०५० रामसमीपे गरुडागमनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Observing Vibhishana to be the cause of panic created among the monkeys, Sugreeva asks Jambavan to restore the confidence of monkeys. Jambavan then ressures the monkeys. Vibhishana also feels distressed on perceiving the bodies of Rama and Lakshmana lying unconscious on the ground. Sugreeva consoles and convinces Ravana that Rama and Lakshmana will regain consiousness. Meanwhile, Garuda the King of Birds, makes his appearance on the scene and liberates Rama and Lakshmana from their bondage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

50. विभीषणको इन्द्रजित् समझकर वानरोंका पलायन और सुग्रीवकी आज्ञासे जाम्बवान् का उन्हें सान्त्वना देना, विभीषणका विलाप और सुग्रीवका उन्हें समझाना, गरुड़का आना और श्रीराम-लक्ष्मणको नागपाशसे मुक्त करके चला जाना

अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः ।
किमियं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर्जले ॥ १ ॥

अथ उवाच महा तेजा हरि राजो महा बलः । किम् इयम् व्यथिता सेना मूढ वाता इव नौर् जले ॥ ६-५०-१

उस समय महातेजस्वी महाबली वानरराज सुग्रीवने पूछा—‘वानरो! जैसे जलमें बवंडरकी मारी हुई नौका डगमगाने लगती है, उसी प्रकार जो यह हमारी सेना सहसा व्यथित हो उठी है, इसका क्या कारण है?’ ॥ १ ॥

महातेजस्वी महाबली वानरराज सुग्रीवनु केळिदनु - वानररे! बिरुगाळिगॆ सिक्किद नौकॆयन्तॆ ई नम्म सैन्यवु व्यथितवागिरुवुदर कारणवेनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; hariraajaH = Sugreeva; the king of monkeys; mahaatejaH = having a great splendour; mahaabalaH = and a mighty prowess; uvaacha = spoke; (as follows); kim = why; iyam senaa = is this army; vyathitaa = agitated; nouH iva = like a ship; muuDhavaateva = driven out of its course; jale = in water.

अनुवादः

Meanwhile, Sugreeva the king of Monkeys, possessing a great splendour and a mighty power, enquired saying, “Why is this army agitated, like a ship driven out of its course in water?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।
न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महारथम् ॥ २ ॥

सुग्रीवकी यह बात सुनकर वालिपुत्र अङ्गदने कहा—‘क्या आप श्रीराम और महारथी लक्ष्मणकी दशा नहीं देख रहे हैं? ॥ २ ॥

सुग्रीवन ई मातन्नु केळि वालिपुत्र अङ्गदनु हेळिदनु-नीवु श्रीराम मत्तु महारथि लक्ष्मणर स्थितियन्नु नोडुत्तिद्दिरल्ल.॥2॥

शरजालाचितौ वीरावुभौ दशरथात्मजौ ।
शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ ३ ॥

‘ये दोनों वीर महात्मा दशरथकुमार रक्तसे भीगे हुए बाण-शय्यापर पड़े हैं और बाणोंके समूहसे व्याप्त हो रहे हैं’ ॥ ३ ॥

महात्मा दशरथ कुमार इवरिब्बरू रक्तदिन्द तॊय्दु, बाणगळ शय्यॆयल्लि बिद्दिरुवरु हागू बाण समूहगळिन्द व्याप्तरागिद्दारॆ.॥3॥

पदच्छेदः

2; 3. shrutvaa = hearing; vachaH = the words; sugriivasya = of Sugreeva; aN^gadaH = Angada; vaaliputraH = the son of Vali; abraviit = replied (as follows); tvam na pasyasi = do you not see; mahaatmanau = the high-souled; raamam = Rama; lakSmaNam cha = and Lakshmana; mahaaratham = the great charioteer; viirau uboau = the two valiant; dasharathaatmajau = sons of Dasaratha; sharajaalachitau = covered with darts; shayanau = lying; rudhirokSitau = all bloody; sharatalpe = in a bed of arrows.

अनुवादः

Hearing the words of Sugreeva, Angada the son of Vali replied, saying “Do you not see the high-souled Rama and Lakshmana of the great chariot, those two valiant sons of Dasaratha covered with darts lying all bloody in a bed of arrows?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाब्रवीद् वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रमङ्गदम् ।
नानिमित्तमिदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु ॥ ४ ॥

अथ अब्रवीद् वानर इन्द्रह् सुग्रीवह् पुत्रम् अन्गदम् । न अनिमित्तम् इदम् मन्ये भवितव्यम् भयेन तु ॥ ६-५०-४

तब वानरराज सुग्रीवने पुत्र अङ्गदसे कहा—‘बेटा! मैं ऐसा नहीं मानता कि सेनामें अकारण ही भगदड़ मच गयी है । किसी-न-किसी भयके कारण ऐसा होना चाहिये ॥ ४ ॥

आग वानरराज सुग्रीवनु अङ्गदनल्लि हेळिदनु - मगु! सैन्यदल्लि कारणविल्लदॆ हीगॆ गॊन्दल गद्दलवागलारदु ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ. यावुदो भयदिन्द हीगागुत्तिदॆ ऎन्दु अनिसुत्तदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. atha = thereupon; sugriivaH = Sugreeva; vaanarendraH = the Lord of Monkeys; abraviit = said; putram = to his son; aN^gadam = Angaa; na manya = I do not think; idam = this; animittam = to be without any reason; bhavitavyam = there must be; bhayena = (some) danger (ahead).

अनुवादः

Thereupon, Sugreeva the Lord of Monkeys said to his son Angada: “To my mind, there is some othere cause why the monkeys are bewildereed. There must be some danger ahead.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विषण्णवदना ह्येते त्यक्तप्रहरणा दिशः ।
पलायन्तेऽत्र हरयस्त्रासादुत्फुल्ललोचनाः ॥ ५ ॥

विषण्ण वदना ह्य् एते त्यक्त प्रहरणा दिशः । प्रपलायन्ति हरयस् त्रासाद् उत्फुल्ल लोचनाः ॥ ६-५०-५

‘ये वानर उदास मुँहसे अपने-अपने हथियार फेंककर सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग रहे हैं और भयके कारण आँखें फाड़-फाड़कर देख रहे हैं ॥ ५ ॥

ई वानररु बाडिद मुखदिन्द तम्म तम्म आयुधगळिन्द चॆल्लि ऎल्लॆडॆ ओडुत्तिद्दारॆ. भयदिन्दागि कण्णु बिट्टु नोडुत्तिद्दारॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. atra = here; ete = these; harayaH = monkeys; palaayante = are running away; dishaH = in all directions; utphulla lochanaaH = with their eyes distended; traasaat = with terror; tyakta praharaNaaH = throwing down their arms; viSaNNavadanaaH = and looking dejected.

अनुवादः

“Here, these monkeys are runnng away in all directions, with their eyes distended with terror, throwing down their arms and looking dejected.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः ।
विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च ॥ ६ ॥

अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः । विप्रकर्षन्ति च अन्योन्यम् पतितम् लन्घयन्ति च ॥ ६-५०-६

‘पलायन करते समय उन्हें एक दूसरेसे लज्जा नहीं होती है । वे पीछेकी ओर नहीं देखते हैं । एक-दूसरेको घसीटते हैं और जो गिर जाता है, उसे लाँघकर चल देते हैं (भयके मारे उठातेतक नहीं हैं)’ ॥ ६ ॥

पलायन माडुवाग परस्पर नाचिकॆयागुवुदिल्ल. अवरु हिन्दिरुगि नोडुवुदिल्ल. ऒब्बरिगॊब्बरु डिक्किहॊडॆदु बीळुत्तिद्दारॆ. अवरन्नु दाटि ओडिहोगुत्तारॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. na lajjante = (They) are not ashamed; anyanyasya = of one another; na niriikSanti = they are not looking; pR^iSThataH = behind them; viprakarSanti = (They) are jotling; anyonyam = each other; laN^ghayanti cha = and leaping over; patitam = those who have fallen.

अनुवादः

“They are not ashamed of one another. They are not looking behind than even. They are jostling each other and leaping over those who have fallen.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे वीरो गदापाणिर्विभीषणः ।
सुग्रीवं वर्धयामास राघवं च जयाशिषा ॥ ७ ॥

एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो गदा पाणिर् विभीषणः । सुग्रीवम् वर्धयाम् आस राघवम् च निरैक्षत ॥ ६-५०-७

इसी बीचमें वीर विभीषण हाथमें गदा लिये वहाँ आ पहुँचे और उन्होंने विजयसूचक आशीर्वाद देकर सुग्रीव तथा श्रीरघुनाथजीकी अभ्युदय-कामना की ॥ ७ ॥

आगले वीर विभीषणनु गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु अल्लिगॆ बन्दनु. अवनु विजयसूचक आशीर्वाद कॊडुत्ता सुग्रीव हागू श्रीरामन अभ्युदयवन्नु हारैसिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. etasmin antare = In the meanwhile; viiraH = the valiant; vibhiiSaNaH = Vibhishana; gadaapaaNiH = wielding a mace in his hand; (came there); vardhayaamaasa = and cheered; sugriiva = Sugreeva; raaghavam cha = and Rama (saying); jayaashiSaa = Victory to Rama! Victory to Rama!

अनुवादः

In the midst of this turmoil, the valiant Vibhishana, wielding a mace in his hand came there and cheered Sugreeva and Rama saying “Victory to Rama! Victory to Rama!.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणं च सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम् ।
ऋक्षराजं महात्मानं समीपस्थमुवाच ह ॥ ८ ॥

विभीषणम् तम् सुग्रीवो दृष्ट्वा वानर भीषणम् । ऋक्ष राजम् समीपस्थम् जाम्बवन्तम् उवाच ह ॥ ६-५०-८

वानरोंको भयभीत करनेवाले विभीषणको देखकर सुग्रीवने अपने पास ही खड़े हुए महात्मा ऋक्षराज जाम्बवान् से कहा— ॥ ८ ॥

वानररन्नु भयगॊळिसुव विभीषणनन्नु नोडि सुग्रीवनु तन्न बळि निन्तिरुव महात्मा ऋक्षराज जाम्बवन्तरल्लि हेळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. dR^iSTvaa = observing; vibhiiSaNam = Vibhishana; vaanara bhiiSaNam = who had caused panic among the monkeys; sugriivaH = Sugreeva; uvaacha ha = spoke; mahaatmaanam = to the illustrious; R^ikSaraajam = Jambavan the king of the bears; samiipastham = who stood near; (as follows):

अनुवादः

Observing Vibhishana to be the cause of panic among the monkeys, Sugreeva spoke to the illustrious Jambavan the king of Bears who stood near (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणोऽयं सम्प्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः ।
द्रवन्त्यायतसन्त्रासा रावणात्मजशङ्कया ॥ ९ ॥

विभीषणोऽयं सम्प्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः ।
विद्रवन्त्यायतसन्त्रासा रावणात्मजशङ्कया ॥

विभीषणो अयम् सम्प्राप्तो यम् दृष्ट्वा वानर ऋषभाः । विद्रवन्ति परित्रस्ता रावण आत्मज शन्कया ॥ ६-५०-९

‘ये विभीषण आये हैं, जिन्हें देखकर वानरशिरोमणियोंको यह संदेह हुआ है कि रावणका बेटा इन्द्रजित् आ गया । इसीलिये इनका भय बहुत बढ़ गया है और वे भागे जा रहे हैं ॥ ९ ॥

ई विभीषणनु बन्दिरु वुदन्नु नोडि इवनु रावणन मग इन्द्रजितुवे बन्द ऎन्दु वानर श्रेष्ठरिगॆ सन्देहवुण्टागिदॆ. इदरिन्द अवर भय हॆच्चि ओडुत्तिद्दारॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. ayam = this; vibhiiSaNaH = Vibhishana; sampraaptaH = has come; dR^iSTvaa = on seeing; yam = him; vaanararSabhaaH = the foremost of monkeys; aayata santraasaaH = seized with terror; dravanti = have fled; raavaNaatmaja shaNkayaa = deeming him to be Indrajit; Ravana’s son.

