०४२ रामेण युद्धादेशः

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

The demons break the news to Ravana about Lanka. Ravana having been laid siege to by the monkeys. Ravana then ascends his mansion and surveys the innumerable troops of monkeys, occupying the entire city of Lanka. Meanwhile, Rama issues a command to the monkeys to destroy the enemies forthwith. The monkeys start demolishing various important defensive structures of the city of Lanka and besiege all the city-gates. Ravana also commands his army to commence combat. Sounds of couches blown by the army and terrible roars on both sides re-echoes the air, earth and sea. Demons begin to strike the monkeys with their weapons and the monkeys respond the strike with trees, mountain-tops, nails and teeth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

42. लङ्कापर वानरोंकी चढ़ाई तथा राक्षसोंके साथ उनका घोर युद्ध

ततस्ते राक्षसास्तत्र गत्वा रावणमन्दिरम् ।
न्यवेदयन् पुरीं रुद्धां रामेण सह वानरैः ॥ १ ॥

तदनन्तर उन राक्षसोंने रावणके महलमें जाकर यह निवेदन किया कि ‘वानरोंके साथ श्रीरामने लङ्कापुरीको चारों ओरसे घेर लिया है’ ॥ १ ॥

अनन्तर राक्षसरु रावणन अरमनॆगॆ होगि-श्रीरामनु वानर सैनिकरॊन्दिगॆ लङ्कॆयन्नु आक्रमिसिरुवनॆम्ब समाचार तिळिसिदरु.॥1॥

रुद्धां तु नगरीं श्रुत्वा जातक्रोधो निशाचरः ।
विधानं द्विगुणं कृत्वा प्रासादं चाप्यरोहत ॥ २ ॥

रुद्धाम् तु नगरीम् ज़्रुत्वा जात क्रोधो निज़ा चरः । विधानम् द्विगुणम् ज़्रुत्वा प्रासादम् सो अध्यरोहत ॥ ६-४२-२

लङ्काके घेरे जानेकी बात सुनकर रावणको बड़ा क्रोध हुआ और वह नगरकी रक्षाका पहलेसे भी दुगुना प्रबन्ध करके महलकी अटारीपर चढ़ गया ॥ २ ॥

लङ्कॆय आक्रमणद वार्तॆयन्नु केळि रावणनु अतिक्रुद्धनागि नगरद रक्षणॆयन्नु इम्मडियागिसि प्रासादवन्नु एरिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. shrutvaa = hearing; nagariim = that the city; ruddhaam = has been attacked; nishaacharaH = Ravana; jaatakrodhaH = exhibiting his anger; dviguNam = doubly; kR^itvaa = made; vidhaanam = his arrangements; aarohatacha = and ascended; praasaadam = his mansion.

अनुवादः

Hearing that the city has been attacked, Ravana exhibiting his anger, doubly made the necessary arrangements for the war and ascended his mansion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ददर्श वृतां लङ्कां सशैलवनकाननाम् ।
असङ्ख्येयैर्हरिगणैः सर्वतो युद्धकाङ्क्षिभिः ॥ ३ ॥

स ददर्ज़ आवृताम् लन्काम् सज़ैल वन काननाम् । असम्ख्येयैर् हरि गणैः सर्वतो युद्ध कान्क्षिभिः ॥ ६-४२-३

वहींसे उसने देखा कि पर्वत, वन और काननोंसहित सारी लङ्का सब ओरसे असंख्य युद्धाभिलाषी वानरोंद्वारा घिरी हुई है ॥ ३ ॥

अल्लिन्दले अवनु पर्वत, वन, काननगळ सहित इडी लङ्कॆयु ऎल्लॆडॆगळिन्दलू असङ्ख्य युद्धाभिलाषि वानररुगळिन्द आक्रमिसिकॊण्डिरुवुदन्नु नोडिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = that Ravana; dadarsha = saw; laN^kaam = the city of Lanka; sashailavanakaananaam = with its mountains; grooves and forests; vR^itaam = being covered; sarvataH = on all sides; asamkhyeyaiH = by innumerable; harigaNaiH = troops of monkeys; yuddha kaaNkSibhiH = looking for war.

अनुवादः

That Ravana caught a glimpse of the city of Lanka, with its mountains, groves and forests all being covered by innumerable troops of monkeys, waiting for war.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दृष्ट्वा वानरैः सर्वैर्वसुधां कपिलीकृताम् ।
कथं क्षपयितव्याः स्युरिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ४ ॥

स दृष्ट्वा वानरैह् सर्वाम् वसुधाम् कवली कृताम् । कथम् क्षपयितव्याह् स्युर् इति चिन्ता परो अभवत् ॥ ६-४२-४

इस प्रकार समस्त वानरोंसे आच्छादित वसुधाको कपिल वर्णकी हुई देख वह इस चिन्तामें पड़ गया कि इन सबका विनाश कैसे होगा? ॥ ४ ॥

हीगॆ वानररिन्द आच्छादितवाद समस्त भूभागवु कपिल वर्णदिन्द कूडिरुवुदन्नु नोडि, इवरॆल्लर विनाश हेगागबहुदु? ऎम्ब चिन्तॆगळगादनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dR^iSTvaa = seeing; vasudhaam = the earth; kapiliikR^itaam = made brown in colour; sarvaiH = with all; vanaraaH = monkeys; saH = Ravana; abhavat = became; chintaaparaH = lost in thought; iti = as to; katham = how; syuH = (they) can be; kSapayitavyaa = exterminated.

अनुवादः

Seeing the earth made all brown with innumerable monkeys, Ravana in great perplexity reflected: “How can they be exterminated?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चिन्तयित्वा सुचिरं धैर्यमालम्ब्य रावणः ।
राघवं हरियूथांश्च ददर्शायतलोचनः ॥ ५ ॥

स चिन्तयित्वा सुचिरम् धैर्यम् आलम्ब्य रावणः । राघवम् हरि यूथाम्ज़् च ददर्ज़ आयत लोचनः ॥ ६-४२-५

बहुत देरतक चिन्ता करनेके पश्चात् धैर्य धारण करके विशाल नेत्रोंवाले रावणने श्रीराम और वानर-सेनाओंकी ओर पुनः देखा ॥ ५ ॥

बहळ हॊत्तु योचिसिद बळिक धैर्यवहिसि विशालनेत्रनाद रावणनु श्रीराम मत्तु वानर सैन्यद कडॆगॆ पुनः नोडिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. chintayitvaa = having pondered; suchiram = for long; aalambya = regaining; dhairyam = his confidence; aayata lochanaH = and with his eyes widened by surprise; saH = that Ravana; dadarsha = saw; raaghavam = Rama; hariyuuthaamshcha = and his troops of monkeys.

अनुवादः

Having pondered for long, regaining his confidence and with his eyes widened by surprise, Ravana gazed on Rama and his troops of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवः सह सैन्येन मुदितो नाम पुप्लुवे ।
लङ्कां ददर्श गुप्तां वै सर्वतो राक्षसैर्वृताम् ॥ ६ ॥

इधर श्रीरामचन्द्रजी अपनी सेनाके साथ प्रसन्नतापूर्वक आगे बढ़े । उन्होंने देखा, लङ्का सब ओरसे राक्षसोंद्वारा आवृत और सुरक्षित है ॥ ६ ॥

इत्त श्रीरामचन्द्रनु तन्न सैन्यदॊन्दिगॆ सन्तोषवागि मुन्दुवरिदु लङ्कॆयु ऎल्ल कडॆगळिन्दलू राक्षसरिन्द आवृतवागि सुरक्षितवागिरुवुदन्नु नोडिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. raaghavaH = Rama; muditaH = delightful; saha sainyena = along with the army; pupluve naama = pressed forward (on the back of a monkey); dadarsha = and saw; laN^Kaam = Lanka; guptaam = being guarded; sarvataH = on all sides; vR^itaam = and thronged; raakSasaiH = with demons.

