०५२ धूम्नाक्षेण आक्रमणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Dhumraksha along with army attacks the monkeys. A tumultuous battle ensued between the demons and the monkeys. The battle reached frightful proportions in that both the monkeys and demons were killed in large numbers. When Dhumraksha pounced on Hanuman, the latter shattered Dhumraksha’s chariot to pieces. Lifting his mace, Dhumraksha fights with Hanuman, who in turn hits him on his head and kills him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

52. धूम्राक्षका युद्ध और हनुमान् जी के द्वारा उसका वध

धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम् ।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ॥ १ ॥

धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम् ।
विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्ट युद्धकाङ्क्षिणः ॥

धूम्र अक्षम् प्रेक्ष्य निर्यान्तम् राक्षसम् भीम निस्वनम् । विनेदुर् वानराह् सर्वे प्रहृष्टा युद्ध कान्क्षिणः ॥ ६-५२-१

भयंकर पराक्रमी निशाचर धूम्राक्षको निकलते देख युद्धकी इच्छा रखनेवाले समस्त वानर हर्ष और उत्साहसे भरकर सिंहनाद करने लगे ॥ १ ॥

भयङ्कर पराक्रमि निशाचर धूम्राक्षनु बन्दिरुवुदन्नु नोडि युद्धद इच्छॆयुळ्ळ समस्त वानररु हर्षोल्लासदिन्द सिंहनाद माडतॊडगिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. viikSya = beholding; raakSasam = the demon; dhuumraakSam = Dhumraksha; bhiima vikramam = of terrible prowess; niryaantam = coming forth; sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; vineduH = roared; prahR^iSTaaH = with joy; yuddha kaaNkSiNaH = longing for war.

अनुवादः

Beholding the demon, Dhumraksha of terrible prowess coming forth, all the monkeys waiting for the war, roared with joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां सुतुमुलं युद्धं सञ्जज्ञे कपिरक्षसाम् ।
अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद‍्गरैः ॥ २ ॥

तेषां सुतुमुलं युद्धं सञ्जज्ञॆ कपिरक्षसाम् ।
अन्योन्यं पादपैर्घोरैर्निघ्नतां शूलमुद्गरैः ॥

तेषाम् तु तुमुलम् युद्धम् सम्जज्ने हरि रक्षसाम् । अन्योन्यम् पादपैर् घोरैर् निघ्नतम् शूल मुद्गरैः ॥ ६-५२-२

उस समय उन वानरों और राक्षसोंमें अत्यन्त भयंकर युद्ध छिड़ गया । वे घोर वृक्षों तथा शूलों और मुद‍्गरोंसे एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे ॥ २ ॥

आग वानररल्लि मत्तु राक्षसरल्लि अत्यन्त भयङ्कर युद्ध हत्तिकॊण्डितु. अवरु घोर वृक्षगळिन्द हागू शूल, मुद्गरगळिन्द ऒब्बरु मत्तॊब्बरन्नु हॊडॆयुत्तिद्दरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. sutumulam = A highly tumultuous; yuddham = battle; samjajJNe = was perceived; teSaam = (between) those; kapirakSasaam = monkeys and demons; nighnataam = who were slaying; anyonyam = each other; ghoraiH = with terrible; paadapaiH = trees; shuula mudgaraiH = lances and maces.

अनुवादः

A highly tumultuous battle was seen between those monkeys and demons, who were slaying each other, with terrible trees, lances and maces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसैर्वानरा घोरा विनिकृत्ताः समन्ततः ।
वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमिसमीकृताः ॥ ३ ॥

राक्षसैर् वानरा घोरा विनिकृत्ताह् समन्ततः । वानरै राक्षसाश् च अपि द्रुमैर् भूमौ समी कृताः ॥ ६-५२-३

राक्षसोंने चारों ओरसे घोर वानरोंको काटना आरम्भ किया तथा वानरोंने भी राक्षसोंको वृक्षोंसे मार-मारकर धराशायी कर दिया ॥ ३ ॥

राक्षसरु ऎल्लॆडॆ घोर वानररन्नु कत्तरिसिदरॆ, वानररु वृक्षगळिन्द हॊडॆदु हॊडॆदु राक्षसरन्नु धराशायियागिसुत्तिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. ghoraaH = the terrible; vaanaraaH = monkeys; vinikR^ittaaH = were cut down; samantataH = on all sides; raakSasaiH = by the demons; raakSasaashchaapi = and the demons also; bhuumisamiikR^itaaH = were levelled down to the earth; drumaiH = with trees; vaanaraiH = by the monkeys.

अनुवादः

The terrible monkeys were moved down on all sides by the demons. The demon too were levelled down to the earth with trees by the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धा वानरान् निशितैः शरैः ।
विव्यधुर्घोरसङ्काशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ॥ ४ ॥

राक्षसाश् च अपि सम्क्रुद्धा वानरान् निशितैह् शरैः । विव्यधुर् घोर सम्काशैह् कन्क पत्रैर् अजिह्मगैः ॥ ६-५२-४

क्रोधसे भरे हुए राक्षसोंने अपने कङ्कपत्रयुक्त, सीधे जानेवाले, घोर एवं तीखे बाणोंसे वानरोंको गहरी चोट पहुँचायी ॥ ४ ॥

क्रोधगॊण्ड राक्षसरु तम्म कङ्कपत्रयुक्त, नेरवागि होगुव, घोर हरित बाणगळिन्द वानररन्नु गायगॊळिसुत्तिद्दरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raakSasaastu = the demons on their part; abhisamkruddhaaH = enraged with anger; vivyadhuH = paralyzed; vaanaraan = the monkeys; sharaiH = with arrows; kaNkapatraiH = having wings; ajihmahaiH = going straight; nishitaiH = sharp; ghora samkaashaiH = and having frightful appearance.