अनुवादः

“It is Vibhishana who has come here. On seeing him, the foremost of monkeys seized with terror have fled, deeming him to be Indrajit, Ravana’s son.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शीघ्रमेतान् सुसन्त्रस्तान् बहुधा विप्रधावितान् ।
पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणमुपस्थितम् ॥ १० ॥

शीघ्रम् एतान् सुवित्रस्तान् बहुधा विप्रधावितान् । पर्यवस्थापय आख्याहि विभीषणम् उपस्थितम् ॥ ६-५०-१०

‘तुम शीघ्र जाकर यह बताओ कि इन्द्रजित् नहीं, विभीषण आये हैं । ऐसा कहकर बहुधा भयभीत हो पलायन करते हुए इन सब वानरोंको सुस्थिर करो—भागनेसे रोको’ ॥ १० ॥

इवनु इन्द्रजितु अल्ल विभीषणनु बन्दिरुवनु ऎन्दु नीनु होगि अवरिगॆ तिळिसु. हीगॆ हेळि भयगॊण्डु ओडुत्तिरुव वानररन्नु स्थिरगॊळिसु.॥10॥

पदच्छेदः

10. paryavasthaapaya = you reassemble; etaan = those monkeys; bhiighram = immediately; susantrastaan = who; in fear; vipradhaavitaan = have scattered; bahudhaa = in many directions; aakhyaahi = and inform (them); vibhiiSaNam = (that it is Vibhishana; upasthitam = who has come!.

अनुवादः

“You reassemble those monkeys immediately, who in fear have scattered in many directions and inform them that it is Vibhishana who has come!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः ।
वानरान् सान्त्वयामास सन्निवर्त्य प्रधावतः ॥ ११ ॥

सुग्रीवेणैव मुक्तस्तु जाम्बवानृक्षपार्थिवः ।
वानरान्सान्त्व्वयामास सन्निवर्त्य प्रधावतः ॥

सुग्रीवेण एवम् उक्तस् तु जाम्बवान् ऋक्ष पार्थिवः । वानरान् सान्त्वयाम् आस सम्निवर्त्य प्रहावतः ॥ ६-५०-११

सुग्रीवके ऐसा कहनेपर ऋक्षराज जाम्बवान् ने भागते हुए वानरोंको लौटाकर उन्हें सान्त्वना दी ॥ ११ ॥

सुग्रीवनु हीगॆ हेळिदाग ऋक्षराज जाम्बवन्तनु ओडुत्तिरुव वानररन्नु मरळिसि अवरन्नु सान्त्वनपडिसिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. evam = thus; uktaH = spoken; sugriiveNa = by Sugreeva; jaambavaan = Jambavan; R^ikSa paarthivaH = the king of Bears; nivartya vaanaraan pradhaavataH = made monkeys; who were fleeing; to turn back; saantvayaamaasa = and reassured (them).

अनुवादः

Thus spoken by Sugreeva, Jambavan the king of Bears called the fugitive monkeys back and restored them to confidence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास्त्यक्तसाध्वसाः ।
ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ १२ ॥

ते निवृत्ताह् पुनह् सर्वे वानरास् त्यक्त सम्भ्रमाः । ऋक्ष राज वचह् श्रुत्वा तम् च दृष्ट्वा विभीषणम् ॥ ६-५०-१२

ऋक्षराजकी बात सुनकर और विभीषणको अपनी आँखों देखकर वानरोंने भयको त्याग दिया तथा वे सब-के-सब फिर लौट आये ॥ १२ ॥

जाम्बवन्तर मातन्नु केळि, विभीषणनन्नु नोडि वानररु भयमुक्तरादरु हागू अवरॆल्लरू हिन्दिरुगिदरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shrutvaa = hearing; R^iSaraaja vachaH = the words of Jambavan the king of Bears; sarve = all; te vaanaraaH = those monkeys; dR^iSTvaa = on seeing; tam = that; vibhiiSaNam = Vibhishana; punaH nivR^ittaaH = retraced their steps; tyakta saadhvasaah = shaking off their fear.

अनुवादः

Hearing the words of Jambavan the king of Bears, all those monkeys, on perceiving Vibhishana, retraced their steps, shaking off their fear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणस्तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश्चितम् ।
लक्ष्मणस्य तु धर्मात्मा बभूव व्यथितस्तदा ॥ १३ ॥

विभीषणस् तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रम् शरैश् चितम् । लक्ष्मणस्य च धर्म आत्मा बभूव व्यथित इन्द्रियः ॥ ६-५०-१३

श्रीराम और लक्ष्मणके शरीरको बाणोंसे व्याप्त हुआ देख धर्मात्मा विभीषणको उस समय बड़ी व्यथा हुई ॥ १३ ॥

बाणगळिन्द व्याप्तराद श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु नोडि धर्मात्मा विभीषणनिगॆ आग बहळ दुःखवुण्टायितु.॥13॥

पदच्छेदः

13. dharmaatmaa = the virtuous; vibhiiSaNastu = Vibhishana; tadaa = then; dR^iSTvaa = on beholding; raamasya = Rama’s; gaatram = body; lakSmaNasya = as also of Lakshmana’s chitam = covered; sharaiH = with arrows; babhuuva = became; vyathitaH = distressed.

अनुवादः

Meanwhile, the virtuous Vibhishana, on beholding Rama’s body as also of Lakshmana’s covered with arrows, felt distressed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर्नेत्रे विमृज्य च ।
शोकसम्पीडितमना रुरोद विललाप च ॥ १४ ॥

जल क्लिन्नेन हस्तेन तयोर् नेत्रे प्रमृज्य च । शोक सम्पीडित मना रुरोद विललाप च ॥ ६-५०-१४

उन्होंने जलसे भीगे हुए उन दोनों भाइयोंके नेत्र पोंछे और मन-ही-मन शोकसे पीड़ित हो वे रोने और विलाप करने लगे— ॥ १४ ॥

अवनु अवरिब्बर कण्णु ऒरॆसि, मनस्सिनल्ले शोकदिन्द पीडितनागि अळुत्ता विलाप माडतॊडगिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. vimR^ijya cha = washing; tayoH = their; netre = eyes; hastena = with his hands; jalaklinnena = dipped in water; ruroda = (Vibhishana) began to weap; shoka sampiiDitamanaaH = with anguish seizing his heart; vilalaapa cha = and lamented (saying).

अनुवादः

Washing their eyes with his hands dipped in water, Vibhishana began to weap, with anguish seizing his heart and lamented, saying:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमौ तौ सत्त्वसम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ ।
इमामवस्थां गमितौ राक्षसैः कूटयोधिभिः ॥ १५ ॥

इमौ तौ सत्त्व सम्पन्नौ विक्रान्तौ प्रिय सम्युगौ । इमाम् अवस्थाम् गमितौ राकसैह् कूट योधिभिः ॥ ६-५०-१५

‘हाय! जिन्हें युद्ध अधिक प्रिय था और जो बल-विक्रमसे सम्पन्न थे, वे ही ये दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण मायासे युद्ध करनेवाले राक्षसोंद्वारा इस अवस्थाको पहुँचा दिये गये ॥ १५ ॥

अय्यो! युद्धवु हॆच्चु प्रियवुळ्ळ, बलविक्रम सम्पन्नराद इवरिब्बरू सहोदर श्रीराम- लक्ष्मणरन्नु मायायुद्ध माडुव राक्षसरु ई स्थितिगॆ तन्दिद्दारॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. imau = these two; tau = who are; sattvasampannau = powerful; vikraantau = and valiant; priya samgamau = warriors; gamitau = have been brought; imaam = to this; avasthaam = state; raakSasaiH = by the demons; kuuTayodhibhiH = the treacherous combatants.

अनुवादः

“These two powerful and valiant warrriors have been brought tot his state by the demons, the treacherous combatants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातृपुत्रेण चैतेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या वञ्चितावृजुविक्रमौ ॥ १६ ॥

भ्रातृः पुत्रेण चैतेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना ।
राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या वञ्चितावृजुविक्रमौ ॥

भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना । राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या चलिताव् ऋजु विक्रमौ ॥ ६-५०-१६

‘ये दोनों वीर सरलतापूर्वक पराक्रम प्रकट कर रहे थे । परंतु भाईके इस दुरात्मा कुपुत्रने अपनी कुटिल राक्षसी बुद्धिके द्वारा इन दोनोंके साथ धोखा किया ॥ १६ ॥

ई वीररिब्बरु सरळतॆयिन्द पराक्रम प्रकटिसुत्तिद्दरु. आदरॆ अण्णन कुपुत्र, दुरात्मा इन्द्रजितु राक्षसर कुटिल बुद्धियिन्द इवरिब्बरिगू मोस माडिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. bhreatR^iputreNa = son of my brother; duSputreNa = that wicked youth; duraatmanaa = of perverse soul; raakSasyaa = in his demoniacal; jihmayaa buddhyaa = cunning mind; vaN^chitau = has deceived; R^ijuvikramau = those two honourable fighters.

अनुवादः

“The son of my brother, that wicked youth of perverse soul in his demoniac cunning mind, has decived those two honourable fighters.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरैरिमावलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ ।
वसुधायामिमौ सुप्तौ दृश्येते शल्यकाविव ॥ १७ ॥

शरैर् इमाव् अलम् विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ । वसुधायाम् इम सुप्तौ दृश्येते शल्यकाव् इव ॥ ६-५०-१७

‘इन दोनोंके शरीर बाणोंद्वारा पूर्णतः छिद गये हैं । ये दोनों भाई खूनसे नहा उठे हैं और इस अवस्थामें पृथ्वीपर सोये हुए ये दोनों राजकुमार काँटोंसे भरे हुए साही नामक जन्तुके समान दिखायी देते हैं ॥ १७ ॥

इवरिब्बर शरीरगळू बाणगळिन्द छिद्रवागिवॆ, रक्तदिन्द तॊय्दुहोगिद्दारॆ हागू ई स्थितियल्लि नॆलदल्लि मलगिरुव ई राजकुमाररु मुळ्ळुहन्दिगळन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दारॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. imau = these two (Rama and Lakshmana) viddhau = struck; alam = badly; sharaiH = by arrows; samukSitau = covered; rudhireNa = with blood; suptau = and lying; vasudhaayaam = on the earth; dR^ishyete = are appearing; shalyakaaviva = like two porcupines.

