०४४ इन्द्रजिता अदृश्यरूपेण युद्धरङ्गागमनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

A nocturnal was commences between the hostile demons and monkeys. The demons destroy some monkeys. The monkeys drag and kill elephants, chariots and their occupants. Rama and Lakshmana even in that darkness kill the foremost of demons. As a result of the struggle, streams of blood flow in the battle-field. That fatal night transforms into a night of dissolution. When some demons attack Rama with arrows, Rama strikes down six of the demons within a moment and they run away for life. Rama then clears off innumerable demons from the battle filed. Angada strikes Indrajit, his chariot and the charioteer all at once, but Indrajit vanishes from the spot. Sugreeva and his monkeys feel delighted and praise Angada’s prowess. Indrajit comes back in an invisible form and by recourse to magic, makes Rama and Lakshmana captive by hurling a net work of serpentine around them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

44. रातमें वानरों और राक्षसोंका घोर युद्ध, अङ्गदके द्वारा इन्द्रजित् की पराजय, मायासे अदृश्य हुए इन्द्रजित् का नागमय बाणोंद्वारा श्रीराम और लक्ष्मणको बाँधना

युध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् ।
रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ॥ १ ॥

युद्ध्यतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् ।
रविरस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ॥

युध्यताम् एव तेषाम् तु तदा वानर रक्षसाम् । रविर् अस्तम् गतो रात्रिह् प्रवृत्ता प्राण हारिणी ॥ ६-४४-१

इस प्रकार उन वानर और राक्षसोंमें युद्ध चल ही रहा था कि सूर्यदेव अस्त हो गये तथा प्राणोंका संहार करनेवाली रात्रिका आगमन हुआ ॥ १ ॥

हीगॆ वानररल्लि मत्तु राक्षसरल्लि युद्ध नडॆयुत्तिरुवाग सूर्यनु अस्तङ्गतनागि प्राणगळ संहार माडुव रात्रिय आगमन वायितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. teSaam = (while) those; vaanara raakSasaam = monkeys and demons; yuddhataameva = were fighting; tadaa = then; raviH = the sun; astamgataH = sank below the horizon; pravR^ittaa = setting in motion; raatriH = a night; praaNa haariNii = of carnage.

अनुवादः

While those monkeys and demons were fighting, the sun sank below the horizon, setting in motion a night of carnage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणं जयमिच्छताम् ।
सम्प्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम् ॥ २ ॥

अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयमिच्छताम् ।
सम्प्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम् ॥

अन्योन्यम् बद्ध वैराणाम् घोराणाम् जयम् इच्चताम् । सम्प्रवृत्तम् निशाअ युद्धम् तदा वारण रक्षसाम् ॥ ६-४४-२

वानरों और राक्षसोंमें परस्पर वैर बँध गया था । दोनों ही पक्षोंके योद्धा बड़े भयंकर थे तथा अपनी-अपनी विजय चाहते थे; अतः उस समय उनमें रात्रियुद्ध होने लगा ॥ २ ॥

बद्धवैरिगळाद ऎरडू पक्षदल्लि वानररु, राक्षसरु, भारी भयङ्कर योधरिद्दरु हागू तम्म तम्म विजयवन्नु इच्छिसुत्तिद्दरु. अदरिन्द आग रात्रॆयुद्ध प्रारम्भवायितु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tadaa = then; nishaayuddham = a nocturnal war; sampravR^ittam = commenced; vaanara raakSasaam = between monkeys and demons; baddhavairaanaam = who contracted

अनुवादः

Then, a nocturnal was commenced between the terrific monkeys and demons, who contracted hostility with each other, wishing for their victory.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसोऽसीति हरयो वानरोऽसीति राक्षसाः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥ ३ ॥

राक्षसो असि इति हरयो हरिश च असि इति राक्षसाः । अन्योन्यम् समरे जघ्नुस् तस्मिंस् तमसि दारुणे ॥ ६-४४-३

उस दारुण अन्धकारमें वानरलोग अपने विपक्षीसे पूछते थे, क्या तुम राक्षस हो? और राक्षसलोग भी पूछते थे, क्या तुम वानर हो? इस प्रकार पूछ-पूछकर समराङ्गणमें वे एक दूसरेपर प्रहार करते थे ॥ ३ ॥

आ दारुण अन्धकारदल्लि वानररु तन्न ऎदुराळियन्नु नीनु राक्षसनागिरुवॆया? ऎन्दु केळुत्तिद्दरु. हागॆये राक्षसरु-नीनु वानरनागिरुवॆया? ऎन्दु केळुत्तिद्दरु. हीगॆ केळि-कॆरळि परस्पर युद्धदल्लि प्रहरिसुत्तिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tasmin = in that; daaruNe = dreadful; tamasi = darkness; haryaH = the monkeys; iti = (thus) saying; raakSasaH asi = “you are a demon”; raakSasaaH = and the demons; iti = (thus) saying; vaanaraH asi = “you are a monkey”; jaghnuH = killed; anyonyam = each other; samara = in battle.

अनुवादः

“You are a demon” said the monkeys “You are a monkey” said the demons and killed at each other in battle; during that dreadful darkness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हत दारय चैहीति कथं विद्रवसीति च ।
एवं सुतुमुलः शब्दस्तस्मिन् सैन्ये तु शुश्रुवे ॥ ४ ॥

जहि दारय च एति इति कथम् विद्रवसि इति च । एवम् सुतुमुलह् शाब्दस् तस्मिंस् तमसि शौशरुवे ॥ ६-४४-४

सेनामें सब ओर ‘मारो, काटो, आओ तो, क्यों भागे जाते हो’—ये भयंकर शब्द सुनायी दे रहे थे ॥ ४ ॥

सैन्यगळल्लि हॊडि, कडि, निल्लु, ओडबेड मुन्ताद भयङ्कर शब्दगळु केळिबरुत्तिद्दवु.॥4॥

पदच्छेदः

4. tasmin sainye = in that army; sutumulaH = a very tumultuous; shabdaH = sound; shushruve = could be hear; evam = thus; jahi = “strike!”; daaraye = “tear asunder!”; ehi = “come near!”; katham vidravasiiti = “why are you running away?”

अनुवादः

“Strike!” “Tear asunder!” “come near!” “Why are you running away?” - very tumultuous sounds like this could be heard in that army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालाः काञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसि राक्षसाः ।
सम्प्रदृश्यन्त शैलेन्द्रा दीप्तौषधिवना इव ॥ ५ ॥

कालाह् कान्चन सम्नाहास् तस्मिंस् तमसि राक्षसाः । सम्प्रादृशयन्त शाइल इन्द्रा दीप्त ओषधि वना;इव ॥ ६-४४-५

काले-काले राक्षस सुवर्णमय कवचोंसे विभूषित होकर उस अन्धकारमें ऐसे दिखायी देते थे, मानो चमकती हुई ओषधियोंके वनसे युक्त काले पहाड़ हों ॥

कप्पाद राक्षसरु स्वर्णमय कवचगळन्नु तॊट्टु, आ अन्धकारदल्लि हॊळॆयुत्तिरुव औषधिगळिन्द कूडिद कप्पाद पर्वतदन्तॆ काणुत्तिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. raakSasaaH = the demons; kaalaaH = black in colour; kaaNchana samnaahaaH = wearing golden mails; sampradR^ishyanta = were being seen; tasmin tamasi = in that darkness; shailendraaH iva = as mountains; diiptauSadhi vanaaH = having groves of medicinal plants emitting their light.

