०४९ राम-विभीषणसंवादः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Returning to consciousness, Rama laments over the plight of Lakshmana, who was lying unconscious. The foremost of monkeys too were plunged in grief and despondency on seeing Rama lamenting as aforesaid. In the meantime, Vibhishana approaches Rama and the monkeys flee away, mistaking him as Indrajit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

49. श्रीरामका सचेत होकर लक्ष्मणके लिये विलाप करना और स्वयं प्राणत्यागका विचार करके वानरोंको लौट जानेकी आज्ञा देना

घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ ।
निःश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ॥ १ ॥

दशरथकुमार श्रीराम और लक्ष्मण भयंकर सर्पाकार बाणके बन्धनमें बँधे हुए-से पड़े थे । वे लहूलुहान हो रहे थे और फुफकारते हुए सर्पोंके समान साँस ले रहे थे ॥ १ ॥

घोरवाद सर्पाकार बाणगळिन्द बन्धितराद दशरथकुमार श्रीराम-लक्ष्मणरु रक्तदल्लि मुळुगि सर्पगळन्तॆ निट्टुसिरु बिडुत्ता बिद्दिद्दरु.॥1॥

सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवमहाबलाः ।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ॥ २ ॥

उन दोनों महात्माओंको चारों ओरसे घेरकर सुग्रीव आदि सभी श्रेष्ठ महाबली वानर शोकमें डूबे खड़े थे ॥

महात्मराद अवरिब्बर सुत्तलू मुत्तिकॊण्डु सुग्रीवादि ऎल्ल श्रेष्ठ महाबलि वानरवीररु शोकदल्लि मुळुगिद्दरु.॥2॥

पदच्छेदः

1; 2. baddhau = bound; ghoreNa = by that formidable; sharabandhena = net work of arrows; mahaatmanau = the high-souled; dasharaatmajau = sons of Dasaratha (Rama and lakshmana); shayaanau = lay; rudhirokSitau = bathed in blood; niHshvasantau = breething; naagau yathau = like serpants; sarve = all; te vaanarashreSThaH = those foremost of monkeys; mahaabalaah = who were exceedingly stron; sa sugriivaaH = including Sugreeva; shokapariplutaaH = plunged in grief; tasthuH = were standing; parivaarya = round; (the two illustrious warriors).

अनुवादः

Bound by that formidable network of arrows, the two high-souled sons of dasaratha lay bathed in blood, breathing like serpants. All those foremost of monkeys who were exceedingly strong, including Sugreeva, plunged in grief, were standing around those two illustrious warriors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।
स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच्च शरैः सन्दानितोऽपि सन् ॥ ३ ॥

एतस्मिन्नन्तरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।
स्थिरत्वात्सत्व्वयोगाच्च शरैः सन्दानितोऽपि सन् ॥

एतस्मिन्न् अन्तेरे रामह् प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् । स्थिरत्वात् सत्त्व योगाच् च शरैह् संदानितो अपि सन् ॥ ६-४९-३

इसी बीचमें पराक्रमी श्रीराम नागपाशसे बँधे होनेपर भी अपने शरीरकी दृढ़ता और शक्तिमत्ताके कारण मूर्छासे जाग उठे ॥ ३ ॥

आगले पराक्रमियाद श्रीरामनु नागपाशदिन्द बन्धितनागिद्दरू स्थैर्यदिन्दलू, शक्तिसम्पन्नतॆयिन्दलू मूर्छॆयिन्द ऎच्चरगॊण्डनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. etasmin antare = in the meanwhile; viiryavaan = the mighty; raamaH = Rama; sthiratvaat sattvayogaat cha = by virtue of his hardihood and native strength; pratyabuddhata = awoke from his sworn; samdaanito.api shaaiH = despite the shifts that held him captive.

अनुवादः

In the meanwhile, the mighty Rama by virtue of his hardihood and native strength, awoke from his swwon, despite the shafts that held him captive.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दृष्ट्वा सरुधिरं निषण्णं गाढमर्पितम् ।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ॥ ४ ॥

ततो दृष्ट्वा सरुधिरं विषण्णं गाढमर्पितम् ।
भ्रातरं दीनवदनं पर्यदेवयदातुरः ॥

ततो दृष्ट्वा सरुधिरम् विषण्णम् गाढम् अर्पितम् । भ्रातरम् दीन वदनम् पर्यदेवयद् आतुरः ॥ ६-४९-४

उन्होंने देखा कि भाई लक्ष्मण बाणोंसे अत्यन्त घायल होकर खूनसे लथपथ हुए पड़े हैं और उनका चेहरा बहुत उतर गया है; अतः वे आतुर होकर विलाप करने लगे—

सहोदर लक्ष्मणनु बाणगळिन्द अत्यन्त गायगॊण्डु रक्तदिन्द तॊय्दुहोगिद्दनु. श्रीरामनु दीननादवनाद तम्मन पक्कदल्लि नॆलद मेलॆ कुळितु विलपिसतॊडगिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tataH = then; dR^iSTvaa = beholding; bhraataram = his brother; sarudhiram = discharging blood; niSaNNam = unconcious; gaaDham = firmly; arpitam = thrown on the floor; diinavadanam = and with a melancholic face; paryadevayat = (Rama) lamented; aaturaH = full of grief (thus):

अनुवादः

Then, beholding his brother, bleeding unconscious, firmly thrown on teh floor, and his features changed, Rama full of grief lamented thus:

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु मे सीतया कार्यं लब्धया जीवितेन वा ।
शयानं योऽद्य पश्यामि भ्रातरं युधि निर्जितम् ॥ ५ ॥