अनुवादः

“These two warriors, Rama and Lakshmana, who were struck badly by arrows and covered with blood are lying on the earth, like two porcupines.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ययोर्वीर्यमुपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया ।
ताविमौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ ॥ १८ ॥

ययोर् वीर्यम् उपाश्रित्य प्रतिष्ठा कान्क्षिता मया । ताव् उभौ देह नाशाय प्रसुप्तौ पुरुष ऋषभौ ॥ ६-५०-१८

‘जिनके बल-पराक्रमका आश्रय लेकर मैंने लङ्काके राज्यपर प्रतिष्ठित होनेकी अभिलाषा की थी; वे ही दोनों भाई पुरुषशिरोमणि श्रीराम और लक्ष्मण देह-त्यागके लिये सोये हुए हैं ॥ १८ ॥

यार बल-पराक्रमवन्नु आश्रयिसि नानु लङ्कॆय राज्यवन्नु पडॆयुव अभिलाषॆ हॊन्दिद्दॆनो, अवरिब्बरू पुरुषश्रेष्ठ श्रीराम-लक्ष्मणरु देह त्यागक्कागि मलगिरुवरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. imau = these; puraSarSabhau = two lions among men; yayau = on whom aashritya = depended; pratiSThaa = the position; kaaNkSitaa = aspired; mayaa = by me; tau = they as such; prasuptau = are lying insensible; dehanaashaaya = waiting for the dissolution of the body.

अनुवादः

“These two lions among men, on whom depended the positon aspired by me, are lying insensible, waiting for the dissolution of the body.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जीवन्नद्य विपन्नोऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः ।
प्राप्तप्रतिज्ञश्च रिपुः सकामो रावणः कृतः ॥ १९ ॥

जीवन्न् अद्य विपन्नो अस्मि नष्ट राज्य मनो रथः । प्राप्त प्रतिज्नश् च रिपुह् सकामो रावणह् कृतः ॥ ६-५०-१९

‘आज मैं जीते-जी मर गया । मेरा राज्यविषयक मनोरथ नष्ट हो गया । शत्रु रावणने जो सीताको न लौटानेकी प्रतिज्ञा की थी, उसकी वह प्रतिज्ञा पूरी हुई । उसके पुत्रने उसे सफलमनोरथ बना दिया’ ॥ १९ ॥

इन्दु नानु सत्तन्तॆ आगिद्देनॆ. नन्न राज्यप्राप्तिय मनोरथ मण्णुपालायितु. सीतॆयन्नु मरळिसुवुदिल्ल ऎम्ब रावणन प्रतिज्ञॆ निजवायितु. अवन मगनु अण्णन मनोरथ सफलवागिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. naSTaraajyamanorathaH = deprived of the hope of becoming king; adya = now; asmi = I am; vipannaH = dead; jiivannapi = even if survinving; ripuH = (while) my rival; raavaNaH = Ravana; praapta pratijJNaH = sees his vow fulfilled; kR^itaH = and gets; sakaamaashcha = his desires realised.

अनुवादः

“Deprived of the hope now of becoming a king, I am as one dead, eventhough surviving; while my rival Ravana sees his vow fulfilled and gets his desires realised.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम् ।
सुग्रीवः सत्त्वसम्पन्नो हरिराजोऽब्रवीदिदम् ॥ २० ॥

एवम् विलपमानम् तम् परिष्वज्य विभीषणम् । सुग्रीवः सत्त्व सम्पन्नो हरि राजो अब्रवीद् इदम् ॥ ६-५०-२०

इस प्रकार विलाप करते हुए विभीषणको हृदयसे लगाकर शक्तिशाली वानरराज सुग्रीवने उनसे यों कहा— ॥ २० ॥

हीगॆ विलापिसुत्तिरुव विभीषणनन्नु शक्तिशालि सुग्रीवनु बिगिदप्पिकॊण्डु हीगॆ हेळिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. sugriivaH = Sugreeva; sattva sampannaH = the magnanimous; hariraajaH = king of the Monkeys; pariSvajya = having embraced; tam vibhiiSaNam = that Vibhishana; evam = thus; vilapamaanam = lamenting; abraviit = spoke; idam = these words.

अनुवादः

Then, Sugreeva the magnanimous King of Monkeys embraced that Vibhishana thus lamenting and spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नेह संशयः ।
रावणः सह पुत्रेण स्वकामं नेह लप्स्यते ॥ २१ ॥

राज्यम् प्राप्स्यसि धर्मज्न लन्कायाम् न अत्र संशयः । रावणः सह पुत्रेण स राज्यम् न इह लप्स्यते ॥ ६-५०-२१

‘धर्मज्ञ! तुम्हें लङ्काका राज्य प्राप्त होगा, इसमें संशय नहीं है । पुत्रसहित रावण यहाँ अपनी कामना पूरी नहीं कर सकेगा ॥ २१ ॥

धर्मज्ञने! निनगॆ लङ्कॆय राज्य प्राप्तवागुवुदु, इदरल्लि संशयवे इल्ल. पुत्रसहित रावणनु तन्न कामनॆयन्नु पूर्णगॊळिसलारनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. dharmajJNa = O; knower of what is right!; praapsyasi = you shall obtain; raajyam = the kingdom; laN^kaayaam = in Lanka; na = there is no; samshayaH = double; atra = in this matter; raavaNaH = Ravana; na lapsyate = will not fulfil; svakaamam = their desire; iha = now.

अनुवादः

“O, knower of what is right! You shall certainly reign over Lanka. Ravana and his son will not acheive their purpose.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गरुडाधिष्ठितावेतावुभौ राघवलक्ष्मणौ ।
त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे ॥ २२ ॥

न रुजापीडिताव् एताव् उभौ राघव लक्ष्मणौ । त्यक्त्वा मोहम् वधिष्येते सगणम् रावणम् रणे ॥ ६-५०-२२

‘ये दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण मूर्छा त्यागनेके पश्चात् गरुड़की पीठपर बैठकर रणभूमिमें राक्षसगणोंसहित रावणका वध करेंगे’ ॥ २२ ॥

श्रीराम-लक्ष्मण इवरिब्बरू मूर्छॆयिन्द ऎच्चरगॊण्ड बळिक गरुडन हॆगलेरि रणभूमियल्लि राक्षसर सहित रावणन वधॆमाडुवरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. etau = these; ubhau = two; raaghavalakSmanau = Rama and Lakshmana; na piiDitau = are not badly off; rujaa = with injury; tyaktvaa = giving up; moham = their swoon; vadhiSyete = they will destroy; raavaNam = Ravana; sagaNam = with his hordes; raNe = in battle.

अनुवादः

“The injury done to Rama and Lakshmana is not grave. Emerging from their swoon, they will destroy Ravana with his hordes in battles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य तु राक्षसम् ।
सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह ॥ २३ ॥

तमेवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य तप राक्षसम् ।
सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस्तमुवाच ह ॥

तम् एवम् सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसम् । सुषेणम् श्वशुरम् पार्श्वे सुग्रीवस् तम् उवाच ह ॥ ६-५०-२३

राक्षस विभीषणको इस प्रकार सान्त्वना और आश्वासन देकर सुग्रीवने अपने बगलमें खड़े हुए श्वसुर सुषेणसे कहा— ॥ २३ ॥

राक्षस विभीषणनिगॆ हीगॆ सान्त्वन नीडि आश्वासनॆ कॊट्टु सुग्रीवनु पक्कदल्ले निन्तिद्द माव सुषेणनल्लि इन्तॆन्दनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. saantvayitvaa = consoling; samaashvaasya = and convincing; tam raakSasam = that Vibhishana; evam = in this way; sugriivaH = Sugreeva; uvaacha = spoke; tam suSeNam = to that Sushena; shvashuram = his father-in-law; paarshve = who was on his side.

अनुवादः

Consoling and convincing Vibhishana thus, Sugreeva spoke to Sushena, his father-in-law, who was on his side (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

सह शूरैर्हरिगणैर्लब्धसञ्ज्ञावरिन्दमौ ।
गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ ॥ २४ ॥

सह शूरैर् हरि गणैर् लब्ध सम्ज्नाव् अरिम् दमौ । गच्च त्वम् भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धाम् राम लक्ष्मणौ ॥ ६-५०-२४

‘आप होशमें आ जानेपर इन दोनों शत्रुदमन श्रीराम और लक्ष्मणको साथ ले शूरवीर वानरगणोंके साथ किष्किन्धाको चले जाइये ॥ २४ ॥

शत्रुदमन इवरिब्बरु राम-लक्ष्मणरु ऎच्चरगॊण्डाग नीवु इवरन्नु करॆदुकॊण्डु शूरराद वानररॊन्दिगॆ किष्किन्धॆगॆ हॊरटुहोगिरि.॥24॥

पदच्छेदः

24. gR^ihya = taking; bhraatarau = these two brothers; raamalakSmaNau = Rama and Lakshmana; harigaNaiH = with the troops of monkeys; shuuraiH = who ar strong; tvam = you; gachha = go; kiSkindhaam = to Kinshkinda; arindamau = till these two scourgers of their foes; labdha sanjJNau = have recovered their consciouness.

अनुवादः

“Taking these two brothers, Rama and Lakshmana with the troops of monkeys who are strong, you go to Kishkindha, till these two scourgers of their foes have recovered their consciousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम् ।
मैथिलीमानयिष्यामि शक्रो नष्टामिव श्रियम् ॥ २५ ॥

अहम् तु रावणम् हत्वा सपुत्रम् सह बान्धवम् । मैथिलीम् आनयिष्यामि शक्रो नष्टाम् इव श्रियम् ॥ ६-५०-२५

‘मैं रावणको पुत्र और बन्धु-बान्धवोंसहित मारकर उसके हाथसे मिथिलेशकुमारी सीताको उसी प्रकार छीन लाऊँगा, जैसे देवराज इन्द्र अपनी खोयी हुई राजलक्ष्मीको दैत्योंके यहाँसे हर लाये थे’ ॥ २५ ॥

नानु पुत्र-बन्धु बान्धवर सहित रावणनन्नु कॊन्दु, देवेन्द्रनु कळॆदुकॊण्ड राज्यलक्ष्मियन्नु दैत्यरिन्द कसिदुकॊण्डन्तॆ अवन कैयिन्द सीतॆयन्नु कसिदुकॊण्डु तरुवॆनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. aham tu = as for me; hatvaa = slaying; raavaNam = Ravana; saputram = with his son; saha baandhavam = and his relatives; aanayiSyaami = I shall bring back; maithiliim = Seetha; shakraH iva = as did Indra the Lord of celestials; shriyam = the prosperity; naSTaam = he had lost.