अनुवादः

The black demons in that darkness, wearing golden mails, were appearing as mountains with groves of medicinal plants emitting their light.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिंस्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूिर्च्छताः ।
परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवङ्गमान् ॥ ६ ॥

तस्मिं स्तमसि दुष्पारे राक्षसाः क्रोधमूर्छिताः ।
परिपेतुर्महावेगा भक्षयन्तः प्लवङ्गमान् ॥

तस्मिंस् तमसि दुष्पारे राक्षसाह् क्रोध मूर्चिताः । परिपेतुर् महा वेगा भक्षयन्तह् प्लवम् गमान् ॥ ६-४४-६

उस अन्धकारसे पार पाना कठिन हो रहा था । उसमें क्रोधसे अधीर हुए महान् वेगशाली राक्षस वानरोंको खाते हुए उनपर सब ओरसे टूट पड़े ॥ ६ ॥

अन्धकारदिन्द पारागलु बहळ कठिणवागित्तु. अदरल्लि क्रोधदिन्द अधीरराद महावेगशालि राक्षसरु वानररन्नु तिन्दु हाकुत्ता अवरन्नु आक्रमिसिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tasmin tamasi = in that darkness; duSpaare = which was difficult to be overcome; raakSasaaH = the demons; krodhamuurchhitaaH = agitated with anger; bhakSayantaH = destroying; plavaN^gamaan = the monkeys; paripetuH = attacked; mahaavegaaH = with great speed.

अनुवादः

In that darkness, which was difficult to be overcome, the demons agitated as they were with anger, attacked with great speed, duly destroying the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते हयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।
आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन् ॥ ७ ॥

ते हयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविघोपमान् ।
आप्लुत्य दशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपा व्यदारयन् ॥

ते हयान् कान्चन आपीडन् ध्वजांश च अग्नि शैखा उपमान् । आप्लुत्य दशानैस् तीक्ष्णैर् भीम कोपा व्यदारयन् ॥ ६-४४-७ वानरा बलिनो युद्धेऽक्षोभयन् राक्षसीं चमूम् ।

तब वानरोंका कोप बड़ा भयानक हो उठा । वे उछल-उछलकर अपने तीखे दाँतोंद्वारा सुनहरे साजसे सजे हुए राक्षस-दलके घोड़ोंको और विषधर सर्पोंके समान दिखायी देनेवाले उनके ध्वजोंको भी विदीर्ण कर देते थे ॥ ७ ॥

आग वानरर क्रोधवु भयानकवागि हॆच्चितु. अवरु नॆगॆयुत्ता तम्म हरितवाद हल्लुगळिन्द स्वर्णभूषित राक्षसर सैन्यवन्नु, कुदुरॆगळन्नु, विषधर सर्पगळन्तॆ काणुव ध्वजगळन्नु ध्वंसमाडिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. te vaanaraah balinaH = those strong monkeys; bhiima kopaaH = with terrific rage; aaplutya = leapt; vyadaarayan = and tore asunder; dashanaiH tiikSNaiH = by their sharp teeth; hayaan = the steeds; kaaN^chanaapiiDaan = with gold ornaments on their head; dhvajaamshcha = the banners; ashiiviSobhayan = and frightened; raakSasiim = the demoniacal; chamnum = army.

अनुवादः

Those strong monkeys with a terrific rage leapt forward and tore asunder by their sharp teeth, the steeds with gold ornaments on their head, the serpentine banners and frightened the demoniac army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरा बलिनो युद्धेऽक्षोभयन् राक्षसीं चमूम् ।
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनो रथान् ॥ ८ ॥
चकर्षुश्च ददंशुश्च दशनैः क्रोधमूिर्च्छताः ।

वानरा बलिनो युद्धेऽक्षो भयन् राक्षसीं चमूम् ।
कुञ्जरान्कुञ्ज रारोहान् पताकाध्व जिनो रथान् ॥
चकर्षुश्च ददंशुश्चदशनैः क्रोधमूर्छिताः ।

कुन्जरान् कुन्जर आरोहान् पताका ध्वजिनो रथान् ॥ ६-४४-८ चकर्षुश च ददंशौश च दशानैह् क्रोध मूर्चिताः ।

बलवान् वानरोंने युद्धमें राक्षस-सेनाके भीतर हलचल मचा दी । वे सब-के-सब क्रोधसे पागल हो रहे थे; अतः हाथियों एवं हाथीसवारोंको तथा ध्वजा-पताकासे सुशोभित रथोंको भी खींच लेते और दाँतोंसे काट-काटकर क्षत-विक्षत कर देते थे ॥ ८ १/२ ॥

बलवन्त वानररु युद्धदल्लि राक्षस सैन्यदॊळगॆ कोलाहलवॆब्बिसिदरु. अवरॆल्लरू क्रोधदिन्द हुच्चरन्तागि आनॆगळन्नु, आनॆय सवाररन्नु ध्वज-पताकॆगळन्नु सुशोभित रथगळन्नु ऎळॆदॆळॆदु हल्लुगळिन्द कडिदु क्षत-विक्षित गॊळिसुत्तिद्दरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. krodha muurchhitaa = agitated with anger; (the monkeys); chakarSuH = dragged; kuNjaraan = the elephants; kuNjaraarohaan = and those mounted on the elephants; rathaan = and the chariots; pataakaadhvajinaH = provided with banners and flag-staffs; dadamshcha = breaking them to pieces; dashanaiH = with their teeth.

अनुवादः

Agitated with anger, the monkeys dragged the elephants and those mounted on them and also the chariots with their banners and flag-staffs duly breaking them to pieces with their teeth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणश्चापि रामश्च शरैराशीविषोपमैः ॥ ९ ॥
दृश्यादृश्यानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः ।

लक्ष्मणश च अपि रामश च शारैर् आशैइ विष उमपैः ॥ ६-४४-९ दृशय अदृशयानि रक्षांसि प्रवराणि निजघ्नतुः ।

बड़े-बड़े राक्षस कभी प्रकट होकर युद्ध करते थे और कभी अदृश्य हो जाते थे; परंतु श्रीराम और लक्ष्मण विषधर सर्पोंके समान अपने बाणोंद्वारा दृश्य और अदृश्य सभी राक्षसोंको मार डालते थे ॥ ९ १/२ ॥

दॊड्ड दॊड्ड राक्षसरु कॆलवॊम्मॆ प्रकटरागि, कॆलवॊम्मॆ अदृश्यरागुत्तिद्दरु. आदरॆ श्रीराम-लक्ष्मणरु विषधर सर्पगळन्तॆ बाणगळिन्द दृश्य-अदृश्य ऎल्ल राक्षसरन्नु कॊन्दुहाकुत्तिद्दरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. raamashcha = Rama; lakSmaNashchaapi = and Lakshman; nijaghnatuH = killed; pravaraaNi = the foremost; rakSaamsi = of the demons; dR^ishyaadR^ishyaani = both those who were visible and those who were invisible; sharaiH = with their arrows; aashiiviSapamaiH = resembling venomous snakes.