अनुवादः

Full of delight, Rama passed forward (on the back of a monkey) along with his army and saw Lanka being guarded on all sides and thronged with demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगाम सहसा सीतां दूयमानेन चेतसा ॥ ७ ॥

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्काम् चित्रध्वजपताकिनीम् । जगाम मनसा सीताम् दूयमानेन चेतसा ॥ ६-४२-७

विचित्र ध्वजा-पताकाओंसे अलंकृत लङ्कापुरीको देखकर दशरथनन्दन श्रीराम व्यथित चित्तसे मन-ही-मन सीताका स्मरण करने लगे— ॥ ७ ॥

चित्र-विचित्र ध्वज पताकॆगळिन्द अलङ्कृत लङ्कापुर वन्नु नोडि दाशरथियु व्यथितनागि मनस्सिनल्ले सीतॆयन्नु स्मरिसतॊडगिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. dR^iSTvaa = seeing; laN^kaam = Lanka; chitra dhvaja pataakiniim = decorated with banners and flags; daasharathiH = Rama; jagaama = recollected; manasaa = in his mind; siitaam = about Seetha; duuyamaanena = with a distressed chetasaa = heart.

अनुवादः

Seeing that city of Lanka duly decorated with banners and flags, Rama remembered Seetha with a distressed heart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्र सा मृगशावाक्षी मत्कृते जनकात्मजा ।
पीड्यते शोकसन्तप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी ॥ ८ ॥

अत्र सा मृगशाबाक्षी मत्कृते जनकात्मजा । पीड्यते शोकसंतप्ता कृशा स्थण्डिलशायिनी ॥ ६-४२-८

‘हाय! वह मृगशावकनयनी जनकनन्दिनी सीता यहीं मेरे लिये शोकसंतप्त हो पीड़ा सहन करती है और पृथ्वीकी वेदीपर सोती है । सुनता हूँ, बहुत दुर्बल हो गयी है’ ॥

अय्यो! आ मृगशावाक्षि जनकनन्दिनी सीतॆयू इल्ले ननगागि शोकसन्तप्तळागि पीडॆयन्नु सहिसुत्तिरबहुदु. नॆलद मेलॆ मलगुत्ता बहळ दुर्बलळागिरुवुदन्नु केळिरुवॆनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. (He said to himself); saa jankaatmajaa = here is that Seetha; mR^iga shaabaakSii = whose eyes resemble those of a fawn; shoka samtaptaa = tormented with grief; kR^ishaa = emaciated; sthaNDila shaayinii = with a bare ground as her bed; piiDyate = and suffereing matkR^ite = on my account; atra = here.

अनुवादः

He said to himself, “Here is that daughter of Janaka, whose eyes resemble those of a fawn, tormented with grief, emacitated, with a bare ground as her bed and suffering here on my account.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निपीड्यमानां धर्मात्मा वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
क्षिप्रमाज्ञापयद् रामो वानरान् द्विषतां वधे ॥ ९ ॥

इस प्रकार राक्षसियोंद्वारा पीड़ित विदेहनन्दिनीका बारम्बार चिन्तन करते हुए धर्मात्मा श्रीरामने तत्काल वानरोंको शत्रुभूत राक्षसोंका वध करनेके लिये आज्ञा दी ॥ ९ ॥

हीगॆ राक्षसियरिन्द पीडितळाद वैदेहियन्नु पदे पदे चिन्तिसुत्ता धर्मात्मा श्रीरामनु कूडले शत्रुगळाद राक्षसरन्नु वधिसलु वानररिगॆ आज्ञापिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. anuchintayan = reflecting on; vaidehiim = Seetha; nipiiDyamaanaam = being troubled; dharmaatmaa = the virtuous; raamaH = Rama; kSipram = speedily; aajJNaapayat = issued a command; vaanaraam = to the monkeys; vadhe = to destroy; dviSataam = the enemies.

अनुवादः

Reflecting on Seetha being troubled, the virtuous Rama speedily issued a command to the monkeys to destroy the enemies forthwith.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ते तु वचसि रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
सङ्घर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन् ॥ १० ॥

एवमुक्ते तु वचने रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
सङ्घर्षमाणाः प्लवगाः सिंहनादैरनादयन् ॥

एवमुक्ते तु वचसि रामेणाक्लिष्टकर्मणा । संघर्षमाणाः प्लवगाः सिम्हनादै रपूर्यन् ॥ ६-४२-१०

अक्लिष्टकर्मा श्रीरामके इस प्रकार आज्ञा देते ही आगे बढ़नेके लिये परस्पर होड़-सी लगानेवाले वानरोंने अपने सिंहनादसे वहाँकी धरती और आकाशको गुँजा दिया ॥ १० ॥

क्लिष्ट कार्यगळन्नु लीलाजालवागि माडुव श्रीरामनु हीगॆ आज्ञापिसुत्तले राक्षसर मेलॆ बीळलु स्पर्धॆयिन्द वानर सैन्यवु तम्म सिंहनाददिन्द भूम्याकाशगळु तुम्बिबिट्टरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. vachasi = (While) the aforesaid words; uktesati = were spoken; evam = thus; rameNa = by Rama; akliSTakarmaNaa = who was unwearied in action; plavagaaH = the monkeys; samgharSamaaNaaH = vying with one another; aapuurayan = filled the air; simhanaadaiH = with their roaring; resembling those of a lion.

अनुवादः

Hearing those words of Rama, who was unwearied in action, the monkeys vying with one another filled the air with their roaring resembling those of lion.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिखरैर्विकिरामैतां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा ।
इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरियूथपाः ॥ ११ ॥

वे समस्त वानर-यूथपति अपने मनमें यह निश्चय किये खड़े थे कि हमलोग पर्वत-शिखरोंकी वर्षा करके लङ्काके महलोंको चूर-चूर कर देंगे अथवा मुक्कोंसे ही मार-मारकर ढहा देंगे ॥ ११ ॥

पदच्छेदः

11. vikiraama = we shall tear asunder; etaam laNkaam = this Lanka; shikharaiH = with mountain = peaks; muSTibhireva vaa = or with fists alone; iti = thus; dadhire manaamsi = resolved ; sarve = all; hariyuuthapaaH = the monkey- generals.

अनुवादः

“We shall tear asunder this Lanka with mountain-peaks or with fists alone.” - thus resolved all the monkey- generals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ समस्त वानररु पर्वत शिखरगळिन्द मळॆगरॆदु लङ्कॆय भवनगळन्नु नुच्चुनूरु माडि, राक्षसरन्नु गुद्दिगुद्दि कॊन्दु बिडुवॆवु ऎन्दु मनस्सिनल्लि निश्चयिसिये निन्तिद्दरु.॥1.॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; raakSasaaH = the demons; tatra = there; gatvaa = having gone; raavaNamandiram = to the house of Ravana; nyavedayan = informed (that); puriim = the city of Lanka; ruddhaam = has been besieged; raameNa = by Rama; vaanaraiH saha = along with his monkeys.