अनुवादः

“As for me, I shall slay Ravana with his son and his relatives and bring back Seetha as did Indra the Lord of celestials, the prosperity he had lost.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वैतद् वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।
देवासुरं महायुद्धमनुभूतं पुरातनम् ॥ २६ ॥

श्रुत्वा एतद् वानर इन्द्रस्य सुषेणो वाक्यम् अब्रवीत् । देव असुरम् महा युद्धम् अनुभूतम् सुदारुणम् ॥ ६-५०-२६

वानरराज सुग्रीवकी यह बात सुनकर सुषेणने कहा—‘पूर्वकालमें जो देवासुर-महायुद्ध हुआ था, उसे हमने देखा था ॥ २६ ॥

वानरराज सुग्रीवन मातन्नु केळि सुषेणनु हेळिदनु - हिन्दॆ नडॆद देवासुर महायुद्धवन्नु नानु नोडिरुवॆनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. shrutvaa = hearing; etatvaakyam = these words; vaanarendrasya = of Sugreeva; suSeNaH = Sushena; abraviit = spoke (as follows); sudaaruNam = a highly terrific; mahat = and great; yuddham = was; daivaasuram = between celestials and demons; anubhuutam = was perceived by me.

अनुवादः

“Hearing the words of Sugreeva, Sushena replied as followers: " A highly terrific and great was between celestials and demons was perceived by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा स्म दानवा देवान् शरसंस्पर्शकोविदान् ।
निजघ्नुः शस्त्रविदुषश्छादयन्तो मुहुर्मुहुः ॥ २७ ॥

तदा स्म दानवा देवान् शर संस्पर्श कोविदाः । निजघ्नुः शस्त्र विदुषश् चादयन्तो मुहुर् मुहुः ॥ ६-५०-२७

‘उस समय अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता तथा लक्ष्यवेधमें कुशल देवताओंको बारम्बार बाणोंसे आच्छादित करते हुए दानवोंने बहुत घायल कर दिया था ॥ २७ ॥

आग अस्त्र-शस्त्रगळन्नु तिळिद, लक्ष्यवेधदल्लि कुशलराद देवतॆगळन्नु दानवरु पदेपदे बाणगळिन्द मुच्चिबिट्टु तुम्बा गायपडिसिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. chhaadayantaH = by making themselves invisible; muhurmuhuH = again and again; tadaa = at that time; daanavaaH = the demons; sharasamsparsha koridaaH = skilled in the use of arrows; nijaghuuH = overcame; devaan = the gods; shastraviduSaH = (despite) their skill in bearing arms.

अनुवादः

“By making themselves invisible again and again, the demons skilled in the use of arrows overcame the celestials despite their skill in bearing arms.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानार्तान् नष्टसञ्ज्ञांश्च गतासूंश्च बृहस्पतिः ।
विद्याभिर्मन्त्रयुक्ताभिरोषधीभिश्चिकित्सति ॥ २८ ॥

तान् आर्तान् नष्ट सम्ज्नांश् च पर असूंश् च बृहस्पतिः । विध्याभिर् मन्त्र युक्ताभिर् ओषधीभिश् चिकित्सति ॥ ६-५०-२८

‘उस युद्धमें जो देवता अस्त्र-शस्त्रोंसे पीड़ित, अचेत और प्राणशून्य हो जाते थे, उन सबकी रक्षाके लिये बृहस्पतिजी मन्त्रयुक्त विद्याओं तथा दिव्य ओषधियोंद्वारा उनकी चिकित्सा करते थे ॥ २८ ॥

आ युद्धदल्लि अस्त्र-शस्त्रगळिन्द पीडितरागि, निश्चेष्ठित, प्राणशून्यराद देवतॆगळॆल्लर रक्षणॆगागि ृहस्पतिगळु मन्त्रविद्यॆयिन्द हागू दिव्य औषधगळिन्द अवर चिकित्सॆ माडुत्तिद्दरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. taan = to those celstials; aartaan = who were injured; naSTasamjJNaan = who have lost consciousness; gataasuumshcha = and who (almost) lost their lives; bR^ihaspatiH = Brihaspati; chikitsati = treated (them); vidyaabhiH = with his spells; mantrayuktaabhiH = comprising of sacred formulas; oSadhiibhiH = and herbs.

अनुवादः

“To those celestials who were wounded, unconscious and almost deprived of life, Brihaspati treated them by the aid of herbs accompanied by his spells of sacred formulas.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान्यौषधान्यानयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम् ।
जवेन वानराः शीघ्रं सम्पातिपनसादयः ॥ २९ ॥

तान्य् औषधान्य् आनयितुम् क्षीर उदम् यान्तु सागरम् । जवेन वानराह् शीघ्रम् सम्पाति पनस आदयः ॥ ६-५०-२९

‘मेरी राय है कि उन ओषधियोंको ले आनेके लिये सम्पाति और पनस आदि वानर शीघ्र ही वेगपूर्वक क्षीरसागरके तटपर जायँ ॥ २९ ॥

नन्न अभिप्रायदन्तॆ औषधिगळन्नु तरलु सम्पाति मत्तु पनसरे आदि वानररु शीघ्रवागि वायुवेगदिन्द क्षीरसागरद तटक्कॆ होगलि.॥29॥

पदच्छेदः

29. vaanaraaH = (Let) the monkeys; sampaati panasaadayaH = Sampati; panasa and others; yaantu = go; shiighram = quickly; javena = with speed; saagaram = to the ocean; kSirodam = of milk; aanayitum = to bring; taani = those; ouSadhaani = herbs.

अनुवादः

“Let the monkeys Sampati, Panasa and others go quickly in speed, to the ocean of milk, to bring those herbs.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरयस्तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी ।
सञ्जीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम् ॥ ३० ॥

हरयस् तु विजानन्ति पार्वती ते महा ओषधी । सम्जीव करणीम् दिव्याम् विशल्याम् देव निर्मिताम् ॥ ६-५०-३०

‘सम्पाति आदि वानर वहाँ पर्वतपर प्रतिष्ठित हुई दो प्रसिद्ध महौषधियोंको जानते हैं । उनमेंसे एकका नाम है संजीवकरणी और दूसरीका नाम है विशल्यकरणी । इन दोनों दिव्य ओषधियोंका निर्माण साक्षात् ब्रह्माजीने किया है ॥

सम्पातिये मॊदलाद वानररु आ पर्वत दल्लिरुव ऎरडु प्रसिद्ध औषधिगळन्नु बल्लरु. ऒन्दर हॆसरु सञ्जीवकरणी हागू इन्नॊन्दु विशल्य करणि, इवॆरडू दिव्य औषधिगळन्नु साक्षात् ब्रह्मदेवरे निर्मिसिद्दारॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. harayaH = these monkeys; vijaananti = are conversant with; taaH = those; paarvaatiiH = mountainous; mahouSadhiiH = efficacious herbs; divyaam = the celestial; samjiivakaraNiim = Samjivakarani; vishalyaam = and Vishalya; devanirmitaam = which were created by a God.

अनुवादः

“These monkeys are conversant with those efficacious mountianous herbs - the celestial Sanjivakarani and Vishalya, which were created by a God.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे ।
अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी ॥ ३१ ॥
तौ तत्र विहितौ देवैः पर्वतौ तौ महोदधौ ।
अयं वायुसुतो राजन् हनूमांस्तत्र गच्छतु ॥ ३२ ॥

चन्द्रश्च नाम द्रोणश्च क्षीरोदे सागरोत्तमे ।
आमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी ॥ तौ तत्र विहितौ देवैः पर्वतौ तौ महादधौ ।
अयं वायुसुतो राजन् हनुमांस्तत्र गच्छतु ॥

चन्द्रसः च नाम द्रोणश् च पर्वतौ सागर उत्तमे । अमृतम् यत्र मथितम् तत्र ते परम ओषधी ॥ ६-५०-३१ तौ तत्र निहिते देवैः पर्वते परम ओषधी । अयम् वायु सुतो राजन् हनूमांस् तत्र गच्चतु ॥ ६-५०-३२

‘सागरोंमें उत्तम क्षीरसमुद्रके तटपर चन्द्र और द्रोण नामक दो पर्वत हैं, जहाँ पूर्वकालमें अमृतका मन्थन किया गया था । उन्हीं दोनों पर्वतोंपर वे श्रेष्ठ ओषधियाँ वर्तमान हैं । महासागरमें देवताओंने ही उन दोनों पर्वतोंको प्रतिष्ठित किया था । राजन्! ये वायुपुत्र हनुमान् उन दिव्य ओषधियोंको लानेके लिये वहाँ जायँ’ ॥ ३१-३२ ॥

सागरोत्तम क्षीरसमुद्रद तीरदल्लि चन्द्र मत्तु द्रोण ऎम्ब ऎरडु पर्वतगळिवॆ. अल्लि हिन्दॆ अमृतमन्थन नडॆदित्तु. अदे श्रेष्ठपर्वतगळल्लि इवॆरडु औषधिगळु इवॆ. महासागरदल्लि देवतॆगळे अवॆरडु पर्वतगळन्नु स्थापिसिद्दारॆ. राजने! ई वायुपुत्रनू आ दिव्यऔषधिगळन्नु तरलु होगलि.॥31-32॥

पदच्छेदः

31. kSirode = from the bosom of the milky ocean; saagarottame = the best of oceans; (rise the mountains); naama = called; chnadrashcha = Chandra; droNashcha = and Drona; yatra = where; amR^itam = the ambrosia; mathitam = was churned; te = those aparamauSadhii = excellent herbs; tatra = are here.

अनुवादः

“In the bosom of the milky ocean the best of oceans, rise the mountains called Chandra and Drona, where the ambrosia was formerly churned. These two excellent herbs exist there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. mahodadhau = In that vast ocean; vihitau = were built; viihitau = and fixed; tau parvatau = those mountains; devaiH = by the celestials; raajan = O; King!; ayam = (Let) this; hanuumaan = Hanuman; vaayusutaH = the son of wind-god; gachhatu = go; tatra = there.

अनुवादः

“The celestials place dthose two mountain in the vast sea. O, King! Let Hanuman the son of Wind-God go there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे वायुर्मेघाश्चापि सविद्युतः ।
पर्यस्य सागरे तोयं कम्पयन्निव पर्वतान् ॥ ३३ ॥

एतस्मिन्न् अन्तरे वायुर् मेघांश् च अपि सविद्युतः । पर्यस्यन् सागरे तोयम् कम्पयन्न् इव पर्वतान् ॥ ६-५०-३३

ओषधियोंको लानेकी वार्ता वहाँ चल ही रही थी कि बड़े जोरसे वायु प्रकट हुई, मेघोंकी घटा घिर आयी और बिजलियाँ चमकने लगीं । वह वायु सागरके जलमें हलचल मचाकर पर्वतोंको कम्पित-सी करने लगी ॥ ३३ ॥

औषधिगळन्नु तरुव मातु नडॆयुत्तिरुवागले जोरागि वायु बीसतॊडगितु, मेघगळु आवरिसिदवु, मिञ्चु हॊळॆयतॊडगितु. आ प्रभञ्जनदिन्द समुद्रद नीरु अल्लोलकल्लोलवागि, पर्वतगळु नडुगतॊडगिदवु.॥33॥

पदच्छेदः

33. etasmin antare = In the mean-time; vaayuH = a (great) wind (arose); savidyutaH meghaamshchaapi = accompanied by massed clouds and lightning; paryasyan = whipping up; toyam = the salty waves; saagare = in the ocean; kampayanniva parvataan = causing the mountains to tremble as from an earthquake.

