samaprabham = which had a spledour equal to that of the thunderbolt of Indra the Lord of celestials; praakirat = (he) hurled; shara vR^iSTibhiH = a flood of arrows; aniikaani = on the army; vaanaraNaam = of monkeys.

अनुवादः

Stretching his terrific bow, like unto Indra’s thunder bolt, he assailed the monkey battalions with a flood of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः ।
नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुध्यन्त तदा रणे ॥ ३ ॥

राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथैश्च समवस्थिताः । नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुध्यन्त तदा रणे ॥ ६-५४-३

उसके साथ अन्य प्रधान-प्रधान शूरवीर राक्षस भी रथोंपर बैठकर हाथोंमें तरह-तरहके हथियार लिये संग्रामभूमिमें युद्ध करने लगे ॥ ३ ॥

अवनॊन्दिगॆ इतर प्रधान शूर-वीर राक्षसरू रथगळल्लि कुळितु बगॆबगॆय आयुधगळिन्द सङ्ग्राम भूमियल्लि युद्धमाडतॊडगिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. te = those; shuuraaH = valiant; mukhyaaH = leaders; raakSasashchaapi = of demons also; samavasthitaaH = coming rathaiH = in chariots; tadaa = then; praayudhyanta = fought; raNe = in the battle; naanaapracharaNaaH = with many types of weapons.

अनुवादः

Then, the foremost of the demons mounted on chariots, fought the battle with every kind of weapon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराणां च शूरास्तु ते सर्वे प्लवगर्षभाः ।
अयुध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः ॥ ४ ॥

वानराणां तु शूरास्तु ते सर्वे प्लवगर्षभाः ।
अयुध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः ॥

वानराणाम् च शूरास्तु ते सर्वे प्लवगर्षभाः । आयुध्यन्त शिलाहस्तः समवेताः समन्ततः ॥ ६-५४-४

वानरोंमें भी जो विशेष शूरवीर थे, वे सभी वानरशिरोमणि सब ओरसे एकत्र हो हाथोंमें शिलाएँ लिये जूझने लगे ॥ ४ ॥

वानररल्लियू विशेष वीरराद ऎल्ल श्रेष्ठ वानररु ऎल्लॆडॆगळिन्द ऒन्दागि कैगळल्लि बण्डॆगळन्नॆत्तिकॊण्डु कादतॊडगिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. sarve = all; te plavagottamaaH = those best among the monkeys; samavetaaH = assembled; samantataH = on all sides; ayudhyanta = fought; shilaahastaaH = with rocks in their hands.

अनुवादः

The monkeys, those valiant bulls among the Plavagas, assembling on all sides, fought with rocks.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्रायुधसहस्राणि तस्मिन्नायोधने भृशम् ।
राक्षसाः कपिमुख्येषु पातयाञ्चक्रिरे तदा ॥ ५ ॥

उस समय इस रणभूमिमें राक्षसोंने मुख्य-मुख्य वानरोंपर हजारों अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा की ॥ ५ ॥

आग आ रणभूमियल्लि राक्षसरु मुख्यमुख्य वानरर मेलॆ साविरारु अस्त्र-शस्त्रगळ मळॆ सुरिसिदरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tadaa = then; tasmin = in that; ayodhane = battle; tatra = there; raakSasaaH = the demons; paatayaam chakrire = hurled; bhR^isham = abundantly; aayudha sahasraaNi = thousands of weapons; kapimukhyeSu = on the foremost of monkeys.

अनुवादः

Then in that battle there, the demons abundantly hurled thousands of weapons on the foremost of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराश्चैव रक्षःसु गिरिवृक्षान् महाशिलाः ।
प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसन्निभाः ॥ ६ ॥

वानराश्चैव रक्षःसु गिरीवृक्षान् महाशिलाः ।
प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसन्निभाः ॥

वानराश्चैव रक्षसु गिरिवृक्षान् महाशिलाः । प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसम्निभाः ॥ ६-५४-६

मतवाले हाथीके समान विशालकाय वीर वानरोंने भी राक्षसोंपर अनेकानेक पर्वत, वृक्ष और बड़ी-बड़ी शिलाएँ गिरायीं ॥ ६ ॥

मदोन्मत्त आनॆगळन्तॆ विशालकाय वीर वानररू कूड राक्षसर मेलॆ अनेकानेक पर्वत, वृक्ष मत्तु दॊड्ड दॊड्ड शिलॆगळन्नु ऎत्ति हाकिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. vaanaraashchaiva = the monkeys too; praviiraaH = of mighty prowess; matta vaaraNa samnibhaaH = resembling elephants in rut; paatayaamaasuH = hurled; girivR^ikSaan = mountains; trees; mahaashilaaH = and great rocks; rakSaH su = on the demons.