अनुवादः

Then, the demons there, approached Ravana and informed him that the city had been besieged by Rama along with his monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्यम्य गिरिशृङ्गाणि महान्ति शिखराणि च ।
तरूंश्चोत्पाट्य विविधांस्तिष्ठन्ति हरियूथपाः ॥ १२ ॥

वे वानरसेनापति पर्वतोंके बड़े-बड़े शिखर उठाकर और नाना प्रकारके वृक्षोंको उखाड़कर प्रहार करनेके लिये खड़े थे ॥ १२ ॥

आ वानर सेनापतिगळु दॊड्ड दॊड्ड पर्वत शिखरगळन्नु मत्तु अनेक प्रकारद वृक्षगळन्नु कित्तु प्रहार माडलु सिद्धरागि निन्तिद्दरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. hariyuuthapaaH = the monkey- generals; udyamya = having lifted; girishR^iNgaaNi = the mountain-peaks; mahaanti = and huge; shikharaaNi = rocks; utpaaTya = and having plucked up; vividhaan = varius kinds; taruumshcha = of trees; tiSThanti = stood prepared (for the attack).

अनुवादः

Lifting up mountain peaks and huge rocks and plucking up various kinds of trees, the monkey-generals stood prepared (for the attack).

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रेक्षतो राक्षसेन्द्रस्य तान्यनीकानि भागशः ।
राघवप्रियकामार्थं लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ १३ ॥

प्रेक्षतो राक्षस इन्द्रस्य तान्य् अनीकानि भागज़ः । राघव प्रिय काम अर्थम् लन्काम् आरुरुहुस् तदा ॥ ६-४३-१३

राक्षसराज रावणके देखते-देखते विभिन्न भागोंमें बँटे हुए वे वानर-सैनिक श्रीरघुनाथजीका प्रिय करनेकी इच्छासे तत्काल लङ्काके परकोटोंपर चढ़ गये ॥ १३ ॥

राक्षसेन्द्र रावणनु नोडुनोडुत्ता इरुवन्तॆये बेरॆ बेरॆयागि हञ्चिहोद वानर सैनिकरु श्रीरामन प्रियमाडुव इच्छॆयिन्द कूडले लङ्कॆय प्राकारगळन्नु हत्तिदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tadaa = then; taani aniikaai = those troops; bhaagashaH = forming into columns aaruruhuH = began to scale the heights; laN^kaam = of Lanka; raakSasendrasya = (while) Ravana; prekSataH = stood gazing; raaghava priya kaamaartham = in order to fulfill Rama’s cherished desire.

अनुवादः

In order to fulfill Rama’s cherished desire, those troops, forming themselves into columns, began to scale the heights of Lanka, while Ravana stood gazing.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते ताम्रवक्त्रा हेमाभा रामार्थे त्यक्तजीविताः ।
लङ्कामेवाभ्यवर्तन्त सालभूधरयोधिनः ॥ १४ ॥

ते ताम्र वक्त्रा हेम आभा राम अर्थे त्यक्त जीविताः । लन्काम् एव अह्यवर्तन्त साल ताल ज़िला आयुधाः ॥ ६-४२-१४

ताँबे-जैसे लाल मुँह और सुवर्णकी-सी कान्तिवाले वे वानर श्रीरामचन्द्रजीके लिये प्राण निछावर करनेको तैयार थे । वे सब-के-सब सालवृक्ष और शैल-शिखरोंसे युद्ध करनेवाले थे; इसलिये उन्होंने लङ्कापर ही आक्रमण किया ॥ १४ ॥

कॆम्पाद मुखवुळ्ळ हागू सुवर्णदन्तह कान्तियुळ्ळ आ वानररु श्रीरामनिगागि प्राणगळन्नु अर्पिसलू सिद्धरागिद्दरु. अवरॆल्लरू तालवृक्षगळिन्द हागू शैल शिखरगळिन्द युद्धमाडुववरागिद्दरु; अन्तह वानर वीररु लङ्कॆय मेलॆ आक्रमण माडिदरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. te = those monkeys; hemaabhaaH = of golden hue; taamra vaktraaH = with coppery countenance; saala bhuudhara yodhinaH = fighting with sala trees and mountain- peaks; abhyavartanta = marched ahead; laN^kam = towards Lanka; tyakta jiivitaaH = ready to lay down their lives; raamaarthe = in Rama’s sevice.

अनुवादः

Those monkeys, of golden hue with coppery countenance, fighting with Sala trees and mountain-peaks, marched ahead towards the city of Lanka, ready as they were to lay down their lives in Rama’s service.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते द्रुमैः पर्वताग्रैश्च मुष्टिभिश्च प्लवङ्गमाः ।
प्राकाराग्राण्यसङ्ख्यानि ममन्थुस्तोरणानि च ॥ १५ ॥

ते द्रुमैः पर्वत अग्रैज़् च मुष्टिभिज़् च प्लवम् गमाः । प्रासाद अग्राणि च उच्चानि ममन्तुस् तोरणानि च ॥ ६-४२-१५

वे सभी वानर वृक्षों, पर्वत-शिखरों और मुक्कोंसे असंख्य परकोटों और दरवाजोंको तोड़ने लगे ॥ १५ ॥

आ असङ्ख्यवानररॆल्ल वृक्ष-पर्वतगळिन्द हागू गुद्दि प्राकारगळन्नू, द्वारगळन्नू मुरियतॊडगिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. te plavaN^gamaaH = those monkeys; mamanthuH = demolished; asamkhyaani = innumerable; praakaaraaNi = defensive walls; toraNaanicha = and arches; drumaiH = (with blows) from trees; parvataagraiH = mountain-tops; muSTibhishcha = an fists.

अनुवादः

Those monkeys demolished innumerable defensive walls and arches with blows from trees, mountain-tops and fists.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिखान् पूरयन्तश्च प्रसन्नसलिलाशयान् ।
पांसुभिः पर्वताग्रैश्च तृणैः काष्ठैश्च वानराः ॥ १६ ॥

पारिखाः पूरयन्ति स्म प्रसन्न सलिल आयुताः । पांसुभिह् पर्वत अग्रैज़् च तृणैः काष्ठैज़् च वानराः ॥ ६-४२-१६

उन वानरोंने स्वच्छ जलसे भरी हुई खाइयोंको धूल, पर्वत-शिखर, घास-फूस और काठोंसे पाट दिया ॥

आ वानररु शुद्ध नीरिनिन्द तुम्बिद कन्दकगळन्नु मण्णिनिन्द, पर्वतगळिन्द, हुल्लु, मरगळिन्द, तुम्बिबिट्टरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vaanaraaH = the monkeys; puurayantisma = filled; parikhaiH = the moats; prasanna salilaayutaaH = containing clear water; paamsubhiH = with sands; parvataagraiH = mountain-tops; tR^iNaiH = grasses; kaaSThaishcha = and logs of woods.

अनुवादः

The monkeys filled the moats containing clear water with sands, mountain-tops, grasses and logs of wood.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सहस्रयूथाश्च कोटियूथाश्च यूथपाः ।
कोटियूथशताश्चान्ये लङ्कामारुरुहुस्तदा ॥ १७ ॥

ततः सहस्र यूथाज़् च कोटि यूथाज़् च यूथपाः । कोटी ज़त युताज़् च अन्ये लन्काम् आरुरुहुस् तदा ॥ ६-४२-१७

फिर तो सहस्र यूथ, कोटि यूथ और सौ कोटि यूथोंको साथ लिये अनेक यूथपति उस समय लङ्काके किलेपर चढ़ गये ॥ १७ ॥

मत्तॆ साविरारु लक्ष लक्ष, कोटि कोटि वानर नायकरु आग लङ्कॆय प्राकारगळन्नु हत्तिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = thereafter; yuuthapaaH = the commanders; aaruruhuH = scaled (the walls); laN^kaam = of Lanka; (taking with them); sahasrayuuthaashcha = battalions of monkeys in thousands; koTiyuuthaashcha = in crores; koTiyuutha shataashcha = (and even) hundreds of crores; anye cha = along with other.