अनुवादः

In the meantime, a great wind arose, accompanied by massed clouds and lightning, whipping up the salty waves in the ocean, causing the mountains to tremble as from an earthquake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महता पक्षवातेन सर्वद्वीपमहाद्रुमाः ।
निपेतुर्भग्नविटपाः सलिले लवणाम्भसि ॥ ३४ ॥

महता पक्ष वातेन सर्वे द्वीप महा द्रुमाः । निपेतुर् भग्न विटपाः समूला लवण अम्भसि ॥ ६-५०-३४

गरुड़के पंखसे उठी हुई प्रचण्ड वायुने सम्पूर्ण द्वीपके बड़े-बड़े वृक्षोंकी डालियाँ तोड़ डालीं और उन्हें लवणसमुद्रके जलमें गिरा दिया ॥ ३४ ॥

गरुडन रॆक्कॆगळिन्द ऎद्दिरुव आ प्रचण्ड वायुवु द्वीपद समस्त दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळन्नु बुडसहित कित्तु लवण समुद्रक्कॆ हाकितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. sarvadviipa mahaadrumaaH = large trees situated in all the sand-banks; bhagnaviTapaaH = had their branches broken; mahataa pakSavaatena = by the mighty stroke of vata’s wing; nipetuH = and fell; lavaNa salile = in the briny water; ambhasi = of the ocena.

अनुवादः

“Large trees on the sand-banks had their branches broken by the mighty stroke of Vata’s wings and fell headlong into the briny waters of the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभवन् पन्नगास्त्रस्ता भोगिनस्तत्रवासिनः ।
शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश्च लवणार्णवम् ॥ ३५ ॥

अभवन् पन्नगास् त्रस्ता भोगिनस् तत्र वासिनः । शीघ्रम् सर्वाणि यादांसि जग्मुश् च लवण अर्णवम् ॥ ६-५०-३५

लङ्कावासी महाकाय सर्प भयसे थर्रा उठे । सम्पूर्ण जल-जन्तु शीघ्रतापूर्वक समुद्रके जलमें घुस गये ॥ ३५ ॥

लङ्कानिवासि महाकाय सर्पगळु भयगॊण्डवु. समस्त जलचरगळु बेगनॆ समुद्रदॊळगॆ अडगिकॊण्डवु.॥35॥

पदच्छेदः

35. pannagaaH = the snakes; abhavan = became; trastaaH = frightened; bhoginaH = the snakes; vaasinaH = living; tatra = there; sarvaaNi = and all; yaadaamsi = marine animals; jagmuH = wnet; shiighram = quickly; lavaNaarNavam = to the briny ocean.

अनुवादः

“The snakes became frightened. The snakes inhabiting there and all the marine animals plunged quickly into the briny ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मुहूर्ताद् गरुडं वैनतेयं महाबलम् ।
वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तमिव पावकम् ॥ ३६ ॥

ततो मुहूर्तद् गरुडम् वैनतेयम् महा बलम् । वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तम् इव पावकम् ॥ ६-५०-३६

तदनन्तर दो ही घड़ीमें समस्त वानरोंने प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी महाबली विनतानन्दन गरुड़को वहाँ उपस्थित देखा ॥ ३६ ॥

अनन्तर ऎरडे गळिगॆयल्लि प्रज्वलित अग्नियन्तॆ तेजस्वी महाबलि विनतानन्दन गरुडनु अल्लिगॆ बन्दिरुवुदन्नु ऎल्ल वानररु नोडिदरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. tataH = thereupon; sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; dadR^ishaH = saw; muhuurtaat = within a moment; mahaabalam = a mighty; garuDam = Garuda the eagle; vainateyam = the son of Vinata; jvalantam paavakam iva = like unto a blzing torch.

अनुवादः

Thereupon, all the monkeys saw within a moment, a mighty eagle, Garuda, the son of Vinata, like unto a blazing torch.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमागतमभिप्रेक्ष्य नागास्ते विप्रदुद्रुवुः ।
यैस्तु तौ पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर्महाबलैः ॥ ३७ ॥

तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य नागास् ते विप्रदुद्रुवुः । यैस् तौ सत् पुरुषौ बद्धौ शर भूतैर् महा बलौ ॥ ६-५०-३७

उन्हें आया देख जिन महाबली नागोंने बाणके रूपमें आकर उन दोनों महापुरुषोंको बाँध रखा था, वे सब-के-सब वहाँसे भाग खड़े हुए ॥ ३७ ॥

गरुडनु बन्दिरुवुदन्नु नोडि बाणरूपदिन्द अवरिब्बरन्नु बन्धिसिद्द महाबलिष्ठ नागगळॆल्लवू अल्लिन्द ओडिहोदुवु.॥37॥

पदच्छेदः

37. te = those; naagaaH = serpents; mahaabalaiH = of mighty prowess; sharabhuutaiH = which became arrows; yaiH = by whom; tau = those two; puruSau = Rama and Lakshman; baddhau = were fastened; prekSya = beholding; tam = that Garuda the eagle; aagatam = which came; sampradudruvaH = fled away.

अनुवादः

On beholding Garuda the eagle which came there, the serpants who bound those two warriors Rama and Lakshmana in the form of mighty arrows, fled away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ स्पृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च ।
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ॥ ३८ ॥

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ सृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च ।
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ॥

ततः सुपर्णह् काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च । विममर्श च पाणिभ्याम् मुखे चन्द्र सम प्रभे ॥ ६-५०-३८

तत्पश्चात् गरुड़ने उन दोनों रघुवंशी बन्धुओंको स्पर्श करके अभिनन्दन किया और अपने हाथोंसे उनके चन्द्रमाके समान कान्तिमान् मुखोंको पोंछा ॥ ३८ ॥

अनन्तर गरुडनु आ इब्बरू रघुवंशियरन्नु स्पर्शिसि, अभिनन्दिसि, चन्द्रनन्तॆ कान्तियुळ्ळ अवर मुखगळन्नु ऒरॆसिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tataH = thereupon; suparNaH = Garuda; the eagle; spR^iSTvaa = coming into contact with; kaakutthsau = Rama and Lakshman; pratyabhinandya cha = and greeting them; paaNibhyaam = and with his hands; vimamarshacha = caressly touched; mukhe = their faces; chandra samaprabhe = which were readiant like the moon.

अनुवादः

Thereupon, Garuda the eagle, coming into contact iwth Rama and Lakshmana d offering them his good wishes, with his hands caressly touched their faces that were radiant like the moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैनतेयेन संस्पृष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः ।
सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः ॥ ३९ ॥

वैनतेयेन संस्पष्टास्तयोः संरुरुहुर्व्रणाः ।
सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोराशु बभूवतुः ॥

वैनतेयेन संस्पृष्टास् तयोह् सम्रुरुहुर् व्रणाः । सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोर् आशु बभूवतुः ॥ ६-५०-३९

गरुड़जीका स्पर्श प्राप्त होते ही श्रीराम और लक्ष्मणके सारे घाव भर गये और उनके शरीर तत्काल ही सुन्दर कान्तिसे युक्त एवं स्निग्ध हो गये ॥ ३९ ॥

गरुडनु स्पर्शवागुत्तले श्रीराम-लक्ष्मणर ऎल्ल गायगळु मायवागि, अवर शरीरगळु तत्काल सुन्दर कान्तियुक्त सिद्धगळादवु.॥39॥

पदच्छेदः

39. tayoH = their; vraNaaH = wounds; samspR^iSTaaH = touched; vainateya = by Garuda the eagel; samruhuH = were healed; tayoH = their; tanuu = bodies; aashu = soon; babhuuvatuH = became; snigdhe = smooth; suuarNecha = and well-rounded.

अनुवादः

Their wounds, touched by Garuda the eagle, were healed. Their bodies soon became smooth and well-rounded.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः ।
प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मृतिश्च द्विगुणा तयोः ॥ ४० ॥

तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश्च महागुणाः ।
प्रदर्शनं च बुद्धिश्च स्मतिश्च द्विगुणा तयोः ॥

तेजो वीर्यम् बलम् च ओज;उत्साहश् च महा गुणाः । प्रदर्शनम् च बुद्धिश् च स्मृतिश् च द्विगुणम् तयोः ॥ ६-५०-४०

उनमें तेज, वीर्य, बल, ओज, उत्साह, दृष्टिशक्ति, बुद्धि और स्मरणशक्ति आदि महान् गुण पहलेसे भी दुगुने हो गये ॥ ४० ॥

अवरल्लि तेज, वीर्य, बल, ओज, उत्साह, दृष्टिशक्ति, बुद्धि, स्मरणशक्ति मुन्ताद महागुणगळु मॊदलिगिन्त इम्मडियादुवु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tayoH = their; tejah = lustre; viiryam = valour; utsaahasya = strength; endurance and resolution; mahaaguNaaH = those great qualitites; pradarshanam = (also) their perspicacity; buddhishcha = intelligence; smR^itishcha = and memory; dviguNam = were re-doubled.

अनुवादः

Their lustre, valour, strength, endurance and resolution, those great qualities, also their perspicacity, intelligence and memory were re-doubled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तावुत्थाप्य महातेजा गरुडो वासवोपमौ ।
उभौ च सस्वजे हृष्टो रामश्चैनमुवाच ह ॥ ४१ ॥

ताव् उत्थाप्य महा वीर्यौ गरुडो वासव उपमौ । उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश् च एनम् उवाच ह ॥ ६-५०-४१

फिर महातेजस्वी गरुड़ने उन दोनों भाइयोंको, जो साक्षात् इन्द्रके समान थे, उठाकर हृदयसे लगा लिया । तब श्रीरामजीने प्रसन्न होकर उनसे कहा— ॥ ४१ ॥

मत्तॆ महातेजस्वी गरुडनु साक्षात् इन्द्रनन्तिद्द इब्बरू सहोदररन्नु ऎत्ति बिगिदप्पिकॊण्डनु. आग श्रीरामनु प्रसन्ननागि अवनल्लि इन्तॆन्दनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. utthaapya = lifting; tau = them; ubhau = both; vaasavopamau = who wee like Indra; mahaatejaaH = the highly majestic; garudaH = Garuda the eagle; sasvaje = embraced (them_; raamashcha = Rama also; hR^iSTaH = being plased; uvaachha = spoke; enam = to him (as follows)

अनुवादः

Lifting them up both who were like Indra, the highly majestic Garuda the eagle embraced them. Rama also, being pleased, spoke to him (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवत्प्रसादाद् व्यसनं रावणिप्रभवं महत् ।
उपायेन व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ ॥ ४२ ॥

भवत् प्रसादाद् व्यसनम् रावणि प्रभवम् महत् । आवाम् इह व्यतिक्रान्तौ शीघ्रम् च बलिनौ कृतौ ॥ ६-५०-४२

‘इन्द्रजित् के कारण हमलोगोंपर जो महान् संकट आ गया था, उसे हम आपकी कृपासे लाँघ गये । आप विशिष्ट उपायके ज्ञाता हैं; अतः आपने हम दोनोंको शीघ्र ही पूर्ववत् बलसे सम्पन्न कर दिया है ॥ ४२ ॥

इन्द्रजितुविनिन्दागि नम्म मेलॆ बन्दॆरगिद महासङ्कटवन्नु निन्न कृपॆयिन्द दाटिदॆवु. नीनु विशिष्ट उपायगळन्नु बल्लॆ; अदरिन्द नाविब्बरू बेगने हिन्दिनन्तॆ बलसम्पन्नरादॆवु.॥42॥

पदच्छेदः

42. iha = now; bhavat prasaadaat = by you grace; aavaam = we both; vyatikraanto = have crossed over; mahat = a great; vyasanam = diaster; raavaNi prabhavam = created by Inrajit; the son of Ravana; kR^itau = we have been made; balinau = stron; puurvaivat = as before.