अनुवादः

Rama and Lakshmana killed the foremost of the demons, both those who were visible and those who were invisible, with their arrows resembling venomous snakes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तुरङ्गखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुत्थितम् ॥ १० ॥
रुरोध कर्णनेत्राणि युध्यतां धरणीरजः ।

तुरङ्गखुरविध्वस्तं रथनेमिसमुत्थितम् ॥
रुरोध कर्णनेत्राणि युद्ध्यतां धरणी रजः ।

तुरम्ग खुर विध्वस्तम् रथ नेमि समुद्धतम् ॥ ६-४४-१० रुरोध कर्ण नेत्राणिण्युध्यताम् धरणी रजः ।

घोड़ोंकी टापसे चूर्ण होकर रथके पहियोंसे उड़ायी हुई धरतीकी धूल योद्धाओंके कान और नेत्र बंद कर देती थी ॥ १० १/२ ॥

कुदुरॆगळ गॊरसुगळिन्द, रथ चक्रगळिन्द ऎद्द धूळु योधर किवि-कण्णुगळल्लि तुम्बिहोगुत्तित्तु.॥10॥

पदच्छेदः

10. dharaNiirajaH = the dust; turaNgakhura vidhvastam = rising from the hooves of the horses; rathanemi samutthitam = and the wheels of the chariots; rurodha = blocked; karNanetvaaNi = the ears and the eyes; yudhyataam = of the combatants.

अनुवादः

The dust rising from the hooves of horses and the wheels of the chariots blocked the ears and the eyes of the combatants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वर्तमाने तथा घोरे सङ्ग्रामे लोमहर्षणे ।
रुधिरौघा महाघोरा नद्यस्तत्र विसुस्रुवुः ॥ ११ ॥

वर्तमाने तथाघोरे सङ्ग्रामे रोमहर्षणे ।
रुधिरौघा महाघोरा नद्यस्तत्र प्रसुस्रुवुः ॥

वर्तमाने तथा घोरे सम्ग्रामे लोम हर्षणे ॥ ६-४४-११ रुधिर उदा महा वेगा नद्यस् तत्र प्रसुस्रुवुः ।

इस प्रकार रोमाञ्चकारी भयंकर संग्रामके छिड़ जानेपर वहाँ रक्तके प्रवाहको बहानेवाली खूनकी बड़ी भयंकर नदियाँ बहने लगीं ॥ ११ ॥

हीगॆ रोमाञ्चकारि भयङ्कर सङ्ग्राम नडॆदाग अल्लि रक्तद भयङ्कर नदिगळु हरिय तॊडगिदवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. ghore = (while) the terrific; saN^graame = battle; lomaharSaNe = causing the hair to bristle; vartamaane = was taking place; mahaaghoraaH = very terrible; nadyaH = rivers; mahaaghoraaH = very terrible; nadyaH = rivers; rudhiroughaaH = with streams of blood; visusrureH = were flowing; tatra = there.

अनुवादः

While that terrible battle was taking place, causing the hair to bristle; very terrible rivers with streams of blood were flowing there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो भेरीमृदङ्गानां पणवानां च निःस्वनः ।
शङ्खनेमिस्वनोन्मिश्रः सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ १२ ॥

ततो भेरी मृदन्गानाम् पणवानाम् च निस्वनः ॥ ६-४४-१२ शान्ख वेणु स्वन उन्मिशरह् सम्बभूव अद्भुत उपमः ।

तदनन्तर भेरी, मृदङ्ग और पणव आदि बाजोंकी ध्वनि होने लगी, जो शङ्खोंके शब्द तथा रथके पहियोंकी घर्घराहटसे मिलकर बड़ी अद्भुत जान पड़ती थी ॥ १२ ॥

अनन्तर भेरि, मृदङ्ग, पणव, शङ्ख मॊदलाद वाद्यगळ ध्वनिगळु, रथ चक्रगळ गड गड शब्ददॊन्दिगॆ बॆरॆतु अद्भुतवागि अनिसुत्तित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = then; sambabhuuva = there arose; adbhutopamaH = a marvelous; niH svanaH = sound; bherii mR^idaN^gaanaam = of kettle drums and tabours; shaN^khanemi svanomishraH = mixed with the sounds of couches and fellies of chariot-wheels; paNavaanaamcha = and drums.

अनुवादः

There arose a marvelous sound of kettle drums and tabors, mixed with the sounds of counches, fellies of chariot-wheels and drums.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतानां स्तनमानानां राक्षसानां च निःस्वनः ।
शस्तानां वानराणां च सम्बभूवात्र दारुणः ॥ १३ ॥

हयानाम् स्तनमानानाम् राक्षसानाम् च निस्वनः ॥ ६-४४-१३ शस्त्राणाम् वानराणाम् च सम्बभूव अतिदारुणः ।

घायल होकर कराहते हुए राक्षसों और शस्त्रोंसे क्षत-विक्षत हुए वानरोंका आर्तनाद वहाँ बड़ा भयंकर प्रतीत होता था ॥ १३ ॥

गायगॊण्डु नरळुत्तिरुव राक्षसर मत्तु शसगळिन्द क्षत-विक्षितराद वानरर आर्तनादवु अल्लि भयङ्करवागि केळिसुत्तित्तु.॥13॥

पदच्छेदः

13. sambabhuuva = there appeared; atra = here; daaruNaH = a terrific; niH svanaH = sound; stanamaananaam = resonated; hayaanaam = by horses; raakSasaanaamcha = demons; vaanaraaNamcha = and monkeys; shastaanaam = being wounded.