किम् नु मे सीतया कार्यम् किम् कार्यम् जीवितेन वा । शयानम् यो अद्य पश्यामि भ्रातरम् युधि निर्जितम् ॥ ६-४९-५

‘हाय! यदि मुझे सीता मिल भी गयीं तो मैं उन्हें लेकर क्या करूँगा? अथवा इस जीवनको ही रखकर क्या करना है? जब कि आज मैं अपने पराजित हुए भाईको युद्धस्थलमें पड़ा हुआ देख रहा हूँ ॥ ५ ॥

अय्यो ! इन्दु पराजितनागि युद्धरङ्गदल्लि बिद्दिरुव लक्ष्मणनन्नु नोडि, ननगॆ सीतॆयु दॊरकिदरू ननगेनागबेकु? अथवा बदुकिद्दरू एनु प्रयोजन.॥5॥

पदच्छेदः

5. kim nu kaaryam = of what use; siitayaa = is the recovery of Seetha; kim kaaryam vaa = or of what use; jiivitena = is even life itself; me = to me; yaH = since; pashyaami = I am seeing; bhraataram = my brother; adya = now; shayaanam = lying; nirjitam = subdued; yudhi = in the fihgt.

अनुवादः

“Of what use to me is the recovery of Seetha or even life itself, since my brother now lying, before my eyes, has been struck down in teh fight?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शक्या सीतासमा नारी मर्त्यलोके विचिन्वता ।
न लक्ष्मणसमो भ्राता सचिवः साम्परायिकः ॥ ६ ॥

शक्या सीता समा नारी प्राप्तुम् लोके विचिन्वता । न लक्ष्मण समो भ्राता सचिवह् साम्परायिकः ॥ ६-४९-६

‘मर्त्यलोकमें ढूँढ़नेपर मुझे सीता-जैसी दूसरी स्त्री मिल सकती है; परंतु लक्ष्मणके समान सहायक और युद्धकुशल भाई नहीं मिल सकता ॥ ६ ॥

मनुष्य लोकदल्लि हुडुकिदरॆ ननगॆ सीतॆयन्तह बेरॆ हॆण्डति सिगबहुदु, आदरॆ लक्ष्मणनन्तह सहायक, युद्धकुशलि सहोदर ऎल्लियू सिगलारनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. shakyaa = It can be possible; vichinvataa = if I were to look for her; (to find); naarii = a consort; siitaasamaa = equal to Seetha; martyaloke = in the world of mortals; na = but not; bhraataa = a brother; sachivaH = a friend; saamparaayikaH = and a comrade in a hostile war; lakSmaNaH samaH = such as Lakshmana.

अनुवादः

“It can be possible, if I were to look for her, to find a consort equal to Seetha in this world of mortals but not a brother, a friend and a comrade in a hostile war, such as Lakshmana!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परित्यक्ष्याम्यहं प्राणान् वानराणां तु पश्यताम् ।
यदि पञ्चत्वमापन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ७ ॥

परित्यक्ष्याम्य् अहम् प्राणान् वानराणाम् तु पश्यताम् । यदि पन्चत्वम् आपन्नह् सुमित्र आनन्द वर्धनः ॥ ६-४९-७

‘सुमित्राके आनन्दको बढ़ानेवाले लक्ष्मण यदि जीवित न रहे तो मैं वानरोंके देखते-देखते अपने प्राणोंका परित्याग कर दूँगा ॥ ७ ॥

सुमित्रॆय आनन्दवन्नु हॆच्चिसुव लक्ष्मणनु असुनीगिदरॆ नानु वानररु नोडुत्तिरुवन्तॆये नन्न प्राणगळन्नु त्यजिसुवॆनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. aapannaH yadi = If he has returned; paNchatvam = to the five elements; sumitraananda vardhanaH = he; the increaser of Sumitra’s joy; aham = I; parityakSyaami = will yield up; praaNaan = my life-breaths; vaanaraNaam = (while) the monkeys; pashyataam = stand looking on.

अनुवादः

“If Lakshmana returned to the five elements, he the increaser of Sumitra’s joy, I will yield up my life-breaths while the monkeys stand looking on.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ।
कथमम्बां सुमित्रां च पुत्रदर्शनलालसाम् ॥ ८ ॥
विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव ।
कथमाश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥ ९ ॥

किं नु वक्ष्यामि कौसल्यां मातरं किं नु कैकयीम् ।
कथमम्बां सुमित्रां च पुत्र दर्शन लालसाम् ॥ विवत्सां वेपमानां च वेपन्तीं कुररीमिव ।
कथमाश्चासयिष्यामि यदि यास्यामि तं विना ॥

किम् नु वक्ष्यामि कौसल्याम् मातरम् किम् नु कैकयीम् । कथम् अम्बाम् सुमित्रांच पुत्र दर्शन लालसाम् ॥ ६-४९-८ विवत्साम् वेपमानाम् च क्रोशन्तीम् कुररीम् इव । कथम् आश्वासयिष्यामि यदि यास्यामि तम् विना ॥ ६-४९-९

‘लक्ष्मणके बिना यदि मैं अयोध्याको लौटूँ तो माता कौसल्या और कैकेयीको क्या जवाब दूँगा तथा अपने पुत्रको देखनेके लिये उत्सुक हो बछड़ेसे बिछुड़ी गायके समान काँपती और कुररीकी भाँति रोती-बिलखती माता सुमित्रासे क्या कहूँगा? उन्हें किस तरह धैर्य बँधाऊँगा? ॥

लक्ष्मणनिल्लदॆ नानु अयोध्यॆगॆ होदरॆ तायि कौसल्यॆ मत्तु कैकेयि लक्ष्मणनॆल्लि ऎन्दु केळिदरॆ एनॆन्दु उत्तरिसलि? मगनन्नु काणबेकॆन्दु उत्सुकतॆयिन्दिरुव, करुवन्नु अगलिद हसुविनन्तॆ नडगुत्तिरुव, हॆण्णु कुरर पक्षियन्दॆ कूगुत्तिरुव मातॆ सुमित्रॆगॆ एनु हेळलि? आकॆयन्नु हेगॆ समाधानगॊळिसलि.॥8-9॥

पदच्छेदः

8. kim nu vakSyaami = what shall I say; maataram = to my mother; kausalyaam = Kausalya?; kim nu = what shall I tell; kaikeyiim = to Kaikeyi?’ katham = and how can I talk; ambaam = to my mother; sumitraam = Sumitra; putra darshanalaalasaam = who is keenly sighing for the sight of her son.

