०४१ रामेण अङ्गदप्रेषणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama advises Sugreeva not to repeat such reckless acts in future on the ground of he being a king. Then Rama tells Lakshmana about the various evil portents he had seen. Rama commands the monkey-generals to besiege all the four gates of Lanka. He himself along with Lakshmana protects the army, besieging the northern gate being guarded by Ravana. Then, Rama sends Angada to Ravana, to expostulate him and to bring him back to reason. Angada tries his best to convince Ravana, but in vain. Ravana commands his attendants to seize Angada. Angada shakes out those attendants who tried to seize him ascends the roof of Ravana’s palace, tramples ad crushes it down by his strength. Angada finally returns to Rama, who was stationed in the midst of the monkey-forces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

41. श्रीरामका सुग्रीवको दुःसाहससे रोकना, लङ्काके चारों द्वारोंपर वानरसैनिकोंकी नियुक्ति, रामदूत अङ्गदका रावणके महलमें पराक्रम तथा वानरोंके आक्रमणसे राक्षसोंको भय

अथ तस्मिन् निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
सुग्रीवं सम्परिष्वज्य रामो वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥

सुग्रीवके शरीरमें युद्धके चिह्न देखकर लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीरामने उन्हें हृदयसे लगा लिया और इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

बळिक श्रीरामनु सुग्रीवन शरीरदल्लाद गायगळन्नु नोडि, अवनन्नु सन्तैसुत्ता आलिङ्गिसि कॊण्डु हीगॆ हेळिदनु .॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; dR^iSTvaa = seeing; nimitthaani = the marks of conflict; raamaH = Rama; tasmi = on the person of Sugreeva; puurvajaH = the elder brother of Lkshmana; sampariSvajya = embracing sugriivam = Sugreeva; abraviit = and spoke; vachanam = (these) words.

अनुवादः

Seeing the marks of conflict on the person of Sugreeva, Rama the elder brother of Lakshmana after embracing Sugreeva spoke these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

असम्मन्त्र्य मया सार्धं तदिदं साहसं कृतम् ।
एवं साहसयुक्तानि न कुर्वन्ति जनेश्वराः ॥ २ ॥

असंमन्त्य्र मया सार्थम् तदिदम् साहसं कृतम् । एवम् साहसयुक्तानि न कुर्वन्ति जनेश्वराः ॥ ६-४१-२

‘सुग्रीव! तुमने मुझसे सलाह लिये बिना ही यह बड़े साहसका काम कर डाला । राजालोग ऐसे दुःसाहसपूर्ण कार्य नहीं किया करते हैं ॥ २ ॥

सुग्रीवने! नन्नॊडनॆ समालोचिसदॆ नीनु इन्तह साहस कार्यमाडिरुवॆ. राजरादवरु इन्तह दुःस्साहस कार्यक्कॆ कैहाकुवुदिल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. asammantray = without consulting; mayaa saardham = me closely; idam = this; tat = such; saahasam = a reckless act; kR^itam = has been done; janeshvaraaH = the kings; na kurvanti = cannot do; saahasa yuktaani = such rash acts; evam = in this manner.

अनुवादः

“Without consulting me closely, such a reckless act has been done by you, such a rashness is not seemly in a king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

संशये स्थाप्य मां चेदं बलं चेमं विभीषणम् ।
कष्टं कृतमिदं वीर साहसं साहसप्रिय ॥ ३ ॥

संशये स्थाप्य माम् चेदम् बलम् चेमम् विभीषनम् । कष्टं कृतमिदं वीर साहसं साहसप्रिय ॥ ६-४१-३

‘साहसप्रिय वीर! तुमने मुझको, इस वानरसेनाको और विभीषणको भी संशयमें डालकर जो यह साहसपूर्ण कार्य किया है, इससे हमें बड़ा कष्ट हुआ ॥ ३ ॥

वीर साहसिये! नीनु नन्नन्नु, वानर सैन्यवन्नु, विभीषणनन्नु संशयदल्लि कॆडहि, माडिद ई साहस कार्यदिन्द ननगॆ तुम्बा कष्टवायितु.॥3॥

पदच्छेदः

3. viira = O; warrior; saahasa priya = longing for acts of daring!; idam = this; kaSTam- wrong; saahasam = reckless act; kR^itam = has been done (by you); sthaapya = keeping; maamcha = me; idam = this; balamcha = army; imam = and this; vibhiiSaNam cha = Vibhishana; samshaye = in anxiety.