अनुवादः

The monkeys of mighty prowess, resembling elephants in rut, showered down giant trees and huge lumps of rock on the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूराणां युध्यमानानां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
तद् राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत ॥ ७ ॥

शूराणाम् युध्यमानानाम् समरेष्वनिवर्त्नाम् । तद्रक्षसगणानाम् च स्युद्धं समवर्तत ॥ ६-५४-७

युद्धमें पीठ न दिखानेवाले और उत्साहपूर्वक जूझनेवाले शूरवीर वानरों और राक्षसोंका वह युद्ध उत्तरोत्तर बढ़ता गया ॥ ७ ॥

युद्धदल्लि बॆन्नु तोरद, उत्साहदिन्द कादाडुत्तिरुव शूरवीर वानररल्लि मत्तु राक्षसरल्लि नडॆद आ युद्धवु उत्तरोत्तर हॆच्चुत्ता होयितु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shuuraaNaam = between those courageous warriors; raakSasagaNaanaam = troops of demons and monkeys; yuddhamaanaam = who were performing battle; anivartinaam = who never retreated; samareSu = in battle; tat = that; suyuddham = tremendous struggle; samavartate = ensued.

अनुवादः

Between those courageous warriors, the demons and the monkeys, who never retreated in battle, a tremendous struggle ensued.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः ।
शस्त्रैरर्दितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः ॥ ८ ॥

प्रभिन्नशिरसः केचिच्छिन्नैः पादैश्च बाहुभिः ।
शस्त्रॆೖरर्दितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः ॥

किन्हींके सिर फूटे, किन्हींके हाथ और पैर कट गये और बहुत-से योद्धाओंके शरीर शस्त्रोंके आघातसे पीड़ित हो रक्तसे नहा गये ॥ ८ ॥

कॆलवर तलॆ ऒडॆदुहोदुवु, कॆलवर कैकालु कळॆदुकॊण्डरु. अनेक योधर शरीरगळु शसगळिन्द घासिगॊण्डु रक्तदिन्द तॊय्दु होयितु.॥8॥

हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः ।
कङ्कगृध्रबलाढ्याश्च गोमायुकुलसङ्कुलाः ॥ ९ ॥

वानर और राक्षस दोनों ही धराशायी हो गये । उनपर कङ्क, गीध और कौए टूट पड़े । गीदड़ोंकी जमातें छा गयीं ॥ ९ ॥

वानररु मत्तु राक्षसरु धराशायिगळादरु. आ हॆणगळ मेलॆ हद्दु- रणहद्दु, कागॆगळु आक्रमिसिद्दवु. गुळ्ळॆनरिगळु हिण्डुहिण्डागि समाकुलरागिद्दवु.॥9॥

पदच्छेदः

8; 9. kechit = some; harayaH = monkeys; raakSasaashchaiva = and demons; prabhagna shirasaH = with shattered heads; chhinnaiH paadaiH = cut feet baahubhiH = and hands ardita dehaaH = bodies wounded; shastraiH = by weapons; samukSitaaH = dampened; rudhireNa = with blood; kaN^ka gR^idhhraa baaDhyaashcha = surrounded by groups of herons vultures and crows; gomaayukula samkulaaH = as also surrounded by groups of jackals; sherate = lied down; samaashritaaH = taking refuge; gaam = on the earth.

अनुवादः

Some monkeys and demons, with their shattered heads, but bereft of arms and legs, lay on the earth bathed in blood with their bodies wounded by weapons, a prey to herons vultures and crows or devoured by troops of jackals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कबन्धानि समुत्पेतुर्भीरूणां भीषणानि वै ।
भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले ॥ १० ॥

कबन्धानि समुत्पेतुर्भीमाणाम् भीषणानि वै । भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले ॥ ६-५४-१० वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र भूतले ।

वहाँ जिनके मस्तक कट गये थे, ऐसे धड़ सब ओर उछलने लगे, जो भीरु स्वभाववाले सैनिकोंको भयभीत करते थे । योद्धाओंकी कटी हुई भुजाएँ, हाथ, सिर तथा शरीरके मध्यभाग पृथ्वीपर पड़े हुए थे ॥ १० ॥

तलॆगळन्नु कळॆदुकॊण्डु मुण्डगळु भीरुगळाद सैनिकरिगॆ भयवन्नुण्टु माडुत्ता कुणियतॊडगिदवु. योधर तुण्डाद भुजगळु, शिरगळु, कैगळु, देहगळु राशिराशियागि बिद्दिद्दवु.॥10॥

पदच्छेदः

10. vaanaraaH = monkeys; raakSasashchaapi = and demons; nipetuH = fell; bhuutale = on the surface of the earth; bhujapaaNi shirashchhinnaaH = with their arms; hands and heads severed; chhinna kaayaashcha = and their limbs hacked to pieces.

अनुवादः

Monkeys and demons fell on the battle-field; headless trunks leaps up to the terror of all the fearful, their limbs hacked to pieces in the combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र भूतले ।
ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम् ॥ ११ ॥
प्राभज्यत बलं सर्वं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः ।

वानर और राक्षस दोनों ही दलोंके लोग वहाँ धराशायी हो रहे थे । तत्पश्चात् कुछ ही देरमें वानर-सैनिकोंके प्रहारोंसे पीड़ित हो सारी निशाचरसेना वज्रदंष्ट्रके देखते-देखते भाग चली ॥ ११ १/२ ॥

ऎरडू पक्षद वानररु मत्तु राक्षसरु अल्लि धराशायियागिद्दरु. स्वल्प समयदल्ले वानरर प्रहारदिन्द पीडिसल्पट्ट निशाचरर ऎल्ल सेनॆयु वज्रदंष्ट्रनु नोडुत्तिरुवन्तॆ ओडिहोयितु.॥11½॥

पदच्छेदः

11. tataH = thereafter; sarvam balam = all the army; nishaacharam = of demons; hanyamaanam = was killed; vaanara sainyena = by the monkey troops; praabhajyata = and broken up; (while) vajradamSTrasya = Vajradamshtra; pushyataH = was witnessing.