अनुवादः

“What shall I say to my mother, Kausalya or to Kaikeyi? How can I talk to my mother Sumitra, sighing for the sight of her son?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. katham = How; aashvaasayiSyaami = shall I console; (Sumitra); vepamaanaam cha = trembling; kroshantiim = and crying out; kurariimiva = like an osprey; vivatsaam = bereft of her son; Lakshmana; yaasyaami yadi = if I return (to Ayodhya); tam vinaa = without Lakshmana.

अनुवादः

“How shall I console Sumitra, trembling and crying out like an osprey, bereft of her son, if I return to Ayodhya without lakshmana?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं वक्ष्यामि शत्रुघ्नं भरतं च यशस्विनम् ।
मया सह वनं यातो विना तेनाहमागतः ॥ १० ॥

कथम् वक्ष्यामि शत्रुघ्नम् भरतम् च यशस्विनम् । मया सह वनम् यातो विना तेन आगतह् पुनः ॥ ६-४९-१०

‘मैं यशस्वी भरत और शत्रुघ्नसे किस तरह यह कह सकूँगा कि लक्ष्मण मेरे साथ वनको गये थे; किंतु मैं उन्हें वहीं खोकर उनके बिना ही लौट आया हूँ ॥

यशस्वी भरत-शत्रुघ्नरल्लि-लक्ष्मण नन्नॊन्दिगॆ वनक्कॆ बन्दिद्द, आदरॆ नानु अवनन्नु अल्ले कळॆदुकॊण्डु अवनिल्लदॆ मरळि बन्दिरुवॆनु ऎन्दु हेगॆ हेळलि.॥10॥

पदच्छेदः

10. katham = how; vakSyaami = shall I tell shatrughnam = Shatrughna; yashashvinam = and the illustrious; bharatam = Bharata; aham = (when) I; aagataH = return; tena vinaa = without Lakshmana; yaataH = who followed; vanam = to the forest; mayasaha = along with me?

अनुवादः

“How shall I tell Shatrughna and the illustrious Bharata when I return without Lakshmana, who followed to the forest along with me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपालम्भं न शक्ष्यामि सोढुमम्बासुमित्रया ।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे ॥ ११ ॥

उपालम्भं न शक्ष्यामि सो मम्बासुमित्रया ।
इहैव देहं त्यक्ष्यामि नहि जीवितुमुत्सहे ॥

उपालम्भम् न शक्ष्यामि सोढुम् बत सुमित्रया । इह एव देहम् त्यक्ष्यामि न हि जीवितुम् उत्सहे ॥ ६-४९-११

‘दोनों माताओंसहित सुमित्राका उपालम्भ मैं नहीं सह सकूँगा; अतः यहीं इस देहको त्याग दूँगा । अब मुझमें जीवित रहनेका उत्साह नहीं है ॥ ११ ॥

इब्बरू तायन्दिर सहित सुमित्रादेविय निन्दनॆयन्नु नानु सहिसलारॆनु; आद्दरिन्द इल्ले देहत्याग माडुवॆनु. ईग बदुकुळियुव उत्साहवे नन्नल्लि इल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. bata = Alas!; na shakSyaami = I should not be able; soDhum = to endure; upaalambham = the reproaches; sumitrayaa = of Sumitra; tyakSyaami = I will leave; deham = my body; ihaiva = here itself; na utsahe = I do not wish; jiivitum = to live.

अनुवादः

“Alas! I should not be able to endure Sumitra’s reproaches. I will leave my body here itself. I do not wish to continue living.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्यं यत्कृते ह्यसौ ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥ १२ ॥

धिङ्मां दुष्कृतकर्माणमनार्य यत्कृते ह्यसौ ।
लक्ष्मणः पतितः शेते शरतल्पे गतासुवत् ॥

धिग् माम् दुष्कृत कर्माणम् अनार्यम् यत् कृते ह्य् असौ । लक्ष्मणह् पतितह् शेते शर तल्पे गत असुवत् ॥ ६-४९-१२

‘मुझ-जैसे दुष्कर्मी और अनार्यको धिक्कार है, जिसके कारण लक्ष्मण मरे हुएके समान बाण-शय्यापर सो रहे हैं ॥

नन्नन्तह दुष्कर्मि मत्तु अनार्यनिगॆ धिक्कारविरलि. अदरिन्दले लक्ष्मणनु सत्तन्तॆ बाणगळ शय्यॆयल्लि मलगिरुवनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. dhik = woe; maam = unto me; duSkR^ita karmaaNam = to my wicked deed anaaryam = and to my lack of nobility; matkR^ite = through my fault; asau = this; lakSmaNaH = Lakshmana; paatitaH = was befallen; shete hi = and lies indeed; sharatalpe = on a bed of arrows; gataasuvat = as me who has yielded up his life!

