०४३ रक्षः-कपीनां युद्धम्

43. द्वन्द्वयुद्धमें वानरोंद्वारा राक्षसोंकी पराजय

युध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
रक्षसां सम्बभूवाथ बलरोषः सुदारुणः ॥ १ ॥

युद्ध्यतां तु ततस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
रक्षसां सम्बभूवाथ बलरोषः सुदारुणः ॥

युध्यताम् तु ततस् तेषाम् वानराणाम् महात्मनाम् । रक्षसाम् सम्बभूव अथ बल कोपह् सुदारुणः ॥ ६-४३-१

तदनन्तर परस्पर युद्ध करते हुए महामना वानरों और राक्षसोंको एक-दूसरेकी सेनाको देखकर बड़ा भयंकर रोष हुआ ॥ १ ॥

परस्पर युद्ध माडुत्तिद्दाग महात्मराद वानररिगू राक्षसरिगू बलसम्बन्धी दारुणवाद भयङ्कर रोष उण्टायितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; teSaam vaanaraaNaam = (While) those monkeys; mahaatmanaam = the exceedingly wise; rakSasaamcha = and the demons; yuddhyataam = were doing the battle; sudaaruNaH = a very harsh; bala roSaH = military ferocity; sambabhuuvaH = arose; atha = thereafter.

अनुवादः

While highly wise monkey-troops and the demons were fighting a terrible military ferocity arose in them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते हयैः काञ्चनापीडैर्गजैश्चाग्निशिखोपमैः ।
रथैश्चादित्यसङ्काशैः कवचैश्च मनोरमैः ॥ २ ॥
निर्ययू राक्षसा वीरा नादयन्तो दिशो दश ।
राक्षसा भीमकर्माणो रावणस्य जयैषिणः ॥ ३ ॥

ते हयैः कान्चन आपीडैर् ध्वजैश च अग्नि शैख उपमैः । रथैश च आदित्य सम्काशाइह् कवचैश च मनो रमैः ॥ ६-४३-२ निर्ययू राक्षस व्याघ्रा नादयन्तो दिशओ दशा । राक्षसा भीम कर्माणो रावणस्य जय एषिणः ॥ ६-४३-३

सोनेके आभूषणोंसे विभूषित घोड़ों, हाथियों,अग्निकी ज्वालाके समान देदीप्यमान रथों तथा सूर्यतुल्य तेजस्वी मनोरम कवचोंसे युक्त वे वीर राक्षस दसों दिशाओंको अपनी गर्जनासे गुँजाते हुए निकले । भयानक कर्म करनेवाले वे सभी निशाचर रावणकी विजय चाहते थे ॥

सुवर्ण आभरणगळिन्द अलङ्कृतवागिद्द आनॆ-कुदुरॆगळ मेलॆ हत्ति, अग्नि ज्वालॆगळन्तॆ देदीप्ययान रथगळल्लियू, सूर्यतुल्य सुन्दर कवचगळिन्द कूडिद राक्षस वीररु तम्म गर्जनॆयिन्द हत्तु दिक्कुगळन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता हॊरटरु. भयानक कर्ममाडुव अवरॆल्लरू निशाचर रावणन विजयवन्नु बयसुत्तिद्दरु.॥2-3॥

पदच्छेदः

2; 3. te raakSasaaH = those demons; raakSasa vyaaghraaH = the best of ogres; bhiima karmaaNaH = performing terrific acts; jayaiSiNaH = and desiring victory; raavaNasya = for Ravana; niryayuH = marched ahead; hayaiH = on horses; kaaNchana piiDaiH = with golden trappings; gajaishcha = on elephants; agnishikhopamaiH = resembling point-like flames; rathaiH = on chariots; aaditya samkaashaiH = looking like sun; manoramaiH = and with beautiful; kavachaishcha = armours; naadayantaH = with reverberant sound; dasha dishaH = in the ten regions.

अनुवादः

Those demons, the best of ogres, doing terrific acts and eager to triumph in Ravana’s name, marched ahead on steeds with golden trappings or elephants resembling pointed flames, or in chariots flashing like the sun and themselves wearing beautiful armours, creating reverberant sounds in the ten regions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराणामपि चमूर्बृहती जयमिच्छताम् ।
अभ्यधावत तां सेनां रक्षसां घोरकर्मणाम् ॥ ४ ॥

वानराणाम् अपि चमूर् महती जयम् इच्चताम् । अभ्यधावत ताम् सेनाम् रक्षसाम् काम रूपिणाम् ॥ ६-४३-४

भगवान् श्रीरामकी विजय चाहनेवाले वानरोंकी उस विशाल सेनाने भी घोर कर्म करनेवाले राक्षसोंकी सेनापर धावा किया ॥ ४ ॥

भगवान् श्रीरामन विजयवन्नु बयसुव वानर विशाल सैन्यवु घोरकर्म माडुव राक्षसर सेनॆयन्नु आक्रमिसितु.॥4॥

पदच्छेदः

4. bR^ihatii = the great; chamuuH api = army too; vaanaraaNaam = of monkeys; ichchhataam = eager; jayam = to triumph; abhyadhavata = marched opposite; taam senaam = to those troops; rakSasaam = of demons; ghora karmaNaam = of terrible acts.

अनुवादः

The great army of monkeys, also eager to triumph, marched opposite to those troops of demons of terrible acts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे तेषामन्योन्यमभिधावताम् ।
रक्षसां वानराणां च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत ॥ ५ ॥

एतस्मिन्न् अन्तरे तेषाम् अन्योन्यम् अभिधावताम् । रक्षसाम् वानराणाम् च द्वन्द्व युद्धम् अवर्तत ॥ ६-४३-५

इसी समय एक-दूसरेपर धावा बोलते हुए राक्षसों और वानरोंमें द्वन्द्वयुद्ध छिड़ गया ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

5. etasmin antare = meanwhile; dvandva yuddam = extra ordinary duels; avartata = arose; teSaam = (between) those; rakSasaam = demons; vaanaraaNaam cha = and moneys; abhidhaavataam = who ran up towards; anyonyam = each other.

अनुवादः

Extra-ordinary duels arose between those demons and monkeys, who ran up towards each other.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आगले परस्पर आक्रमण माडुत्ता राक्षसरिगू वानररिगू द्वन्द्वयुद्ध प्रारम्भवायितु.॥.॥

अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः ।
अयुध्यत महातेजास्त्र्यम्बकेण यथान्धकः ॥ ६ ॥

अङ्गदेनेन्द्रजित्सार्धं वालिपुत्रेण राक्षसः ।
अयुध्यत महातेजास्तम्बकेण यथान्धकः ॥

अन्गदेन इन्द्रजित् सार्धम् वालि पुत्रेण राक्षसः । अयुध्यत महा तेजास् त्र्यम्बकेण यथा अन्धकः ॥ ६-४३-६

वालिपुत्र अङ्गदके साथ महातेजस्वी राक्षस इन्द्रजित् उसी तरह भिड़ गया, जैसे त्रिनेत्रधारी महादेवजीके साथ अन्धकासुर लड़ रहा हो ॥ ६ ॥

वालिपुत्र अङ्गदनॊन्दिगॆ महा तेजस्वि इन्द्रजितु त्रम्बकनॊडनॆ अन्धकासुरनु युद्ध माडिदन्तॆ कादाडतॊडगिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. raakSasaH = the demon; indrajit = Indrajit; mahaatejaaH = of immense energy; ayudhyata = fought; aN^gadema saartham = with Angada; vaaliputreNa = the son of Vali; andhakaH iva = like the demon Andhaka; tryambakeNa yathaa = fought with Shiva the Lord of Destruction.