अनुवादः

Thereafter, under the eyes of Vajradamshtra, all his army of demons were killed and broken up by the monkey-troops.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसान् भयवित्रस्तान् हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ॥ १२ ॥
दृष्ट्वा स रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।

वानरोंकी मारसे राक्षसोंको भयभीत हुआ देख प्रतापी वज्रदंष्ट्रकी आँखें क्रोधसे लाल हो गयीं ॥ १२ १/२ ॥

वानरर एटिनिन्द भयगॊण्ड राक्षसरन्नु नोडि, प्रतापि वज्रदंष्ट्रन कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पादवु.॥12½॥

प्रविवेश धनुष्पाणिस्त्रासयन् हरिवाहिनीम् ॥ १३ ॥
शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।

वह हाथमें धनुष ले वानरसेनाको भयभीत करता हुआ उसके भीतर घुस गया और सीधे जानेवाले कङ्कपत्रयुक्त बाणोंद्वारा शत्रुओंको विदीर्ण करने लगा ॥

अवनु कैयल्लि धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु वानर सैन्यवन्नु भयपडिसुत्ता, वानर सैन्यदॊळगॆ नुग्गि, कङ्कपत्रयुक्त बाणगळिन्द शत्रुगळन्नु भेदिसतॊडगिदनु.॥13½॥

पदच्छेदः

12; 13. dR^iSTvaa = seeing; raakSasaan = the demons; bhaya vitrastaan = terrified with fear; plavaN^gamaiH = by the monkeys; saH = that; prataapavaan = powerful; vajradamSTraH = Vajradamshtra; roSa taamraakSaH = his eyes becoming red with anger; dhanuSpaaNiH = and wielding a bow in his hands; pravivesha = penetrated into; harivaahiniim = the army of monkeys; traasayan = frightening them.

अनुवादः

Seeing the demons terrified with fear and decimated by the monkeys, that powerful Vajradamshtra, his eyes red with anger, bow in hand, penetrated the army of monkeys, sowing panic among them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च ॥ १४ ॥
विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।

बिभेद वानरांस्तत्र सप्तष्टौ नव पञ्च च । ६-५४-१४ विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।

अत्यन्त क्रोधसे भरा हुआ प्रतापी वज्रदंष्ट्र वहाँ एक-एक प्रहारसे पाँच, सात, आठ और नौ-नौ वानरोंको घायल कर देता था । इस तरह उसने वानर-सैनिकोंको गहरी चोट पहुँचायी ॥ १४ १/२ ॥

अत्यन्त क्रोधगॊण्ड प्रतापि वज्रदंष्ट्रनु ऒन्दे एटिनिन्द ऐदु, एळु, ऎण्टु, ऒम्भत्तु वानररन्नु ऒट्टिगॆ प्रहरिसुत्तिद्दनु.॥14½॥

पदच्छेदः

14. paramakruddhaH = getting very angry; prataapavaan = the vigorous; vajradamSTraH = Vajradamshtra; sharaiH = with his arrows; ajihmagaiH = going straight; kaN^kapatraiH = like wings of an eagle; vivyaadha = struck; vidarayaamaasa = and tore asunder; tatra = there; sapta = in sevens; aSTau = in eights; nava = in nines; paNchacha = and in fives.

अनुवादः

Thereafter, in his fury, the vigorous Vajradamshtra dispatched those monkeys with arrows resembling wings of an eagle that flew straight to their target and pierced seven, eight, nine or five of his opponents simultaneously, thus destroying them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः सङ्कृत्तदेहिनः ।
अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः ॥ १५ ॥

बाणोंसे जिनके शरीर छिन्न-भिन्न हो गये थे, वे समस्त वानरगण भयभीत हो अङ्गदकी ओर दौड़े, मानो प्रजा प्रजापतिकी शरणमें जा रही हो ॥ १५ ॥

बाणगळिन्द भिन्नभिन्नराद समस्त वानररु भयगॊण्डु प्रजॆयु प्रजापतियल्लि शरणादन्तॆ अङ्गदन कडॆगॆ ओडिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. trastaaH = frightened; samkR^itta dehinaH = with their severed limbs; sharaiH = due to arrows; sarve = all; harigaNaaH = the monkey troops; sampradhaavanti = ran towards; aN^gadam = Angada; prajaaH iva = as creatures; prajaapati = towards Brahma the Lord of creation.