अनुवादः

“Woe unto me to my wicked deed and to my lack of nobility. Through my fault, Lakshmana has fallen and lies indeed on a bed of arrows as on who has yielded up his life!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं नित्यं सुविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण ।
गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम् ॥ १३ ॥

त्वं नित्यं सविषण्णं मामाश्वासयसि लक्ष्मण ।
गतासुर्नाद्य शक्तोऽसि मामार्तमभिभाषितुम् ॥

त्वम् नित्यम् सुविषण्णम् माम् आश्वासयसि लक्ष्मण । गत असुर् न अद्य शक्नोषि माम् आर्तम् अभिभाषितुम् ॥ ६-४९-१३

‘लक्ष्मण! जब मैं अत्यन्त विषादमें डूब जाता था, उस समय तुम्हीं सदा मुझे आश्वासन देते थे; परंतु आज तुम्हारे प्राण नहीं रहे, इसलिये आज तुम मुझ दुःखियासे बात करनेमें भी असमर्थ हो ॥ १३ ॥

लक्ष्मण ! नानु अत्यन्त विषाददल्लि मुळुगिद्दाग नीने सदा ननगॆ आश्वासन कॊडुत्तिद्दॆ. आदरॆ इन्दु नीनु प्राणगळन्नु तॊरॆदाग नन्नन्थह दुःखितनल्लि मातनाडलू असमर्थनागिरुवॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. lakSmaNa = O; Lakshmana!; tvam = you aashvaasayasi = used to console; maam = me; nityam = always; suviSaNNam = whenever I was in a great sorrow; gataasuH = you; having lost your life; naasi = are not; shaktaH = able; abhibhaaSitum = to talk; maam = to me; aartam = afflicted with grief.

अनुवादः

“O, Lakshmana! You always used to consoe me whenever I was in a great sorrow. You, having lost your life now are not able to allay my sufferings with your words.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

येनाद्य बहवो युद्धे निहता राक्षसाः क्षितौ ।
तस्यामेवाद्य शूरस्त्वं शेषे विनिहतः शनैः ॥ १४ ॥

येन अद्य बहवो युद्धे राक्षसा निहताह् क्षितौ । तस्याम् एव क्षितौ वीरह् स शेते निहतह् परैः ॥ ६-४९-१४

‘भैया! जिस रणभूमिमें आज तुमने बहुत-से राक्षसोंको मार गिराया था, उसीमें शूरवीर होकर भी तुम बाणोंद्वारा मारे जाकर सो रहे हो ॥ १४ ॥

तम्म! याव रणभूमि यल्लि इन्दु नीनु अनेक राक्षसरन्नु कॊन्दिरुवॆयो, अवरल्लि शूरनागिद्दरू नीनु बाणगळिन्द हतनागि मलगि बिट्टिरुवॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. tvam yena = You; who; yuddhe = in this battle; adya = today; nihataaH = struck down; bahavaH = innumerable; raakSasaaaH = demons; kSitau = to the earth; sheSe = are fallen; nihataH = pierced; sharaiH = by darts; shuuraH = like a hero; tasyaameva = on the self same field.

अनुवादः

“You, who in this battle today, struck down inummerable demons to the earth, are fallen, pierced by darts, like a hero on the self same field.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शयानः शरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिस्रुतः ।
शरभूतस्ततो भासि भास्करोऽस्तमिव व्रजन् ॥ १५ ॥

शयानह् शर तल्पे अस्मिन् स्व शोणित परिप्लुतः । शर जालैश् चितो भाति भास्करो अस्तम् इव व्रजन् ॥ ६-४९-१५

‘इस बाण-शय्यापर तुम खूनसे लथपथ होकर पड़े हो और बाणोंसे व्याप्त होकर अस्ताचलको जाते हुए सूर्यके समान प्रकाशित हो रहे हो ॥ १५ ॥

शरतल्पदल्लि रक्तदिन्द तॊय्दुहोगि बिद्दिरुवॆ, बाणगळिन्द व्याप्तनागि अस्ताचलक्कॆ होगुव सूर्यनन्तॆ प्रकाशिसुत्तिरुवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. shayaanaH = lying; asmin sharatalpe = on this bed of arrows; shoNitapariplutaH = bathed in blood; chitaH = you are piled up; sharajaalaiH = in a heap of arrows; saH = you; as such; bhaasi = look; bhaaskaraH iva = like the sun; vrajan = setting behind; astam = the horizon.

अनुवादः

“Lying on this bed of arrows, bathed in blood, you are piled up; sharajaalaiH= in a heap of arrows; saH= you, as such; bhaasi= look; bhaaskaraH= iva= like the sun; vrajan= setting behind; astam= the horizon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाणाभिहतमर्मत्वान्न शक्नोषीह भाषितुम् ।
रुजा चाब्रुवतो यस्य दृष्टिरागेण सूच्यते ॥ १६ ॥

बाण अभिहत मर्मत्वान् न शक्नोत्य् अभिवीक्षितुम् । रुजा च अब्रुवतो ह्य् अस्य दृष्टि रागेण सूच्यते ॥ ६-४९-१६

‘बाणोंसे तुम्हारा मर्मस्थल विदीर्ण हो गया, इसलिये तुम यहाँ बात भी नहीं कर सकते । यद्यपि तुम बोल नहीं रहे हो, तथापि तुम्हारे नेत्रोंकी लालीसे तुम्हारी मार्मिक पीड़ा सूचित हो रही है ॥ १६ ॥

बाणगळिन्द निन्न मर्मस्थळ विदीर्णवाद्दरिन्द नीनु ईग मातनाडलारॆ; नीनु मातनाडदिद्दरू निन्न कॆम्पाद कण्णुगळिन्द निन्न मार्मिकपीडॆ सूचिसुत्तदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. baaNaabhihata marmatvaat = your vital parts having been pierced with arrows; na shaknoti = you are not able even; abhibhaaSitum = to speak (now); abruvato.api = eventhough you are not speaking; asya rujaa = your agony; suuchyate = is disclosed; dR^iSTiraageNa = by the redness of your eyes.