अनुवादः

The demon Indrajit of immense energy fought with Angada the son of Vali, as the demon Andhaka fought with Shiva the Lord of destruction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजङ्घेन च सम्पातिर्नित्यं दुर्धर्षणो रणे ।
जम्बुमालिनमारब्धो हनूमानपि वानरः ॥ ७ ॥

प्रजन्घेन च सम्पातिर् नित्यम् दुर्मर्षणो रणे । जम्बू मालिनम् आरब्धो हनूमान् अपि वानरः ॥ ६-४३-७

प्रजङ्घ नामक राक्षसके साथ सदा ही रणदुर्जय वीर सम्पातिने और जम्बुमालीके साथ वानर वीर हनुमान् जी ने युद्ध आरम्भ किया ॥ ७ ॥

प्रजङ्घ ऎम्ब राक्षस नॊन्दिगॆ, रणदुर्जय वीर सम्पातियु हागू जम्बुमालियॊडनॆ वानरवीर हनुमन्तनु युद्ध माडतॊडगिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. sampaatiH = A monkey called Sampati; nityam = forever; durdharSaNaH = uncomquerable; raNe = in war; prajaN^ghena = fought with Prajangha; hanumaanapi = Hanuman too; vaanaraH = the monkey; aarabdhaH = started (fight); jambu maalinam = with Jambumali.

अनुवादः

The ever indomitable Sampati fought with Prajangha and Hanuman the monkey measured his strength with Jambumali.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सङ्गतस्तु महाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन शत्रुघ्नेन विभीषणः ॥ ८ ॥

सङ्गतस्तु महाक्रोधो राक्षसो रावणानुजः ।
समरे तीक्ष्ण वेगेन मित्रुघ्नेन विभीषणः ॥

सम्गतः सुमहा क्रोधो राक्षसो रावण अनुजः । समरे तीक्ष्ण वेगेन मित्रघ्नेन विभीषणः ॥ ६-४३-८

अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए रावणानुज राक्षस विभीषण समराङ्गणमें प्रचण्ड वेगशाली शत्रुघ्नके साथ उलझ गये ॥

अत्यन्त क्रोधगॊण्डिरुव रावणन तम्म विभीषणनु समराङ्गण दल्लि प्रचण्ड वेगशालि राक्षस शत्रुघ्ननॊन्दिगॆ युद्धक्कॆ तॊडगिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. raakSasaH = the demon; mahaakrodhaH = with great fury; vibhiiSaNaH = Vibhishana; raavaNaanujaH = the younger brother of Ravana; samgataH = confronted; shatrughnena = with Shatrughana; tiikSNavegena = possessing fiery velocity; samara = in battle.

अनुवादः

The demon with great fury, Vibhishana the younger brother of Ravana confronted with Shatrughna possessing fiery velocity in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तपनेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः ।
निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत ॥ ९ ॥

तपतेन गजः सार्धं राक्षसेन महाबलः ।
निकुम्भेन महातेजा नीलोऽपि समयुध्यत ॥

तपनेन गजह् सार्धम् राक्षसेन महा बलः । निकुम्भेन महा तेजा नीलो अपि समयुध्यत ॥ ६-४३-९

महाबली गज तपन नामक राक्षसके साथ लड़ने लगे । महातेजस्वी नील भी निकुम्भसे जूझने लगे ॥ ९ ॥

महाबली गजनु तपननॆम्ब राक्षसनॊडनॆ कादाडिदरॆ, महातेजस्वी नीलनु निकुम्भनॊन्दिगॆ युद्धमाडतॊडगिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. gajaH = Gaja; mahaabalaH = of great strength; raakSasena saartham = (fought) with a demon; tapaneva = called Tapana; nilo.api = and Nila also; mahaatejaH = of great energy; samayudhyata = fought; nikumbhena = with Nikumbha.

अनुवादः

Gaja of great strength fought with a demon called Tapana and Nila too of great energy fought with Nikumbha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरेन्द्रस्तु सुग्रीवः प्रघसेन सुसङ्गतः ।
सङ्गतः समरे श्रीमान् विरूपाक्षेण लक्ष्मणः ॥ १० ॥

वानर इन्द्रस् तु सुग्रीवह् प्रघसेन समागतः । सम्गतः समरे शरीमान् विरूप अक्षेण लक्ष्मणः ॥ ६-४३-१०

वानरराज सुग्रीव प्रघसके साथ और श्रीमान् लक्ष्मण समरभूमिमें विरूपाक्षके साथ युद्ध करने लगे ॥

वानरराज सुग्रीवनु प्रघसनॊन्दिगॆ हागू श्रीमान् लक्ष्मणनु रणरङ्गदल्लि विरूपाक्षनॊन्दिगॆ युद्ध माडिदरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. sugriivaH = Sugreeva; vaanarendraH = the king of monkeys; susamgataH = confronted well; praghasena = with Praghasa; shriimaan = and the glorious; lakSmaNaH = Lakshmana; samgataH = confronted; viruupaakSeNa = with Virupaksha; samara = in the battle.

अनुवादः

Sugreeva the king of monkeys confronted well with Praghasa and the glorious Lakshmana confronted with Virupaksha in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निकेतुः सुदुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामेण सह सङ्गताः ॥ ११ ॥

अग्नि केतुश च दुर्धर्षो रशमि केतुश च राक्षसः । सुप्तघ्नो यज्न कोपश च रामेण सह सम्गताः ॥ ६-४३-११

दुर्जय वीर अग्निकेतु, रश्मिकेतु, सुप्तघ्न और यज्ञकोप—ये सब राक्षस श्रीरामचन्द्रजीके साथ जूझने लगे ॥ ११ ॥

दुर्जयवीर अग्निकेतु, रश्मिकेतु, सुप्तघ्न, यज्ञकोप मुन्ताद राक्षसरॆल्लरू श्रीरामनॊडनॆ युद्धक्कॆ तॊडगिदरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. sudardharSaH = the invincible; agniketuH = Agniketu; rashmi ketushcha = Rashmiketu; raakSasaH = the demon; mitraghnuH = Mitraghnu; yajJNa kopashcha = and Yajnakopa; samgataaH = confronted; raameNa saha = with Rama.

अनुवादः

The invincible Agniketu, Rashmiketu, Mitraghnu and Yajnakopa confronted with Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रमुष्टिश्च मैन्देन द्विविदेनाशनिप्रभः ।
राक्षसाभ्यां सुघोराभ्यां कपिमुख्यौ समागतौ ॥ १२ ॥

वज्र मुष्टिश्च मैन्देन द्विविदेन अशानि प्रभः । राक्षसाभ्याम् सुघोराभ्याम् कपि मुख्यौ समागतौ ॥ ६-४३-१२

मैन्दके साथ वज्रमुष्टि और द्विविदके साथ अशनिप्रभ युद्ध करने लगे । इस प्रकार इन दोनों भयानक राक्षसोंके साथ वे दोनों कपिशिरोमणि वीर भिड़े हुए थे ॥ १२ ॥

मैन्दनॊन्दिगॆ वज्रमुष्टियु, द्विविदनॊन्दिगॆ अशनिप्रभनु युद्धमाड तॊडगिदरु. हीगॆ ई इब्बरु भयानक राक्षसरॊन्दिगॆ इब्बरु कपिश्रेष्ठरु होराडिदरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. vjramuSTiH = Vajramushti; (confronted) maindena = with Mainda; ashaniprabhaH = and Ashaniprabha; dvividena = with Dvivida; kapimukhyau = those principal monkeys Mainda and Dvivida; samaagatau = confronted; sughoraabhyaam raakSasaabhyaam = with those highly terrific demons.