अनुवादः

There appeared a terrific sound resonated by horses, demons and monkeys being wounded.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हतैर्वानरमुख्यैश्च शक्तिशूलपरश्वधैः ।
निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ १४ ॥
शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद् युद्धमेदिनी ।
दुर्ज्ञेया दुर्निवेशा च शोणितास्त्रावकर्दमा ॥ १५ ॥

हतैर्वानरमुख्यैश्च शक्तिशूलपरश्वधैः ।
निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः ॥ शस्त्रपुष्पोपहारा च तत्रासीद् युद्धमेदिनी ।
दुर्ज्ञॆया दुर्निवेशा च शोणितास्रावकर्दमा ॥

हतैर्वानरमुख्येश्च शक्तिशूलपरश्वधैः ॥ ६-४४-१४ निहतैः पर्वताकारै राक्षसैः कामरूपिभिः । शस्त्र पुष्प उपहारा च तत्र आसीद् युद्ध मेदिनी ॥ ६-४४-१५ दुर्ज्नेया दुर्निवेशाअ च शओणित आस्रव कर्दमा ।

शक्ति, शूल और फरसोंसे मारे गये मुख्य-मुख्य वानरों तथा वानरोंद्वारा कालके गालमें डाले गये इच्छानुसार रूप धारण करनेमें समर्थ पर्वताकार राक्षसोंसे उपलक्षित उस युद्धभूमिमें रक्तके प्रवाहसे कीच हो गयी थी । उसे पहचानना कठिन हो रहा था तथा वहाँ ठहरना तो और मुश्किल हो गया था । ऐसा जान पड़ता था उस भूमिको शस्त्ररूपी पुष्पोंका उपहार अर्पित किया गया है ॥

शक्ति, शूल, गण्डुकॊडलियिन्द कॊल्लल्पट्ट मुख्य मुख्य वानररिन्द हागू वानररिन्द कालवशराद कामरूपिगळाद राक्षसरिन्द हरिद रक्तप्रवाहदिन्द आ युद्धभूमियल्लि कॆसरागि होगित्तु. अदन्नु नोडुवुदु, अल्लि निल्लुवुदु बहळ कष्टवागित्तु. आ युद्धभूमियल्लि शसरूपी पुष्पगळन्नु अर्पिसिदन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14; 15. hataiH = the assassinated; vaanara mukhyaishcha = great monkeys; shaktishuulaparashvadhaiH = spears; maces; axes; nihataiH = and the slaughtered; raakSasaiH = demons; kaamaruupibhiH = who were able to change their form at will; parvataakaaraiH = with their bodies appearing like mountains; tatra = there; (lying) yuddhamedinii = on the battle field; shastra puSpopahaaraa = those weapons appeared to be offered up as a profusion of flowers (by the earth); aasiit = which became; durjJNeyaa = hidden; durniveshaacha = and rendered impassable; shoNitaa sraava kardamaa = by the slime formed out of streams of blood.

अनुवादः

The assassinated great monkeys, spears, maces, axes and the slaughtered demons, who were able to change their form at will and with their bodies appearing like mountains were lying there on the battle-field. And those weapons appeared to be offered up as a profusion of flowers by the earth, which became hidden and rendered impassable by the slime formed out of streams of blood.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा बभूव निशा घोरा हरिराक्षसहारिणी ।
कालरात्रीव भूतानां सर्वेषां दुरतिक्रमा ॥ १६ ॥

सा बभूव निशाअ घोरा हरि राक्षस हारिणी ॥ ६-४४-१६ काल रात्री इव भूतानाम् सर्वेषाम् दुरतिक्रमा ।

वानरों और राक्षसोंका संहार करनेवाली वह भयंकर रजनी कालरात्रिके समान समस्त प्राणियोंके लिये दुर्लङ्‍घ्य हो गयी थी ॥ १६ ॥

वानरर हागू राक्षसर संहार माडिद आ भयङ्कर रजनियु कालरात्रियन्तॆ समस्त प्राणिगळिगॆ दाटलशक्यवागित्तु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saa ghoraa nishaa = that fatal night; babhuuva = became; hari raakSasa naashinii = as calamitous to the monkeys and demons; kaala raatriiva = as a night of dissolution; duratikramaa = which is difficult to be overcome; sarveSaam = by all; bhuutaanaam = beings.

अनुवादः

That fatal night became as calamitous to the monkeys and demons, as a night of dissolution, which is difficult to be overcome by all beings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्ते राक्षसास्तत्र तस्मिंस्तमसि दारुणे ।
राममेवाभ्यवर्तन्त संहृष्टाः शरवृष्टिभिः ॥ १७ ॥

ततस् ते राक्षसास् तत्र तस्मिंस् तमसि दारुणे ॥ ६-४४-१७ रामम् एव अभ्यधावन्त सम्हृष्टा शार वृष्टिभिः ।

तदनन्तर उस दारुण अन्धकारमें वहाँ वे सब राक्षस हर्ष और उत्साहमें भरकर बाणोंकी वर्षा करते हुए श्रीरामपर ही धावा करने लगे ॥ १७ ॥

अनन्तर आ दारुण अन्धकारदल्लि ऎल्ल राक्षसरु हर्षोत्साहदिन्द बाणगळ मळॆगरॆयुत्ता श्रीरामन मेलॆ आक्रमण माडिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = then; tatra = there; tasmin tamas = in that darkness; parama daaruNe = the very terrible; te raakSasaaH = those demons; samhR^iSTaaH = thrilling with rapture; abhyavartanta = attacked; raamamena = Rama; shara vR^iSTibhiH = with showers of arrows.

अनुवादः

In that very terrible darkness, those demons thrilling with rapture attacked Rama with showers of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामापततां शब्दः क्रुद्धानामपि गर्जताम् ।
उद्वर्त इव सप्तानां समुद्राणामभूत् स्वनः ॥ १८ ॥

तेषाम् आपतताम् शाब्दह् क्रुद्धानाम् अभिगर्जताम् ॥ ६-४४-१८ उद्वर्त;इव सप्तानाम् समुद्राणाम् अभूत् स्वनः ।

उस समय कुपित हो गर्जना करते हुए उन आक्रमणकारी राक्षसोंका शब्द प्रलयके समय सातों समुद्रोंके महान् कोलाहल-सा जान पड़ता था ॥ १८ ॥

आग कुपितरागि गर्जिसुत्तिरुव आक्रमणकारी राक्षसर शब्दवु प्रळयसमयदल्लि एळु समुद्रगळ महाकोलाहदन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥18॥

पदच्छेदः

18. garjataam = yelling; kruddhaanaam = in fury; shabdaH = the sound; teSaam = of those demons; aapatataam = approaching in order to attack (Rama); abhuut = became; svanaH iva = like the noise; samudraaNaam = of the oceans; udvarte = at the time of destruction; sattvaanaam = of all the creatures.