अनुवादः

The commanders scaled the walls of Lanks, taking with them battalions of monkeys in thousands, in crores and even hundreds of crores.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनानि प्रमर्दन्तस्तोरणानि प्लवङ्गमाः ।
कैलासशिखराग्राणि गोपुराणि प्रमथ्य च ॥ १८ ॥
आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
लङ्कां तामभिधावन्ति महावारणसन्निभाः ॥ १९ ॥

कान्चनानि प्रम्ऱ्द्नन्तस् तोरणानि प्लवम् गमाः । कैलास ज़िखर आभानि गोपुराणि प्रमथ्य च ॥ ६-४२-१८ आप्लवन्तः प्लवन्तज़् च गर्जन्तज़् च प्लवम् गमाः । लन्काम् ताम् अभ्यवर्तन्त महा वारण सम्निभाः ॥ ६-४२-१९

बड़े-बड़े गजराजोंके समान विशालकाय वानर सोनेके बने हुए दरवाजोंको धूलमें मिलाते, कैलास-शिखरके समान ऊँचे-ऊँचे गोपुरोंको भी ढहाते, उछलते-कूदते एवं गर्जते हुए लङ्कापर धावा बोलने लगे ॥ १८-१९ ॥

दॊड्ड दॊड्ड आनॆगळन्तॆ इद्द विशालकाय वानररु सुवर्णमय महाद्वारगळन्नु कैलास शिखरगळन्तॆ इद्द ऎत्तरवाद गोपुरगळन्नु ध्वंसमाडुत्ता, जिगिदाडुत्त भयङ्करवागि गर्जिसुत्ता लङ्कॆय मेलॆ धाळि माडिदरु.॥18-19॥

पदच्छेदः

18. pramardantaH = tearing up; kaaNchanaani = the golden; toraNaani = arches; pramathyacha = and breaking down; gopuraaNi = the gates; kailaasa shikharaabhaaNi = that equaled the peak of Kailasa the mountainous abode of Shiva the god of destruction; plavaNgamaaH = the monkeys (attacked Lanka).

अनुवादः

The monkeys stood tearing up the golden arches and breaking down the gates that equaled the peak of Kailasa the mountainous abode of Shiva the Lord of Destruction.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19. plavaNgamaaH = the monkeys; mahaa vaaraNa samnibhaaH = who resembled great elephants; abhidhaavanti = rushed; taam laN^kaam = towards that Lanka; aaplavanta = sprining; plavantashcha = leaping; garjantashcha = and roaring.

अनुवादः

The monkeys who resembled great elephants hurled themselves towards that Lanka, springing, leaping and roaring.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जयत्युरुबलो रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥ २० ॥
इत्येवं घोषयन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
अभ्यधावन्त लङ्कायाः प्राकारं कामरूपिणः ॥ २१ ॥

जयत्य् अतिबलो रामो लक्ष्मणज़् च महा बलः । राजा जयति सुग्रीवो राघवेण अभिपालितः ॥ ६-४२-२० इत्य् एवम् घोषयन्तज़् च गर्जन्तज़् च प्लवम् गमाः । अभ्यधावन्त लन्कायाह् प्राकारम् काम रूपिणः ॥ ६-४२-२१

‘अत्यन्त बलशाली श्रीरामचन्द्रजीकी जय हो, महाबली लक्ष्मणकी जय हो और श्रीरघुनाथजीके द्वारा सुरक्षित राजा सुग्रीवकी भी जय हो’ ऐसी घोषणा करते और गर्जते हुए इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले वानर लङ्काके परकोटेपर टूट पड़े ॥ २०-२१ ॥

महाबलशालियाद श्रीरामनिगॆ जयवागली, महाबलनाद लक्ष्मणनिगॆ जयवागली, श्रीराघवनिन्द रक्षितनाद सुग्रीवनिगॆ जयवागलि ऎन्दु गर्जिसुत्ता, कामरूपिगळाद वानररु लङ्कॆय प्राकारगळन्नु आक्रमिसिदरु.॥20-21॥

पदच्छेदः

20; 21. plavaNgamaaH = the monkeys; kaama ruupiNaH = who were able to change their form at will; ghoSayantascha = shouting thus; jayati = victory; urubalaH = to the mighty; raamaH = Rma; mahaabalaH = and the valiant; lakSmaNashca = Lakshmana; jayati = victory; raajaa = to the king; sugriivaH = Sugreeva; abhipaalitaH = protected; raaghaveNa = by Rama; garjantashcha = and roaring; abhyadhaavanta = rushed; praakaaram = towards the defensive walls; laN^kaayaaH = of Lanka.

अनुवादः

The monkeys, who were able to change their form at will, shouting - “Victory to the mighty Rama and the valiant Lakshmana!” “Victory of Sugreeva protected by Raghava!” and roaring, rushed towards the defensive walls of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च पनसस्तथा ।
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः ।
एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् ॥ २२ ॥

वीरबाहुः सुबाहुश्च नलश्च पवसस्तथा ।
निपीड्योपनिविष्टास्ते प्राकारं हरियूथपाः ।
एतस्मिन्नन्तरे चक्रुः स्कन्धावार निवेशनम् ॥

वीर बाहुः सुबाहुज़् च नलज़् च वन गोचरः । निपीड्य उपनिविष्टास् ते प्राकारम् हरि यूथपाः ॥ ६-४२-२२ एतस्मिन्न् अन्तरे चक्रुह् स्कन्ध आवार निवेज़नम् ।

इसी समय वीरबाहु, सुबाहु, नल और पनस—ये वानरयूथपति लङ्काके परकोटेपर चढ़कर बैठ गये और उसी बीचमें उन्होंने वहाँ अपनी सेनाका पड़ाव डाल दिया ॥ २२ ॥

आगले वीरबाहु, सुबाहु, नल मत्तु पनस ई सेनापतिगळु लङ्कॆय प्राकारद मेलॆ हत्ति कुळितु, अल्ले तम्म सैन्यद शिबिरगळन्नु स्थापिसिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. te = those; hariyuuthapaaH = monkey-generals; viirabaahuH = Virabhabu; subaashcha = Subahu; nalashcha = Nala; tathaa = and panasaH = Panasa; nipiiDya = having stormed; praakaaram = the defensive walls; upaniviSTaaH = took up position on them; etasmin antare = meanwhile; chakre = (they); formed; skandhaavaaraniveshanam = an encampment of a multitude of military divisions.

अनुवादः

Those monkey-generals Virabahu, Subahu, Nala and Panasa, having position on them. Meanwhile, they formed an encampment of a multitude of military divisions there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वद्वारं तु कुमुदः कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ हरिभिर्जितकाशिभिः ॥ २३ ॥

पूर्व द्वारम् तु कुमुदह् कोटिभिर् दज़भिर् वृतः ॥ ६-४२-२३ आवृत्य बलवांस् तस्थौ हरिभिर् जित काज़िभिः ।

बलवान् कुमुद विजयश्रीसे सुशोभित होनेवाले दस करोड़ वानरोंके साथ (ईशानकोणमें रहकर) लङ्काके पूर्व१ द्वारको घेरकर खड़ा हो गया ॥ २३ ॥

बलवन्त कुमुदनु विजय श्रीयिन्द शोभिसुव हत्तु कोटि वानररॊन्दिगॆ ईशान्यदल्लिरुव द्वारवन्नु मुत्तिकॊण्डनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. balavaan = the mighty; kumudaH = Kumuda; vR^itaH = surrounded; koTibhiH = by a crore; haribhiH = of monkeys; jita kaashibhiH = who behaved like conquerors; tasthau = stood; aavR^itya = beseizing; puurva dvaaram = the eastern gate (while remaining stationed in north-east).

अनुवादः

The mighty Kumuda, surrounded by a crore of monkeys, who behaved like conquerors, stood besieging the eastern gate (while remaining stationed in north-east).