अनुवादः

With their limbs crippled by those arrows and frightened, those monkey battalions sought refuge with Angada, as all creatures with Brahma the Lord of Creation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हरिगणान् भग्नान् दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा ।
क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत ॥ १६ ॥

उस समय वानरोंको भागते देख वालिकुमार अङ्गदने अपनी ओर देखते हुए वज्रदंष्ट्रको क्रोधपूर्वक देखा ॥ १६ ॥

आग वानररु ओडुत्तिरुवुदन्नु नोडि, वालिकुमार अङ्गदनु तन्न कडॆगॆ नोडुत्तिद्द वज्रदंष्ट्रनन्नु क्रोधदिन्द वीक्षिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH = thereafter; dR^iSTvaa = seeing; bhagnaan = the defeated; harigaNaan = monkey-troops; vaalisutaH = Angada the son of Vali; tadaa = then; udaikSata = beheld; vajradamSTram = Vajradamshtra; udiikSantam = who was seeing; krodhena = with anger.

अनुवादः

When he beheld those monkey troops fleeing in disorder, Angada the son Vali exchanged glances of hatred with Vajradamshtra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौ योयुध्येते परस्परम् ।
चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव ॥ १७ ॥

वज्रदम्ष्ट्रोऽङ्गदस्चोभौ योयुध्येते परस्परम् ॥ ६-५४-१७ चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव ।

फिर तो वज्रदंष्ट्र और अङ्गद अत्यन्त कुपित हो एक-दूसरेसे वेगपूर्वक युद्ध करने लगे । वे दोनों रणभूमिमें बाघ और मतवाले हाथीके समान विचर रहे थे ॥ १७ ॥

मत्तॆ वज्रदंष्ट्र मत्तु अङ्गद अत्यन्त कुपितरागि परस्पर वेगवागि युद्धमाडतॊडगिदरु. अवरिब्बरू हुलि मत्तु गजगळन्तॆ सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. ubhau = both; vajradamSTraH = Vajradamshtra; aN^gadashcha = and Angada; yoyudhyete = fought; parasparam = against each other; harimattagajaamiva = like a lion and an elephant in rut; cheratuH = and strolled; paramakruddhau = in a tremendous fury.

अनुवादः

Both Vajradamshtra and Angada fought against each other like a lion and an elephant in rut. They strolled din a tremendous fury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शतसहस्रेण हरिपुत्रं महाबलम् ।
जघान मर्मदेशेषु शरैरग्निशिखोपमैः ॥ १८ ॥

उस समय वज्रदंष्ट्रने महाबली वालिपुत्र अङ्गदके मर्मस्थानोंमें अग्निशिखाके समान तेजस्वी एक लाख बाण मारे ॥ १८ ॥

आग वज्रदंष्ट्रनु महाबलि अङ्गदन मर्मस्थानगळल्लि अग्निशिखॆ यन्तिद्द तेजस्वी ऒन्दु लक्ष बाणगळन्नु हॊडॆदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tataH = thereafter; (that Vajradamshtra); jaghaana = knocked; mahaabalam = the mighty; hariputram = Angada; marmadesheSu = at his vulnerable places; sharaiH = with his arrows; shata sahasreNa agni shikhopamaiH = resembling a hundred thousand flames of fire.

अनुवादः

Thereafter, that Vajradamshtra knocked the mighty Angada at his vital organs with his arrows resembling hundred thousand flames of fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः ।
चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः ॥ १९ ॥

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः ॥ ६-५४-१९ चिक्षेप वज्रदंष्ट्रय वृक्षं भीमपराक्रमः ।

इससे उनके सारे अङ्ग लहू-लुहान हो उठे । तब भयानक पराक्रमी महाबली वालिकुमारने वज्रदंष्ट्रपर एक वृक्ष चलाया ॥ १९ ॥

इदरिन्द अवन सर्वाङ्गवु रक्तसिक्त वायितु. आग पराक्रमि महाबलि वालिकुमारनु वज्रदंष्ट्रन मेलॆ ऒन्दु वृक्षवन्नु ऎसॆदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. rudhirokSita sarvaaNgaH = with all his limbs drenched in blood; mahaabalaH = the mighty; vaalisuunuH = Angada; bhiima paraakramaH = with a terrific prowess; chikSepa = thre; vR^ikSam = a tree; vajradamSTraaya = a Vajradamshtra.

अनुवादः

With all his limbs drenched in blood, the mighty Angada having a terrific prowess threw a tree on Vajradamshtra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वा पतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः ।
चिच्छेद बहुधा सोऽपि मथितः प्रापतद् भुवि ॥ २० ॥

दृष्ट्वापतन्तं तम् वृक्षमसंभ्रान्तश्च राक्षसः ॥ ६-५४-२० चिछेद बहुधा सोऽपि मथितः प्रापतद्भुवि ।

उस वृक्षको अपनी ओर आते देखकर भी वज्रदंष्ट्रके मनमें घबराहट नहीं हुई । उसने बाण मारकर उस वृक्षके कई टुकड़े कर दिये । इस प्रकार खण्डित होकर वह वृक्ष पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ २० ॥

आ वृक्षवु तन्न कडॆगॆ बरुवुदन्नु नोडियू वज्रदंष्ट्रनु हॆदरलिल्ल. अवनु बाणवन्नु प्रयोगिसि आ वृक्षवन्नु तुण्डरिसि नॆलक्कॆ बीळिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. dR^iSTvaa = beholding; tam = that; aapatantam = befalling; vR^ikSam = tree; raakSasaH = (that) demon; asambharaantaH = unperplexed; chichchhesa = eat (it) off; bahudhaa = in many ways; so.api = It too; madhitaH = being cut off; praapatat = fell; bhuvi = on the ground.