अनुवादः

Vajramushti confronted with Mainda and Ashaniprabha with Dvivida. Those principal monkeys Mainda and Dvivida confronted with those highly terrific demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीरः प्रतपनो घोरो राक्षसो रणदुर्धरः ।
समरे तीक्ष्णवेगेन नलेन समयुध्यत ॥ १३ ॥

वीरह् प्रतपनो घोरो राक्षसो रण दुर्धरः । समरे तीक्ष्ण वेगेन नलेन समयुध्यत ॥ ६-४३-१३

प्रतपन नामसे प्रसिद्ध एक घोर राक्षस था, जिसे रणभूमिमें परास्त करना अत्यन्त कठिन था । वह वीर निशाचर समराङ्गणमें प्रचण्ड वेगशाली नलके साथ युद्ध करने लगा ॥ १३ ॥

रणरङ्गदल्लि सोलिसलु अत्यन्त कष्टकरनाद प्रतपन ऎम्ब प्रसिद्ध घोरराक्षसनु युद्धरङ्गदल्लि प्रचण्डवेगशालि नळनॊन्दिगॆ कादाडतॊडगिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. pratapanaH = Pratapana; viiraH = the valiant; ghoraH = terrific; raNadurdharaH = and invincible in battle; samayuddhyata = fought well; nalena = with Nala; samara tiikSNa vegena = of intense speed in battle.

अनुवादः

Pratapana, the valiant, terrific and invincible in battle fought well with Nala of intense speed in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण इति विश्रुतः ।
स विद्युन्मालिना सार्धमयुध्यत महाकपिः ॥ १४ ॥

धर्मस्य पुत्रो बलवान् सुषेण;इति विशरुतः । स विद्युन् मालिना सार्धम् अयुध्यत महा कपिः ॥ ६-४३-१४

धर्मके बलवान् पुत्र महाकपि सुषेण राक्षस विद्युन्मालीके साथ लोहा लेने लगे ॥ १४ ॥

धर्मन पुत्र महा बलवन्त महाकपि सुषेणनु राक्षस विद्युन्मालि यॊन्दिगॆ युद्धक्कॆ तॊडगिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. saH mahaakapiH = that great monkey; vishrutaH = named; suSeNaH iti = as Sushena; balavaan = the strong; putraH = son; dharmasya = of Yama; ayudhyata = fought; vidyunmaalinaa; saartham = with Vidyunmali.

अनुवादः

That great monkey called Sushena, the strong son of Yama fought with Vidyunmali.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराश्चापरे घोरा राक्षसैरपरैः सह ।
द्वन्द्वं समीयुः सहसा युद्‍ध्वा च बहुभिः सह ॥ १५ ॥

वानराश्चापरे घोरा राक्षसैरपरैः सह ।
द्व्वन्द्व समीयुः सहसा युद्ध्वाच बहुभिः सह ॥

वानराश च अपरे भीमा राक्षसैर् अपरैह् सह । द्वन्द्वम् समीयुर् बहुधा युद्धाय बहुभिह् सह ॥ ६-४३-१५

इसी प्रकार अन्यान्य भयानक वानर बहुतोंके साथ युद्ध करनेके पश्चात् दूसरे-दूसरे राक्षसोंके साथ सहसा द्वन्द्वयुद्ध करने लगे ॥ १५ ॥

हीगॆ बेरॆ बेरॆ भयानक वानररु अनेकरॊन्दिगॆ युद्ध माडि, बळिक इतर राक्षसरॊन्दिगॆ द्वन्द्वयुद्ध माडतॊडगिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. apare = some other; ghoraaH = dreadful; vaanaraashcha = monkeys; yuddhvaacha = having fought; bahubhiH saha = with many; sahasaa = swiftly; dvandvam samiiyuH = got a duel; aparaiH; saha = with other; raakSasaiH = demons.

अनुवादः

Some other dreadful monkeys, having finished their fight with many demons, swiftly got a duel with some other demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
रक्षसां वानराणां च वीराणां जयमिच्छताम् ॥ १६ ॥

तत्र आसीत् सुमहद् युद्धम् तुमुलम् लोम हर्षणम् । रक्षसाम् वानराणाम् च वीराणाम् जयम् इच्चताम् ॥ ६-४३-१६

वहाँ राक्षस और वानरवीर अपनी-अपनी विजय चाहते थे । उनमें बड़ा भयंकर और रोमाञ्चकारी युद्ध होने लगा ॥ १६ ॥

तम्म तम्म विजयवन्नु बयसुव वानररल्लि मत्तु राक्षसरल्लि भारी भयङ्कर रोमाञ्चक युद्ध नडॆयितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tatra = there; sumahat = a very great; yuddham = battle; romaharSaNam = which caused hair to stand one end; tumulam = and tumultuous; aasiit = continued; viiraaNaam = (between) heroic; rakSasaam = demons; vaanaraaNaamcha = and monkeys; ichhataam = who were eager to triumph.

अनुवादः

A very great tumultuous battle, which caused hair to stand on end, continued there between heroic demons and monkeys, who were eager to triumph.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः ।
शरीरसङ्घाटवहाः प्रसुस्रुः शोणतापगाः ॥ १७ ॥

हरिराक्षसदेहेभ्यः प्रभूताः केशशाद्वलाः ।
शरीरसङ्घाटवहाः सुस्रुवुः शोणितापगाः ॥

हरि राक्षस देहेभ्यह् प्रसृताह् केशा शाअड्वलाः । शारीर सम्घाट वहाह् प्रसुस्रुह् शओणित आपगाः ॥ ६-४३-१७

वानरों और राक्षसोंके शरीरोंसे निकलकर बहुत-सी खूनकी नदियाँ बहने लगीं । उनके सिरके बाल ही वहाँ शैवाल (सेवार) के समान जान पड़ते थे । वे नदियाँ सैनिकोंकी लाशरूपी काष्ठसमूहोंको बहाये लिये जाती थीं ॥ १७ ॥

वानरर मत्तु राक्षसर शरीरगळिन्द अनेक रक्तद नदिगळु हरियतॊडगितु. अवर तलॆय कूदलुगळु अल्लि पाचियन्तॆ कण्डुबरुत्तित्तु. आ नदिगळल्लि सैनिकरु मृत शरीरगळु मरद दिम्मिगळन्तॆ हरिदुहोगुत्तिद्दवु.॥17॥

पदच्छेदः

17. shoNitaapagaaH = streams of blood; prasusruH = flowed; prasR^itaaH = coming forth; hariraakSasa dehebhyaH = from the bodies of monkeys and demons; kasha shaadvalaaH = with turfs of hair; shariira samghaaTa vahaaH = and carrying bodies in the stream like timber.

अनुवादः

Streams of blood flowed from the bodies of monkeys and demons, with turfs of hair and carrying bodies in the stream, like timber.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आजघानेन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेणेव शतक्रतुः ।
अङ्गदं गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ॥ १८ ॥

आजघानेन्द्रजित् क्रुद्दोवज्रेणेव शतक्रतुः ।
अङ्गदङ्गदया वीरं शत्रुसैन्यविदारणम् ॥

आजघान इन्द्रजित् क्रुद्धो वज्रेण इव शात क्रतुः । अन्गदम् गदया वीरम् शात्रु सैन्य विदारणम् ॥ ६-४३-१८

जिस प्रकार इन्द्र वज्रसे प्रहार करते हैं, उसी तरह इन्द्रजित् मेघनादने शत्रुसेनाको विदीर्ण करनेवाले वीर अङ्गदपर गदासे आघात किया ॥ १८ ॥

इन्द्रनु वज्रदिन्द प्रहरिसु वन्तॆ क्रुद्धनाद इन्द्रजितु शत्रुसैन्यवन्नु विदीर्णगॊळिसुव वीर अङ्गदनन्नु गदॆयिन्द प्रहरिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. kruddhaH = the enraged; indrajit = Indrajit; ajaghaana = struck; viiram = the valiant; aN^gadam = Angada; shatrusainya vidaaraNam = who can tear asunder the enemy forces; gadayaa = with a mace; shata katruH iva = like Indra the Lord of celestials; vajreNeva = with his thunder-bolt.