अनुवादः

Enraged with anger, the demons, on their part, paralyzed the monkeys with sharp and frightful arrows, going as straight as wings of eagle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद‍्गरैः ।
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः ॥ ५ ॥
विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः ।
अमर्षजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६ ॥

ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः ।
घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संश्रितैः ॥ विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः ।
अमर्षाजनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवृत् ॥

ते गदाभिसः च भीमाभिह् पट्टसैह् कूट मुद्गरैः । घोरैसः च परिघैसः चित्रैस् त्रिशूलैसः च अपि संशितैः ॥ ६-५३-५ विदार्यमाणा रक्षोभिर् वानरास् ते महा बलाः । अमर्षाज् जनित उद्धर्षासः चक्रुः कर्माण्य् अभीतवत् ॥ ६-५२-६

राक्षसोंद्वारा भयंकर गदाओं, पट्टिशों, कूट, मुद‍्गरों, घोर परिघों और हाथमें लिये हुए विचित्र त्रिशूलोंसे विदीर्ण किये जाते हुए वे महाबली वानर अमर्षजनित उत्साहसे निर्भयकी भाँति महान् कर्म करने लगे ॥ ५-६ ॥

राक्षसरु धरिसिद भयङ्कर गदॆगळिन्दलू, पट्टिश, शूल, मुद्गर, घोरपरिघ गळिन्दलू, विचित्रवाद त्रिशूलगळिन्दलू, गाय गॊण्ड बलिष्ठराद वानररु असहनॆयिन्द युद्धोत्साहगॊण्डु निर्भयरन्तॆ महाकर्म माडतॊडगिदरु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5; 6. vidiiryamaaNaaH = (While) being torn asunder; rakSobhiH = by the demons; bhiimaabhiH = with terrible; gadaabhiH = maces; paTTishaiH = spears; kuuTa mudgaraiH = hammers; ghoraiH = frightful; parighaishcha = iron bars; samshritaiH = and resorting to; chitraiH = variegated; trishuulaishcha = tridents; te vaanaraaH = those monkeys; mahaabalaaH = of exceeding prowess; abhiitavat = fearlessly; chakruH = accomplished; karmaaNi = the tasks; amarSajanitoddharSaaH = with an excitement born of anger.

अनुवादः

While being torn asunder by the demons with terrible maces, spears, hammers, frightful iron bars and variegated tridents, the mighty monkeys fearlessly accomplished their tasks with an excitement born of anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः ।
जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ॥ ७ ॥

बाणोंकी चोटसे उनके शरीर छिद गये थे । शूलोंकी मारसे देह विदीर्ण हो गयी थी । इस अवस्थामें उन वानर-यूथपतियोंने हाथोंमें वृक्ष और शिलाएँ उठायीं ॥

बाणगळिन्द भिन्नवाद अवयवगळिन्द कूडिद्द, शूलगळिन्द विदीर्णवाद आ वानर दळपतिगळु बण्डॆगळन्नू, महावृक्षगळन्नू ऎत्तिकॊण्डरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. shuula nirbhinna dehinaH = while their bodies were split up by the tridents; sharanirbhinna gaatraaH = and their limbs broken by arrows; te = those; vaanarayuuthapaaH = leaders of monkeys; jagruH = took up; drumaan = trees; shilaashcha = and rocks; tatra = there.

अनुवादः

While their bodies were split up by the tridents and their limbs broken by arrows, those leaders of monkeys took up trees and rocks there to fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः ।
ममन्थू राक्षसान् वीरान् नामानि च बभाषिरे ॥ ८ ॥

ते भीम वेगा हरयो नर्दमानास् ततस् ततः । ममन्थू राक्षसान् भीमान् नामानि च बभाषिरे ॥ ६-५२-८

उस समय उनका वेग बड़ा भयंकर था । वे जोर-जोरसे गर्जना करते हुए जहाँ-तहाँ वीर राक्षसोंको पटक-पकटकर मथने लगे और अपने नामोंकी भी घोषणा करने लगे ॥ ८ ॥

भयङ्करवाद वेगदिन्द कूडिद्द वानररु जोरागि गर्जिसुत्ता कण्ड कण्डल्लि राक्षसरन्नु जज्जिहाकि तम्म नामधेयवन्नु उद्घोषिसुत्तिद्दरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. te harayaH = those monkeys; bhiima vegaaH = of terrible swiftness; nardamaanaaH = roaring aloud; mamanthuH = herassed; viiraan = the valiant; raakSasaan = demons; tatstataH = at all places; babaaSire = and called out; naamaanicha = their names.

अनुवादः

Those terribly swift monkeys, roaring aloud harassed the valiant demons at all places, by calling out their names.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् बभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम् ।
शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुशाखैश्च पादपैः ॥ ९ ॥

तद् बभूव अद्भुतम् घोरम् युद्धम् वानर रक्षसाम् । शिलाभिर् विविधाभिश् च बहु शाखैश् च पादपैः ॥ ६-५२-९

नाना प्रकारकी शिलाओं और बहुत-सी शाखावाले वृक्षोंके प्रहारसे वहाँ वानरों और राक्षसोंमें घोर एवं अद्भुत युद्ध होने लगा ॥ ९ ॥

नाना विधद शिलॆगळिन्द मत्तु दट्टवागि शाखॆगळुळ्ळ वृक्षगळ प्रहारदिन्द अल्लि वानररिगू राक्षसरिगू घोर, अद्भुतयुद्ध नडॆयितु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tat = that; ghoram = awfu; yuddham = battle; vividhaabhiH = with various kinds of; shilaabhiH = rocks; bahushaakhaiH = and many branching; paadapaiH = trees; vaanararakSasaam = between monkeys and demons; babhuuva = became; adbhutam = wonderful.

अनुवादः

That awful battle with all kinds of rocks and trees furnished with many branches between monkeys and demons appeared wonderful.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसा मथिताः केचिद् वानरैर्जितकाशिभिः ।
प्रवेमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः ॥ १० ॥

राक्षसा मथिताह् केचिद् वानरैर् जित काशिभिः । ववर्षू रुधिरम् केचिन् मुखै रुधिर भोजनाः ॥ ६-५२-१०

विजयोल्लाससे सुशोभित होनेवाले वानरोंने कितने ही राक्षसोंको मसल डाला । कितने ही रक्तभोजी राक्षस उनकी मार खाकर अपने मुखोंसे रक्त वमन करने लगे ॥ १० ॥

विजयोल्लासदिन्द शोभिसुव वानररु ऎष्टो राक्षसरन्नु संहरिसिदरु. ऎष्टो रक्तभोजी राक्षसरु वानरर एटु तिन्दु रक्तवन्नु वान्तिमाडुत्तिद्दरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kechit = some; raakSasaaH = demons; mathitaaH = were crushed; vaanaraiH = by monkeys; jitakaashibhiH = who conquered fear; kechit = and some; rudhira bhojanaaH = blood-sucking demons; pravemuH = vomitted; rudhiram = blood; mukhaiH = from their months.