स्रोतः: valmikiramayan.net

सहायार्थे तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः ।
पनसश्च महाबाहुर्वानरैरभिसंवृतः ॥ २४ ॥

साहायार्थे तु तस्यैव निविष्टः प्रघसो हरिः ।
पनसश्च महाबाहुर्वानरैर्बहुभिर्वृतः ॥

सहायार्थे तु तस्येव निविष्टः प्रसभो हरिः ॥ ६-४२-२४ पनसश्च महाबाहुर्वानरै रभिसम्वृतः ।

उसीकी सहायताके लिये अन्य वानरोंके साथ महाबाहु पनस और प्रघस भी आकर डट गये ॥ २४ ॥

अवन सहायक्कागि इतर वानररॊन्दिगॆ महाबाहु पनस मत्तु प्रघसरू बन्दु सेरिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. prasabhaH hariH = A monkey called Prasabha; mahaabaahuH = and the mighty armed; panasashcha = panasa; niviSTaH- took up their position; abhisamvR^itaH = surrounded; vaanaraiH = by (other) monkeys; sahaayaarthe = in order toa ssist; tasyaiva = Kumuda himself.

अनुवादः

Surrounded by other monkeys, a monkey called Prasabha and the mighty armed Panasa too up their position, in order to assist Kumuda himself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दक्षिणद्वारमासाद्य वीरः शतबलिः कपिः ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ विंशत्या कोटिभिर्वृतः ॥ २५ ॥

दक्षिण द्वारम् आगम्य वीरह् ज़त बलिह् कपिः ॥ ६-४२-२५ आवृत्य बलवांस् तस्थौ विम्ज़त्या कोटिभिर् वृतः ।

वीर शतबलिने (आग्नेयकोणमें स्थित हो) दक्षिण२ द्वारपर आकर बीस करोड़ वानरोंके साथ उसे घेर लिया और वहीं पड़ाव डाल दिया ॥ २५ ॥

वीर शतबलियु इप्पत्तु कोटि वानररॊन्दिगॆ आग्नेय द्वारवन्नु आक्रमिसि अल्लॆ बीडुबिट्टनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. balavaan = the strong; viiraH = and valiant; shatabaliH kapiH = monkey; Shatabali; vR^itaH = surrounded; vimshatyaa koTibhiH = by twenty crores (of monkeys); aasaadya = approached; dakSiNa dvaaram = the southern gate (while remaining stationed in south-east); tasthau = and stood; aavR^itya = surrounding it.

अनुवादः

The strong and valiant monkey, Shatabali accompanied by twenty crores of monkeys, approached the southern gate (while remaining stationed in south-east) and stood there, to obstruct the exit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुषेणः पश्चिमद्वारं गत्वा तारापिता बली ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ कोटिकोटिभिरावृतः ॥ २६ ॥

सुषेणह् पज़्चिम द्वारम् गतस् तारा पिता हरिः ॥ ६-४२-२६ आवृत्य बलवांस् तस्थौ षष्टि कोटिभिर् आवृतः ।

ताराके बलवान् पिता सुषेण (नैर्ऋत्यकोणमें स्थित हो) कोटि-कोटि वानरोंके साथ पश्चिम३ द्वारपर आक्रमण करके उसे घेरकर खड़े हो गये ॥ २६ ॥

तारॆय तन्दॆयाद बलवन्त सुषेणनु कोटि कोटि वानररॊन्दिगॆ नैऋत्यद द्वारवन्नु आक्रमिसि, सुत्तुवरिदु निन्तुकॊण्डनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. balavaan = the mighty; suSeNaH = Sushena; taarapitaa = the father of Tara; hariH = and a monkey; gatvaa = going; pashchima dvaaram = to the western gate (while remaining stationed in the south-west); aavR^itaH = surrounded; koTi koTibhiH = by crores and crores of monkeys; tasthau = stood; aavR^itya = besieging; (that gate).

अनुवादः

The mighty monkey named Sushena, the father of Tara (Vali’s wife), going to the western gate (while remaining stationed in the south-west) surrounded by crores and croes of monkeys, stood besieging that gate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तरद्वारमागम्य रामः सौमित्रिणा सह ।
आवृत्य बलवांस्तस्थौ सुग्रीवश्च हरीश्वरः ॥ २७ ॥

उत्तर द्वारम् आसाद्य रामह् सौमित्रिणा सह ॥ ६-४२-२७ आवृत्य बलवांस् तस्थौ सुग्रीवज़् च हरि ईज़्वरः ।

सुमित्राकुमार लक्ष्मणसहित महाबलवान् श्रीराम तथा वानरराज सुग्रीव उत्तर४ द्वारको घेरकर खड़े हुए (सुग्रीव पूर्ववर्णनके अनुसार वायव्यकोणमें स्थित हो उत्तर द्वारवर्ती श्रीरामकी सहायता करते थे ।) ॥ २७ ॥

१, २, ३, ४—यहाँ जो पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और उत्तर शब्द आये हैं, वे क्रमशः ईशान, अग्नि, नैर्ऋत्य और वायव्यकोणका लक्ष्य करानेवाले हैं; क्योंकि पहले (४१ वें सर्गमें) पूर्व आदि दरवाजोंपर नील आदि यूथपतियोंके आक्रमणकी बात कह दी गयी है वे कुमुद आदि वानर निकटवर्ती ईशान आदि कोणोंमें रहकर पूर्वादि द्वारोंपर आक्रमण करके नील आदिकी सहायता करते थे ।

सुमित्राकुमार लक्ष्मण सहित महाबलवन्त श्रीराम हागू वानरराज सुग्रीव उत्तर द्वारवन्नु (वायव्यद बागिलन्नु) आक्रमिसि निन्तुकॊण्डनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. raamaH = Rama; saumitreNaa saha = along with Lakshmana; sugreevashcha = and Sugreeva; balavaan = the mighty; hariishvaraH = lord of the monkeys; aagamya = seeking uttara dvaaram = the northern gate (while remaining stationed in the north-west); tasthau = stood; aavR^itya = besieging (that gate)

अनुवादः

Rama along with Lakshmana and Sugreeva the mighty lord of the monkeys, seeking the northern gate (while remaining stationed in the north west) stood besieging that gate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गोलाङ्गूलो महाकायो गवाक्षो भीमदर्शना ।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २८ ॥

ऋष्काणाम् भीम वेगानाम् धूम्रह् ज़त्रु निबर्हणः ॥ ६-४२-२८ वृतह् कोट्या महा वीर्यस् तस्थौ रामस्य पार्ज़्वतः ।

लंगूर जातिके विशालकाय महापराक्रमी वानर गवाक्ष, जो देखनेमें बड़े भयंकर थे, एक करोड़ वानरोंके साथ श्रीरामचन्द्रजीके एक बगलमें खड़े हो गये ॥ २८ ॥

गोलाङ्गूल जातिय विशालकायनाद भयङ्कर वागि काणुत्तिद्दाग गवाक्षनु ऒन्दु कोटि वानररॊन्दिगॆ श्रीरामचन्द्रन ऒन्दु पक्कदल्लि निन्तिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. dhuumraH = Dhumra; mahaaviiryaH = of great prowess; shatrunibarhaNaH = and annihilator of enemies; vR^itaH = accompanied; koTyaa = R^ikSaaNaam = by a crore of bears; bhiima kopaanaam = having terrific rage; tasthau = stood; paarshvataH = by the side; raamsya = of Rama.