अनुवादः

That unperplexed demon, seeing that tree falling on him, cut it into innumerable pieces which fell in heaps on earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः ।
प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च ॥ २१ ॥

वज्रदंष्ट्रके उस पराक्रमको देखकर वानरशिरोमणि अङ्गदने एक विशाल चट्टान लेकर उसके ऊपर दे मारी और बड़े जोरसे गर्जना की ॥ २१ ॥

वज्रदंष्ट्रन आ पराक्रमवन्नु नोडि वानर श्रेष्ठ अङ्गदनु ऒन्दु विशाल शिलाखण्डवन्नु ऎत्ति जोरागि अवनिगॆ हॊडॆदु जोरागि गर्जिसिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. dR^iSTvaa = seeing; tam vikramam = that strength; vajradamSTrasya = of Vajradamshtra; plavagarSabhaH = Angada that lion among the monkeys; pragR^ihya = taking; vipulam = a large; shailam = mountain; chikSepa cha = threw (on him); nanaada cha = and made a loud noise.

अनुवादः

Witnessing the strength of Vajradamshtra, Angada that lion among the monkeys seized hold of a large rock and emitting a shout, threw it on him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं दृष्ट्वा स रथादाप्लुत्य वीर्यवान् ।
गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत ॥ २२ ॥

उस चट्टानको आती देख वह पराक्रमी राक्षस बिना किसी घबराहटके रथसे कूद पड़ा और केवल गदा हाथमें लेकर पृथ्वीपर खड़ा हो गया ॥ २२ ॥

आ शिला खण्डवु तन्नत्त बरुवुदन्नु नोडि आ पराक्रमि राक्षसनु गाबरिपडदॆ रथदिन्द हारि गदॆयन्नु कैयल्लि हिडिदु नॆलद मेलॆ निन्तुकॊण्डनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. dR^iSTvaa = seeing; tam = that rock; aapatabtan = coming and falling; saH = Vajradamshtra; viiryavaan = possessing vigour; asambhraantaH = not perplexed; gadaapaaNiH = having mace in his hand; aaplutya = jumping down; rathaat = from his chariot; samatiSThata = stood (there); pR^ithivyaam = on the battle-field.

अनुवादः

As the rock descended, that vigorous Vajradamshtra leaping down from his chariot, armed with his mace, stood waiting unperplexed, on the battle-field.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदेन शिला क्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि ।
सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा ॥ २३ ॥

अङ्गदकी फेंकी हुई वह चट्टान उसके रथपर पहुँच गयी और युद्धके मुहानेपर उसने पहिये, कूबर तथा घोड़ोंसहित उस रथको तत्काल चूर-चूर कर डाला ॥ २३ ॥

अङ्गदनु ऎसॆदिरुव आ बण्डॆयु अवन रथद मेलॆ बिद्दु युद्धरङ्गदल्लि रथद गालिगळु, अच्चुमर, कुदुरॆगळ सहित रथवन्नु चूरु-चूरागिसितु.॥23॥

पदच्छेदः

23. shilaa = the rock; kSiptaa = thrown; aN^gadena = by Angada; gatvaa = going; raNamuurdhani = into the forefront of the battle; tadaa = then; pramamaatha = crushed; ratham = the chariot; sachakra kuubaram = with its wheels; shafts; saashvam = together with horses.

अनुवादः

Meanwhile, the rock thrown by Angada, falling into the forefront of the battle, then crushed the chariot with its wheels shafts and horses

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽन्यच्छिखरं गृह्य विपुलं द्रुमभूषितम् ।
वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास वानरः ॥ २४ ॥

तत्पश्चात् वानरवीर अङ्गदने वृक्षोंसे अलंकृत दूसरा विशाल शिखर हाथमें लेकर उसे वज्रदंष्ट्रके मस्तकपर दे मारा ॥ २४ ॥

बळिक वानरवीर अङ्गदनु वृक्षगळिन्द अलङ्कृतवाद इन्नॊन्दु विशाल पर्वत शिखरवन्नु कैगॆत्तिकॊण्डु वज्रदंष्ट्रन तलॆगॆ अप्पळिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tataH = thereafter; vaanaraH = Angada the monkey; gR^ihya = seizing; anyat = another; vipulam = large; shikharam = peak of a mountain; druma bhuuSitam = adorned with trees; paatayaamaasa = threw; shirasi = on the head; vajradamSTrasya = of Vajradamshtra.

अनुवादः

Thereafter, Angada the monkey, seizing another large peak of a mountain adorned with trees, threw it on Vajradamshtra’s head.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभवच्छोणितोद‍्गारी वज्रदंष्ट्रः सुमूर्च्छितः ।
मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन् ॥ २५ ॥

अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः समूर्छितः ।
मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन् ॥

अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः स मूर्छितः ॥ ६-५४-२५ मूहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन् ।

वज्रदंष्ट्र उसकी चोटसे मूर्च्छित हो गया और रक्त वमन करने लगा । वह गदाको हृदयसे लगाये दो घड़ीतक अचेत पड़ा रहा । केवल उसकी साँस चलती रही ॥ २५ ॥

वज्रदंष्ट्रनु अदरिन्द मूर्छितनागि, रक्तवन्नु कारुत्ता, गदॆयन्नु अप्पिकॊण्डु ऎरडु गळिगॆ मूर्छितनागि बिद्दिद्दनु. केवल उसिराट मात्र नडॆयुत्तित्तु.॥25॥

पदच्छेदः

25. shoNitodgaarii = Vomiting the blood; saH vajradamSTraH = that Vajradamshtra; abhavat = became; muurchitaH = fainted; aaliN^gya = clasping; gadaam = his mace; niHshvasan = and breathing out; abhavat = became; muuDhaH = unconscious; muhuurtam = for a moment.