अनुवादः

Some demons were crushed by monkeys, who conquered fear and some blood-sucking demons vomited blood from their mouths.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद् राशीकृता द्रुमैः ।
शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर्विदारिताः ॥ ११ ॥

पार्श्वेषु दारिताह् केचित् केचिद् राशी कृता द्रुमैः । शिलाभिसः चूर्णिताः केचित् केचिद् दन्तैर् विदारिताः ॥ ६-५२-११

कुछ राक्षसोंकी पसलियाँ फाड़ डाली गयीं । कितने ही वृक्षोंकी चोट खाकर ढेर हो गये, किन्हींका पत्थरोंकी चोटोंसे चूर्ण बन गया और कितने ही दाँतोंसे विदीर्ण कर दिये गये ॥ ११ ॥

कॆलवु राक्षसर पक्कॆगळु मुरिदुहोदुवु. ऎष्टो राक्षसरु वृक्षगळ पॆट्टुतिन्दु सत्तुहोदरु. कॆलवरु बण्डॆगळ एटिनिन्द नुच्चुनूरादरु. कॆलवु राक्षसरन्नु वानररु हल्लुगळिन्दले कच्चि सीळिबिट्टरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. kechit = some; daaritaaH = were torn; paarshveSu = at the sides; kechit = some; raashikR^itaaH = were formed into a heap; drumaiH = by trees; kechit = some; chuurNitaah = were powdered; shilaabhiH = by stones; kechit = some; vidaaritaaH = were torn; dantaiH = by teeth.

अनुवादः

Some demons were slashed open at their sides. Some were formed into a heap by the trees. Some others were crushed by stones and yet others torn to pieces by the monkeys teeth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च विनिपातितैः ।
रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः ॥ १२ ॥

ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खड्गैश्च्च विनिपातितैः ।
रथैर्विध्वंसितैः केचिद् व्यथिता रजनीचराः ॥

ध्वजैर् विमथितैर् भग्नैः खरैश् च विनिपातितैः । रथैर् विध्वंसितैसः च अपि पतितै रजनी चरैः ॥ ६-५२-१२

कितनोंके ध्वज खण्डित करके मसल डाले गये । तलवारें छीनकर नीचे गिरा दी गयीं और रथ चौपट कर दिये गये । इस प्रकार दुर्दशामें पड़कर बहुत-से राक्षस व्यथित हो गये ॥ १२ ॥

कॆलवर ध्वजगळन्नु मुरिदु हॊसकिहाकिदरु. खड्गगळन्नु कसिदुकॊण्डु ऎसॆदुबिट्टरु, रथगळन्नु पुडिमाडिबिट्टरु. इन्तह दुर्दशॆ हॊन्दि अनेक राक्षसरु दुःखितरादरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. dhvajaiH = their standards; vimathitaiH = crushed; bhagnaiH = and broken; khaDgaishcha = their swords; vimipaatitaiH = snapped; rathaiH = their chariots; vidhamsitaiH = overturned; kechit = some; rajaniicharaaH = demons; vyathitaaH = were perturbed.

अनुवादः

With their standards crushed and broken, their swords snapped and their chariots overturned, some demons were perturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम् ।
मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम् ॥ १३ ॥

गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम् ।
मथितैर्वाभिजिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम् ॥

वानरोंके चलाये हुए पर्वत-शिखरोंसे कुचल डाले गये पर्वताकार गजराजों, घोड़ों और घुड़सवारोंसे वह सारी रणभूमि पट गयी ॥ १३ ॥

वानररु ऎसॆदिरुव पर्वत शिखरगळिन्द पर्वताकार आनॆगळू, कुदुरॆगळू, कुदुरॆ सवाररु विध्वस्तरागि रणभूमियु तुम्बिहोयितु.॥13॥

पदच्छेदः

13. mathitaiH = crushed; parvataagraiH = by the great rocks; vanaukasaam = of monkeys; vasudhaatalam = the earth; kiirNam = was scattered; gajendraiH = with elephants; parvataakaaaiH = resembling hills; vaajibhiH = and horses; saarohaiH = with their riders.

अनुवादः

Crushed by the great rocks of monkeys, the earth was scattered with corpses of great elephants resembling hills and horses with their riders.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योत्प्लुत्य वेगितैः ।
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः ॥ १४ ॥

वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्योप्लुत्य वेगितैः ।
राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिदारिताः ॥

वानरैर् भीम विक्रान्तैर् आप्लुत्य आप्लुत्य वेगितैः । राक्षसाः करजैस् तीक्ष्णैर् मुखेषु विनिकर्तिताः ॥ ६-५२-१४

भयानक पराक्रम प्रकट करनेवाले वेगशाली वानर उछल-उछलकर अपने पंजोंसे राक्षसोंके मुँह नोच लेते या विदीर्ण कर देते थे ॥ १४ ॥

भयानक पराक्रम प्रकटिसुव वेगशाली वानररु नॆगॆदाडुत्ता तम्म तीक्ष्णवाद उगुरुगळिन्द राक्षसर मुखगळन्नु परचि सीळिहाकुत्तिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. vaanaraiH = by the monkeys; bhiimavikraantaiH = of terrific prowess; vegitaiH = and swiftness; raakSasaaH = the demons; aaplutya = jumped up horizontally; utputya = and vertically; vinidaaritaaH = and were torn; tiikSNaiH karajaiH = by their sharp nails; mukheSu = in their faces.

अनुवादः

The monkeys of terrific prowess rushed upon the demons, flinging themselves upon them with great bounds horizontically and vertically and scratching their faces with their sharp nails.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषण्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः ।
मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले ॥ १५ ॥

विवर्ण वदना भूयो विप्रकीर्ण शिरो रुहाः । मूढाः शोणित गन्धेन निपेतुर् धरणी तले ॥ ६-५२-१५

उन राक्षसोंके मुखोंपर विषाद छा जाता । उनके बाल सब ओर बिखर जाते और रक्तकी गन्धसे मूर्च्छित हो पृथ्वीपर पड़ जाते थे ॥ १५ ॥

आ राक्षसर मुखगळल्लि विषादतुम्बितु. कूदलु कॆदरि, रक्तद वासनॆयिन्द मूर्छितरागि नॆलद मेलॆ बीळुत्तिद्दरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. viSaNNa vadanaaH = with their faces dejected; bhuuyaH = very much; viprakiirNashiroruhaaH = their hair torn out; muuDhaH = maddened; shoNitagandhena = by the smell of blood; (those demons); nipetuH = fell; charaNiitale = on the ground.