अनुवादः

“Now, by your grace, we both have overcome a great disaster created by Indrajit the son of Ravana. We have been made strong as before.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम् ।
तथा भवन्तमासाद्य हृदयं मे प्रसीदति ॥ ४३ ॥

यथा तातम् दशरथम् यथा अजम् च पितामहम् । तथा भवन्तम् आसाद्य हृषयम् मे प्रसीदति ॥ ६-५०-४३

जैसे पिता दशरथ और पितामह अजके पास जानेसे मेरा मन प्रसन्न हो सकता था, वैसे ही आपको पाकर मेरा हृदय हर्षसे खिल उठा है ॥ ४३ ॥

तन्दॆ दशरथ मत्तु अज्ज अजन बळिगॆ होगुवुदरिन्द नन्न मनस्सु सन्तोषगॊळ्ळुवन्तॆये निन्नन्नु पडॆद नन्न हृदय हर्षदिन्द अरळिदॆ.॥43॥

पदच्छेदः

43. aasaadya = by meeting; bhavantam = you; me = my; hR^idayam = heart; prasiidati = is gladdened; yathaa tathaa = i the same manner; yathaa = as (meeting); dasharatham = Dasaratha; taatam = my father; yathaa = and as (meeting); ajamcha = Aja; pitaamaham = my paternal grandfather.

अनुवादः

“By meeting you thus, my heart is gladdened in the same manner as I am meeting Dasaratha, my fatehr and Aja, my paternal grandfather.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

को भवान् रूपसम्पन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः ।
वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः ॥ ४४ ॥

को भवान् रूप सम्पन्नो दिव्य स्रग् अनुलेपनः । वसानो विरजे वस्त्रे दिव्य आभरण भूषितः ॥ ६-५०-४४

‘आप बड़े रूपवान् हैं, दिव्य पुष्पोंकी माला और दिव्य अङ्गरागसे विभूषित हैं । आपने दो स्वच्छ वस्त्र धारण कर रखे हैं तथा दिव्य आभूषण आपकी शोभा बढ़ाते हैं । हम जानना चाहते हैं कि आप कौन हैं?’ (सर्वज्ञ होते हुए भी भगवान् ने मानवभावका आश्रय लेकर गरुड़से ऐसा प्रश्न किया) ॥ ४४ ॥

नीनु तुम्बा रूपवन्तनागिद्दु, दिव्य पुष्पमालॆ मत्तु दिव्य अङ्गरागदिन्द विभूषितनागिरुवॆ. ऎरडु शुभ्र वस्त्रगळन्नु उट्टु, दिव्य आभरणगळिन्द निन्न शोभॆ हॆच्चिदॆ. नीनु यारॆन्दु तिळियलु नावु बयसुत्तेवॆ. (सर्वज्ञनागिद्दरू भगवन्तनु मानव भाववन्नु आश्रयिसि गरुडनल्लि हीगॆ प्रश्निसिद्दनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. kaH = who; bhavaan = are you; ruupasampannaH = the one enowed with beauty; divyasraganulepanaH = having blissful garlands and anointments; vasaanaH = wearing; viraje = clean; vastre = garments; divyaabharaNa bhuuSitaH = and adorned with divine ornaments?

अनुवादः

“Who are you, the one endowed with beauty, having blissful garlands and anointments, wearing clean garments and adorned iwth divine ornaments?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः ।
पतत्त्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणम् ॥ ४५ ॥

तमुवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः ।
पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणम् ॥

तम् उवाच महा तेजा वैनतेयो महा बलः । पतत्रि राजह् प्रीत आत्मा हर्ष पर्याकुल ईक्षणः ॥ ६-५०-४५

तब महातेजस्वी महाबली पक्षिराज विनतानन्दन गरुड़ने मन-ही-मन प्रसन्न हो आनन्दके आँसुओंसे भरे हुए नेत्रवाले श्रीरामसे कहा— ॥ ४५ ॥

आग महातेजस्वी, महाबलि पक्षिराज विनतानन्दन गरुडनु मनस्सिनल्ले सन्तोषगॊण्डु आनन्दाश्रु गळिन्द तुम्बिद नेत्रगळुळ्ळ श्रीरामनल्लि हेळिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. vainateyaH = Garuda the eagle; patattriraajaH = the king of Birds; mahaatejaH = the highly majestic; mahaabalah = and mighty (one); priitaatmaa = being plased in mind; harSaparyaakulekSaNaH = with his eyes widened in gladness; uvaacha = spoke; tam = to that Rama (as follows):

अनुवादः

The highly majestic and the mighty Garuda the eagle, the King of Birds, with his eys widened in gladness and with a pleased heart, spoke to Rama as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः ।
गरुत्मानिह सम्प्राप्तो युवयोः साह्यकारणात् ॥ ४६ ॥

अहम् सखा ते काकुत्स्थ प्रियह् प्राणो बहिश् चरः । गरुत्मान् इह सम्प्राप्तो युवयोह् साह्य कारणात् ॥ ६-५०-४६

‘काकुत्स्थ! मैं आपका प्रिय मित्र गरुड़ हूँ । बाहर विचरनेवाला आपका प्राण हूँ । आप दोनोंकी सहायताके लिये ही मैं इस समय यहाँ आया हूँ ॥ ४६ ॥

काकुत्स्थने! नानु निम्म प्रिय गरुडनागिद्देनॆ, निम्म बहिःप्राणनागिद्देनॆ. निम्मिब्बर सहायक्कागिये नानु ईग इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. kaakutstha = O; Rama!; te = to you; aham = I (am) priyaH = a beloved; sakhaa = friend; garutmaan = Garuda; bahischaraH praaNaH = dear as your own; moving outside; sampraaptaH = I came; iha = here; saahya kaaraNaat = for helping; yuvayoH = both of you.

अनुवादः

“O, Rama! I am your dearest friend Garuda dear as your own breath moving outside I came here for the purpose of helping you, both.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः ।
सुराश्चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ॥ ४७ ॥
नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम् ।

‘महापराक्रमी असुर, महाबली दानव, देवता तथा गन्धर्व भी यदि इन्द्रको आगे करके यहाँ आते तो वे भी इस भयंकर सर्पाकार बाणके बन्धनसे आपको छुड़ानेमें समर्थ नहीं हो सकते थे ॥ ४७ १/२ ॥

महा पराक्रमि असुररु, महाबलि दानवरु. देवतॆगळु हागू गन्धर्वरू कूड इन्द्रनन्नु मुन्दिरिसि कॊण्डु इल्लिगॆ बन्दिद्दरू ई भयङ्कर सर्पाकार बाणगळिन्द बिडिसलु समर्थरागुत्तिरलिल्ल.॥47½॥

मायाबलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा ॥ ४८ ॥
एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्रा विषोल्बणाः ।
रक्षोमायाप्रभावेण शरभूतास्त्वदाश्रयाः ॥ ४९ ॥

मायाबलादिन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा ॥ एते नागाः काद्रवेयास्तीक्ष्णदंष्ट्रा विषोल्पणाः ।
रक्षोमायाप्रभावेण शराभूतास्त्वदाश्रयाः ॥

‘क्रूरकर्मा इन्द्रजित् ने मायाके बलसे जिन नागरूपी बाणोंका बन्धन तैयार किया था, वे नाग ये कद्रूके पुत्र ही थे । इनके दाँत बड़े तीखे होते हैं । इन नागोंका विष बड़ा भयंकर होता है । ये राक्षसकी मायाके प्रभावसे बाण बनकर आपके शरीरमें लिपट गये थे ॥ ४८-४९ ॥

क्रूरकर्मि इन्द्रजितुवु मायाबलदिन्द सिद्धगॊळिसिद नागरूपी बन्धन नागगळु कद्रुविन पुत्ररागिद्दरु. इवुगळ हल्लु बहळ तीक्ष्णवागिद्दु, विषवु भयङ्करवागिरुत्तदॆ. इवु राक्षसन माया प्रभावदिन्द बाणगळागि निम्म शरीरवन्नु सुत्तिकॊण्डिद्दरु.॥48-49॥

पदच्छेदः

47; 48. asuraaH vaa = either the demons; mahaaviiryaaH = the most valiant; vaanaraaH vaa = or hte monkeys; mahaabalaah = the exceedingly strong; suraashchaapi = or the celestials; sagandharvaaH = together with the celestial musicians; puraskR^itya = having in their front; shatakratum = devendera; the Lord of celestials; na shaktaaH = are not able; mokSayitum = to untie; imam = this; sudaaruNam = awfully terrific; sharabandham = entanglement of arrows; nirmitam = created; maayaabalaat = through his power of sorcery; indrajitaa = by Indrajit; kruura karmaNaa = of cruel deeds.

अनुवादः

“Either the most valiant demons or the exceedingly strong monkeys or the celestials together with the celestial musicians having Devendra the Lord of celestials in their forefront are unable to untie this awfully terrific entanglement of arrows created through his power of sorcery by Indrajit of terrific deeds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

49. ete = these serpents; kaadraveyaaH = the sons of Kadru; tiikSNadamSTrau = with their sharp fangs; viSolbaNaaH = abundantly furnished iwth poison; bhuutvaa = became; sharaaH = arrows; rakSomaayaa prabhaaveNa = by the dint of sorcery by Indrajit the demon; tvadaashritaa = and took their base at you."