अनुवादः

Beginning to vomit blood, Vajradamshtra became fainted, clenching his mace convulsively and breathing heavily for a moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लब्धसञ्ज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम् ।
जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः ॥ २६ ॥

स लब्ध सञ्ज्ञॊ गदया वालिपुत्रमवस्थितम् ।
जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः ॥

संलब्धसंज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम् ॥ ६-५४-२६ जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः ।

होशमें आनेपर उस निशाचरने अत्यन्त कुपित हो सामने खड़े हुए वालिपुत्रकी छातीमें गदासे प्रहार किया ॥ २६ ॥

मूर्छॆ तळॆदु निशाचरनु अत्यन्त कुपितनागि ऎदुरिगॆ निन्तिद्द वालिपुत्रन ऎदॆगॆ गदॆयिन्द प्रहरिसिदनु. ॥26॥

पदच्छेदः

26. sam labdha samjJNaH = regaining his consciousness; nishaacharaH = Vajradamshtra = the demon; parama kR^iddhaH = was very much enraged; jaghaana = and struck; vaaliputram = Angada; avasthitam = standing there; vakSodeshe = on his chest area; gadayaa = with his mace.

अनुवादः

Regaining his consciousness, Vajradamshtra the demon was very much enraged and hit Angada full on the chest with his mace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमकुर्वत ।
अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ ॥ २७ ॥

फिर गदा त्यागकर वह वहाँ मुक्केसे युद्ध करने लगा । वे वानर और राक्षस दोनों वीर एक-दूसरेको मुक्कोंसे मारने लगे ॥ २७ ॥

मत्तॆ गदॆ बिट्टु मल्लयुद्ध माडतॊडगिदनु. आ वानर मत्तु राक्षसरिब्बरू वीररु मुष्टिगळिन्द हॊडॆयतॊडगिदरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tataH = thereafter; tyaktvaa = leaving; dagaam = his mace; akurvata = (he) performed; muSTiyuddham = a pugilistic encounter; tatra = there; ubhau = both; tau = those; hariraakSasau = monkey and demon; jaghnatuH = hit; anyonyan = each other.

अनुवादः

Leaving his mace, he performed a pugilistic encounter there. Both the monkey and the demon thus hit each other in that combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुधिरोद‍्गारिणौ तौ तु प्रहारैर्जनितश्रमौ ।
बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ॥ २८ ॥

रुधिरोद्गारिणौ तौ तु प्रहारैर्जनितशमौ ॥ ६-५४-२८ बभूवतुः सुविक्रन्तावङ्गारक बुधाविव ।

दोनों ही बड़े पराक्रमी थे और परस्पर जूझते हुए मङ्गल एवं बुधके समान जान पड़ते थे । आपसके प्रहारोंसे पीड़ित हो दोनों ही थक गये और मुँहसे रक्त वमन करने लगे ॥ २८ ॥

इब्बरू भारी पराक्रमिगळागिद्दरु. इब्बरु कादाडुत्तिरुवाग कुज मत्तु बुधरन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दरु. परस्परर प्रहारगळिन्द पीडितरागि बळलि, रक्तवन्नु वमनमाडतॊडगिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. janitashramau = exhausted; prahaaraiH = by the blows; rudhirodgaariNau = spitting blood; tau suvikraantau = those valiant warriors; babhuuvatuH = were; aN^gaaraka budhaaviva = like the planets Mars and Mercury.

अनुवादः

Exhausted by the blows, spitting blood, those valiant warriors were like the planets Mars and Mercury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः ।
उत्पाट्य वृक्षं स्थितवानासीत् पुष्पफलैर्युतः ॥ २९ ॥

ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः ।
उत्पाट्य वृक्षं स्थितवानासीत् पुष्पलैर्युतः ॥

ततः परमतेजस्वी अङ्गदः प्लवगर्षभः ॥ ६-५४-२९ उत्पाट्य वृक्षं स्थितवान् बहुपुष्प फलाचितम् ।

तत्पश्चात् परम तेजस्वी वानरशिरोमणि अङ्गद एक वृक्ष उखाड़कर खड़े हो गये । वे वहाँ उस वृक्षसम्बन्धी फल-फूलोंके कारण स्वयं भी फल और फूलोंसे युक्त दिखायी देते थे ॥ २९ ॥

बळिक परम तेजस्वी वानरश्रेष्ठ अङ्गदनु ऒन्दु मरवन्नु कित्तुकॊण्डु निन्तुबिट्टनु. अवनु वृक्षद हूवु-हण्णु गळिन्द सत्व फल-पुष्पगळिन्द कूडिदवनागि काणुत्तिद्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. tataH = then; aN^gada = Angada; plavaN^ga rSabha = the lion among; paramatejasvii = possessing a great splendour; utpaaTya = uprooted; vR^ikSam = a tree; bahupuSpa phalaachitam = full with many flowers and fruits; sthitavaan = stood waiting.