अनुवादः

With their faces dejected very much, their hair torn out and maddened by the smell of blood, those demons fell on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्ये तु परमक्रुद्धा राक्षसा भीमविक्रमाः ।
तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ॥ १६ ॥

नये तु परम क्रुद्धा राक्षसा भीम विक्रमाः । तलैर् एव अभिधावन्ति वज्र स्पर्श समैर् हरीन् ॥ ६-५२-१६

दूसरे भीषण पराक्रमी राक्षस अत्यन्त क्रुद्ध हो अपने वज्रसदृश कठोर तमाचोंसे मारते हुए वहाँ वानरोंपर धावा करते थे ॥ १६ ॥

इतर भीषण पराक्रमि राक्षसरु अत्यन्त क्रुद्धरागि तम्म वज्रमुष्टिगळिन्द प्रहरिसुत्ता वानरर मेलॆ आक्रमिसिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. anye = some other; raakSasaaH = demons; bhiima vikramaaH = of exceeding valour; parama kruddhaaH = very much enraged; abhidhaavanti = ran up towards; hariin = the monkeys; talaireva = with their palms; vajrasparsha samaiH = having a diamond-like blow.

अनुवादः

Some other demons of exceeding valour, who were enraged, very much, ran up towards the monkeys to attack them with their palms having a diamond-like blow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरैः पातयन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः ।
मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः ॥ १७ ॥

वनरैर् आपतन्तस् ते वेगिता वेगवत्तरैः । मुष्टिभिसः चरणैर् दन्तैः पादपैसः चाप पोथिताः ॥ ६-५२-१७

प्रतिपक्षीको वेगपूर्वक गिरानेवाले उन राक्षसोंका बहुत-से अत्यन्त वेगशाली वानरोंने लातों, मुक्कों, दाँतों और वृक्षोंकी मारसे कचूमर निकाल दिया ॥ १७ ॥

शत्रुपक्षवन्नु वेगवागि कॊल्लुत्तिद्द आ राक्षसरन्नु अत्यन्त वेगशालि अनेक वानररु ऒदॆगळिन्द, मुष्ठिगळिन्द, हल्लुगळिन्द, वृक्षगळिन्द हॊडॆदु नुच्चुनूरागिसिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. te = those demons; aapatantaH = coming quickly; vegitaaH = with a great speed; aavapothitaaH = were crushed; vaanaraiH = by the monkeys; vegavattaraiH = of greater swiftness; muSTibhiH = with their fists; charaNaiH = feet; dantaiH = teeth; paadapaishcha = and tress.

अनुवादः

The monkeys, receiving that sharp shock, with even a greater ferocity, crushed the demons with blows of their fists, feet teeth and trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः ।
रोषेण कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ॥ १८ ॥

सन्यम् तु विद्रुतम् दृष्ट्वा धूम्र अक्षो राक्षस ऋषभः । रोषेण कदनम् चक्रे वानराणाम् युयुत्सताम् ॥ ६-५२-१८

अपनी सेनाको वानरोंद्वारा भगायी गयी देख राक्षसशिरोमणि धूम्राक्षने युद्धकी इच्छासे सामने आये हुए वानरोंका रोषपूर्वक संहार आरम्भ किया ॥ १८ ॥

वानररिन्द ओडिसल्पट्ट तम्म सैन्यवन्नु राक्षस श्रेष्ठ धूम्राक्षनु नोडि, युद्धद इच्छॆयिन्द मुन्नुग्गि बरुत्तिद्दद वानररन्नु संहरिसतॊडगिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. dR^iSTvaa = Seeing; sainyam = the army; vidrutam = routed; druumraakSaH = Drumraksha; raakSasarSabhaH = the lion among the demons; roSeNa = with anger; chakre = made; kadanam = a blood-shed; vaanaraaNaam = of the monkeys; yuyutsataam = wishing to fight.

अनुवादः

Seeing his army routed, Dhumraksha that lion among the demons, in his anger began to create a blood-shed of the monkeys wishing to fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणितस्रवाः ।
मुद‍्गरैराहताः केचित् पतिता धरणीतले ॥ १९ ॥

प्रासैः प्रमथिताः केचिद्वानराः शोणितस्रवाः ।
मुद्गरैराहताः केचित् पतिका धरणीतले ॥

प्रासैः प्रमथिताः केचिद् वानराः शोणित स्रवाः । मुद्गरैर् आहताः केचित् पतिता धरणी तले ॥ ६-५२-१९

कुछ वानरोंको उसने भालोंसे गाँथ दिया, जिससे वे खूनकी धारा बहाने लगे । कितने ही वानर उसके मुद‍्गरोंसे आहत होकर धरतीपर लोट गये ॥ १९ ॥

कॆलवु वानररन्नु अवनु प्रासगळिन्द प्रहरिसिदनु. अदरिन्द रक्तद प्रवाहवे हरियितु. अवन मुद्गरगळ एटिनिन्द कॆलवरु असुनीगि भूमिय मेलॆ ऒरगिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. kechit = some; vaanaraaH = monkeys; pramathitaaH = pierced; praasaiH = with spears; shoNita sravaaH = lost rivers of blood; kechit = (while) others; aahataaH = struck down; mudgaraiH = by axes; paatitaaH = fell; dharaNiitale = to the earth’s surgface.

अनुवादः

Some monkeys pierced with spears lost rivers of blood while others struck down by blows of axe, fell to the earth’s surface.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिघैर्मथिताः केचिद् भिन्दिपालैश्च दारिताः ।
पट्टिशैर्मथिताः केचिद् विह्वलन्तो गतासवः ॥ २० ॥

परिघैर्मथिताः केचित् भिन्दि पालैश्च दारिताः ।
पट्टिशैर्मथिताः केचिद्विह्वलन्तो गतासवः ॥

परिघैर् मथितह् केचिद् भिण्डि पालैर् विदारिताः । पट्टसैर् आहताह् केचिद् विह्वलन्तो गत असवः ॥ ६-५२-२०

कुछ वानर परिघोंसे कुचल डाले गये । कुछ भिन्दिपालोंसे चीर दिये गये और कुछ पट्टिशोंसे मथे जाकर व्याकुल हो अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे ॥ २० ॥

धूम्राक्षनु कॆलवु वानररन्नु परिघगळिन्द थळिसिदरॆ, कॆलवरन्नु भिन्दिपालगळिन्द सीळिहाकिदनु. कॆलवरन्नु पट्टिशगळिन्द प्रहरिसिदरॆ, अवरु व्याकुलरागि प्राणगळन्नु तॊरॆदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. kechit = some; mathitaaH = wee crushed; parighaiH = by iron bars; daaritaaH = (others) torn; bhindipaalaishcha = by harpoons; kechit = some; mathitaaH = were pierced; paTTishaiH = by javelins; vihvalantaH = were exhausted; gataasavaH = and lost their lives.