अनुवादः

Yelling in fury, the sound of those demons approaching in order to assault Rama was like the noise of the oceans at the time of destruction of all the creatures.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां रामः शरैः षड‍‍्भिः षड् जघान निशाचरान् ।
निमेषान्तरमात्रेण शरैरग्निशिखोपमैः ॥ १९ ॥

तेषां रामः शरैः षड्भिः षड् जघान निशाचरान् ।
निमेषान्तरमात्रेण शितैरग्निशिखोपमैः ॥

तेषाम् रामह् शारैह् षड्भिह् षड् जघान निशाअ चरान् ॥ ६-४४-१९ निमेष अन्तर मात्रेण शैतैर् अग्नि शैख उपमैः ।

तब श्रीरामचन्द्रजीने पलक मारते-मारते अग्निज्वालाके समान छः भयानक बाणोंसे निम्नाङ्कित छः निशाचरोंको घायल कर दिया ॥ १९ ॥

श्रीरामचन्द्रनु आग कण्णुमुच्चितॆरॆयु वष्टरल्लि अग्नियन्तह आरु भयानक बाणगळिन्द कॆळगॆ हेळिद आरु निशाचरनन्नु गायगॊळिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. nimeSaantara maatreNa = within a twinkling of an eye; raamaH = Rama; shaDbhiH = with six; shitaiH = sharp; sharaiH = arrows; agnishikhopamaiH = resembling tongues of flame; jaghaana = struck down; shad = six; teSaam = of those; nishaacharaan = demons.

अनुवादः

Within a twinkling of an eye, Rama with six sharp arrows resembling tongues of flame, struck down six of those demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यज्ञशत्रुश्च दुर्धर्षो महापार्श्वमहोदरौ ।
वज्रदंष्ट्रो महाकायस्तौ चोभौ शुकसारणौ ॥ २० ॥

उनके नाम इस प्रकार हैं—दुर्धर्ष वीर यज्ञशत्रु, महापार्श्व, महोदर, महाकाय, वज्रदंष्ट्र तथा वे दोनों शुक और सारण ॥ २० ॥

अवर हॆसरुगळु इन्तिद्दवु-दुर्धर्ष वीर यज्ञशत्रु, महापार्श्व, महोदर, महा काय, वज्रदंष्ट्र हागू शुक सारण.॥20॥

ते तु रामेण बाणौघैः सर्वमर्मसु ताडिताः ।
युद्धादपसृतास्तत्र सावशेषायुषोऽभवन् ॥ २१ ॥

श्रीरामके बाणसमूहोंसे सारे मर्मस्थानोंमें चोट पहुँचनेके कारण वे छहों राक्षस युद्ध छोड़कर भाग गये; इसीलिये उनकी आयु शेष रह गयी—जान बच गयी ॥ २१ ॥

श्रीरामन बाणसमूहगळिन्द मर्मस्थानक्कॆ एटु बिद्दिद्दरिन्द आ आरू राक्षसरु युद्धबिट्टु ओडिहोदरु; अदरिन्द अवरु बदुकुळिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

20; 21. durdharSaH = the unconquerable; yajJNashatrushcha = Yagnashatru; mahaapaarshva mahodarau = Maha parshva; Mahodara; mahaa kaayaH = gaint bodied; vajra damSTraH = Vajradamshtra; tau = those; ubhau = two; shuka saaraNau = shuka and Sarana; te = those six; taaDitaaH = being beaten; raameNa = by Rama; sarva marmasu = on all their vital organs; baaNaughaiH = by a flood of arrows; apasR^itaaH = retreated; yuddhaat = from the battle; abhavan = and became; saava sheSaayuSaH = the ones left with the remainder of their life.

अनुवादः

The unconquerable Yagnashatru, Mahaparashva, Mahodara, the giant bodied Vajradamshtra, both Shuka and Sarana - all those six having been beaten by Rama on their vital organs with a flood of his arrows, retreated from the battle and somehow survived for the rest of their life.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निमेषान्तरमात्रेण घोरैरग्निशिखोपमैः ।
दिशश्चकार विमलाः प्रदिशश्च महारथः ॥ २२ ॥

ततः कान्चन चित्र अन्गैह् शारैर् अग्नि शैख उपमैः । दिशाश चकार विमलाह् प्रदिशाश च महा बलः ॥ ६-४४-२२

महारथी श्रीरामने अग्निशिखाके समान प्रज्वलित भयंकर बाणोंद्वारा पलक मारते-मारते सम्पूर्ण दिशाओं और उनके कोणोंको निर्मल (प्रकाशपूर्ण) कर दिया ॥ २२ ॥

महारथि श्रीरामन अग्निशिखॆयन्तिद्द प्रज्वलित भयङ्कर बाणगळिन्द कण्मुच्चि तॆरॆयुवष्टरल्लि दशदिक्कुगळन्नु निर्मल प्रकाशमानवागि माडिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. mahaarathaH = Rama; the great warrior; nimeSantara maatreNa = merely within an instant; ghoraiH = by terrible; agnishikhopamaiH = arrows resembling flames of fire; chakaara = made; dishaSa = the quarters; vidishaashcha = and the intermediate quarters; vimalaaH = clear (of all the demons).

अनुवादः

Rama the great warrior, merely within an instant, made the quarters and the intermediate quarters, clear of all the demons, by his arrows resembling flames of fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः ।
तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतङ्गा इव पावकम् ॥ २३ ॥

ये त्वन्ये राक्षसा वीरा रामस्य अभिमुखे स्थिताः ॥ ६-४४-२३ ते अपि नष्टाह् समासाद्य पतम्गा;इव पावकम् ।

दूसरे भी जो-जो राक्षसवीर श्रीरामके सामने खड़े थे, वे भी उसी प्रकार नष्ट हो गये, जैसे आगमें पड़कर पतिंगे जल जाते हैं ॥ २३ ॥

श्रीरामन ऎदुरिगॆ निन्तिद्द इतर राक्षसवीररु बॆङ्कियल्लि बिद्दु सुट्टुहोगुव पतङ्गळन्तॆ नाशवागि होदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. anye = the other; viiraaH = valiant; raakSasaaH = demons; ye = who; sthitaaH = were standing; abhimukhe = turning their face towards; raamasya = Rama; te.api = they also; naSTaaH = perished; pataN^gaaH iva = like moths; aasaadya = having encountered; paavakam = (that) fire.

अनुवादः

The other valiant demons, who were standing with their face turning towards Rama, also perished like moths, having encountered the same fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैः सम्पतद्भिः समन्ततः ।
बभूव रजनी चित्रा खद्योतैरिव शारदी ॥ २४ ॥

सुवर्ण पुन्खैर् विशैखैह् सम्पतद्भिह् सहस्रशाः ॥ ६-४४-२४ बभूव रजनी चित्रा ख द्योतैर् इव शाअरदी ।

चारों ओर सुवर्णमय पङ्खवाले बाण गिर रहे थे । उनकी प्रभासे वह रजनी जुगुनुओंसे विचित्र दिखायी देनेवाली शरद् ऋतुकी रात्रिके समान अद्भुत प्रतीत होती थी ॥ २४ ॥

ऎल्लॆल्लू सुवर्णमय पङ्खगळुळ्ळ बाणगळु बीळुत्तिद्दवु. अवुगळ प्रभॆयिन्द आ रजनियु मिणुकु हुळुगळिन्द विचित्रवागि तोरुव शरद् ऋतुविन रात्रियन्तॆ अद्भुतवागि काणुत्तित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

24. rajanii = (that) night; suvarNa puNkhaiH = with the golden shafts; vishikaiH = of arrows; sampatadbhiH = falling; samantataH = on all sides; bahuuva = appeared; chitraa = bright-coloured; shaaradiiva = like an autumnal night; khadyotaiH = with its fire flies.