अनुवादः

“These serpents, which took their base at, were none other than the sons of Kadru with their sharp fangs, abundantly filled with poison, transformed into arrows, by the dint of sorcery by Indrajit the demon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सभाग्यश्चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना ॥ ५० ॥

सभाग्यसः च असि धर्मज्न राम सत्य पराक्रम । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपु घातिना ॥ ६-५०-५०

‘धर्मके ज्ञाता सत्यपराक्रमी श्रीराम! समराङ्गणमें शत्रुओंका संहार करनेवाले अपने भाई लक्ष्मणके साथ ही आप बड़े सौभाग्यशाली हैं (जो अनायास ही इस नागपाशसे मुक्त हो गये) ॥ ५० ॥

धर्मज्ञ सत्यपराक्रमि रामा! रणरङ्गदल्लि शत्रुगळन्नु संहरिसुव निन्न तम्म लक्ष्मणनॊन्दिगॆ नीनु बहळ भाग्यशालियागिरुवॆ. (सुलभवागि नागपाशदिन्द मुक्तनागिरुवॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. dharmajJNa = the knower of righteousness; satyaparaakrama = andtrue to your promise!; lakSmaNena saha = along with Lakshmana; bhraatraa = your brother; shatrughaatinaa = the annihilator of enemies; asi = you have become; sabhaayyaH = fortunate; samare = in battle.

अनुवादः

“O, Rama the knower of righeousness and true to your promise! You, along with your brother Lakshmana the annihilator of enemies, indeed are lucky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणोऽहमागतः ।
सहसैवावयोः स्नेहात् सखित्वमनुपालयन् ॥ ५१ ॥

इमम् श्रुत्वा तु वृत्त अन्तम् त्वरमाणो अहम् आगतः । सहसा युवयोह् स्नेहात् सखित्वम् अनुपालयन् ॥ ६-५०-५१

‘मैं देवताओंके मुखसे आपलोगोंके नागपाशमें बँधनेका समाचार सुनकर बड़ी उतावलीके साथ यहाँ आया हूँ । हम दोनोंमें जो स्नेह है, उससे प्रेरित हो मित्रधर्मका पालन करता हुआ सहसा आ पहुँचा हूँ ॥

नीवु नागपाशदिन्द बन्धितराद समाचार देवतॆगळिन्द केळि नानु अवसरदिन्द इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. नम्मिब्बरल्लि इरुव स्नेहदिन्द प्रेरितनागि मित्रधर्मवन्नु पालिसलु कूडले बन्दॆ.॥51॥

पदच्छेदः

51. shrutvaa = hearing; imam = this; vR^ittaantam = incident; aham = I; aagataH = came; sahasaiva = soo; tvaramaaNaH = hastily; anupaalayan = duly cherishing; aavayoH = our; snchaat = love; sakhitvam = and frindship.

अनुवादः

“Hearing about this incident, I have hastened all at once, duly cherishing the love and friendship (for you).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मोक्षितौ च महाघोरादस्मात् सायकबन्धनात् ।
अप्रमादश्च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यमेव हि ॥ ५२ ॥

मोक्षितौ च महा घोराद् अस्मात् सायक बन्धनात् । अप्रमादसः च कर्तव्यो युवाभ्याम् नित्यम् एव हि ॥ ६-५०-५२

‘आकर मैंने इस महाभयंकर बाण-बन्धनसे आप दोनोंको छुड़ा दिया । अब आपको सदा ही सावधान रहना चाहिये ॥ ५२ ॥

नानु बन्दु ई महाभयङ्कर बाण-बन्धनदिन्द निम्मन्नु बिडिसिदॆ. इन्नु नीवु सदा ऎच्चरिकॆयिन्द इरबेकु.॥52॥

पदच्छेदः

52. mokSitau cha = you have been released; asmaat saayaka bandhanaat = from this shackle of arrows; mahaaghoraat = which was quite terrific; nityamevacha = a forever; apramaadaH = vigilance; kartavyaH = is to be maintained; yuvaabhyaam = by both of you.

अनुवादः

“You have been released from this quite terrific shackle of arrows. Both of you should maintain vigilance, all the time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे सङ्ग्रामे कूटयोधिनः ।
शूराणां शुद्धभावानां भवतामार्जवं बलम् ॥ ५३ ॥

प्रकृत्या राक्षसाह् सर्वे सम्ग्रामे कूट योधिनः । शूराणाम् शुद्ध भावानाम् भवताम् आर्जवम् बलम् ॥ ६-५०-५३

‘समस्त राक्षस स्वभावसे ही संग्राममें कपटपूर्वक युद्ध करनेवाले होते हैं, परंतु शुद्धभाववाले आप-जैसे शूरवीरोंका सरलता ही बल है ॥ ५३ ॥

समस्त राक्षसरु स्वाभाविकवागिये सङ्ग्रामदल्लि कपटयुद्ध माडुववरागिद्दारॆ, आदरॆ शुद्धस्वभावद निम्मन्तह शूर-वीररिगॆ सरळतॆये बलवागिदॆ.॥53॥

पदच्छेदः

53. prakR^itya = by name; sarve = all; raakSasaaH = the demons; kuuTayodhinaH = are treacherous fighters; saN^graame = the warriors; shuddhabhaavanaam = the pure-minded-ness; aarjavam = and the straight forwardness; balam = are the strength.

अनुवादः

“All the demons by their very nature are treacherous fighters in battle. For you, the warriors, your pue-mindedness and straight forwardeness are the strengths.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्न विश्वसनीयं वो राक्षसानां रणाजिरे ।
एतेनैवोपमानेन नित्यं जिह्मा हि राक्षसाः ॥ ५४ ॥

तन् न विश्वसितव्यम् वो राक्षसानाम् रण अजिरे । एतेन एव उपमानेन नित्य जिह्मा हि राक्षसाः ॥ ६-५०-५४

‘इसलिये इसी दृष्टान्तको सामने रखकर आपको रणक्षेत्रमें राक्षसोंका कभी विश्वास नहीं करना चाहिये; क्योंकि राक्षस सदा ही कुटिल होते हैं’ ॥ ५४ ॥

आद्दरिन्द इदे दृष्टान्तवन्नु मुन्दिरिसिकॊण्डु रणक्षेत्रदल्लि नीवु राक्षसर मेलॆ ऎन्दू विश्वासविडबारदु; एकॆन्दरॆ राक्षसरु सदा कुटिलरे आगिरुत्तारॆ.॥54॥

पदच्छेदः

54. etena upamaanenaiva = by this example itself (of Indrajit); raakSasaaH = the demons; nityam = are alwasy; jihmaaH hi = indeed crooked-minded; tat = for that reason; na vishvasaneeyam = it is not be trusted' raakSasaanaam = in the case of demons; nah = by you; raNaajire = in the battle-field.

अनुवादः

“What Indrajit has done, exemplifies how the demons are always crooked-minded. For this reason, you should not trust the demons in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तदा रामं सुपर्णः स महाबलः ।
परिष्वज्य च सुस्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ ५५ ॥

एवमुक्त्वा तदा रामं सुपर्णः सुमहाबलः ।
परिष्वज्य च सुस्निग्धमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥

एवम् उक्त्वा ततो रामम् सुपर्णह् सुमहा बलः । परिष्वज्य सुहृत् स्निग्धम् आप्रष्टुम् उपचक्रमे ॥ ६-५०-५५

ऐसा कहकर महाबली गरुड़ने उस समय परम स्नेही श्रीरामको हृदयसे लगाकर उनसे जानेकी आज्ञा लेनेका विचार किया ॥ ५५ ॥

हीगॆ हेळि महाबलि गरुडनु आग परमस्नेही श्रीरामनन्नु बिगिदप्पिकॊण्डु अवनल्लि होगलु अनुमति बेडुव विचारमाडिदनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. saH suparNaH = that Garuda; mahaabalaH = the mighty; uktvaa = having spoken; raamam = to Rama; evam = thus; tadaa = then; pariSvajya cha = and having embraced; susnigdham = affectionately; upachakrame = and began; aapraSTam = to take leave.

अनुवादः

That mighty Garuda, having spoken thus to Rama then and having affectionately embraced him, began to take leave of him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणामपि वत्सल ।
अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि गमिष्यामि यथासुखम् ॥ ५६ ॥

सखे राघव धर्मज्न रिपूणाम् अपि वत्सल । अभ्यनुज्नातुम् इच्चामि गमिष्यामि यथा आगतम् ॥ ६-५०-५६

वे बोले—‘शत्रुओंपर भी दया दिखानेवाले धर्मज्ञ मित्र रघुनन्दन! अब मैं सुखपूर्वक यहाँसे प्रस्थान करूँगा । इसके लिये आपकी आज्ञा चाहता हूँ ॥ ५६ ॥

गरुड हेळिद - शत्रुगळ मेलू दयॆमाडुव धर्मज्ञ रघुनन्दन! ईग नानु इल्लिन्द सुखवागि प्रस्थान माडुवॆनु. इदक्कागि निन्नल्लि अप्पणॆ बयसुत्तिद्देनॆ.॥56॥

पदच्छेदः

56. raama = O; Rama; dharmajJNa = the knower of righteousness; vatsala = affectionate; ripuNaamapi = even towards the enemies; sakhe = and my friend!; ichhaami = I wish; abhyamjJNaatum = to take leave of you; gamiSyaami = I shall proceed; yathaasukham = happily.

अनुवादः

“O, Rama the knower of piety, affectionate even towards your enemies and my dear fried! I wish to take leave of you.” I shall proceed happily."

स्रोतः: valmikiramayan.net

न च कौतूहलं कार्यं सखित्वं प्रति राघव ।
कृतकर्मा रणे वीर सखित्वं प्रतिवेत्स्यसि ॥ ५७ ॥

न च कौतूहलम् कार्यम् सखित्वम् प्रति काङ्क्षिणा । कृतकर्मा रणे वीर क्\sakhitvam प्रतिवेत्स्यसि ॥ ६-५०-५७

‘वीर रघुनन्दन! मैंने जो अपनेको आपका सखा बताया है, इसके विषयमें आपको अपने मनमें कोई कौतूहल नहीं रखना चाहिये । आप युद्धमें सफलता प्राप्त कर लेनेपर मेरे इस सख्यभावको स्वयं समझ लेंगे ॥ ५७ ॥

वीर रघुनन्दन! नानु नन्नन्नु निम्म सखनॆन्दु हेळिदुदरल्लि यावुदे कुतूहलविरिसिकॊळ्ळबारदु. नीनु युद्धदल्लि सफलनादाग नन्न ई सख्यभाववन्नु तिळिदुकॊळ्ळुवॆ.॥57॥

पदच्छेदः

57. viira = O; hero!; na kaaryam = there is no need; kautuuhalam = for curiosity; kaaNKSiNaa = to wish to know; sakhitvam prati = about my friendship; kR^itakarmaa = after the act is accomplished; prativetsyasi = you will know; sakhitvam = about my friendship.