अनुवादः

“O, warrior longing for acts of daring! This wrong and reckless act has been done by you, causing me, this army and Vibhishana great anxiety.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदानीं मा कृथा वीर एवंविधमरिन्दम ।
त्वयि किञ्चित्समापन्ने किं कार्यं सीतया मम ॥ ४ ॥
भरतेन महाबाहो लक्ष्मणेन यवीयसा ।
शत्रुघ्नेन च शत्रुघ्न स्वशरीरेण वा पुनः ॥ ५ ॥

‘शत्रुओंका दमन करनेवाले वीर! अब फिर तुम ऐसा दुःसाहस न करना । शत्रुसूदन महाबाहो! यदि तुम्हें कुछ हो गया तो मैं, सीता, भरत, लक्ष्मण, छोटे भाई शत्रुघ्न तथा अपने इस शरीरको भी लेकर क्या करूँगा? ॥

शत्रुदमन वीरने! इन्नु मुन्दॆ इन्तह दुःस्साहस माडबेड. महाबाहुवे! निनगॆ एनादरू आदरॆ सीतॆयिन्द, भरत, लक्ष्मण, शत्रुघ्न इवरिन्द हागू ई शरीरदिन्दादरू ननगेनागबेकु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4; 5. viira = O; warrior!; arimdama = O; Vanquisher of foes!; ma kR^ithaaH = do not act; evamvidham = thus; idaaniim- now; mahaabaaho = O; the mighty armed!; Shatrughna = O; annihilator of enemies!; O; annihilator of enemies!; tvayi = (If) you; kimchit samaapanne = have come by some misfortune; mama = to me; kim kaaryam = what is the use; siitayaa = with Seetha; bharatena = Bharata; lakSmaNena = Lakshmana; yaniiyasaa = and still younger; shatrughnena = Shatrughna; sva shariineNa vaa punaH = or even with my own person?

अनुवादः

“O, warrior! O, vanquisher of foes! Do not act thus in future. O, the mighty armed! O, annihilator of enemies! If you have come by some misfortune, I would have had nothing to do with Seetha, Bharata, Lakshmana or still younger Shatrughna or even with my own person.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वयि चानागते पूर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।
जानतश्चापि ते वीर्यं महेन्द्रवरुणोपम ॥ ६ ॥
हत्वाहं रावणं युद्धे सपुत्रबलवाहनम् ।
अभिषिच्य च लङ्कायां विभीषणमथापि च ॥ ७ ॥
भरते राज्यमारोप्य त्यक्ष्ये देहं महाबल ।

त्वयि चानागते पूर्वमिति मे निश्चिता मतिः । जानतश्चापि ते वीर्यम् महेन्द्रवरुणोपनु ॥ ६-४१-६ हत्वाहम् रावणम् रावणम् युद्धे सपुत्रबलवाहन्म् । अभिषिच्य च लङ्कायाम् विभीषण मथापि च ॥ ६-४१-७ भरते राज्यमारोप्य त्यक्ष्ये देहम् महाबल ।

‘महेन्द्र और वरुणके समान महाबली! यद्यपि मैं तुम्हारे बल-पराक्रमको जानता था, तथापि जबतक तुम यहाँ लौटकर नहीं आये थे, उससे पहले मैंने यह निश्चित विचार कर लिया था कि युद्धमें पुत्र, सेना और वाहनों-सहित रावणका वध करके लङ्काके राज्यपर विभीषणका अभिषेक कर दूँगा और अयोध्याका राज्य भरतको देकर अपने इस शरीरको त्याग दूँगा’ ॥ ६-७ १/२ ॥

महेन्द्र वरुणरन्तॆ महाबलिये! निन्न बल पराक्रमवन्नु नानु तिळिदिद्दरू नीनु मरळि इल्लिगॆ बरुव मॊदलु युद्धदल्लि वाहन, सैन्य, पुत्रर सहित रावणनन्नु वधिसि, लङ्कॆय राज्यवन्नु विभीषणनिगॆ ऒप्पिसि, अयोध्यॆय राज्यवन्नु भरतनिगॆ कॊट्टु, नानु ई शरीरवन्नु त्यजिसि बिडुव विचार माडिद्दॆ.॥6-7½॥

पदच्छेदः

6; 7. mahaabala = O; monkey of great strength; mahendra varuNopama = equal to Indra the god of celestials and Varuna king of the Universe!; tvayi = (If) you; anaagate = have not returned; jaanatashchaapi = though I am conversant; te = with your; viiryam = valour; me = (this was) my; puurvam = earlier; * matiH* = determined; nishchitaa = resolve; hatvaa = having killed; raavaNam = Ravana; yuddhe = in fight; saputra bala vaahanam = with his sons forces and chariots; aham = I; abhiSichya = should have installed; vibhiiSaNam = Vibhishana (as king); laNkaayaam = of Lanka; aaropya = placing; raajyam = the kingdom; bharate = in Bharata; athaapi = and even; tyakSye = renounced; deham- my body.