अनुवादः

“Your vital parts having been pierced with arrows, you are not able even to speak now. Eventhough you not speaking, your agony is disclosed by the redness of your eyes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथैव मां वनं यान्तमनुयातो महाद्युतिः ।
अहमप्यनुयास्यामि तथैवैनं यमक्षयम् ॥ १७ ॥

यथा एव माम् वनम् यान्तम् अनुयातो महा द्युतिः । अहम् अप्य् अनुयास्यामि तथैव एनम् यम क्षयम् ॥ ६-४९-१७

‘जिस तरह वनकी यात्रा करते समय महातेजस्वी लक्ष्मण मेरे पीछे-पीछे चले आये थे, उसी प्रकार मैं भी यमलोकमें इनका अनुसरण करूँगा ॥ १७ ॥

वनद यात्रॆ माडुवाग महातेजस्वी लक्ष्मणनु हिन्दॆ-हिन्दॆ बन्दिद्दनु, हागॆये नानू यमलोकक्कॆ अवनन्नु अनुसरिसुवॆनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. anuyaasyaami = I shall follow; enam = him; yamakSayam = to the region of Yama; yathaiva = as; mahadyutuH = that illustrious warrior anuyaataH = accompanied; maam = me; ahamapi = when I; yaantam = retired; vanam = to the forest.

अनुवादः

“I shall follow him to the region of Yama, as that illustrious warrior accompanied me when I retired to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इष्टबन्धुजनो नित्यं मां च नित्यमनुव्रतः ।
इमामद्य गतोऽवस्थां ममानार्यस्य दुर्नयैः ॥ १८ ॥

इष्ट बन्धु जनो नित्यम् माम् च नित्यम् अनुव्रतः । इमाम् अद्य गतो अवस्थाम् मम अनार्यस्य दुर्नयैः ॥ ६-४९-१८

‘जो मेरे प्रिय बन्धुजन थे और सदा मुझमें अनुराग एवं भक्तिभाव रखते थे, वे ही लक्ष्मण आज मुझ अनार्यकी दुर्नीतियोंके कारण इस अवस्थाको पहुँच गये ॥

नन्न प्रियबन्धुगळु नन्नल्लि अनुराग भक्तिभावविट्टन्तॆ लक्ष्मणनल्लि इडुत्तिद्दरु. आ लक्ष्मणनु इन्दु अनार्यानाद नन्नन्नु दुर्नितीय कारण ई स्थितिगॆ तलुपिसिरुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. nityam = He who ever; iSTa bandhu janaH = loved his own kinsfolk; anuvrataH = and was filled with devotion; maam = for me; gataH = got; imaam = this; avasthaam = state; durnayaiH = to which the misdeeds; mama = of me; (have brought him); wretched that I am !

अनुवादः

“He who loved his own kinsfolk and was filled iwth devotion for me, got this state to which my misdeeds have brought him, wretched that I am!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुरुष्टेनापि वीरेण लक्ष्मणेन न संस्मरे ।
परुषं विप्रियं चापि श्रावितं तु कदाचन ॥ १९ ॥

सुरुष्टेन अपि वीरेण लक्ष्मणेना न संस्मरे । परुषम् विप्रियम् वा अपि श्रावितम् न कदाचन ॥ ६-४९-१९

‘मुझे ऐसा कोई प्रसंग याद नहीं आता, जब कि वीर लक्ष्मणने अत्यन्त कुपित होनेपर भी मुझे कभी कोई कठोर या अप्रिय बात सुनायी हो ॥ १९ ॥

लक्ष्मणनु अत्यन्त कुपितनागिद्दरू ननगॆ ऎन्दू यावुदे कठोर, अप्रिय मातन्नु हेळद प्रसङ्गवु नन्न स्मरणॆयल्लि इल्ल.॥19॥

पदच्छेदः

19. na samsmare = I do not remember; shraavitam = to have heard; kadaachana = at any time; paruSam = harsh; vipriyam = and hateful words; lakSmaNena = by lakshmana; viireNa = the valiant man; suruSTenaapi = even if he is deeply provoked.

अनुवादः

“I do not remember to have heard any harsh or hateful words from that valiant Lakshmana, even if he is deeply provoked.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विससर्जैकवेगेन पञ्चबाणशतानि यः ।
इष्वस्त्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ॥ २० ॥

विससर्जैकवेगेन पञ्च बाणशतानि यः ।
इष्वस्रेष्वधिकस्तस्मात् कार्तवीर्याच्च लक्ष्मणः ॥

विससर्ज एक वेगेन पन्च बाण शतानि यः । इष्व् अस्त्रेष्व् अधिकस् तस्मात् कार्तवीर्याच् च लक्ष्मणः ॥ ६-४९-२०

‘लक्ष्मण एक ही वेगसे पाँच सौ बाणोंकी वर्षा करते थे; इसलिये धनुर्विद्यामें कार्तवीर्य अर्जुनसे भी बढ़कर थे ॥

लक्ष्मणनु ऒन्दे वेगदिन्द ऐदुनूरु बाणगळ मळॆगरॆयुत्तिद्दनु. इदरिन्द धनुर्विद्यॆयल्लि कार्तवीर्य अर्जुनन्नु मीरिसुत्तिद्दनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. yaH = he who; visasarja = was able to loose; paNcha baaNa shataani = five hundred arrows; eka vegena = in one shot; tasmaat = such; lakSmaNaH = Lakshmana; adhikaH = was surpassing; kaartaviiryaat cha = Kartavirya himself; iSvastreSu = in the science of archery.