अनुवादः

The enraged Indrajit struck the valiant Angada (who can tear asunder the enemy forces) with a mace, like Indra the Lord of celestials with his thunder-bolt.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य काञ्चनचित्राङ्गं रथं साश्वं ससारथिम् ।
जघान गदया श्रीमानङ्गदो वेगवान् हरिः ॥ १९ ॥

तस्य कान्चन चित्र अन्गम् रथम् साशवम् ससारथिम् । जघान समरे शरीमान् अन्गदो वेगवान् कपिः ॥ १९

किंतु वेगशाली वानर श्रीमान् अङ्गदने उसकी गदा हाथसे पकड़ ली और उसी गदासे इन्द्रजित् के सुवर्णजटित रथको सारथि और घोड़ोंसहित चूर-चूर कर डाला ॥ १९ ॥

आदरॆ वेगशाली वानर श्रीमान् अङ्गदनु अवन गदॆयन्नु कैयिन्द हिडिदुकॊण्डु अदे गदॆयिन्द इन्द्रजितन सुवर्णमय रथवन्नु सारथि कुदरॆगळ नुच्चु नूरागिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vegavaan = the swift; shriimaan = and glorious; hariH = monkey; aN^gadaH = Angada; jahaana = struck; tasya = his; ratham = the chariot; kaaN^chana chitraaNgam = having a variegated body of gold; saashvam = along with horses; including the charioteer; samara = in the battle.

अनुवादः

The swift monkey, Angada struck his chariot, having a variegated body of gold, along with horses and the charioteer in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सम्पातिस्तु प्रजङ्घेन त्रिभिर्बाणैः समाहतः ।
निजघानाश्वकर्णेन प्रजङ्घं रणमूर्धनि ॥ २० ॥

सम्पातिस् तु त्रिभिर् बाणैह् प्रजन्घेन समाहतः । निजघान अशव कर्णेन प्रजन्घम् रण मूर्धनि ॥ ६-४३-२०

प्रजङ्घने सम्पातिको तीन बाणोंसे घायल कर दिया । तब सम्पातिने भी अश्वकर्ण नामक वृक्षसे युद्धके मुहानेपर प्रजङ्घको मार डाला ॥ २० ॥

प्रजङ्घनु सम्पातियन्नु मूरु बाणगळिन्द गायगॊळिसिदनु. आग सम्पातियु अश्वकर्णवॆम्ब वृक्षदिन्द युद्ध भूमियल्लि प्रजङ्घनन्नु कॊन्दु हाकिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. sampaatistu = Sampati; samaahataH = who was struck; prajaN^ghena = by Prajangha; tribhiH = with three; baaNaiH = arrows; nijaghaana = killed; prajaN^gham = prajangha; ashvakarNena = by an Ashvakarna tree; raNamuurdhani = at a zenith of the combat.

अनुवादः

Sampati, who was struck by Prajangha with three arrows, killed Prajangha by an Ashvakarna tree, at the zenith of the combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जम्बुमाली रथस्थस्तु रथशक्त्या महाबलः ।
बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तं स्तनान्तरे ॥ २१ ॥

जम्बू माली रथस्थस् तु रथ शाक्त्या महा बलः । बिभेद समरे क्रुद्धो हनूमन्तम् स्तन अन्तरे ॥ ६-४३-२१

महाबली जम्बुमाली रथपर बैठा हुआ था । उसने कुपित होकर समराङ्गणमें एक रथ-शक्तिके द्वारा हनुमान् जी की छातीपर चोट की ॥ २१ ॥

महाबलि जम्बुमालि रथदल्लि कुळितु कुपितनागि रणरङ्गदल्लि ऒन्दु रथशक्तियिन्द हनुमन्तन ऎदॆगॆ हॊडॆदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. jambumaalii = Jambumali; mahaabalaH = having a mighty prowess; rathasthaH = who was in the chariot; kruddhaH = was enraged; bibheda = banged; hanuumantam = Hanuman; samara = in the battle; ratha shaktyaa = with a javelin lying in his chariot; stanaantare = in the region of the breast.

अनुवादः

Jambumali, standing in his chariot, full of strength and fury banged on Hanuman’s breast, with a javelin kept in his chariot, on the field of battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तं रथमास्थाय हनूमान् मारुतात्मजः ।
प्रममाथ तलेनाशु सह तेनैव रक्षसा ॥ २२ ॥

तस्य तम् रथम् आस्थाय हनूमान् मारुत आत्मजः । प्रममाथ तलेन आशौ सह तेन एव रक्षसा ॥ ६-४३-२२

परंतु पवननन्दन हनुमान् उछलकर उसके उस रथपर चढ़ गये और तुरंत ही थप्पड़से मारकर उन्होंने उस राक्षसके साथ ही उस रथको भी चौपट कर दिया (जम्बुमाली मर गया) ॥ २२ ॥

आदरॆ पवननन्दन हनुमन्तनु अवन रथक्कॆ नॆगॆदु कैय एटिनिन्दले रथसहितनाद जम्बुमालिय कथॆ मुगिसिबिट्टनु. (जम्बुमालि सत्तुहोदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. hanuman = Hanuman; maarutaatmajaH = the son of wind-god; aasthaaya = ascended; tasya = his; tam ratham = that chariot; aashu = soon; pramamaatha = overthrew (it); tena rakSasaa sahaiva = together with the demon; talena = with the palm of his hand.

अनुवादः

Hanuman, the son of the wind-god, ascended his chariot and soon overthrew it together with the demon, with the palm of his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नदन् प्रतपनो घोरो नलं सोऽभ्यनुधावत ।
नलः प्रतपनस्याशु पातयामास चक्षुषी ॥ २३ ॥
भिन्नगात्रः शरैस्तीक्ष्णैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा ।

भिन्न गात्रः शारैस् तीक्ष्णैह् क्षिप्र हस्तेन रक्षसा । प्रजघान अद्रि शऋन्गेण तपनम् मुष्टिना गजः ॥ ६-४३-२३

दूसरी ओर भयानक राक्षस प्रतपन भीषण गर्जना करके नलकी ओर दौड़ा । शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले उस राक्षसने अपने तीखे बाणोंसे नलके शरीरको क्षत-विक्षत कर दिया । तब नलने तत्काल ही उसकी दोनों आँखें निकाल लीं ॥

इन्नॊन्दॆडॆ भयानक राक्षस प्रतपनु भीषणवागि गर्जिसुत्ता नळन कडॆगॆ ओडिदनु. क्षिप्रहस्तनाद आ राक्षसन तीक्ष्णवाद बाणगळिन्द नळन शरीरवन्नु गायगॊळिसिदनु. आग नळनु कूडले अवन ऎरडू कण्णुगळन्नु कित्तुबिट्टनु.॥23½॥

पदच्छेदः

23. saH ghoraH pratapanaH = that terrible pratapana; nadan = while roaring; abhyadhaavata = ran; nalam = towards Nala; nalaH aashu = suddenly; paatayaamaasa = scratched out; pratapanasya = Pratapana’s; chakSusii = eyes.

अनुवादः

That terrific Pratapana, while roaring, ran towards Nala. Nala suddenly scratched out Pratapana’s eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ग्रसन्तमिव सैन्यानि प्रघसं वानराधिपः ॥ २४ ॥
सुग्रीवः सप्तपर्णेन निजघान जवेन च ।

ग्रसन्तम् इव सैन्यानि प्रघसम् वानर अधिपः । सुग्रीवः सप्त पर्णेन निर्बिभेद जघान च ॥ ६-४३-२४

उधर राक्षस प्रघस वानरसेनाको कालका ग्रास बना रहा था । यह देख वानरराज सुग्रीवने सप्तपर्णनामक वृक्षसे उसे वेगपूर्वक मार गिराया ॥ २४ १/२ ॥

अत्त राक्षस प्रघसनु वानर सेनॆयन्नु कालक्कॆ तुत्तागिसुत्तिद्दनु. इदन्नु नोडि वानरराज सुग्रीवनु सप्तपर्ण ऎम्ब वृक्षदिन्द अवनन्नु वेगवागि कॊन्दु हाकिदनु.॥24½॥

पदच्छेदः

24. bhinna gaatraH = Pierced in the limbs; tiikSNaiH = by sharp; sharaiH = arrows; rakSasaa = by Praghasa the demon; kSipra hastena = the swift-handed; sugriivaH = Sugreeva; vaanaraadhipaH = the Lord of demons; javena = immediately; nijaghena = killed; praghasam = Praghasa; grasantamiva = who was looking like swallowing; sainyaani = the armies; saptaparNena = with a Saptaparna tree.