अनुवादः

Some were crushed by iron bars, others torn by harpoons, some others pierced by javelins, all exhausted and lost their lives.

स्रोतः: valmikiramayan.net

केचिद् विनिहता भूमौ रुधिरार्द्रा वनौकसः ।
केचिद् विद्राविता नष्टाः सङ्क्रुद्धै राक्षसैर्युधि ॥ २१ ॥

केचिद् विनिहता भूमौ रुधिर आर्द्रा वन ओकसः । केचिद् विद्राविता नष्टाह् सम्क्रुद्धै राक्षसैर् युधि ॥ ६-५२-२१

कितने ही वानर राक्षसोंद्वारा मारे जाकर खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर सो गये और कितने ही क्रोधभरे राक्षसोंद्वारा युद्धस्थलमें खदेड़े जानेपर कहीं भागकर छिप गये ॥

ऎष्टो वानररु राक्षसरिन्द हतरागि रक्तदिन्द तॊय्दुहोगि नॆलक्कॊरगिदरु. ऎष्टो क्रुद्धराद राक्षसरिन्द ओडिसल्पट्टु कण्मरॆयादरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. vinihataaH = slain; yudhi = in battle; samkR^iddhaiH = by infuriated; raakSasaiH = demons; kechit = some; vanaukasaH = monkeys; rudhiraadraaH = drenched with blood; bhuumau = fell on the ground; kechit = some others; naSTaaH = disappeared; vidraavitaaH = having been driven away.

अनुवादः

Slain in battle by infuriated demons, some monkeys, drenched with blood, fell on the ground and some others disappeared, having been driven away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः ।
विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः ॥ २२ ॥

विभिन्न हृदयाः केचिदेकपार्श्वेन शायिताः ।
विदारितास्त्रिशूलैश्च केचिदान्तैर्विनिःसृताः ॥

विभिन्न हृदयाः केचिद् एक पार्श्वेन शायिताः । विदारित अस्त्र शूलै च केचिद् आन्त्रैर् विनिस्रुताः ॥ ६-५२-२२

कितनोंके हृदय विदीर्ण हो गये । कितने ही एक करवटसे सुला दिये गये तथा कितनोंको त्रिशूलसे विदीर्ण करके धूम्राक्षने उनकी आँतें बाहर निकाल दीं ॥ २२ ॥

कॆलवु वानरर त्रिशूलदिन्द तिविदु करुळुगळु हॊरगॆ बरुवन्तॆ माडिद्दनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. vibhinna hR^idayaaH = with pierced hearts; kechit = some (monkeys); shaayitaaH = were made to lie down; ekapaarshvena = on one side; kechit = some; vidaaritaaH = were torn asunder; tshuulaiH = by tridents; aantraiH = and their intestines; viniH sR^itaaH = came out.

अनुवादः

With pierced hearts, some monkeys were made to lie down on one side. Some were torn asunder by tridents that even their intestines came out.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् सुभीमं महद्युद्धं हरिराक्षससङ्कुलम् ।
प्रबभौ शस्त्रबहुलं शिलापादपसङ्कुलम् ॥ २३ ॥

तत्सुभीमं हद्युद्धं हरिराक्षस सङ्कुलम् ।
प्रबभौ शस्त्र बहुलं शिलापादपसङ्कुलम् ॥

तत् सुभीमम् महद् युद्धम् हरि राकस सम्कुलम् । प्रबभौ शस्त्र बहुलम् शिला पादप सम्कुलम् ॥ ६-५२-२३

वानरों और राक्षसोंसे भरा हुआ वह महान् युद्ध बड़ा भयानक प्रतीत होता था । उसमें अस्त्र-शस्त्रोंकी बहुलता थी तथा शिलाओं और वृक्षोंकी वर्षासे सारी रणभूमि भर गयी थी ॥ २३ ॥

वानररु मत्तु राक्षसरिन्द तुम्बिहोगिद्द आ रणरङ्गवु भयानकवागित्तु. अपारवाद अस्त्रशस्त्रगळिन्द, शिलॆगळ, वृक्षगळ मळॆयिन्दागि इडी रणभूमियु तुम्बिहोगित्तु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tat yuddham = that battle; mahat = which was mighty; prababhau = flashed; subhiimam = quite terribly; hariraakSasa samkulam = intense between monkeys and demons; shilaapaadapa samkulam = crammed with rocks and trees; shastra bahulam = and multitude of weapons.

अनुवादः

That mighty battle assumed most awful proportions in that monkeys and demons were crammed with rocks, trees and multitude of weapons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम् ।
मन्दस्तनितगीतं तद् युद्धगान्धर्वमाबभौ ॥ २४ ॥

धनुर् ज्या तन्त्रि मधुरम् हिक्का ताल समन्वितम् । मन्द्र स्तनित सम्गीतम् युद्ध गान्धर्वम् आबभौ ॥ ६-५२-२४

वह युद्धरूपी गान्धर्व (संगीत-महोत्सव) अद्भुत प्रतीत होता था । धनुषकी प्रत्यञ्चासे जो टंकार-ध्वनि होती थी, वही मानो वीणाका मधुर नाद था, हिचकियाँ तालका काम देती थीं और मन्दस्वरसे घायलोंका जो कराहना होता था वही गीतका स्थान ले रहा था ॥ २४ ॥

आ युद्धरूपी गान्धर्व (सङ्गीत महोत्सव) अद्भुतवागि काणुत्तित्तु. धनुस्सिन टङ्कारवे वीणॆय मधुरनाददन्तित्तु. बिक्कळिकॆगळे ताळवागित्तु, मॆल्लनॆ नरळुव शब्दगळे गीतवागित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tat = that; yuddha gaandharvam = combat in the form of a symphony ababhau = diffused; madhuram = sweet with (the sounds of) bow-strings; hikkaataala samanvitam = with neighing of the horses as rhythms; mandastanita giitam = and vocal music in the form of trumpeting of elephants.