अनुवादः

“Lakshmana, who was able to loose five hundred arrows in one shot, was surpassing kartavirya himself in the science of archery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्त्रैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः ।
सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः ॥ २१ ॥

असैरस्त्राणि यो हन्याच्छक्रस्यापि महात्मनः ।
सोऽयमुर्व्यां हतः शेते महार्हशयनोचितः ॥

अस्त्रैर् अस्त्राणि यो हन्यात् शक्रस्य अपि महात्मनः । सो अयम् उर्व्याम्हतह् शेते महा अर्ह शयन उचितः ॥ ६-४९-२१

‘जो अपने अस्त्रोंद्वारा महात्मा इन्द्रके भी अस्त्रोंको काट सकते थे; वे ही बहुमूल्य शय्यापर सोने योग्य लक्ष्मण आज स्वयं मारे जाकर पृथ्वीपर सो रहे हैं ॥

तन्न अस्त्रगळिन्द महात्मा इन्द्रन अस्त्रगळन्नु कत्तरिसबल्लवनो, अमूल्य शय्यॆयल्लि मलगुत्तिद्दनो, आ लक्ष्मण इन्दु सत्तुहोगि भूमियल्लि मलगिरुवनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. saH ayam = this Lakshmana; yaH = who; mahaarha shayanochitaH = was accustomed to a rich couch; astraiH = and who by his arrows; hanyaat = severe; astraanapi = the weapons even; shakrasya = of Indra; mahaatmanaH = the mighty one; shete = is lying; hataH = slain; urvyaam = on the earth.

अनुवादः

“This Lakshmana, who was accustomed to a rich couch and who by his arrows severe the weapons the mighty Indra the Lord of celestials, is lying slain on the ground.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्तु मिथ्या प्रलप्तं मां प्रधक्ष्यति न संशयः ।
यन्मया न कृतो राजा राक्षसानां विभीषणः ॥ २२ ॥

तच् च मिथ्या प्रलप्तम् माम् प्रधक्ष्यति न संशयः । यन् मया न कृतो राजा राक्षसानाम् विभीषणः ॥ ६-४९-२२

‘मैं विभीषणको राक्षसोंका राजा न बना सका; अतः मेरा वह झूठा प्रलाप मुझे सदा जलाता रहेगा, इसमें संशय नहीं है ॥ २२ ॥

विभीषणनन्नु नानु राक्षसर राजनन्नागिसदे होदॆ; अदरिन्द नन्न आ सुळ्ळुप्रलाप नन्नन्नु सदा सुडुत्तिरबहुदु; इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. mithyaa pralaptam = (Those) vain words; na samshayaH = without doubt; pradhakSyati = will consume; maam = me; yat tat = since; vibhiiSaNaH = Vibhishana; na kR^itaH = was not made; rajaa = the king; raakSasaanaam = of demons; mayaa = by me.

अनुवादः

“Those vain words uttered by me, will ndoubtedly consume me since I have not made Vibhishana the king of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।
मत्वा हीनं मया राजन् रावणोऽभिभविष्यति ॥ २३ ॥

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रतियातुम् इतो अर्हसि । मत्वा हीनम् मया राजन् रावणो अभिद्रवेद् बली ॥ ६-४९-२३

‘वानरराज सुग्रीव! तुम इसी मुहूर्तमें यहाँसे लौट जाओ; क्योंकि मेरे बिना तुम्हें असहाय समझकर रावण तुम्हारा तिरस्कार करेगा ॥ २३ ॥

वानरराज सुग्रीवने ! नीनु ईगले इल्लिन्द मरळि होगु; एकॆन्दरॆ नानिल्लदॆ असहायकनॆन्दु तिळिदु रावणनु निन्नन्नु तिरस्करिसुवनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. sugriiva = O; Sugreeva!; arhasi = you ought; pratiyaatum = to return; asmin = this; muhuurte = moment; itaH = from here; (since); matvaa = knowing (you are); hiinam = without; mayaa = me; raavanaH = Ravana; abhibhaviSyat = will overcome (you); raajan = O; king!.

अनुवादः

“O, Sugreeva! You ought to return at once from here since knowing that you are bereft of my support, Ravana will overcome you, O king!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदं तु पुरस्कृत्य ससैन्यं सपरिच्छदम् ।
सागरं तर सुग्रीव नीलेन च नलेन च ॥ २४ ॥

अन्गदम् तु पुरस् कृत्य ससैन्यह् ससुहृज् जनः । सागरम् तर सुग्रीव पुनस् तेन एव सेतुना ॥ ६-४९-२४

‘मित्र सुग्रीव! सेना और सामग्रियोंसहित अङ्गदको आगे करके नल और नीलके साथ तुम समुद्रके पार चले जाओ ॥

मित्र सुग्रीवने! सैन्य मत्तु सामग्रिगळॊन्दिगॆ अङ्गदनन्नु मुन्दिट्टु कॊण्डु नळ, नीलरॊन्दिगॆ समुद्र दाटि होगु.॥24॥

पदच्छेदः

24. sugriiva = O; Sugreeva!; tara = re-cross; samudram = the sea; sasainyam = with you army; puraskR^itya = keeping Angada in front; aNgadam puraskR^itya = keeping Angada in front; parichchhadam = with your followers; niilena cha = Nila; nalenacha = and Nala.