अनुवादः

Accompanied by a crore of bears having terrific rage, Dhumra (brother of Jambavan, the king of bears) of great prowess and the annihilator of enemies, took up his position by the side of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षाणां भीमकोपानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः ।
वृतः कोट्या महावीर्यस्तस्थौ रामस्य पार्श्वतः ॥ २९ ॥

सम्नद्धस् तु महा वीर्यो गदा पाणिर् विभीषणः ॥ ६-४२-२९ वृतो यस् तैस् तु सचिवैस् तस्थौ तत्र महा बलः ।

इसी तरह महाबली शत्रुसूदन ऋक्षराज धूम्र एक करोड़ भयानक क्रोधी रीछोंको साथ लेकर श्रीरामचन्द्रजीके दूसरी ओर खड़े हुए ॥ २९ ॥

हीगॆये महाबलि शत्रुसूदन धूम्रनु ऒन्दु कोटि भयानक क्रोधी करडिगळिन्दॊडगूडि श्रीरामन इन्नॊन्दु पक्कदल्लि निन्तन.॥29॥

पदच्छेदः

29. vibhiSaNaH = Vibhishana; mahaaviiryaH = of great energy; gadaa paaNiH = with mace in hand; samnaddhaH = clad in defensive armour; vR^itaH = and accompanied; yattaiH = by his watchful; sachivaiH = ministers; tasthau = took his position; yatra = where; mahaabalaH = the mighty Rama (was stationed).

अनुवादः

Vibhishana of great energy with mace in hand, clad in defensive armour and accompanied by his watchful ministers, took his position where the mighty Rama is stationed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्नद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः ।
वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ यत्र महाबलः ॥ ३० ॥

सन्नद्धस्तु महावीर्यो गदापाणिर्विभीषणः ।
वृतो यत्तैस्तु सचिवैस्तस्थौ तत्र महाबलः ॥

गजो गव अक्षो गवयह् ज़रभो गन्ध मादनः ॥ ६-४२-३० समन्तात् परिघावन्तो ररक्षुर् हरि वाहिनीम् ।

कवच आदिसे सुसज्जित महान् पराक्रमी विभीषण हाथमें गदा लिये अपने सावधान मन्त्रियोंके साथ वहीं आकर डट गये, जहाँ महाबली श्रीराम विद्यमान थे ॥

कवचादिगळिन्द सुसज्जित महापराक्रमि विभीषणनु कैयल्लि गदॆ यन्नॆत्तिकॊण्डु, तन्न जागरूकराद मन्त्रिगळॊडनॆ महाबलि श्रीरामनिद्दल्लिगॆ बन्दु निन्तिद्दनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. gajaH = Gaja; gavaakSaH = Gavaksha; gavayaH = GavayaH = Gavaya; sharabhaH = sharabha; gandhamaadanaH = and Gadhamdana; paridhaavantaH = galloping; samantaat = on every side; rarakSuH = defended; hari vaahiniim = the army of monkeys.

अनुवादः

Gavaksha, Gavaya, Sharabha and Gandhamadana, galloping on all sides, defended the army of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
समन्तात् परिधावन्तो ररक्षुर्हरिवाहिनीम् ॥ ३१ ॥

ततः कोप परीत आत्मा रावणो राक्षस ईज़्वरः ॥ ६-४२-३१ निर्याणम् सर्व सैन्यानाम् द्रुतम् आज्नापयत् तदा ।

गज, गवाक्ष, गवय, शरभ और गन्धमादन—सब ओर घूम-घूमकर वानर-सेनाकी रक्षा करने लगे ॥ ३१ ॥

गज, गवाक्ष, गवय, शरभ मत्तु गन्धमादनरु ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुत्ता वानर सैन्यवन्नु रक्षिसुत्तिद्दरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tataH = then; raavaNaH = Ravana; raakSashvaraH = the lord of demons; kopa pariitaatmaa = with his mind filled in anger; tadaa = then; aajJNaapayat = commanded; niryaaNam- for the decamping; sarva seinyaanaam = of all the army; drutam = immediately.

अनुवादः

Ravana the lord of demons with his mind filled in anger, then commanded for the decamping of the entire army immediately.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कोपपरीतात्मा रावणो राक्षसेश्वरः ।
निर्याणं सर्वसैन्यानां द्रुतमाज्ञापयत् तदा ॥ ३२ ॥

एतच्च्रुत्वा तदा वाक्यं रावणस्य मुखेरितम् ॥ ६-४२-३२ सहसा भीमनिर्घोषमुद्घुष्टं रजनीचरैः ।

इसी समय अत्यन्त क्रोधसे भरे हुए राक्षसराज रावणने अपनी सारी सेनाको तुरंत ही बाहर निकलनेकी आज्ञा दी ॥ ३२ ॥

आगले अत्यन्त क्रोधगॊण्ड राक्षसराज रावणनु तन्न समस्त सैन्यक्कॆ कूडले हॊरगॆ बरुवन्तॆ आज्ञापिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. shrutvaa = hearing; etat = vaakyam = these words; mukheritam = uttered from the mouth; raavaNasya = of Ravana; udghuSTam = a sound; bhiima nirghoSam = rattling terribly; (was made); rajani charaiH = by the demons; sahasaa = immediately; tadaa = then.

अनुवादः

At this command coming from Ravana lips, a tremendous clamour arose among the demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं रावणस्य मुखेरितम् ।
सहसा भीमनिर्घोषमुद‍्घुष्टं रजनीचरैः ॥ ३३ ॥

रावणके मुखसे बाहर निकलनेका आदेश सुनते ही राक्षसोंने सहसा बड़ी भयानक गर्जना की ॥ ३३ ॥

रावणन आज्ञॆयन्नु केळुत्तले राक्षसरु अत्यन्त भयङ्करवागि गर्जिसिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. bheryaH = kettle-drums; Chandra paaNDu puSkaraaH = their discs white as the moon; abhihataaH = on which are beaten; raakSasaanaam = by the demons; hemakoNaiH = with sticks of gold; samantataH = on all sides; prabodhitaaH = were stirred up.

अनुवादः

By beating with sticks of gold, the demons stirred up on every side, kettle drums whose discs were white as the moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रबोधिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः ।
हेमकोणैरभिहता राक्षसानां समन्ततः ॥ ३४ ॥

ततः प्रभोधिता भेर्यश्चन्द्रपाण्डुरपुष्कराः ।
हेमकोणैरभिहता राक्षसानां समन्ततः ॥

विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खः शतसहस्रशः ॥ ६-४२-३४ राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः ।

फिर तो राक्षसोंके यहाँ जिनके मुखभाग चन्द्रमाके समान उज्ज्वल थे और जो सोनेके डंडेसे बजाये या पीटे जाते थे, वे बहुत-से धौंसे एक साथ बज उठे ॥

बळिक ऎल्लॆडॆ चन्द्रनन्तॆ बिळुपाद मुखभागगळुळ्ळ भेरिगळन्नु सुवर्णमय दण्डगळिन्द बारिसिदरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. shata sahasrashaH = hundres and thousands; shaNkhaaH = of couches; mahaaghoSaaH = with great noise; vinedushcha = blared for the; mukha maaruta puuritaaH = blown with their cheeks extended to the full; raakSasaanaam = by the demons; sughoraaNaam = the most ghastly ones.

अनुवादः

Hundreds and thousands of sonorous couches blared forth, blown with their cheeks extended to the full, by the most ghastly demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनेदुश्च महाघोषाः शङ्खाः शतसहस्रशः ।
राक्षसानां सुघोराणां मुखमारुतपूरिताः ॥ ३५ ॥

ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः ॥ ६-४२-३५ विध्युन्मण्डलसंनद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः ।

साथ ही भयानक राक्षसोंके मुखकी वायुसे पूरित हो लाखों गम्भीर घोषवाले शङ्ख बजने लगे ॥ ३५ ॥

जॊतॆगॆ भयानक राक्षसरु ऊदुत्तिरुव लक्ष-लक्ष शङ्खध्वनिगळु मॊळगिदवु.॥35॥

पदच्छेदः

35. shubhaniilaaNgaaH = with their handsome dark limbs; sa shaNkhaaH = equipped with couches; rajaniicharaaH = those rangers of the night; babhuuH ambudaaH iva = shone like clouds; vidynmaNDala samnaddhaaH = bored with lightning; sabalaakaaH = accompanied by rows of cranes.