अनुवादः

With the bow-strings as the tuneful lute, the neighing of horses as a measure rhythm and the trumpeting of elephants as the vocal music, the whole battle resembled a symphony.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि ।
हसन् विद्रावयामास दिशस्ताञ्छरवृष्टिभिः ॥ २५ ॥

धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान्रणमूर्धनि ।
हसन्विद्रावयामास दिशस्तान् शरवृष्टिभिः ॥

धूम्र अक्षस् तु धनुष् पाणिर् वानरान् रण मूर्धनि । हसन् विद्रावयाम् आस दिशस् तान् शर वृष्टिभिः ॥ ६-५२-२५

इस प्रकार धनुष हाथमें लिये धूम्राक्षने युद्धके मुहानेपर बाणोंकी वर्षा करके वानरोंको हँसते-हँसते सम्पूर्ण दिशाओंमें मार भगाया ॥ २५ ॥

धनुस्सन्नु धरिसिद्द धूम्राक्षनु युद्धभूमियल्लि बाणगळ मळॆगरॆदु, अट्टहासदिन्द नगुत्ता वानर सैनिकरन्नु दिक्कापालागि ओडिसिबिट्टनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. dhuumraakSastu = Dhumraksha on his part; dhanuSpaaNiH = wielding a bow in his hand; hasan = laughing; raNa muurdhani = at the battle-front; vidraayaamaasa taan vaanaraan = made those monkeys to run away; dishaH = to (all) quarters; sharavR^iSThibhiH = by a shower of his arrows.

अनुवादः

Dhumraksha on his part, wielding a bow in his hand and laughing at the battle-front, made those monkeys to run away to all the quarters by a shower of his arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं प्रेक्ष्य मारुतिः ।
अभ्यवर्तत सङ्क्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ॥ २६ ॥

धूम्र अक्षेण अर्दितम् सैन्यम् व्यथितम् दृश्य मारुतिः । अभ्यवर्तत सम्क्रुद्धह् प्रगृह्य विपुलाम् शिलाम् ॥ ६-५२-२६

धूम्राक्षकी मारसे अपनी सेनाको पीड़ित एवं व्यथित हुई देख पवनकुमार हनुमान् जी अत्यन्त कुपित हो उठे और एक विशाल शिला हाथमें ले उसके सामने आये ॥ २६ ॥

धूम्राक्षन एटिनिन्द पीडित हागू व्यथितवाद वानर सैन्यवन्नु हनुमन्तनु नोडि, परमक्रुद्धनागि दॊड्डदाद ऒन्दु बण्डॆयन्नॆत्तिकॊण्डु अवन कडॆगॆ धाविसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. prekSya = seeing; sainyam = the army; vyathitam = perturbed; arditam = and being tormented; dhuumraakSeNa = by Dhumraksha; maarutiH = Hanuman; samkruddhaH = was enraged; abhyavartata = and turned towards him; pragR^ihya = taking; vipulaam = a gigantic; shilaam = rock.

अनुवादः

Seeing the army perturbed due to tormented by Dhumraksha, Hanuman was enraged and turned towards him, taking a gigantic rock in his hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रोधाद् द्विगुणताम्राक्षः पितुस्तुल्यपराक्रमः ।
शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ॥ २७ ॥

क्रोधाद् द्विगुण ताम्र अक्षह् पितृ तुल्य पराक्रमः । शिलाम् ताम् पातयाम् आस धूम्र अक्षस्य रथम् प्रति ॥ ६-५२-२७

उस समय क्रोधके कारण उनके नेत्र दुगुने लाल हो रहे थे । उनका पराक्रम अपने पिता वायुदेवताके ही समान था । उन्होंने धूम्राक्षके रथपर वह विशाल शिला दे मारी ॥ २७ ॥

आग क्रोधदिन्द अवन कण्णुगळु इम्मडि कॆम्पागिद्दवु. अवन पराक्रम तन्दॆ वायुविनन्तॆ अतुलवागित्तु. अवनु आ बण्डॆयन्नु धूम्राक्षन रथक्कॆ अप्पळिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tulya paraakramaH = Hanuman; who was equal in strength; pituH = to his father; dviguNa taamraakSah = with his eyes doubly red; krodhaat = due to anger; paatayaamaasa = threw down; taam shilaan = that rock; ratham prati = towards the chariot; dhuumraakSasya = of Dhumraksha.

अनुवादः

Hanuman, who was equal in strength to his father, with his eyes inflamed with anger, flung the rock on the chariot of Dhumraksha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात् ।
रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ॥ २८ ॥

आपतन्तीम् शिलाम् दृष्ट्वा गदाम् उद्यम्य सम्भ्रमात् । रथाद् आप्लुत्य वेगेन वसुधायाम् व्यतिष्ठत ॥ ६-५२-२८

उस शिलाको रथकी ओर आती देख धूम्राक्ष हड़बड़ीमें गदा लिये उठा और वेगपूर्वक रथसे कूदकर पृथ्वीपर खड़ा हो गया ॥ २८ ॥

आ बण्डॆयु रथद कडॆगॆ बरुवुदन्नु नोडि धूम्राक्षनु गदॆयन्नित्तिकॊण्डु वेगवागि रथदिन्द हारि नॆलद मेलॆ निन्तनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. dR^iSTvaa = behold; aapantantiim = the befalling; shilaam = rock; (Dhumraksha) udyamya = lifting; gadaam = his mace; sambhramaat = hurriedly; aaplutya = jumped down; vegena = speedily; rathaat = from the chariot; vyatiSThata = and stood; vasudhyaam = on the earth.

अनुवादः

Beholding the befalling rock, Dhumraksha lifting his mace hurriedly, jumped down speedily from the chariot and stood there on the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि ।
सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ॥ २९ ॥

सा प्रमथ्य रथम् तस्य निपपात शिला भुवि । सचक्र कूबरम् साश्वम् सध्वजम् सशर आसनम् ॥ ६-५२-२९

वह शिला पहिये, कूबर, अश्व, ध्वज और धनुषसहित उसके रथको चूर-चूर करके पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ २९ ॥

हनुमन्तनु ऎसॆद आ शिलॆयु रथचक्र, अच्चुमर, कुदुरॆगळु, ध्वज, धनुष्यसहित अवन रथवन्नु नुच्चु नूरागिसि भूमिगॆ बिद्दुहोयितु.॥29॥

पदच्छेदः

29. saa shilaa = that rock; pramathya = shattered; tasya = his; ratham = chariot; sa chakra kubera mukham = along with banner; sasharaasanam = and bows; nipapaata = and rolled down; bhuvi = to the ground.