अनुवादः

Then, Angada the lion among the monkeys, possessing a great splendour, uprooted a tree full with many flowers and fruits and stood waiting.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम् ।
किङ्किणीजालसञ्छन्नं चर्मणा च परिष्कृतम् ॥ ३० ॥

जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम् ॥ ६-५४-३० किङ्किणाजालसंभन्नम् चर्मणा च परिष्कृतम् ।

उधर वज्रदंष्ट्रने ऋषभके चर्मकी बनी हुई ढाल और सुन्दर एवं विशाल तलवार ले ली । वह तलवार छोटी-छोटी घण्टियोंके जालसे आच्छादित तथा चमड़ेकी म्यानसे सुशोभित थी ॥ ३० ॥

अत्त वज्रदंष्ट्रनु ऎत्तिन चर्मद गुराणि मत्तु सुन्दर दॊड्ड खड्गवन्नॆत्तिकॊण्डनु. आ खड्गवु सण्ण सण्ण गॆज्जॆगळिन्द अलङ्कृतवागिद्दु, चर्मद ऒरॆयिन्द शोभिसुत्तित्तु.॥30॥

पदच्छेदः

30. jagraaha = (the demon too) seized hold of; charmaNaa = a shield; aarSabham charma = covered with the hide of a bull; vipulam = and a great; shubham = and beautiful; khaDgamcha = sword; pariSkR^itam = decorated; kiNkiNii jaala sampannam = richly with a multitude with a multitude of golden bells.

अनुवादः

The demon too seized hold of a shield covered with the hide of a bull as well as a great beautiful sword decorated richly with a multitude of golden bells.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चित्रांश्च रुचिरान् मार्गांश्चेरतुः कपिराक्षसौ ।
जघ्नतुश्च तदान्योन्यं नर्दन्तौ जयकाङ्क्षिणौ ॥ ३१ ॥

चित्रांश्च रुचिरान्मार्गांश्चेरतुः कपिराक्षसौ ॥ ६-५४-३१ जघ्नतुश्च तदान्योन्यम् नर्दन्तौ जयाकाङिक्षिणौ ।

उस समय परस्पर विजयकी इच्छा रखनेवाले वे वानर और राक्षस वीर सुन्दर एवं विचित्र पैंतरे बदलने तथा गर्जते हुए एक-दूसरेपर चोट करने लगे ॥ ३१ ॥

आग परस्पर विजयवन्नु बयसुव वानर मत्तु राक्षस वीररिब्बरू सुन्दर हागू विचित्र पट्टुगळन्नु बदलिसुत्ता गर्जिसुत्ता परस्पर हॊडॆदाडतॊडगिदरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. jayaN^kSiNau = with a desire to win; kapiraakSasau = the monkeys and the demons; nardantau = making roaring sounds; tadaa = then; cheratuH = roamed about; chitraan = in different; maargaan = ways; jaghnatushcha = and collided with; anyonyam = each other.

अनुवादः

Thirsting for victory, the monkeys and the demons, making roaring sounds, roamed about in different ways and collided with each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्रणैः सास्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ ।
युध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ ॥ ३२ ॥

व्रणैः समुथैः शोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ६-५४-३२ युध्यमानौ परिश्रानौ जानुभ्यामवनीम् गतौ ।

दोनोंके घावोंसे रक्तकी धारा बहने लगी, जिससे वे खिले हुए पलाश-वृक्षोंके समान शोभा पाने लगे । लड़ते-लड़ते थक जानेके कारण दोनोंने ही पृथ्वीपर घुटने टेक दिये ॥ ३२ ॥

इब्बर गायगळिन्द रक्त सुरियतॊडगितु. अदरिन्द अवरु अरळिनिन्त पालाश वृक्षदन्तॆ शोभिसुत्तिद्दरु. कादाडुत्ता बळलि इब्बरू नॆलक्कॆ मण्डि ऊरिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. samutthaiH = with their gaping; vraNaiH = wounds; shobhe taam = (they) shone; kimshukaaviva = like a pair of kimshuka trees; puSpitau = in blossom; yuddhamaanau = while fighting; parishraantau = exhausted they were; gatau = (they) sank; jaanubhyaam = their knees; avaniim = on the earth.

अनुवादः

With their gaping wounds, they shone like a pair of kimshuka trees in blossom. Exhausted were both of them while fighting and they sank their knees on the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः ।
उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः ॥ ३३ ॥

निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदह् कपिकुञ्जरः ॥ ६-५४-३३ उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः ।

किंतु पलक मारते-मारते कपिश्रेष्ठ अङ्गद उठकर खड़े हो गये । उनके नेत्र रोषसे उद्दीप्त हो उठे थे और वे डंडेकी चोट खाये हुए सर्पके समान उत्तेजित हो रहे थे ॥

आदरॆ कण्मुच्चि तॆरॆयुवष्टरल्लि कपिश्रेष्ठ अङ्गदनु ऎद्दु निन्तनु. अवन कण्णुगळु क्रोधदिन्द किडिकारुत्तिद्दवु. दॊण्णॆय एटिनिन्द कॆरळिद हाविनन्तॆ उत्तेजितनागिद्दनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. aN^gadaH = Angada; kapikuN^jaraH = the foremost of the monkeys; nimSaantara maatreNa = just after a moment; diiptaakSaH = with his glittering eyes; udatiSThata = rose up; uragaH iva = like a serpent; daN^DaahataH = struck with a stick.