अनुवादः

That night, with the golden shafts of arrows, flying on all sides, appeared bright-coloured, like an autumnal night with its fire-flies on all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानां च निनदैर्भेरीणां चैव निःस्वनैः ।
सा बभूव निशा घोरा भूयो घोरतराभवत् ॥ २५ ॥

राक्षसानाम् च निनदैर् हरीणाम् च अपि गर्जितैः ॥ ६-४४-२५ सा बभूव निशाअ घोरा भूयो घोरतरा तदा ।

राक्षसोंके सिंहनादों और भेरियोंकी आवाजोंसे वह भयानक रात्रि और भी भयंकर हो उठी थी ॥ २५ ॥

राक्षसर सिंहनादगळिन्द, भेरिगळ निनाददिन्द आ भयानक रात्रियु इन्नू भयङ्करवायितु.॥25॥

पदच्छेदः

25. saa ghoraa nishaa = that terrible night; tadaa = then; babhuuva = became; ghora taraa = more terrible; bhuuyaH = again; niH svanaiH cha = by the sounds; bheriiNaam = of kettle-drums; ninadaiH = and by the roaring; raakSasaanaam = of the demons.

अनुवादः

The terrible night on that day became more terrible again by the sound of kettle-drums and by the roaring sounds of the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन शब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः ।
त्रिकूटः कन्दराकीर्णः प्रव्याहरदिवाचलः ॥ २६ ॥

तेन शाब्देन महता प्रवृद्धेन समन्ततः ॥ ६-४४-२६ त्रिकूटह् कन्दर आकीर्णह् प्रव्याहरद् इव अचलः ।

सब ओर फैले हुए उस महान् शब्दसे प्रतिध्वनित हो कन्दराओंसे व्याप्त त्रिकूट पर्वत मानो किसीकी बातका उत्तर देता-सा जान पड़ता था ॥ २६ ॥

ऎल्लॆडॆ हरडिद आ महान् शब्दवु प्रतिध्वनितवागि कन्दरगळिन्द कूडिद त्रिकूटपर्वतवु यारो मातिगॆ उत्तरिसुवन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tena mahataa = shabdena = by that great sound; pravR^iddhena = which augmented; samantataH = on all sides; trikuuTaH achalah = the mountain Trikuta; kandaraatiirNaH = full of caves; pravyaharadiva = appeared to be uttering confused murmurs.

अनुवादः

By that great sound, which re-echoed on all sides, the mountain Trikuta, full of caves, appeared to be uttering confused murmurs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गोलाङ्गूला महाकायास्तमसा तुल्यवर्चसः ।
सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां भक्षयन् रजनीचरान् ॥ २७ ॥

लंगूर जातिके विशालकाय वानर जो अन्धकारके समान काले थे, निशाचरोंको दोनों भुजाओंमें कसकर मार डालते और उन्हें कुत्ते आदिको खिला देते थे ॥

गोलाङ्गुल जातिय विशालकाय वानररु अन्धकारदन्तॆ कप्पागिद्दु, निशाचररन्नु ऎरडू बाहुगळिन्द बिगिदप्पि कॊन्दु हाकि, अवरन्नु नायिगळिगॆ तिन्नलु ऎसॆयुत्तिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. golaaN^guulaaH = long-tailed and balck-faced monkeys; mahaa kaayaaH = with their gigantic bodes; tamasaa tulya = and dark-like; varchasaH = figure; sampariSvajya = grasped; rajanii charaan = the demons; baabhubhyaam = with their arms; bhakSayan = and allowed them to be devoured (by jackals; vultures etc).

अनुवादः

Long-tailed and black faced monkeys with their gigantic bodies and dark-like figure, crushed the demons with their arms and allowed them to be eaten (by jackals, vultures etc).

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदस्तु रणे शत्रून् निहन्तुं समुपस्थितः ।
रावणिं निजघानाशु सारथिं च हयानपि ॥ २८ ॥

अन्गदस् तु रणे शात्रुम् निहन्तुम् समुपस्थितः ॥ ६-४४-२८ रावणेर् निजघान आशौ सारथिम् च हयान् अपि ।

दूसरी ओर अङ्गद रणभूमिमें शत्रुओंका संहार करनेके लिये आगे बढ़े । उन्होंने रावणपुत्र इन्द्रजित् को घायल कर दिया तथा उसके सारथि और घोड़ोंको भी यमलोक पहुँचा दिया ॥ २८ ॥

इन्नॊन्दॆडॆ अङ्गदनु रणभूमियल्लि शत्रुगळन्नु संहरिसलु मुन्दुवरिदनु. अवनु रावणपुत्र इन्द्रजितुवन्नु गायगॊळिसि अवन सारथि मत्तु कुदुरॆगळन्नु कॊन्दुहाकिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. angadastu = Angada on his part; samupasthitaH = who came; nihantum = to annihilate; shatruun = the enemies; raNe = in the battle-field; nijaghaana = struck; raavaNim = Indrajit; saarathimcha = his charioteer; hayaanapi = and the horses; aashu = all at once.

अनुवादः

Angada on his part, who came to annihilate the enemies in that battle-field, struck Indrajit, his charioteer and the horses all at once.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रजित् तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्गदेन महाकायस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ २९ ॥

इन्द्रजित्तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्गदेन महात्यस्तस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

अङ्गदके द्वारा घोड़े और सारथिके मारे जानेपर महान् कष्टमें पड़ा हुआ इन्द्रजित् रथको छोड़कर वहीं अन्तर्धान हो गया ॥ २९ ॥

अङ्गदनु कुदुरॆ, सारथियन्नु कॊन्दुहाकिदाग इन्द्रजितु तॊन्दरॆगॊळगागि रथवन्नु बिट्टु अन्तर्धाननादनु.॥29॥

तत् कर्म वालिपुत्रस्य सर्वे देवाः सहर्षिभिः ।
तुष्टुवुः पूजनार्हस्य तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३० ॥

प्रशंसाके योग्य वालिकुमार अङ्गदके उस पराक्रमकी ऋषियोंसहित देवताओं तथा दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणने भी भूरि-भूरि प्रशंसा की ॥ ३० ॥

प्रशंसॆगॆ योग्यनाद वालिकुमार अङ्गदन आ पराक्रमवन्नु ऋषिगळ सहित देवतॆगळु हागू श्रीराम-लक्ष्मणरु भूरि भूरि प्रशंसिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

29; 30. ghore = (While) that awful; bhR^isha daaruNe = and very intense; samgraame = battle; vartamaane = was continuing; indrajittu = Indrajit; mahaamaayaH = a great trickster; yaktvaa = leaving; ratham = the chariot; hataashvaH = with its horses killed; hatasaarathiH = and charioteer killed; aNgadena = by Angada; antaradhiiyata = vanished; tatvaiva = from that very spot.