अनुवादः

With their handsome limbs equipped with couches, those rangers of night shone like clouds bordered with lightning accompanied by rows of cranes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते बभुः शुभनीलाङ्गाः सशङ्खा रजनीचराः ।
विद्युन्मण्डलसन्नद्धाः सबलाका इवाम्बुदाः ॥ ३६ ॥

निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावण चोदिताः ॥ ६-४२-३६ समये पूर्यमाणस्य वेगा;इव महा उदधेः ।

आभूषणोंकी प्रभासे सुशोभित काले शरीरवाले वे निशाचर शङ्ख बजाते समय विद्युत्प्रभासे उद्भासित तथा वकपंक्तियोंसे युक्त नील मेघोंके समान जान पड़ते थे ॥

आभरणगळ प्रभॆयिन्द सुशोभित कप्पाद शरीरवुळ्ळ निशाचररु शङ्खगळन्नु ऊदुत्तिरुवाग मिञ्चिन प्रभॆयिन्द उद्घासितवाद बॆळ्वक्किगळ सालुगळिन्द कूडिद कप्पाद मोडगळन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. niSpatanti = rushed forth; sainyaaH = the battalions; hR^iSTaaH = gaily; tataH = thereafter; raavaNa choditaaH = under Ravana’s directions; sanuye iva = as; at the time of Pralaya (dissolution of the world); vegaa = the rushing forth; mahodadhaH = of the ocean; puuryamaaNasya = which is swollen (by clouds).

अनुवादः

The battalions rushed forth under Ravana’s instructions like the rushing forth of the ocean, which is swollen by the clouds, at the time of universal dissolution.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्पतन्ति ततः सैन्या हृष्टा रावणचोदिताः ।
समये पूर्यमाणस्य वेगा इव महोदधेः ॥ ३७ ॥

तदनन्तर रावणकी प्रेरणासे उसके सैनिक बड़े हर्षके साथ युद्धके लिये निकलने लगे, मानो प्रलयकालमें महान् मेघोंके जलसे भरे जाते हुए समुद्रके वेग आगे बढ़ रहे हों ॥ ३७ ॥

रावणन प्रेरणॆयिन्द अवन सैनिकरु, प्रळयकालदल्लि महा मेघगळ जलदिन्द तुम्बिद समुद्रद रभसदन्तॆ हर्षगॊण्डु युद्धक्कागि हॊरटरु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tataH = then; samantataH = from every side; naadaH = a clamour; muktaH = arose; vaanara sainyena = from the army of monkeys; puuritaH = which filled; malayaH = Malaya mountain; sa saanu prastha kandaraH = with its ridger plains and caves.

अनुवादः

Then, from every side a clamour, arose from the army of monkeys, which filled Malaya mountain with its ridges, plains and caves.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वानरसैन्येन मुक्तो नादः समन्ततः ।
मलयः पूरितो येन ससानुप्रस्थकन्दरः ॥ ३८ ॥

तत्पश्चात् वानर सैनिकोंने सब ओर बड़े जोरसे सिंहनाद किया, जिससे छोटे-बड़े शिखरों और कन्दराओंसहित मलयपर्वत गूँज उठा ॥ ३८ ॥

अनन्तर वानर सैनिकरु ऎल्ल कडॆयू माडिद सिंहनाददिन्द पर्वत शिखर मत्तु कन्दर सहित मलयपर्वतवु प्रतिध्वनिसितु.॥38॥

पदच्छेदः

38. shaNkha du ndubhi nirghoSaH = the sound of couches and drums; simhanaadaH = and the lionine roars; tarasvinaam = of those warriors; abhyanaadayat = reechoed; pR^ithiviim = over the earth; antarikSamcha = sky; saagaramcha = and sea.

अनुवादः

The sound of couches and drums made by the demons and the leouine roars of those monkey- warriors re-echoed over the earth, sky and sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः सिंहनादस्तरस्विनाम् ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरं चाभ्यनादयत् ॥ ३९ ॥
गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां ह्रेषितैरपि ।
रथानां नेमिनिर्घोषै रक्षसां वदनस्वनैः ॥ ४० ॥

गजानां बृंहितैः सार्धं हयानां हेषितैरपि ॥ ६-४२-३९ रथानां नेमिनिर्घोषै रक्षसाम् पदनिःस्वनैः । एतस्मिन्न् अन्तरे घोरह् सम्ग्रामह् समपद्यत ॥ ६-४२-४० रक्षसाम् वानराणाम् च यथा देव असुरे पुरा ।

इस प्रकार हाथियोंके चिग्घाड़ने, घोड़ोंके हिनहिनाने, रथोंके पहियोंकी घर्घराहट एवं राक्षसोंके मुखसे प्रकट हुई आवाजके साथ ही शङ्ख और दुन्दुभियोंके शब्द तथा वेगवान् वानरोंके निनादसे पृथ्वी, आकाश और समुद्र निनादित हो उठे ॥ ३९-४० ॥

हीगॆ आनॆगळ घीळिडुविकॆयिन्दलू, कुदुरॆगळ कॆनॆतगळिन्दलू, रथ चक्रगळ गडगड ध्वनिगळिन्दलू, राक्षसर बॊब्बॆयिन्दलू, जॊतॆग शङ्खभेरिगळ निनाददिन्द हागू वेगवन्त वानरर गर्जनॆयिन्दलू आकाश-भूमि-समुद्रगळु प्रतिध्वनिसिदवु.॥39-40॥

पदच्छेदः

39. bR^ihitaiH saartham = with the trumpeting; gajaanaam = of elephants; heSitairapi = the neighing; hayaanaam = of the horses; nemi nirghoSaiH = the clatters of wheels; rathaanaam = of the chariots; pada niHsvanaiH = and the sounds of the couches re-echoed over the earth; sky and sea).

अनुवादः

With the trumpeting of elephants, the neighing of the horses, the clattering of the chariot-wheels and the sounds of the foot-steps, the sound of the couches reechoed over the earth, sky and sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

40. etasmin antare = in the meantime; ghoraH = a terrible; samgraamaH = struggle; samapadyata = ensued; rakSasaam = between the demons; vaanaraaNaam = and the monkeys; puraa yathaa = as; in former times; devaasure = between celestials and demons.

अनुवादः

In the meantime, a terrible struggle ensued between the demons and the monkeys, as in the former times between celestials and demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे घोरः सङ्ग्रामः समपद्यत ।
रक्षसां वानराणां च यथा देवासुरे पुरा ॥ ४१ ॥

ते गदाभिह् प्रदीप्ताभिह् ज़क्ति ज़ूल परज़्वधैः ॥ ६-४२-४१ निजघ्नुर् वानरान् घोराह् कथयन्तह् स्व विक्रमान् ।

इतनेहीमें पूर्वकालमें घटित हुए देवासुर-संग्रामकी भाँति राक्षसों और वानरोंमें घोर युद्ध होने लगा ॥ ४१ ॥

इष्टरल्ले हिन्दॆ नडॆद देवासुर सङ्ग्रामदन्तॆ राक्षसर मत्तु वानरर घोरयुद्ध प्रारम्भवायितु.॥41॥

पदच्छेदः

41. kathayantaH = exhibiting; svavikramaan = their native prowess; te = those demons; nijaghnuH = struck; sarvaan = all; vaanaraan = the monkeys; gadaabhiH = with their maces; shaktishuula parasvadhaiH = spears; harpoons and axes; pradiiptaabhiH = which were flaming.