अनुवादः

Angada, the foremost of the monkeys, just after a moment, with his glittering eyes, rose up like a serpent struck with a stick.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः ।
जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः ॥ ३४ ॥

महाबली बालिकुमारने अपनी निर्मल एवं तेज धारवाली चमकीली तलवारसे वज्रदंष्ट्रका विशाल मस्तक काट डाला ॥ ३४ ॥

महाबलि वालिकुमारनु तन्न हरितवाद, हॊळॆ युत्तिद्द खड्गदिन्द वज्रदंष्ट्रन विशाल शिरवन्नु कत्तरिसिबिट्टनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. mahaabalaH = the mighty; vaalisuumuH = Angada; jaghaana = assaulted; mahat = the giant; shiraH = head; vajradamSTrasya = of Vajradamshtra; khaDgena = by a sword; sudhautena = well-sharpened; nirmalena = and stainless.

अनुवादः

The mighty Angada assaulted the giant head of Vajradamshtra with a well-sharpened and stainless sword.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा ।
तच्च तस्य परीताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः ॥ ३५ ॥

खूनसे लथपथ शरीरवाले उस राक्षसका वह खड्गसे कटा हुआ सुन्दर मस्तक, जिसके नेत्र उलट गये थे, धरतीपर गिरकर दो टुकड़ोंमें विभक्त हो गया ॥

रक्तदिन्द तॊय्द, कण्णुगळु हॊरबन्दु सुन्दर मस्तक तुण्डागि आ राक्षसनु ऎरडु तुण्डागि नॆलक्कॆ बिद्दु होदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. khaDga hatam = hit by the sword; tat = that; shubham = charming; shiraH = head; tasya = of Vajradamshtra; rudhirokSita gaatrasya = with his limbs drenched with blood; pariitaakSam = and his eyes rolling; babhuuva patitam = fell; dvidhaa = into two pieces.

अनुवादः

Struck by the sword, that charming head of Vajradamshtra, with his limbs drenched in blood and eyes rolling, fell into two pieces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः ।
त्रस्ता ह्यभ्यद्रवल्ँ लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः ।
विषण्णवदना दीना ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखाः ॥ ३६ ॥

वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वाराक्षसाः भयमोहिताः ।
त्रस्ताः ह्यभ्यद्रवंल्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः ।
विषण्णवदना दीना ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखाः ॥

वज्रदंष्ट्रको मारा गया देख राक्षस भयसे अचेत हो गये । वे वानरोंकी मार खाकर भयके मारे लङ्कामें भाग गये । उनके मुखपर विषाद छा रहा था । वे बहुत दुःखी थे और लज्जाके कारण उन्होंने अपना मुँह कुछ नीचा कर लिया था ॥ ३६ ॥

वज्रदंष्ट्रनु सत्तु होदुदन्नु नोडिद राक्षसरु भयदिन्द निश्चेष्टितरादरु. अवरु वानरर एटु तिन्दु भयदिन्द लङ्कॆगॆ ओडिहोदरु. अवरु विषाद ग्रस्तरागिद्दरु. अवरु दुःखितरागि नाचिकॆयिन्द कॆळ मोरॆ हाकिद्दरु.॥36॥

निहत्य तं वज्रधरः प्रतापवान्
स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये ।
जगाम हर्षं महितो महाबलः
सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ॥ ३७ ॥

वज्रधारी इन्द्रके समान प्रतापी महाबली वालिकुमार अङ्गद उस निशाचर वज्रदंष्ट्रको मारकर वानरसेनामें सम्मानित हो देवताओंसे घिरे हुए सहस्र नेत्रधारी इन्द्रके समान बड़े हर्षको प्राप्त हुए ॥ ३७ ॥

वज्रधारी इन्द्रनन्तॆ प्रतापि अङ्गदनु आ निशाचर वज्रदंष्ट्रनन्नु कॊन्दु देवतॆगळिन्द सुत्तुवरिद सहस्राक्ष इन्द्रनन्तॆ, वानररिन्द सम्मानितनागि हर्षितनादनु.॥37॥

पदच्छेदः

36; 37. dR^iSTvaa = seeing; vajradamSTram = Vajradamshtra; hatam = killed; raakSasaaH = the the demons; bhaya mohitaaH = deluded with fear; vadhyamaanaaH = and being herassed; plavaN^gamaiH = by the monkeys; viSaNNavadanaiH = looking dejected; avaaN^gamaiH = and with their down-east faces; kimchit hriyaaH = due to a little of shame; abhyadvavan = made their escape; laN^kaam = to Lanka.

अनुवादः

Seeing Vajradamshtra having been slain, the demons, deluded with fear, fled panic-stricken towards Lanka, harassed by the monkeys with their down-cast faces, their heads bowed in shame.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥ ५४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौवनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥54॥