अनुवादः

While that awful and very intense battle was going on, Indrajit a great trickster, leaving the chariot, with its horses and charioteer killed by Angada, vanished from that very spot itself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभावं सर्वभूतानि विदुरिन्द्रजितो युधि ।
ततस्ते तं महात्मानं दृष्ट्वा तुष्टाः प्रधर्षितम् ॥ ३१ ॥

सम्पूर्ण प्राणी युद्धमें इन्द्रजित् के प्रभावको जानते थे; अतः अङ्गदके द्वारा उसको पराजित हुआ देख उन महात्मा अंगदपर दृष्टिपात करके सबको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ ३१ ॥

समस्त प्राणिगळु युद्धदल्लि इन्द्रजितुविन प्रभाववन्नु तिळिदिद्दरु. आद्दरिन्द अङ्गदनिन्द अवन पराभववन्नु नोडि आ महात्मा अङ्गदनन्नु नोडि ऎल्लरिगॆ तुम्बा सन्तोषवायितु.॥31॥

पदच्छेदः

31. sarve = all; devaaH = the celestials; ubhau = and both; raamalakSmaNau = Rama and Lakshmana; sharSibhiH = together with all the sages; tuSTuvuH = were pleased; tat karma = with that act; puujanaarhasya = of the venerable; vaaliputrasya = Angada the son of wind-god.

अनुवादः

All the celestials, both Rama and Lakshmana together with all sages were pleased with that act of the venerable Angada the son of Vali.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रहृष्टाः कपयः ससुग्रीवविभीषणाः ।
साधुसाध्विति नेदुश्च दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम् ॥ ३२ ॥

ततः प्रहृष्टाः कपयः ससुग्रीव विभीषणाः ।
साधुसाध्विति नेदुश्च दृष्ट्वा शत्रुं पकाडितम् ॥

प्रभावं सर्वभूतानि विदुरिन्द्रजितो युधि । ततस्तेन महात्मानम् दृष्ट्वा तुष्टाः प्रधर्षितम् ॥ ६-४४-३२

शत्रुको पराजित हुआ देख सुग्रीव और विभीषण-सहित सब वानर बड़े प्रसन्न हुए और अङ्गदको साधुवाद देने लगे ॥ ३२ ॥

शत्रुवु पराजितनादुदन्नु नोडि सुग्रीव, विभीषण सहित ऎल्ल वानररु बहळ सन्तोषगॊण्डु अङ्गदनन्नु अभिनन्दिसिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. sarva bhuutaani = all the living beings; viduH = knew; prabhaavam = the supernatural power; indrajitaH = of Indrajit; yudhi = in battle; tataH = for that reason; tuSTaaH = (they) were pleased; dR^iSTvaa = on seeing; mahaatmaanam = that highly gifted demon; pradharSitam = being defeated; tena = by him.

अनुवादः

Since all the living beings knew the supernatural powers of Indrajit in battle, they were pleased on seeing that highly gifted demon being defeated by Angada.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रजित् तु तदानेन निर्जितो भीमकर्मणा ।
संयुगे वालिपुत्रेण क्रोधं चक्रे सुदारुणम् ॥ ३३ ॥

इन्द्रजित्तु तदातेन निर्जितो भीमकर्मणा ।
संयुगे वालिपुत्रेण क्रोधं चक्रे सुदारुणम् ॥

युद्धस्थलमें भयानक कर्म करनेवाले वालिपुत्र अङ्गदसे पराजित होकर इन्द्रजित् ने बड़ा भयंकर क्रोध प्रकट किया ॥ ३३ ॥

युद्धदल्लि भयानक कर्म माडुव वालिपुत्र अङ्गदनिन्द पराजितनाद इन्द्रजितु भयङ्कर क्रोधवन्नु प्रकटपडिसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. dR^iSTvaa = seeing; shatrum = the enemy; parajitam = defeated; kapayaH = those monkeys; sa sugriiva vibhiiSaNaaH = along with Sugreeva and Vibhishana; tataH = then; prahR^iSTaaH = were delighted; nedushcha = and praised him; saadhviti = as good.

अनुवादः

Seeing the enemy defeated, those monkeys along with Sugreeva and Vibhishana were delighted and praised Angada as an efficient warrior.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽन्तर्धानगतः पापो रावणी रणकर्शितः ।
ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ॥ ३४ ॥
अदृश्यो निशितान् बाणान् मुमोचाशनिवर्चसः ।

सोऽन्तर्धानगतः पापो रावणी रणकर्शितः ।
ब्रह्मदत्तवरो वीरो रावणिः क्रोधमूर्छितः ॥
अदृश्शो निशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।

रावणकुमार वीर इन्द्रजित् ब्रह्माजीसे वर प्राप्त कर चुका था । युद्धमें अधिक कष्ट पानेके कारण वह पापी रावणपुत्र क्रोधसे अचेत-सा हो रहा था; अतः अन्तर्धान-विद्याका आश्रय ले अदृश्य हो उसने वज्रके समान तेजस्वी और तीखे बाण बरसाने आरम्भ किये ॥ ३४ १/२ ॥

रावणकुमार इन्द्रजितु ब्रह्मदेवरिन्द वर पडॆदुकॊण्डिद्दनु. युद्धदल्लि भारी कष्टगळन्नु अनुभविसिद आ पापि रावणपुत्रनु क्रोधदिन्द निश्चेष्टितनन्तागिद्दनु; अदरिन्द अन्तर्धान विद्यॆयन्नु आश्रयिसि, अदृश्यनागिये वज्रदन्तह तेजस्वि, हरितबाणगळ मळॆगरॆयलु प्रारम्भिसिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. indrajittu = Indrajit on the other hand; tadaa = then; chakre = was driven; sudaaruNam drodham = to very terrible anger; nirjitaH = as he was defeated; samyuge = in battle; anana vaaliputreNa = by this Angada the son of wind-god; bhiimakarmaNaa = a dreadful monkey.