अनुवादः

“O, Sugreeva! Recross the sea with your army, keeping Angada in front and with your followers, Nila and Nala.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतं हि सुमहत्कर्म यदन्यैर्दुष्करं रणे ।
ऋक्षराजेन तुष्यामि गोलाङ्गूलाधिपेन च ॥ २५ ॥

कृतम् हनुमता कार्यम् यद् अन्यैर् दुष्करम् रणे । ऋक्ष राजेन तुष्यामि गो लान्गूल अधिपेन च ॥ ६-४९-२५

‘मैं लंगूरोंके स्वामी गवाक्ष तथा ऋक्षराज जाम्बवान् से भी बहुत संतुष्ट हूँ । तुम सब लोगोंने युद्धमें वह महान् पुरुषार्थ कर दिखाया है, जो दूसरोंके लिये अत्यन्त दुष्कर था ॥ २५ ॥

गोलाङ्गुलर ऒडॆय गवाक्ष मत्तु ऋक्षराज जाम्बवन्तरिन्द तुम्बा सन्तुष्टनागिद्देनॆ. बेरॆयवरिगॆ अत्यन्त दुष्करवाद महा पुराषार्थ वन्नु नीवु युद्धदल्लि तोरिसिरुविरि.॥25॥

पदच्छेदः

25. tuSyaami = I am fully satisfied; sumahat = by the great; karma = military exploit; kR^itam hi = acccomplished indeed; R^ikSarajena = by Jambavan; the king of Bears; golaaNguuladhipena = and the general of the monkeys; yat = which; duSkaram = was impossible; anyaiH = to any other; raNe = in battle.

अनुवादः

“I am fully satisfied by the great military exploit, done by Jambavan the king of Bears and the General of the Monkeys, which was impossible to any other in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदेन कृतं कर्म मैन्देन द्विविदेन च ।
युद्धं केसरिणा सङ्ख्ये घोरं सम्पातिना कृतम् ॥ २६ ॥

‘अङ्गद, मैन्द और द्विविदने भी महान् पराक्रम प्रकट किया है । केसरी और सम्पातिने भी समराङ्गणमें घोर युद्ध किया है ॥ २६ ॥

अङ्गद, मैन्द, द्विविदरू कूडा महा पराक्रम प्रकटिसि रुवरु. केसरि मत्तु सम्पातियू रणरङ्गदल्लि घोर युद्धमाडिरुवरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. karma = A (great) act; kR^itam = was done; aN^gadena = by Angada; maindena = Mainda; dvividena = and Dvivida; ghoram = A terrible; yuddham = combat; kR^itam = was done; kesariNaa = by Kesari; sampaatinaa = and Sampati; samkhye = in the battle-field.

अनुवादः

“A great act was done by Angada, Mainda and Dvivida. A terrible combat was done by Kesari and Sampati in the battle-field.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गवयेन गवाक्षेण शरभेण गजेन च ।
अन्यैश्च हरिभिर्युद्धं मदर्थे त्यक्तजीवितैः ॥ २७ ॥

गवयेन गव अक्षेण शरभेण गजेन च । अन्यैश् च हरिभिर् युद्धम् मद् आर्थे त्यक्त जीवितैः ॥ ६-४९-२७

‘गवय, गवाक्ष, शरभ, गज तथा अन्य वानरोंने भी मेरे लिये प्राणोंका मोह छोड़कर संग्राम किया है ॥ २७ ॥

गवय, गवाक्ष, शरभ, गज हागू इतर वानरू कूड ननगागि प्राणगळ हङ्गन्नु तॊरॆदु युद्धमाडिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. gavayena = by Gavaya; gavaakSeNa = Gavaksha; sharabheNa = Sharabha; gajena = Gaja; anyaiH = and other; haribhishcha = mokeys; tyakta jiivitaiH = who are willing to sacrifice their lives; madarthe = for me; yuddham = the battle was carried on.

अनुवादः

“By Gavaya, Gavaksha, Sharabha, Gaja and other monkeys, who are willing to sacrifice their lives for me, the battle was carried on.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चातिक्रमितुं शक्यं दैवं सुग्रीव मानुषैः ।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा वा परं मम ॥ २८ ॥
कृतं सुग्रीव तत् सर्वं भवता धर्मभीरुणा ।
मित्रकार्यं कृतमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः ॥ २९ ॥
अनुज्ञाता मया सर्वे यथेष्टं गन्तुमर्हथ ।

न चातिक्रमितुं शक्यं देवं सुग्रीव मानुषैः ।
यत्तु शक्यं वयस्येन सुहृदा च परम्मम ॥ कृतं सुग्रीव तत्सर्वं भवता धर्मभीरुणा ।
मित्र कार्यं कृतमिदं भवद्बिर्वानरर्षभाः ॥
अनुज्ञा ता मया सर्वे यथेष्टं गन्तु मर्हथ ।

न च अतिक्रमितुम् शक्यम् दैवम् सुग्रीव मानुषैः । यत् तु शक्यम् वयस्येन सुहृदा वा परम् तप ॥ ६-४९-२८ कृतम् सुग्रीव तत् सर्वम् भवता अधर्म भीरुणा । मित्र कार्यम् कृतम् इदम् भवद्भिर् वानर ऋषभाः ॥ ६-४९-२९ अनुज्नाता मया सर्वे यथा इष्टम् गन्तुम् अर्हथ ।

‘किंतु सुग्रीव! मनुष्योंके लिये दैवके विधानको लाँघना असम्भव है । मेरे परम मित्र अथवा उत्तम सुहृद्के नाते तुम-जैसे धर्मभीरु पुरुषके द्वारा जो कुछ किया जा सकता था, वह सब तुमने किया है । वानर-शिरोमणियो! तुम सबने मिलकर मित्रके इस कार्यको सम्पन्न किया है । अब मैं आज्ञा देता हूँ—तुम सब जहाँ इच्छा हो, वहाँ चले जाओ’ ॥ २८-२९ १/२ ॥