अनुवादः

Pierced in the limbs by sharp arrows by Praghasa the swift-handed demon, Sugreeva the Lord of demons immediately killed Praghasa (who was appearing to swallow the monkey-troops) with a Saptaparna tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रपीड्य शरवर्षेण राक्षसं भीमदर्शनम् ॥ २५ ॥
निजघान विरूपाक्षं शरेणैकेन लक्ष्मणः ।

प्रपीड्य शार वर्षेण राक्षसम् भीम दर्शानम् । निजघान विरूप अक्षम् शारेण एकेन लक्ष्मणः ॥ ६-४३-२५

लक्ष्मणने पहले बाणोंकी वर्षा करके भयंकर दृष्टिवाले राक्षस विरूपाक्षको बहुत पीड़ा दी । फिर एक बाणसे मारकर उसे मौतके घाट उतार दिया ॥ २५ १/२ ॥

लक्ष्मणनु बाणगळ मरॆगरॆदु मॊदलिगॆ भयङ्कर दृष्टियुळ्ळ राक्षस विरूपाक्षनन्नु गायगॊळिसि, मत्तॆ ऒन्दे बाणदिन्द अवनन्नु मृत्युमुखवागिसिदनु.॥25½॥

पदच्छेदः

25. lakSmaNaH = Lakshman; bhiima darshanam = with terrific look; nipiiDya = having; tormented; raakSasam = the demon; viruupaakSam = Virupaksha; sharavarSeNa = by a bombardment of arrows; nijaghaana = killed (him); ekena = by one; shareNa = arrow.

अनुवादः

Lakshmana with a terrific look, having tormented Virupaksha the demon with a shower of arrows, finally killed him with an arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ॥ २६ ॥

अग्निकेतुश्च दुर्धर्घो रश्मिकेतुश्च राक्षसः ।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च रामं निर्बिभिदुः शरैः ॥

अग्नि केतुश च दुर्धर्षो रशमि केतुश च राक्षसः । सुप्तिघ्नो यज्न कोपश च रामम् निर्बिभिदुह् शारैः ॥ ६-४३-२६

अग्निकेतु, दुर्जय रश्मिकेतु, सुप्तघ्न और यज्ञकोप नामक राक्षसोंने श्रीरामचन्द्रजीको अपने बाणोंसे घायल कर दिया ॥ २६ ॥

अग्निकेतु, दुर्जय, रश्मिकेतु, सुप्तघ्न मत्तु यज्ञकेतु ऎम्ब राक्षसरु श्रीरामनन्नु तम्म बाणगळिन्द गायगॊळिसिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. durdharSaH = the invincible; agniketushcha = Agniketu; raakSasaH = the demon; rashmiketushcha = Rashmiketu; mitrughnaH = Mitrughna; yajJNa kopashcha = Yajna kopa; nirbibhiduH = wounded; raamam = Rama; sharaiH = by arrows.

अनुवादः

The invincible Agniketu, Rashmiketu, Mitrughna and Yajnakopa wounded Rama by arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां चतुर्णां रामस्तु शिरांसि समरे शरैः ।
क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेद घोरैरग्निशिखोपमैः ॥ २७ ॥

तेषाम् चतुर्णाम् रामस् तु शैरांसि समरे शारैः । क्रुद्धश चतुर्भिश चिच्चेद घोरैर् अग्नि शैख उपमैः ॥ ६-४३-२७

तब श्रीरामने कुपित हो अग्निशिखाके समान भयंकर बाणोंद्वारा समराङ्गणमें उन चारोंके सिर काट लिये ॥ २७ ॥

आग श्रीरामनु कुपितनागि अग्नि शिखॆयन्तिरुव भयङ्कर बाणगळिन्द रणरङ्गदल्लि आ नाल्वर तलॆगळन्नु कत्तरिसि हाकिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. kruddhaH = the enraged; raamastu = Rama on his part; chichheda = chopped; shiraamsi = the heads; teSaam = of those; chaturNaam = four demons; chaturbhiH = by four; sharaiH = arrows; agni shikhopamaiH = having fire-like points; ghoraiH = and dangerous; samara = in battle.

अनुवादः

The enraged Rama on his part chopped the hands of those four demons in the battle by his four terrific arrows having fire-like points.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे ।
पपात सरथः साश्वः पुराट्ट इव भूतले ॥ २८ ॥

वज्रमुष्टिस्तु मैन्देन मुष्टिना निहतोरणे ।
पपात सरथः साश्वः सुराट्ट इव भूतले ॥

वज्र मुष्टिस् तु मैन्देन मुष्टिना निहतो रणे । पपात सरथह् साशवह् पुराट्ट इव भू तले ॥ ६-४३-२८

उस युद्धस्थलमें मैन्दने वज्रमुष्टिपर मुक्केका प्रहार किया, जिससे वह रथ और घोड़ोंसहित उसी तरह पृथ्वीपर गिर पड़ा, मानो देवताओंका विमान धराशायी हो गया हो ॥ २८ ॥

आ रणरङ्गदल्लि मैन्दनु वज्रमुष्टियन्नु गुद्दिदनु. अदरिन्द अवनु रथ-कुदुरॆगळ सहित देवतॆगळ विमान धराशायियागुवन्तॆ नॆलक्कॆ बिद्दु होदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. nihataH = struck; muSTinaa = with his fist; maindena = by Mainda; raNe = in the fight; vajramuSTistu = Vajramushti; sarathaH = along with his chariot; saashvaH = and horses; papaata = fell; bhuutale = to the ground; puraaTTaH iva = like a watch-tower on a city-wall.

अनुवादः

Struck with a fist by Mainda in the battle, Vajramushti along with his chariot fell to the ground like a watch-tower on a city-wall.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निकुम्भस्तु रणे नीलं नीलाञ्जनचयप्रभम् ।
निर्बिभेद शरैस्तीक्ष्णैः करैर्मेघमिवांशुमान् ॥ २९ ॥

वज्र अशानि सम स्पर्शओ द्विविदो अप्य् अशानि प्रभम् । जघान गिरि शऋन्गेण मिषताम् सर्व रक्षसाम् ॥ ६-४३-२९

निकुम्भने काले कोयलेके समूहकी भाँति नील वर्णवाले नीलको रणक्षेत्रमें अपने पैने बाणोंद्वारा उसी तरह छिन्न-भिन्न कर दिया, जैसे सूर्यदेव अपनी प्रचण्ड किरणोंद्वारा बादलोंको फाड़ देते हैं ॥ २९ ॥

निकुम्भनु कप्पाद इद्दलिनन्तिद्द नीलनन्नु रणरङ्गदल्लि हरितवाद बाणगळिन्द सूर्यनु तन्न प्रचण्ड किरणगळिन्द मोडगळन्नु चदुरिसिबिडुवन्तॆ भिन्नभिन्नगॊळिसिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. nikumbhastu = Nikumbha; nirbhibheda = chopped; niilam = Nila; niilaaNjana chayaprabham = having a radiance of a mass of collyrium; raNe = in battle; tiikSNaiH = by his sharp; sharaiH = arrows; meghamiva = like a cloud; karaiH = by the rays; amshumaan = of the sun.