अनुवादः

Indrajit, on the other hand, then was driven to a very terrible rage, as he was defeated in battle by Angada the son of Vali a dreadful monkey.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं च लक्ष्मणं चैव घोरैर्नागमयैः शरैः ॥ ३५ ॥
बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राक्षसः ।

सो अन्तर्धान गतह् पापो रावणी रण कर्कशाः । ब्रह्म दत्त वरो वीरो रावणिह् क्रोध मूर्चितः ॥ ६-४४-३५

समराङ्गणमें कुपित हुए इन्द्रजित् ने घोर सर्पमय बाणोंद्वारा श्रीराम और लक्ष्मणको घायल कर दिया । वे दोनों रघुवंशीबन्धु अपने सभी अङ्गोंमें चोट खाकर क्षत-विक्षत हो रहे थे ॥ ३५ १/२ ॥

रणरङ्गदल्लि कुपितनाद इन्द्रजितु घोरवाद सर्पबाणगळिन्द श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु गायगॊळिसिदनु. रघुवंशी अवरिब्बरू सर्वाङ्गदल्लि गायगॊण्डु क्षत-विक्षितरागुत्तिद्दरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. saH raavaNiH = that Indrajit the son of Ravana; saH antardhaana gataH = who had gone out of sight; paapaH = the sinful one; raNakkarkashaH = cruel in battle; adR^ishyaH = rendered himself as invisible; mumocha = and hurled forth; nisitaan = sharp; baaNaan = arrows; ashani varchasaH = bright as lightning.

अनुवादः

That Indrajit the son of Ravana, the sinful demon who had gone out of sight and was cruel in battle, rendered himself as invisible again and hurled forth sharp arrows, bright as lightning.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मायया संवृतस्तत्र मोहयन् राघवौ युधि ॥ ३६ ॥
अदृश्यः सर्वभूतानां कूटयोधी निशाचरः ।
बबन्ध शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ३७ ॥

रामं च लक्ष्मणम् चैव घोरैर्नागमयैः शरैः । बिभेद समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवौ ॥ ६-४४-३६ मायया संवृतस्तत्र मोहयन् राघवौ युधि । अदृशयो निशैतान् बाणान् मुमोच अशानि वर्चसः ॥ ६-४४-३७ बबन्ध शरबन्धेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।

मायासे आवृत हो समस्त प्राणियोंके लिये अदृश्य होकर वहाँ कूटयुद्ध करनेवाले उस निशाचरने युद्धस्थलमें दोनों रघुवंशी बन्धु श्रीराम और लक्ष्मणको मोहमें डालते हुए उन्हें सर्पाकार बाणोंके बन्धनमें बाँध लिया ॥ ३६-३७ ॥

मायॆयिन्द समस्त प्राणिगळिगॆ अदृश्यनागिद्दु कूटयुद्ध माडुव आ निशाचरनु युद्धदल्लि रघुवंशी श्रीराम-लक्ष्मणरन्नु मोहदल्लि कॆडहुत्ता सर्पाकार बाणगळिन्द बन्धिसिबिट्टनु.॥36-37॥

पदच्छेदः

36. kruddhaH = being enraged; samara = in battle; (Indrajit); bidheda = burted out; sharaiH = arrows; ghoraiH = which were terrific; naaga mayaiH = in the form of serpants; sarva gaatreSu = into all the limbs; raamam cha = of Rama; lakSmaNam chaiva = and Lakshmana; raaghavau = born in Raghu dynasty.

अनुवादः

Being enraged in battle, Indrajit bursted out serpent-like terrible arrows into all the limbs of Rama and Lakshmana who were born in Raghu dynasty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. samvR^itaH = enveloped; maayayaa = by illusion; mohayan = he sought to confuse; raaghavau = Rama and Lakshmana; yudhi = in the struggle; tatra = their; adR^ishya = and invisible; sarva bhuutaanaam = to all beings; kuuTa yodhii = through his magic arts; nishaacharaH = Indrajit the ranger of the night; babandha = bound; bhraatarau = those two brothers; raama lakSmaNau = Rama and Lakshmana; shara bandhena = with a net work of arrows.

अनुवादः

Enveloped by illusion, he sought to confuse Rama and Lakshmana in the struggle there and invisible to all beings through his magic arts, Indrajit the ranger of the night bound those two brothers Rama and Lakshmana with a net work of arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ तेन पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः ।
सहसाभिहतौ वीरौ तदा प्रेक्षन्त वानराः ॥ ३८ ॥

तौ तेन पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः ।
सहसानिहतौ वीरौ तदा प्रैक्षन्त वानराः ॥

तेन रौ पुरुषव्याघ्रौ क्रुद्धेनाशीविषैः शरैः ॥ ६-४४-३८ सहसाभिहतौ वीरौ तदा प्रैक्षन्त वानराः ।

इस प्रकार क्रोधसे भरे हुए इन्द्रजित् ने उन दोनों पुरुषप्रवर वीरोंको सहसा सर्पाकार बाणोंद्वारा बाँध लिया । उस समय वानरोंने उन्हें नागपाशमें बद्ध देखा ॥ ३८ ॥

हीगॆ क्रोधगॊण्ड इन्द्रजितु आ इब्बरु पुरुषश्रेष्ठ वीररन्नु सर्पबाणगदिन्द बन्धिसिदनु. आग वानररु नागपाशदल्लि बन्धितराद राम-लक्ष्मणरन्नु नोडिदरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tadaa = then; vaanaraaH = the monkeys; praikSanta = saw; viirau = the two warriors; tau = those; puruSa vyaaghrau = lions among men; abhi hatau = tormented; sahasaa = quickly; aashiiviSaiH = by the serpentine; shariaiH = arrows; tena kR^iddhena = of that enraged demon.

अनुवादः

Then, the monkeys saw the two warriors, those lions among men, being wounded quickly by the serpentine arrows of that enraged demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रकाशरूपस्तु यदा न शक्त-
स्तौ बाधितुं राक्षसराजपुत्रः ।
मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम
बबन्ध तौ राजसुतौ दुरात्मा ॥ ३९ ॥

प्रकाशरूपस्तु तदा न शक्त । स्तौ बाधितुं राक्षसराजपुत्रः । मायां प्रयोक्तुं समुपाजगाम । बबन्ध तौ राजसुतौ दुरात्मा ॥ ६-४४-३९

प्रकटरूपसे युद्ध करते समय जब राक्षस-राजकुमार इन्द्रजित् उन दोनों राजकुमारोंको बाधा देनेमें समर्थ न हो सका, तब उनपर मायाका प्रयोग करनेको उतारू हो गया और उन दोनों भाइयोंको उस दुरात्माने बाँध लिया ॥ ३९ ॥

प्रकटवागि युद्ध माडिदाग इन्द्रजितु अवरिब्बरन्नु बाधिसलु असमर्थनादाग, अवर मेलॆ मायॆयन्नु प्रयोगिसि यशस्वीयादनु. हागॆ अवरिब्बरन्नु आ दुरात्मनु बन्धिसिबिट्टनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. na shaktaH = not being able; baadhitum = to torment; tau = those two princes; prakaasharuupaH = in his manifest form; raakSasaraaja putraH = the son of the king of demons; tadaa = then; samupaajagaama = came; duraatmaa = with his perverse mind; prayoktum = and had recourse; maayaam = to magic; raajasutau babandha = in order to make the princes captive.

अनुवादः

Not being able to hurt those two princes in his manifest form, Indrajit the son of the king of demons with his perverse mind, had recourse to magic in order to make them captive.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौवालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नलवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥44॥