सुग्रीव! मनुष्यरिगॆ दैव विधानवन्नु मीरुवुदु अशक्यवागिदॆ. नन्न परम मित्र अथवा उत्तम सुहृदवाद्दरिन्द निन्नन्तह धर्म भीरु एनॆल्ल माडबल्लनो अदॆल्लवन्नु नीनु माडिरुवॆ. वानर श्रेष्ठने! नीवॆल्लरू सेरि मित्रन ई कार्यवन्नु नॆरवेरिसुविरि. नीवॆल्लरू ऎल्लिगॆ होगलु बयसुविरो अल्लिगॆ होगि ऎन्दु नानु आज्ञापिसुत्तेनॆ.॥28-29॥

पदच्छेदः

28. sugriiva = O; Sugreeva!; na cha shakyam = It is not possible; maanushaiH = for mortals; atikramitum = to avoid; daivam = their destiny; sugriiva = O; Sugreeva; paramtapa = the tormentator of enemies!; dharma bhiiruNaa = fearing to fail in your duty; kR^itam = it was done; tvayaa = by you; sarvam = all; tat = that; yatha = which suhR^idaa = a friend; vayasyena = and a comrade; shakyam = could do.

अनुवादः

“O, Sugreeva! It is not possible for mortals to avoid their destiny. O, Sugreeva the tormentat of enemies! Fearing to fail in your duty, you have done all that which a friend and a comrade could do.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

29. vaanararSabhaaH = O; foremost of monkeys!; idam = this; mitra kaaryam = friendly act; kR^itam = has been done; bharadbhiH = by you; sarve = all of you; anujJNaataaH = are being permitted mayaa = by me; arhatha = you ought; gantum = to go; yatheSTam = where it seems best to you!.

अनुवादः

“O. foremost of Monkyes! You have accomplished all this due to your friendship. I take leave of you all; go where it seems best to you!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुश्रुवुस्तस्य ये सर्वे वानराः परिदेवितम् ॥ ३० ॥
वर्तयाञ्चक्रिरेऽश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥ ३१ ॥

शुश्रुवुस् तस्य ते सर्वे वानराह् परिदेवितम् ॥ ६-४९-३० वर्तयाम् चक्रुर् अश्रूणि नेत्रैह् कृष्ण इतर ईक्षणाः । ततः सर्वाण्य् अनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः ॥ ६-४९-३१ आजगाम गदा पाणिस् त्वरितो यत्र राघवः ।

भगवान् श्रीरामका यह विलाप भूरी आँखोंवाले जिन-जिन वानरोंने सुना, वे सब अपने नेत्रोंसे आँसू बहाने लगे ॥ ३०-३१ ॥

भगवान् श्रीरामन ई विलापवन्नु केळि, पिङ्गाक्षराद वानररु कण्णीरु कोडियन्ने हरिसिदरु.॥30-31॥

पदच्छेदः

30. sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; kR^iSNatarekSaNaaH = the tawny eyed one; ye = who; shushruvaH = heard; tasya = that Rama’s; paridevitam = lamentation; ashruuNi vartayaam chakrire = allowed tears to fall netraiH = from their eyes.

अनुवादः

All the tawny eyed monkeys, who heard Rama’s lament thus, allowed tears to fall from their eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

31. tataH = thereafter; vibhiiSaNaH = Vibhishana; sthaapayitvaa = having establied order; sarvaaNi = in all; a niikaani = the ranks; gadaa paaNih = mace in his land; aajagaama = come; tvaritam = quickly; yatra = where; raaghava = Rama (was then).

अनुवादः

Meanwhile, Vibhishana having established order in all the ranks, with mace in his hand, came quickly to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सर्वाण्यनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः ।
आजगाम गदापाणिस्त्वरितं यत्र राघवः ॥ ३२ ॥

तम् दृष्ट्वा त्वरितम् यान्तम् नील अन्जन चय उपमम् ॥ ६-४९-३२ वानरा दुद्रुवुह् सर्वे मन्यमानास् तु रावणिम् ।

तदनन्तर समस्त सेनाओंको स्थिरतापूर्वक स्थापित करके विभीषण हाथमें गदा लिये तुरंत उस स्थानपर लौट आये, जहाँ श्रीरामचन्द्रजी विद्यमान थे ॥ ३२ ॥

अनन्तर समस्त सैन्यवन्नु व्यवस्थितगॊळिसि, गदापाणियाद विभीषणनु श्रीरामचन्द्रनिद्दल्लिगॆ कूडले बन्दनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. dR^iSTvaa = seeing; tam = him; niilaaNjana chayopamam = who resembled a mass of collyrium; tvaritam yaantam = hastening; (towards them thus); sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; manyamaanaaH = thinking; (him) raavaNim = to be Indrajit; the son of Ravana; dudruvuH = fled away.

अनुवादः

Seeing him, who resembled a mass of collyrium, hastening towards them thus, all the monkeys thinking him to be Indrajit the son of Ravana, fled away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास्तु रावणिम् ॥ ३३ ॥

काले कोयलोंकी राशिके समान कृष्ण कान्तिवाले विभीषणको शीघ्रतापूर्वक आते देख सब वानर उन्हें रावणपुत्र इन्द्रजित् समझकर इधर-उधर भागने लगे ॥ ३३ ॥

कप्पाद इद्दलु राशियन्तिद्द कृष्णकान्तिय विभीषणनु अवसरवागि बन्दिरुवुदन्नु नोडि, अवनन्नु रावणपुत्र इन्द्रजितुवॆन्दु तिळिदु वानररु चल्लापिल्लियागि ओडतॊडगिदरु.॥33॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्ग ॥ ४९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें उनचासवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नलवत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥49॥