अनुवादः

Nikumbha chopped Nila, having a radiance of a mass of collyrium in battle, by his sharp arrows, like a cloud by the rays of the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनः शरशतेनाथ क्षिप्रहस्तो निशाचरः ।
बिभेद समरे नीलं निकुम्भः प्रजहास च ॥ ३० ॥

द्विविदम् वानर इन्द्रम् तु द्रुम योधिनम् आहवे । शारैर् अशानि सम्काशाइह् स विव्याध अशानि प्रभः ॥ ६-४३-३०

परंतु शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले उस निशाचरने समराङ्गणमें नीलको पुनः सौ बाणोंसे घायल कर दिया । ऐसा करके निकुम्भ जोर-जोरसे हँसने लगा ॥ ३० ॥

आदरॆ शीघ्रवागि कैचळक तोरुव आ निशाचरनु युद्धदल्लि पुनः नूरु बाणगळिन्द गायगॊळिसिदनु. हीगॆ माडि निकुम्भनु जोरागि नगतॊडगिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. atha = then; nikumbhaH = Nikumbha; kSipra hastaH = the swift-handed; nishaacharaH = demon; punaH = again; bibheda = wounded; niilam = Nila; sharashatena = by hundred arrows; samara = in the battle; prajahaasa cha = and laughed continuously.

अनुवादः

Then, Nikumbha the swift-handed demon again wounded Nila by a hundred arrows in the battle and laughed continuously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यैव रथचक्रेण नीलो विष्णुरिवाहवे ।
शिरश्चिच्छेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ॥ ३१ ॥

स शारैर् अतिविद्ध अन्गो द्विविदह् क्रोध मूर्चितः । सालेन सरथम् साशवम् निजघान अशानि प्रभम् ॥ ६-४३-३१

यह देख नीलने उसीके रथके पहियेसे युद्धस्थलमें निकुम्भ तथा उसके सारथिका उसी तरह सिर काट लिया, जैसे भगवान् विष्णु संग्रामभूमिमें अपने चक्रसे दैत्योंके मस्तक उड़ा देते हैं ॥ ३१ ॥

इदन्नु नोडिद नीलनु अवन रथद चक्रवन्ने कित्तु, भगवान् विष्णु सङ्ग्रामदल्लि तन्न चक्रदिन्द दैत्यर तलॆगळन्नु तरियुवन्तॆ निकुम्भन तलॆयन्नु सारथिसहित कत्तरिसि हाकिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. niilaH = Nila; chichchheda = chopped; shiraH = the head; saaratheH = of the charioteer; nikumbhasya = of Nikumbha; tasyaiva = by exactly his; ratha chakreNa = chariot-wheel; samara = in the fight; viSNuriva = like Vishnu the Lord of preservation; aahave = in a battle.

अनुवादः

Nila chopped the head of the charioteer of Nikumbha by the wheel of the same chariot in that fight, as Vishnu the Lord of preservation (by his Chakra, a circular missile weapon) in a battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वज्राशनिसमस्पर्शो द्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।
जघान गिरिशृङ्गेण मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥ ३२ ॥

निकुम्भस् तु रणे नीलम् नील अन्जन चय प्रभम् । निर्बिभेद शारैस् तीक्ष्णैह् करैर् मेघम् इव अंशौमान् ॥ ६-४३-३२

द्विविदका स्पर्श वज्र और अशनिके समान दुःसह था । उन्होंने सब राक्षसोंके देखते-देखते अशनिप्रभनामक निशाचरपर एक पर्वतशिखरसे प्रहार किया ॥ ३२ ॥

द्विविदन स्पर्श वज्र मत्तु सिडिलिनन्तॆ दुःसहवागित्तु. अवनु ऎल्ल राक्षसरु नोडुत्तिरुवन्तॆ अशनिप्रभ ऎम्ब निशाचरन मेलॆ पर्वत शिखरदिन्द प्रहरिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. dvivido.api = even Dvivida; vajraashamisam sparshaH = whose impact was like a flash of lightening of a thunder bolt; jaghaana = struck; ashniprabham = Ashniprabha; girishR^iNgeNa = with a rock; miSataam = before the eyes; sarva rakSasaam = of all the demons.

अनुवादः

Even Dvivida, whose impact was like a flash of lightening of a thunder bolt, struck Ashaniprabha with a rock before the eyes of all the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्विविदं वानरेन्द्रं तु द्रुमयोधिनमाहवे ।
शरैरशनिसङ्काशैः स विव्याधाशनिप्रभः ॥ ३३ ॥

पुनः शार शातेन अथ क्षिप्र हस्तो निशाअ चरः । बिभेद समरे नीलम् निकुम्भह् प्रजहास च ॥ ६-४३-३३

तब अशनिप्रभने युद्धस्थलमें वृक्ष लेकर युद्ध करनेवाले वानरराज द्विविदको वज्रतुल्य तेजस्वी बाणोंद्वारा घायल कर दिया ॥ ३३ ॥

आग अशनिप्रभनु युद्धदल्लि वृक्षगळिन्द युद्धमाडुव वानरराज द्विविदनन्नु वज्रदन्तह तेजस्वी बाणगळिन्द गायगॊळिसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. saH ashani prabhaH = that Ashaniprabha; viviyaadha = wounded; sharaiH = by his arrows; ashani samkaashaiH = resembling thunder-bolt; tam dvividam = that Dvivida; vaanarendram = the leader of monkeys; druma yodhinam = who was fighting with trees; aahave = in the battle.

अनुवादः

That Ashaniprabha wounded Dvivida the monkey leader by his thunder bolt-like arrows, while Dvivida was fighting with trees in the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शरैरभिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधर्मूच्छितः ।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ॥ ३४ ॥

स शरैरभिविद्धाङ्गो द्विविदः क्रोधमूर्छितः ।
सालेन सरथं साश्वं निजघानाशनिप्रभम् ॥

तस्य एव रथ चक्रेण नीलो विष्णुर् इव आहवे । शैरश चिच्चेद समरे निकुम्भस्य च सारथेः ॥ ६-४३-३४

द्विविदका सारा शरीर बाणोंसे क्षत-विक्षत हो गया था, इससे उन्हें बड़ा क्रोध हुआ और उन्होंने एक सालवृक्षसे रथ और घोड़ोंसहित अशनिप्रभको मार गिराया ॥ ३४ ॥

द्विविदन इडी शरीरवु बाणगळिन्द क्षत-विक्षतवागित्तु. इदरिन्द अवनिगॆ भारी सिट्टु बन्तु हागू अवनु ऒन्दु तालवृक्षदिन्द रथ, कुदुरॆगळ सहित अशनिप्रभनन्नु कॊन्दु हाकिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. abhividdhaaN^gaH = with his limbs struck; sharaiH = by arrows; saH dvividaH = that Dvivida; krodha muurchhitaH = agitated by anger; nijaghaana = struck; salena = with a Sala tree; ashaniprabha = Ashaniprabha; saratham = along with the chariot; saashvam = and the horses.

अनुवादः

With his limbs struck by arrows, that Dvivida agitated as he was by anger, struck with a Sala tree, Ashaniprabha, his chariot and the horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्युन्माली रथस्थस्तु शरैः काञ्चनभूषणैः ।
सुषेणं ताडयामास ननाद च मुहुर्मुहुः ॥ ३५ ॥

विद्युन् माली रथस्थस् तु शारैह् कान्चन भूषणैः । सुषेणम् ताडयाम् आस ननाद च मुहुर् मुहुः ॥ ६-४३-३५

रथपर बैठे हुए विद्युन्मालीने अपने सुवर्णभूषित बाणोंद्वारा सुषेणको बारम्बार घायल किया । फिर वह जोर-जोरसे गर्जना करने लगा ॥ ३५ ॥

रथदल्लि कुळित विद्युन्मालियु तन्न स्वर्णभूषित बाणगळिन्द सुषेणनन्नु पदे पदे गायगॊळिसिदनु. मत्तॆ अवनु जोरागि गर्जिसतॊडगिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. vidyunmaalii = vidyunmali; rathasthaH = seated in a chariot; taaDayaamaasa = struck; muhurmuhuH = again and again; suSeNam = Sushena; sharaiH = with arrows; kaaN^chana bhuuSaNaiH = adorned with gold; nanaada cha = and made a roaring sound.