अनुवादः

“O, hero! You need not be so curious to know the casue of my friendship. You will know of it, once you have accomplished success in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः ।
रावणं तु रिपुं हत्वा सीतां त्वमुपलप्स्यसे ॥ ५८ ॥

बालवृद्धावशेषां तु लङ्काकृत्वा शरोर्मिभिः ।
रावणं तु रिपुं हत्वा सीतां त्वमुपलप्स्यसे ॥

बाल वृद्ध अवशेषाम् तु लन्काम् कृत्वा शर ऊर्मिभिः । रावणम् च रिपुम् हत्वा सीताम् समुपलप्स्यसे ॥ ६-५०-५८

‘आप समुद्रकी लहरोंके समान अपने बाणोंकी परम्परासे लङ्काकी ऐसी दशा कर देंगे कि यहाँ केवल बालक और बूढ़े ही शेष रह जायँगे । इस तरह अपने शत्रु रावणका संहार करके आप सीताको अवश्य प्राप्त कर लेंगे’ ॥ ५८ ॥

समुद्रद अलॆगळन्तॆ निन्न बाणगळ परम्परॆयिन्द, इल्लि केवल बालकरु मत्तु मुदुकरु मात्र इरुवन्तह लङ्कॆय स्थितियागुवुदु. हीगॆ तन्न शत्रुवाद रावणनन्नु संहरिसि सीतॆयन्नु खण्डितवागि नीनु पडॆयुवॆ.॥58॥

पदच्छेदः

58. kR^itvaa = by making; laN^kaam = Lanka; baala vR^iddhaavasheSam = a remnant land of children and the aged; sharornibhiH = under the flutter of your arrows; hatvaa = and by slaying; raavaNam = Ravana; ripum = the enemy; tvam = you; pratipatsyase = will bring back; siitaam = Seetha.

अनुवादः

“When, under the flutter of your arrows, Lanka has been destroyed save for the aged and the children and you have slain Ravana,. your enemy, you will bring back Seetha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः ।
रामं च नीरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ॥ ५९ ॥
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् ।
जगामाकाशमाविश्य सुपर्णः पवनो यथा ॥ ६० ॥

इत्य् एवम् उक्त्वा वचनम् सुपर्णह् शीघ्र विक्रमः । रामम् च विरुजम् कृत्वा मध्ये तेषाम् वन ओकसाम् ॥ ६-५०-५९ प्रदक्षिणम् ततह् कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् । जगाम आकाशम् आविश्य सुपर्णह् पवनो यथा ॥ ६-५०-६०

ऐसी बातें कहकर शीघ्रगामी एवं शक्तिशाली गरुड़ने श्रीरामको नीरोग करके उन वानरोंके बीचमें उनकी परिक्रमा की और उन्हें हृदयसे लगाकर वे वायुके समान गतिसे आकाशमें चले गये ॥ ५९-६० ॥

हीगॆ हेळि शीघ्रगामि हागू शक्तिशालि गरुडनु श्रीरामनन्नु निरोगि यागिसि, आ वानरर नडुवॆ अवनिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु, अवनन्नु बिगिदप्पिकॊण्डु, वायुवेगदिन्द आकाशक्कॆ हारि हॊरटुहोदनु.॥59-60॥

पदच्छेदः

59; 60. uktvaa = speaking; vachanam = these words; ityevam = in this way; suparNaH = Garuda suvarNaH = having beautiful wings; shiighravikramaH = with a swift flight; viiryavaan = possessing vigour; madhye = in the middle; teSaam = of those; vanaukasaam = monkeys; kR^itvaa = and by making; raamam = Rama; niirujam = painless; tataH = and thereafter; pradakSiNam kR^itvaa = making a circumambulation; pariSvajya = and embracing; aavishya = entering; aakaasham = the sky; pavanoyathaa = as a wind; jagaama = went away.

अनुवादः

Having spoken thus, Garuda of swift flight, having beautiful wings, who had just healed Rama’s wounds in the presence of monkeys, having paid obeisance presence of monkeys, having paid obeisance to him (by circumambulation) and taken him into his arms, entered the sky with the speed of the wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः ।
सिंहनादं तदा नेदुर्लाङ्गूलं दुधुवुश्च ते ॥ ६१ ॥

निरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानर यूथपाः । सिम्ह नादांस् तदा नेदुर् लान्गूलम् दुधुवुश् च ते ॥ ६-५०-६१

श्रीराम और लक्ष्मणको नीरोग हुआ देख उस समय सारे वानर-यूथपति सिंहनाद करने और पूँछ हिलाने लगे ॥ ६१ ॥

श्रीराम-लक्ष्मणरु निरोगियागिरुवुदन्नु नोडि आग ऎल्ल वानर सेनापतिगळु सिंहनाद माडुत्ता बालवन्नु कुणिसलुतॊडगिदरु.॥61॥

पदच्छेदः

61. tataH = then; dR^iSTvaa = seeing; raaghavau = Rama and Lakshmana; niirujau = rid of pain; vaanara yuudhapaaH = the chiefs of monkeys; tadaa = then; neduH = howled; simha naadaan = like roars of lions; te = they; dudhuvushcha = lashed; laanguulam = their tail.

अनुवादः

Seeing Rama and Lakshmana healed of their wounds, the cheifs of monkeys haowled like roars of lions and lashed their tails.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यवादयन् ।
दध्मुः शङ्खान् सम्प्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम् ॥ ६२ ॥

ततो भेरीः समाजघ्नुर्मृदङ्गांश्चाप्यनादयन् ।
दध्मुः शङ्खान् सम्प्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्यपि यथापुरम् ॥

ततो भेरीः समाजघ्नुर् मृदन्गांश् च व्यनादयन् । दध्मुः शन्खान् सम्प्रहृष्टाह् क्ष्वेलन्त्य् अपि यथा पुरम् ॥ ६-५०-६२

फिर तो वानरोंने डंके पीटे, मृदंग बजाये, शङ्खनाद किये और हर्षोल्लाससे भरकर पहलेकी भाँति वे गर्जने और ताल ठोंकने लगे ॥ ६२ ॥

मत्तॆ वानररु भेरि, मृदङ्ग, शङ्खनाद माडि हर्षोल्लासदिन्द मॊदलिनन्तॆ गर्जिसुत्ता, चप्पाळॆ तट्टतॊडगिदरु.॥62॥

पदच्छेदः

62. tataH = thereupon; (the monkeys); samaajaghnuH = beat; bheriiH = the gongs; avaadayan = resounded; mR^idaN^gaamshchaapi = the drums; dadhmuH = blew; shaN^khaan = the couches; kSvelantyapi = and jumped in joy; yathaapuram = as before.

अनुवादः

Thereupon, gongs were beaten, drums resounded, and couches were blown amid jumping in joy of the monkeys as before.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपरे स्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः ।
द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः ॥ ६३ ॥

अपरेस्पोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः ।
द्रुमानुत्पाट्य विविधांस्तस्थुः शतसहस्रशः ॥

आपरे आस्फोट्य विक्रान्ता वानरा नग योधिनः । द्रुमान् उत्पाट्य विविधांस् तस्थुह् शत सहस्रशः ॥ ६-५०-६३

दूसरे पराक्रमी वानर जो वृक्षों और पर्वतशिखरोंको हाथमें लेकर युद्ध करते थे, नाना प्रकारके वृक्ष उखाड़कर लाखोंकी संख्यामें युद्धके लिये खड़े हो गये ॥ ६३ ॥

वृक्ष, पर्वत शिखरगळन्नॆत्ति युद्धमाडुत्तिद्द इतर पराक्रमि वानररु नाना प्रकारदिन्द वृक्षगळन्नु कित्तुकॊण्डु लक्षलक्ष सङ्ख्यॆयल्लि युद्धक्कागि सिद्धरादरु.॥63॥

पदच्छेदः

63. apare = some other; vikraantaaH = strong; vaanaraaH = monkeys; nagayodhinaH = who use trees as maces in battle; sphoTya = waving their arms; utpaaTya = uprooting; vividhaan = various kinds; shatasahasraH = of hundreds and thousands; drumaan = of trees; tasthuH = stood there.

अनुवादः

Some other strong monkeys who use trees as maces in battle, waving their arms and uprooting hundreds and thousands of various trees, stood there, ready for the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् ।
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुर्योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः ॥ ६४ ॥

विसृजन्तो महानादांस्त्रासयन्तो निशाचरान् ।
लङ्काद्वाराण्युषाजग्मुर्योद्धु कामाः प्लवङ्गमाः ॥

विसृजन्तो महा नादांस् त्रासयन्तो निशा चरान् । लन्का द्वाराण्य् उपाजग्मुर् योद्धु कामाह् प्लवम् गमाः ॥ ६-५०-६४

जोर-जोरसे गर्जते और निशाचरोंको डराते हुए सारे वानर युद्धकी इच्छासे लङ्काके दरवाजोंपर आकर डट गये ॥ ६४ ॥

जोरागि गर्जिसुत्ता, निशाचररन्नु हॆदरिसुत्ता ऎल्ल वानररु युद्धद इच्छॆयिन्द लङ्कॆय महाद्वारगळल्लि बन्दु सिद्धरागि निन्तरु.॥64॥

पदच्छेदः

64. visR^ijantaH = uttering; mahaanaadaan = great noises; traasayantaH = frightening; nishaacharan = the demons; yuddhakaamaaH = and desirous to fight; plavaNgamaaH = and desirous to fight; plavaNgamaaH = the monkeys; upaajagmuH = reached; lan^kaa dvaaraaNi = the gates of Lanka.

अनुवादः

Uttering great noises, frightning the demons and desirous to fight, the monkeys reached the gates of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां सुभीमस्तुमुलो निनादो
बभूव शाखामृगयूथपानाम् ।
क्षये निदाघस्य यथा घनानां
नादः सुभीमो नदतां निशीथे ॥ ६५ ॥

ततस् तु भीमस् तुमुलो निनादो ततस् तु भीमस् तुमुलो निनादो । बभूव शाखा मृग यूथपानाम् । क्षये निदाघस्य यथा घनानाम् । नादह् सुभीमो नदताम् निशीथे ॥ ६-५०-६५

उस समय उन वानरयूथपतियोंका बड़ा भयंकर एवं तुमुल सिंहनाद सब ओर गूँजने लगा, मानो ग्रीष्म-ऋतुके अन्तमें आधी रातके समय गर्जते हुए मेघोंकी गम्भीर गर्जना सब ओर व्याप्त हो रही हो ॥ ६५ ॥

आग आ वानर सेनापतिगळ भयङ्कर, तुमुल सिंहनादवु ग्रीष्मऋतुविन अन्त्यदल्लि अर्धरात्रियल्लि गर्जिसुत्तिरुव मेघगळ गम्भीर गर्जनॆयु ऎल्लॆडॆ व्यापिसुवन्तॆ, ऎल्ला कडॆगळल्लि प्रतिध्वनिसितु.॥65॥

पदच्छेदः

65. subhiimaH = the highly terrific; tumulaH = and tumultuous; naadaH = sound; teshaam = of those; shaakhaa mR^iga yuuthapaanaam = leaders of the monkeys; babhuuvaH = arose; subhiimah naadaH yathaa = like the highly terrifying sound; nadataam ghanaanaam = of thunder-clouds; nishiidhe = in a mid-night; kSaye = at the end; nidaaghasya = of summer.

अनुवादः

Thereafter, a highly terrible and tumuluous sound arose among the leaders of the monkeys, as, at the end of summer the roaring of thunder clouds in the mid-night.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशः सर्गः ॥ ५० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पचासवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि ऐवत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥50॥