अनुवादः

Shattering his chariot with its wheels, its pole, its crest along with banner and bows, that rock rolled down to the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भङ्‍क्त्वा तु रथं तस्य हनूमान् मारुतात्मजः ।
रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ॥ ३० ॥

स भन्क्त्वा तु रथम् तस्य हनूमान् मारुत आत्मजः । रक्षसाम् कदनम् चक्रे सस्कन्ध विटपैर् द्रुमैः ॥ ६-५२-३०

इस प्रकार धूम्राक्षके रथको चौपट करके पवनपुत्र हनुमान् ने छोटी-बड़ी डालियोंसहित वृक्षोंद्वारा राक्षसोंका संहार आरम्भ किया ॥ ३० ॥

ई प्रकार धूम्राक्षन रथवन्नु नाशमाडि पवनपुत्र हनुमन्तनु रॆम्बॆगळिन्द कूडिद वृक्षगळिन्द राक्षसरन्नु संहरिस तॊडगिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. saH hanumaan = That Hanuma; maarutaatmajaH = the son of Maruta; bhaN^ktyaa = breaking; tasya = his; ratham = chariot; chakre = caused; kadanam = the destruction; rakSasaam = of demons; drumaiH = by the use of trees; saskandha viTapaiH = with their branches and shoots.

अनुवादः

Thereafter, Hanuman the son of Maruta (the wind-god), after breaking the chariot, destroyed the demons with trunks of trees furnished with their branches.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसा रुधिरोक्षिताः ।
द्रुमैः प्रमथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले ॥ ३१ ॥

विभिन्न शिरसो भूत्वा राक्षसाह् शोणित उक्षिताः । द्रुमैः प्रमथितासः च अन्ये निपेतुर् धरणी तले ॥ ६-५२-३१

बहुतेरे राक्षसोंके सिर फूट गये और वे रक्तसे नहा उठे । दूसरे बहुत-से निशाचर वृक्षोंकी मारसे कुचले जाकर धरतीपर लोट गये ॥ ३१ ॥

हॆच्चिन राक्षसर तलॆ ऒडॆदु, रक्तदिन्द तॊय्दु होदुवु. इतर ऎष्टो निशाचररु वृक्षगळ एटिनिन्द जज्जि होगि नॆलक्कॊरगिदरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. vibhinna shirasaH = with their crushed heads; raakSasaaH = the demons; bhuutvaa = became; rudhirokSitaaH = drenched with blood; anye = some others; pramathitaaH = crunched; drumaiH = by trees; nipetuH = fell; dharaNiitale = on the ground.

अनुवादः

With their heads crushed, the demons were drenched with blood. Some others were crunched by the trees and fell down to the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्राव्य राक्षसं सैन्यं हनूमान् मारुतात्मजः ।
गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे ॥ ३२ ॥

विद्राव्य राक्षसम् सैन्यम् हनूमान् मारुत आत्मजः । गिरेः शिखरम् आदाय धूम्र अक्षम् अभिदुद्रुवे ॥ ६-५२-३२

इस प्रकार राक्षससेनाको खदेड़कर पवनकुमार हनुमान् ने एक पर्वतका शिखर उठा लिया और धूम्राक्षपर धावा किया ॥ ३२ ॥

हीगॆ राक्षस सैन्यवन्नु हिन्दक्कट्टि हनुमन्तनु ऒन्दु पर्वत दन्तह बृहत् बण्डॆयन्नॆत्तिकॊण्डु धूम्राक्षनन्नु आक्रमिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. hanumaan = Hanuma; maarutaatmajaH = sainyam = the army; raakSasam = of demons; aadaaya = and taking shikharam = the peak; gireH = of a mountain; abhidudruve = ran towards; dhuumraakSam = Dhumraksha.

अनुवादः

Having driven away the army of demons, Hanuma born of Maruta, breaking off the peak of a mountain, ran towards Dhumraksha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत् ॥ ३३ ॥

तमापतन्त धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
विनर्दमानः सहसा हनूमन्तमभिद्रवत् ॥

तम् आपतन्तम् धूम्र अक्षो गदाम् उद्यम्य वीर्यवान् । विनर्दमानः सहसा हनूमन्तम् अभिद्रवत् ॥ ६-५२-३३

उन्हें आते देख पराक्रमी धूम्राक्षने भी गदा उठा ली और गर्जना करता हुआ वह सहसा हनुमान् जी की ओर दौड़ा ॥

हनुमन्तनु बरुवुदन्नु नोडिद धूम्राक्षनु गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु गर्जिसुत्ता वेगवागि अवन कडॆगॆ ओडिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. viiryavaan = the valiant; dhuumraakSaH = Dhumraksha; udyamya = lifted; gadaam = his mace; vinardamaanaH = making a roaring sound; abhidravat = ran; tam hanumantam = towards that Hanuma; aapatantam = attacking on him; sahasaa = suddenly.

अनुवादः

The valiant Dhumraksha lifted his mace and making a roaring sound, ran towards that Hanuman who was rushing on him suddenly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य क्रुद्धस्य रोषेण गदां तां बहुकण्टकाम् ।
पातयामास धूम्राक्षो मस्तकेऽथ हनूमतः ॥ ३४ ॥

ततः क्रुद्धस्य रोषेण गदां तां बहुकण्टकाम् ।
पातयामास धूम्राक्षो मस्तकेऽथ हनूमतः ॥

ततः क्रुद्धस् तु वेगेन गदाम् ताम् बहु कण्टकाम् । पातयाम् आस धूम्र अक्षो मस्तके तु हनूमतः ॥ ६-५२-३४

धूम्राक्षने कुपित हुए हनुमान् जी के मस्तकपर बहुसंख्यक काँटोंसे भरी हुई वह गदा दे मारी ॥ ३४ ॥

धूम्राक्षनु कुपितनागि मुळ्ळुगळुळ्ळ गदॆयिन्द हनुमन्तन तलॆगॆ हॊडॆदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. atha = thereafter; dhuumraakSaH = Dhumraksha; roSeNa = with an outrage; paatayaamaasa = stroke down; taam gadaam = that mace; bahukaNTakaam = with spikes; mastake = on the head; tasya hanuumataH = of that Hanuman.