अनुवादः

Vidyunmali, seated in a chariot, struck Sushena repeatedly with arrows adorned with gold and made a roaring sound.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं रथस्थमथो दृष्ट्वा सुषेणो वानरोत्तमः ।
गिरिशृङ्गेण महता रथमाशु न्यपातयत् ॥ ३६ ॥

तम् रथस्थम् अथो दृष्ट्वा सुषेणो वानर उत्तमः । गिरि शऋन्गेण महता रथम् आशौ न्यपातयत् ॥ ६-४३-३६

उसे रथपर बैठा देख वानरशिरोमणि सुषेणने एक विशाल पर्वत-शिखर चलाकर उसके रथको शीघ्र ही चूर-चूर कर डाला ॥ ३६ ॥

रथदल्लि कुळित अवनन्नु नोडि वानरश्रेष्ठ सुषेणनु ऒन्दु विशालपर्वत शिखरवन्नु ऎसॆदु अवन रथवन्नु शीघ्रवागि नुच्चुनूरागिसिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. atho = thereafter; susheNaH = Sushena; vaanarottamaH = the excellent monkey; dR^iSTvaa = seeing; tam = him; rathastham = mounted on a chariot; aashu = quickly; ratham nyapaatayat = caused the chariot to fall down; mahataa = by a huge; girishR^iNgeNa = rock.

अनुवादः

Sushena the excellent monkey, seeing him mounted on a chariot, quickly caused the chariot to fall down, by a huge rock.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लाघवेन तु संयुक्तो विद्युन्माली निशाचरः ।
अपक्रम्य रथात् तूर्णं गदापाणिः क्षितौ स्थितः ॥ ३७ ॥

लाघवेन तु सम्युक्तो विद्युन् माली निशाअ चरः । अपक्रम्य रथात् तूर्णम् गदा पाणिह् क्षितौ स्थितः ॥ ६-४३-३७

निशाचर विद्युन्माली तुरंत ही बड़ी फुर्तीके साथ रथसे नीचे कूद पड़ा और हाथमें गदा लेकर पृथ्वीपर खड़ा हो गया ॥ ३७ ॥

निशाचर विद्युन्मालियु कूडलॆ स्फूर्तियिन्द रथदिन्द हारि कैयल्लि गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु नॆलद मेलॆ निन्तुकॊण्डनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. apakramya = retreating; tuurNam = soon; rathaat = from the chariot; vidyunmaalii = vidyunmali; nishaacharaH = the demon; samyuktaH = endowed; laaghavena = with a skill; sthitaH = stood; gadaapaaNiH = with a mace in his hands kSitau = on the ground.

अनुवादः

Retreating soon from the chariot, Vidyunmali the demon endowed with a skill, stood on the ground with a mace in his hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः क्रोधसमाविष्टः सुषेणो हरिपुङ्गवः ।
शिलां सुमहतीं गृह्य निशाचरमभिद्रवत् ॥ ३८ ॥

ततह् क्रोध समाविष्टह् सुषेणो हरि पुम्गवः । शैलाम् सुमहतीम् गृह्य निशाअ चरम् अभिद्रवत् ॥ ६-४३-३८

तदनन्तर क्रोधसे भरे हुए वानरशिरोमणि सुषेण एक बहुत बड़ी शिला लेकर उस निशाचरकी ओर दौड़े ॥ ३८ ॥

अनन्तर क्रोधगॊण्ड वानरशिरोमणि सुषेणनु ऒन्दु दॊड्ड बण्डॆयन्नॆत्तिकॊण्डु निशाचरन कडॆगॆ ओडिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tataH = then; haripuNgavaH = the excellent monkey; suSeNaH = Sushena; krodhamaaviSTaH = engulfed with anger; gR^ihya = sizing; sumahatiim = a very huge; shilaam = rock; abhidravat = chased; nishaacharam = that demon.

अनुवादः

Then, the excellent monkey, Sushena engulfed as he was with anger, seizing a very huge rock in his hands, chased that demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमापतन्तं गदया विद्युन्माली निशाचरः ।
वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिपुङ्गवम् ॥ ३९ ॥

तमापतन्त गदया विद्युन्माली निशाचरः ।
वक्षस्यभिजघानाशु सुषेणं हरिपुङ्गवम् ॥

तम् आपतन्तम् गदया विद्युन् माली निशाअ चरः । वक्षस्य् अभिजग्नान आशौ सुषेणम् हरि सत्तमम् ॥ ६-४३-३९

कपिश्रेष्ठ सुषेणको आक्रमण करते देख निशाचर विद्युन्मालीने तत्काल ही गदासे उनकी छातीपर प्रहार किया ॥ ३९ ॥

कपिश्रेष्ठ सुषेणनु आक्रमिसिरुवुदन्नु नोडि राक्षस विद्युन्मालियु कूडलॆ गदॆयन्नॆत्तिकॊण्डु अवन ऎदॆगॆ प्रहरिसिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. vidyunmaalii = Vidyunmali; nishaacharaH = the ranger of the night; abhijaghaanaha = struck; tam = that; aapatantam = approaching suSeNam = Sushena; haripuN^gavam = the excellent monkey; aashu = quickly; gadayaa = with a mace; vakSasi = on his chest.

अनुवादः

Vidyunmali the ranger of the night; struck that approaching Sushena the excellent monkey, quickly with a mace on his chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गदाप्रहारं तं घोरमचिन्त्य प्लवगोत्तमः ।
तां तूष्णीं पातयामास तस्योरसि महामृधे ॥ ४० ॥

गदा प्रहारम् तम् घोरम् अचिन्त्य प्लवग उत्तमः । ताम् शैलाम् पातयाम् आस तस्य उरसि महा मृधे ॥ ६-४३-४०

गदाके उस भीषण प्रहारकी कुछ भी परवा न करके वानरप्रवर सुषेणने उसी पहलेवाली शिलाको चुपचाप उठा लिया और उस महासमरमें उसे विद्युन्मालीकी छातीपर दे मारा ॥ ४० ॥

गदॆय आ भीषण प्रहारद परिवॆये इल्लदॆ वानरश्रेष्ठ सुषेणनु मॊदलिन बण्डॆयन्ने ऎत्तिकॊण्डु युद्धदल्लि विद्युन्मालिय ऎदॆगॆ हॊडॆदनु.॥40॥

पदच्छेदः

40 achintya = not minding; tam = that; ghoram = terrific; gadaaprahaaram = blow with the mace; mahaamR^idhe = in that great battle; plavagottamaH = the excellent monkey; Sushena; tuuSNiim = silently; paatayaamaasa = threw; taam = that rock; tasya urasi = on his chest.

अनुवादः

Not minding that terrific blow with the mace in the great battle, Sushena the excellent monkey silently threw that huge rock on his chest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिलाप्रहाराभिहतो विद्युन्माली निशाचरः ।
निष्पिष्टहृदयो भूमौ गतासुर्निपपात ह ॥ ४१ ॥

शैला प्रहार अभिहतो विद्युन् माली निशाअ चरः । निष्पिष्ट हृदयो भूमौ गत असुर् निपपात ह ॥ ६-४३-४१

शिलाके प्रहारसे घायल हुए निशाचर विद्युन्मालीकी छाती चूर-चूर हो गयी और वह प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ४१ ॥

शिला प्रहारदिन्द गायगॊण्ड विद्युन्माली राक्षसन ऎदॆयु नुच्चुनूरागि प्राणशून्यनागि भूमिगॆ बिद्दुबिट्टनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. nishaacharaH = the demon; vidyunmaalii = Vdyunmali; shilaaprahaaraabhihataH = struck by the thump of that rock; niSpiSTa hR^idayaH = his chest crushed; nipahaata ha = fell; gataasuH = lifeless; bhuumau = on the earth.