अनुवादः

Exhibiting their native prowess, the demons began to strike all the monkeys with their flaming maces, spears, harpoons and axes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते गदाभिः प्रदीप्ताभिः शक्तिशूलपरश्वधैः ।
निजघ्नुर्वानरान् सर्वान् कथयन्तः स्वविक्रमान् ॥ ४२ ॥

वे राक्षस दमकती हुई गदाओं तथा शक्ति, शूल और फरसोंसे समस्त वानरोंको मारने एवं अपने पराक्रमकी घोषणा करने लगे ॥ ४२ ॥

राक्षसरु तम्म पराक्रमवन्नु उद्घोषिसुत्ता, हॊळॆयुव गदॆ, शक्ति, शूल, गण्डुकॊडलिगळिन्द समस्त वानररन्नु संहरिसतॊडगिदरु.॥42॥

तथा वृक्षैर्महाकायाः पर्वताग्रैश्च वानराः ।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि नखैर्दन्तैश्च वेगिनः ॥ ४३ ॥

उसी प्रकार वेगशाली विशालकाय वानर भी राक्षसोंपर बड़े-बड़े वृक्षों, पर्वत-शिखरों, नखों और दाँतोंसे चोट करने लगे ॥ ४३ ॥

हागॆये वेगशालि विशालकायराद वानररू राक्षसर मेलॆ दॊड्ड दॊड्ड वृक्ष-पर्वतगळन्नु ऎसॆयुत्ता, उगुरु, हुल्लुगळिन्द प्रहरिसतॊडगिदरु.॥43॥

पदच्छेदः

42; 43. tataH = then; vaanaraaH = the monkeys; mahaakaayaaH = with huge bodies; veginaH = swiftly; nijaghnuH = struck; taani rakSaamsi = those demons; vR^ikSaiH = with trees; parvataagraishcha = mountain-tops; nakhaiH = nails; dantaishcha = and teeth; jayati = victorious; raajaa = is king; sugriivaH = Sugreeva; iti = thus; abhuut = arose; mahaan = a loud; shabdaH = war-cry.

अनुवादः

Then, the gigantic monkeys swiftly struck those demons with trees, mountain-tops, nails and teeth “Victorious is king Sugreeva” - thus arose a loud war-cry.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा जयति सुग्रीव इति शब्दो महानभूत् ।
राजञ्जयजयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः ॥ ४४ ॥

राजन् जय जयेत्युक्त्वा स्वस्वनामकथां ततः । राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्थामहीं गतान् ॥ ६-४२-४४ वानरान् भिन्दिपालैश्च शूलै श्चैव व्यदारयन् ।

वानरसेनामें ‘वानरराज सुग्रीवकी जय हो’ यह महान् शब्द होने लगा । उधर राक्षसलोग भी ‘महाराज रावणकी जय हो’ ऐसा कहकर अपने-अपने नामका उल्लेख करने लगे ॥ ४४ ॥

वानर सैन्यदल्लि ‘वानरराज सुग्रीवनिगॆ जयवागली’ ऎम्ब जयघोषवु केळि बरुत्तित्तु. अत्त राक्षसरू कूड ‘महाराज रावणनिगॆ जयवागली’ ऎन्दु कूगुत्ता तम्म तम्म हॆसरुगळन्नु हेळुत्त युद्ध माडुत्तिद्दरु.॥44॥

पदच्छेदः

44. tataH = then; apre = some other; bhiimaaH = terrifying; raakSasaastu = demons on their part; uktvaa = uttering; iti = thus; jaya jaya = “Be winsome! Be victorious” sva sva naama kathaam = proclaimed their own respective names; praakaarasthaaH = (while some) standing on walls; vyadaarayan = hacked; vaanaraan = at the monkeys; gataan mahiim = standing on the ground (below); bhindi palaaishcha = with hooks and harpoons.

अनुवादः

Then, some other terrifying demons on their part, shouting “Be winsome! Be victorious!”, proclaimed their own respective names. While some demons standing on walls hacked at the monkeys standing on the ground (below) with hooks and harpoons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसास्त्वपरे भीमाः प्राकारस्था महीं गतान् ।
वानरान् भिन्दिपालैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ॥ ४५ ॥

राक्षसास्त्व परे भीमाः प्राकारस्था मही गतान् ।
वानरान् भिन्दिपालैश्च शूलैश्चैव व्यदारयन् ॥

वानराचापि सम्क्रुद्धाह् प्राकारस्थान् मही गताः ॥ ६-४२-४५ राक्षसान् पातयाम् आसुह् समाप्लुत्य प्लवम् गमाः ।

दूसरे बहुत-से भयानक राक्षस जो परकोटेपर चढ़े हुए थे, पृथ्वीपर खड़े हुए वानरोंको भिन्दिपालों और शूलोंसे विदीर्ण करने लगे ॥ ४५ ॥

अनेक भयानक राक्षसरु प्राकारद मेलॆ हत्ति, नॆलद मेलिद्द वानररन्नु शूल, भिन्दिपालगळिन्द सीळि हाकुत्तिद्दरु.॥45॥

पदच्छेदः

45. samkruddhaaH = the enraged; vaanaraashchaapi = monkeys too; mahiim gataaH = who were standing on the ground; aaplutya = leapt; kham = into the air; paatayaamaasuH = and dragged down; raakSasaan = those demons; praakaarastaaH = stationed on the walls; svabaahubhiH = (by seizing them) with their arms.

अनुवादः

The enraged monkeys, who wee standing on the ground, leapt into the air and dragged down the demons stationed on the walls by seizing them with their arms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराश्चापि सङ्क्रुद्धाः प्राकारस्थान् महीं गताः ।
राक्षसान् पातयामासुः खमाप्लुत्य स्वबाहुभिः ॥ ४६ ॥

स सम्प्रहारस् तुमुलो मांस ज़ोणित कर्दमः ॥ ६-४२-४६ रक्षसाम् वानराणाम् च सम्बभूव अद्भुत उपमाः ।

तब पृथ्वीपर खड़े हुए वानर भी अत्यन्त कुपित हो उठे और आकाशमें उछलकर परकोटेपर बैठे हुए राक्षसोंको अपनी बाँहोंसे पकड़-पकड़कर गिराने लगे ॥

आग नॆलद मेलॆ निन्तिरुव वानररू कूड आकाशक्कॆ नॆगॆदु प्राकारद मेलॆ कुळितिरुव राक्षसरन्नु तम्म तोळ्बलदिन्द हिडिदु कॆळक्कॆ कॆडहुत्तिद्दरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. saH = that; tumulaH = tumultuous; samprahaaraH = combat; rakSasaam = between demons; vaanaraaNaam cha = and monkeys; sambadhuuvaH = became; adbhutopamaH = resembling a wonder; maamsa shoNita kardamaH = leaving a mire of flesh and blood.

अनुवादः

That tumultuous combat between demons and monkeys transformed into a wonder, leaving a mire of flesh and blood.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सम्प्रहारस्तुमुलो मांसशोणितकर्दमः ।
रक्षसां वानराणां च सम्बभूवाद्भुतोपमः ॥ ४७ ॥

इस प्रकार राक्षसों और वानरोंमें बड़ा ही अद्भुत घमासान युद्ध हुआ, जिससे वहाँ रक्त और मांसकी कीच जम गयी ॥

हीगॆ राक्षसरिगू, वानररिगू घनघोर अद्भुत युद्ध नडॆयितु. अदरिन्द अल्लि रक्त मांसद कॆसरे तुम्बिहोयितु.॥47॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बयालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नलवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥42॥