अनुवादः

Thereafter, Dhumraksha with an outrage, brought down that mace studded with countless spikes on the head of that Hanuma.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताडितः स तया तत्र गदया भीमवेगया ।
स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन् ॥ ३५ ॥
धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत् ।

ताडितह् स तया तत्र गदया भीम रूपया । स कपिर् मारुत बलस् तम् प्रहारम् अचिन्तयन् ॥ ६-५२-३५ धूम्र अक्षस्य शिरो मध्ये गिरि शृन्गम् अपातयत् ।

भयानक वेगवाली उस गदाकी चोट खाकर भी वायुके समान बलशाली कपिवर हनुमान् ने वहाँ इस प्रहारको कुछ भी नहीं गिना और धूम्राक्षके मस्तकपर वह पर्वतशिखर चला दिया ॥ ३५ १/२ ॥

भयानक वेगवुळ्ळ आ गदॆय एटु तिन्दरू वायुविनन्तॆ बलशालि हनुमन्तनु आ पॆट्टन्नु गणनॆगॆ तारदॆ, धूम्राक्षन मस्तकदल्लि आ पर्वत शिखरवन्नु अप्पळिसिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. saH kapiH = that Hanuman; saH = the famous one; maaruta balaH = with an energy similar to the wind; taaDitaH = struck; tatra = there; tayaa gadayaa = by that mace; bhiimavegayaa = with a terrific velocity; achintayan = disregarding; tam prahaaram = that blow; apaatayat = threw down; girishR^iN^gam = his rocky peak; shiromadhye = on the middle of the skull; dhuumraakSasya = of Dhumraksha.

अनुवादः

That Hanuman, who was endowed with an energy similar to the wind, was in no way disturbed by that blow but struck Dhumraksha on the middle of his skull with his rocky peak.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विस्फारितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः ॥ ३६ ॥
पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः ।

स विह्वलित सर्व अन्गो गिरि शृन्गेण ताडितः ॥ ६-५२-३६ पपात सहसा भूमौ विकीर्ण;इव पर्वतः ।

पर्वतशिखरकी गहरी चोट खाकर धूम्राक्षके सारे अङ्ग छिन्न-भिन्न हो गये और वह बिखरे हुए पर्वतकी भाँति सहसा पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ३६ १/२ ॥

पर्वत शिखरदिन्द धूम्राक्षन सर्वाङ्गवु भिन्न-भिन्नवागि चदुरिबीळुव पर्वतदन्तॆ अवनु प्राणतॊरॆदु भूमिगॆ बिद्दुबिट्टनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. saH = that Dhumraksha; taaDitaH = struck; girishR^iN^gena = by the rocky peak; visphaarita sarvaaNgaH = having his shattered limbs; sahasaa = soon; papaata = fell down; bhuumau = on the ground; parvataH iva = like a mountain; vikiirNaH = crumbling.

अनुवादः

That Dhumraksha, struck by the rocky peak, which shattered all his limbs, soon fell down on the ground like a mountain crumbling.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धूम्राक्षं निहतं दृष्ट्वा हतशेषा निशाचराः ।
त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः ॥ ३७ ॥

धूम्र अक्षम् निहतम् दृष्ट्वा हत शेषा निशा चराः ॥ ६-५२-३७ त्रस्ताः प्रविविशुर् लन्काम् वध्यमानाः प्लवम् गमैः ।

धूम्राक्षको मारा गया देख मरनेसे बचे हुए निशाचर भयभीत हो वानरोंकी मार खाते हुए लङ्कामें घुस गये ॥ ३७ ॥

धूम्राक्षनु हतनादुदरिन्द बदुकिउळिदिद्द निशाचररु भयगॊण्डु वानररिन्द एटु तिन्नुत्ता लङ्कॆयन्नु हॊक्करु.॥37॥

पदच्छेदः

37. dR^iSTvaa = seeing; dhuumrakSam = Dhumraksha; nihatam = having been killed; nishaacharaaH = the demons; hata sheSaaH = left surviving; trastaaH = were frightened; vadhyamaanaaH = being killed; plavaN^gamaiH = by the monkeys; pravivishuH = entered; laN^kaam = Lanka.

अनुवादः

Seeing Dhumraksha having been killed, the demons left surviving were frightened of being killled by the monkeys and re entered Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु पवनसुतो निहत्य शत्रून्
क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य ।
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा
मुदमगमत् कपिभिः सुपूज्यमानः ॥ ३८ ॥

स तु पवनसुतो निहत्य शत्रुन्
क्षतजवहाः सरितश्च संविकीर्य ।
रिपुवधजनितश्रमो महात्मा
मुदमगमत् कपिभिः सुपूज्यमानः ॥

स तु पवन सुतो निहत्य शत्रुम् । क्षतज वहाह् सरितश् च सम्विकीर्य । रिपु वध जनित श्रमो महात्मा । मुदम् अगमत् कपिभिश् च पूज्यमानः ॥ ६-५२-३८

इस प्रकार शत्रुओंको मारकर और रक्तकी धारा बहानेवाली बहुत-सी नदियोंको प्रवाहित करके महात्मा पवनकुमार हनुमान् यद्यपि शत्रुवधजनित परिश्रमसे थक गये थे, तथापि वानरोंद्वारा पूजित एवं प्रशंसित होनेसे उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ ३८ ॥

हीगॆ शत्रुगळन्नु कॊन्दु रक्तद हॊळॆगळन्नु हरिसि महात्मा पवनकुमार हनुमन्तनु शत्रुवधॆयिन्द बळलिद्दरू वानररिन्द पूजित हागू प्रशंसितनादुदरिन्द अवनु सन्तोषभरितनादनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. saH = that; mahaatmaa = illustrious; pavanasutaH = Hanuma the son of Pavana; nihatya = having killed; shatruun = his enemies; vahaaH = causing; saritashcha = rivers; kSataja = of blood; samvikiirya = to flow; ripu vadhajanita = shramaH = weary of slaughter of enemies; mudam = with delight; agamat = received; supuujyamaanaH = the cordial felicitations; kapibhiH = by the monkeys.

अनुवादः

That illustrious Hanuman the son of Pavana having destroyed his enemies, causing rivers of blood to flow, weary of slaughter of the enemies, with delight, received the cordial felicitations by the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥ ५२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐवत्तॆरडनॆ सर्ग पूर्णवायितु.॥52॥