अनुवादः

Struck by the thump of that rock, Vidyunmali the demon, his chest crushed, fell lifeless on the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः ।
द्वन्द्वे विमथितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ॥ ४२ ॥

एवं तैर्वानरैः शूरैः शूरास्ते रजनीचराः ।
द्वन्द्व्वे विमृथितास्तत्र दैत्या इव दिवौकसैः ॥

एवम् तैर् वानरैह् शौउरैह् शौउरास् ते रजनी चराः । द्वन्द्वे विमृदितास् तत्र दैत्या;इव दिव ओकसैः ॥ ६-४३-४२

इस प्रकार वे शूरवीर निशाचर शौर्यसम्पन्न वानर-वीरोंद्वारा वहाँ द्वन्द्वयुद्धमें उसी तरह कुचल दिये गये जैसे देवताओंद्वारा दैत्य मथ डाले गये थे ॥ ४२ ॥

हीगॆ शूरवीर निशाचररॊन्दिगॆ शौर्यसम्पन्न वानरवीररु द्वन्द्वयुद्ध नडॆसि, देवतॆगळु दैत्यरन्नु संहरिसिदन्तॆ, संहरिसिबिट्टरु.॥42॥

पदच्छेदः

42. te = those; shuuraaH = strong; rajaniicharaaH = demons; vimathitaaH = were destroyed; evam = thus; taiH = by those; shuuraiH = strong; vaanaraiH = monkeys; tatra = there; dvandeve = in a series of hand to hand encounters; daityaa iva = as the demons; divaukasaiH = by the celestials.

अनुवादः

Those strong demons were destroyed thus by those valiant monkeys there in a series of hand to hand encounters, as the demons were destroyed by the blows of the celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भल्लैश्चान्यैर्गदाभिश्च शक्तितोमरसायकैः ।
अपविद्धैश्चापि रथैस्तथा साङ्ग्रामिकैर्हयैः ॥ ४३ ॥
निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः ।
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः ॥ ४४ ॥
बभूवायोधनं घोरं गोमायुगणसेवितम् ।
कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् ।
विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे ॥ ४५ ॥

भब्लैश्चान्यैर्गदाभिश्च शक्तितोमरसायकैः ।
अपविद्धैश्चापि रथैस्तथा साङ्ग्रामिकैर्हयैः ॥ निहतैः कुञ्जरैर्मत्तैस्तथा वानरराक्षसैः
चक्राक्षयुगदण्डैश्च भग्नैर्धरणिसंश्रितैः ॥ बभूवायोधनं घोरं गोमायु गणसेवितम् ।
कबन्धानि समुत्पेतुर्दिक्षु वानररक्षसाम् ।
विमर्दे तुमुले तस्मिन् देवासुररणोपमे ॥

भल्लैः खड्गैर् गदाभिश च शाक्ति तोमर पट्टसैः । अपविद्धश च भिन्नश च रथैः साम्ग्रामिकैर् हयैः ॥ ६-४३-४३ निहतैः कुन्जरैर् मत्तैस् तथा वानर राक्षसैः । चक्र अक्ष युग दण्डैश च भग्नैर् धरणि संशरितैः ॥ ६-४३-४४ बभूव आयोधनम् घोरम् गोमायु गण सेवितम् । कबन्धानि समुत्पेतुर् दिक्षु वानर रक्षसाम् । विमर्दे तुमुले तस्मिन् देव असुर रण उपमे ॥ ६-४३-४५

उस समय भालों, अन्यान्य बाणों, गदाओं, शक्तियों, तोमरों, सायकों, टूटे और फेंके हुए रथों, फौजी घोड़ों, मरे हुए मतवाले हाथियों, वानरों, राक्षसों, पहियों तथा टूटे हुए जूओंसे, जो धरतीपर बिखरे पड़े थे, वह युद्धभूमि बड़ी भयानक हो रही थी । गीदड़ोंके समुदाय वहाँ सब ओर विचर रहे थे । देवासुर-संग्रामके समान उस भयानक मार-काटमें वानरों और राक्षसोंके कबन्ध (मस्तकरहित धड़) सम्पूर्ण दिशाओंमें उछल रहे थे ॥ ४३—४५ ॥

आग तुण्डाद भल्लॆ, बाण, गदॆगळिन्द, शक्ति, तोमर, सायकगळिन्द रथचक्र, नॊगगळिन्द, रथगळिन्द मुरिदु चॆल्लॆहोद सत्तुहोद आनॆ, कुदुरॆगळिन्द, वानर, राक्षसरिन्द आ रणरङ्गवु भारी भयानकवागित्तु. गिडुग-हद्दुगळु ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुत्तिद्दवु. देवासुर सङ्ग्रामदन्तॆ आ भयङ्कर मारणहोमदल्लि वानरर, राक्षसर कबन्धगळु (तलॆयिल्लद देह) ऎल्लॆडॆ कुणियुत्तिद्दवु.॥43-45॥

पदच्छेदः

43; 44. aayodhanam = the battle-field; babhuuva = became; ghoram = frightening; bhallaiH = with extra ordinary spears; anyaiH = other arrows; gadaabhishcha = maces; shaktitomara paTTishaiH = javelins; lances and some other weapons with three points; apaviddhaiH = shattered; rathaishchaapi = chariots; hayaiH = steeds; kuNjaraiH = elephants; mattaiH = in rut; tathaa = and; vaanara raakSasaiH = monkeys and demons; nihataiH = which had been killed; chakraakSayugadaN^Daishcha = wheels; axles and yokes; bhagnaiH = broken; dharaNisamshritaiH = and lying on the ground; gomaayugaNa sevitam = and frequented as it was by herds of jackals.

अनुवादः

The battle-field became frightening with extra-ordinary spears, other arrows, maces, javelins, lances and some other weapons with three points, shattered chariots and military steeds elephants in rut, monkeys and demons which had been killed, wheels axles and yokes broken and lying on the ground and frequented as it was by herds of jackals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

45. kabandhaani = the headless trunks; vaanara rakSasaam = of monkeys and demons; samutpetuH = sprang up; dikSu = here and there; tasmin = (in the midst) of that; tumule vimarde = tumultuous conflict; devaasura raNopame = which resembled the war between celestials and demons.

अनुवादः

The headless trunks of monkeys and demons sprang up here and there in the midst of that tumultuous conflict, which resembled the war between celestials and demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहन्यमाना हरिपुङ्गवैस्तदा
निशाचराः शोणितगन्धमूर्च्छिताः ।
पुनः सुयुद्धं तरसा समाश्रिता
दिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ॥ ४६ ॥

निहन्यमाना हरि पुम्गवैस् तदा । निशाअ चराह् शओणित दिग्ध गात्राह् । पुनः सुयुद्धम् तरसा समाशरिता । दिवाकरस्य अस्तमय अभिकान्क्षिणह् ॥ ६-४३-४६

उस समय उन वानरशिरोमणियोंद्वारा मारे जाते हुए निशाचर रक्तकी गन्धसे मतवाले हो रहे थे । वे सूर्यके अस्त होनेकी प्रतीक्षा करते हुए पुनः बड़े वेगसे घमासान युद्धमें तत्पर हो गये* ॥ ४६ ॥

\* सूर्यास्तके बाद प्रदोषकालसे लेकर पूरी रातभर राक्षसोंका बल अधिक बढ़ा होता है, इसीलिये वे सूर्यास्त होनेकी प्रतीक्षा कर रहे थे ।

आग वानरशिरोमणिगळिन्द हतराद निशाचररु रक्तद गन्धदिन्द उन्मत्तरागुत्तिद्दरु. अवरु सूर्यास्तवन्नु प्रतीक्षॆ माडुत्ता, पुनः भारि वेगदिन्द घोर युद्धक्कॆ तॊडगिदरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. tadaa = then; nishaacharaaH = the rangers of the night; shoNita digdhagaatraaH = their limbs anointed with blood; nihanyamaanaaH = after being attacked; haripuNgavaiH = by the excellent monkeys; divaakarasya astamayaabhi kaaNkSiNaH = longed for sun-set; punaH = and again; samaashritaaH = assembled; tarasaa = with strength; suyuddham = for a good combat.

अनुवादः

Then, the rangers of the night, with their limbs anointed with blood after being attacked by the excellent monkeys, longed for sun-set and again with strength, assembled for a good combat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नलवत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥43॥