अनुवादः

“O, monkey of great strength, equal to Indra the god of celestials and Varuna the king of universe! If you have not returned, though I am conversant with your valour, this was my pre-determined resolve that having killed Ravana in fight with his sons forces and chariots, I should have installed Vibhishana as king of Lanka, placing the kingdom of Ayodhya in the hands of Bharata and renounced my life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवं वादिनं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥
तव भार्यापहर्तारं दृष्ट्वा राघव रावणम् ।
मर्षयामि कथं वीर जानन् विक्रममात्मनः ॥ ९ ॥

ऐसी बातें कहते हुए श्रीरामको सुग्रीवने यों उत्तर दिया—‘वीर रघुनन्दन! अपने पराक्रमका ज्ञान रखते हुए मैं आपकी भार्याका अपहरण करनेवाले रावणको देखकर कैसे क्षमा कर सकता था?’ ॥ ८-९ ॥

हीगॆ हेळिद श्रीरामनल्लि सुग्रीवनु इन्तु नुडिदनु - वीर रघुनन्दन ! नन्न पराक्रमवन्नु चॆन्नागि अरितिरुव नानु, निन्न भार्यॆयन्नु अपहरिसिद रावणनन्नु नोडि हेगॆ क्षमिसलि.॥8-9॥

इत्येवं वादिनं वीरमभिनन्द्य च राघवः ।
लक्ष्मणं लक्ष्मिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १० ॥

इत्येवंवादिनं वीरमभिनन्द्य च राघवः । लक्ष्मणम् लक्ष्मि सम्पन्नम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ ६-४१-१०

वीर सुग्रीवने जब ऐसी बात कही, तब उनका अभिनन्दन करके श्रीरामचन्द्रजीने शोभासम्पन्न लक्ष्मणसे कहा— ॥ १० ॥

वीर सुग्रीवन मातन्नु केळिदाग श्रीरामचन्द्रनु अवनन्नु अभिनन्दिसुत्ता शोभासम्पन्न लक्ष्मणनल्लि इन्तॆदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. abhinandya = complimenting; viiram = that hero; Sugreeva; ityevam raadinam = who was thus speaking raaghavaH = Rama; abraviit = spoke; idam = these; vachanam = words; lakSmaNam = to Lakshmana; lakSmi sampannam = was was endowed with auspicious marks.

अनुवादः

Complimenting that hero Sugreeva who was thus speaking, Rama addressed Lakshmana, who was endowed with auspicious marks, saying:

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च ।
बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठाम लक्ष्मण ॥ ११ ॥

परिगृह्य उदकम् शीतम् वनानि फलवन्ति च । बल ओघम् सम्विभज्य इमम् व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ॥ ६-४१-११

‘लक्ष्मण! शीतल जलसे भरे हुए जलाशय और फलोंसे सम्पन्न वनका आश्रय ले हमलोग इस विशाल वानरसेनाका विभाग करके व्यूहरचना कर लें और युद्धके लिये उद्यत हो जायँ ॥ ११ ॥

लक्ष्मण! शीतल जलदिन्द तुम्बिद जलाशय मत्तु फलभरित वनवन्नु आश्रयिसिद नावु ई विशाल वानर सैन्यवन्नु विभागिसि व्यूह रचिसिकॊण्डु युद्धक्कॆ उद्युक्तवागलि.॥11॥

पदच्छेदः

11. lakSmaNa = O; Lakshmana!; parigR^ihya = occupying; ( a region); shiitam = providing fresh; udakam = water; vanaanicha = and trees; phalavanti = with fruit; samvibhajya = duly divinding; imam = this; balaugham = multitude of troops; vyuuhya = and drawing it up in a battle array; tiSThaama = we should remain alert.

अनुवादः

“O, Lakshmana! Beside these fresh waters and trees laden with fruit, let us divide this multitude of troops, drawing it up in a battle array and remain alert.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् ।
निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ॥ १२ ॥

लोक क्षय करम् भीमम् भयम् पश्याम्य् उपस्थितम् । निबर्हणम् प्रवीराणाम् ऋक्ष वानर रक्षसाम् ॥ ६-४१-१२

‘इस समय मैं लोकसंहारकी सूचना देनेवाला भयानक अपशकुन उपस्थित देखता हूँ, जिससे सिद्ध होता है रीछों, वानरों और राक्षसोंके मुख्य-मुख्य वीरोंका संहार होगा ॥ १२ ॥

ईग नानु लङ्का संहारवन्नु सूचिसुव भयानक अपशकुनगळन्नु नोडुत्तिद्देनॆ. इदरिन्द वानर-करडिगळिन्द राक्षसर मुख्य मुख्य वीरर संहारवागुवुदॆन्दु सिद्धवागुत्तदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. pashyaami = I foresee; bhayam = a terrible calamity; * upasthitam* = to have come; lokakSayakaram = boding universal destruction; bhiimam = awful ; nibarhaNam = and death; praviiraaNaam = to the intrepid; R^ikSavaanara rakSasaam = bears; monkeys and demons.

अनुवादः

“I foresee a terrible calamity to come, boding universal destruction and death to the intrepid bears, monkeys and demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाता हि परुषं वान्ति कम्पते च वसुन्धरा ।
पर्वताग्राणि वेपन्ते नदन्ति धरणीधराः ॥ १३ ॥

वाताश् च परुषम् वान्ति कम्पते च वसुम् धरा । पर्वत अग्राणि वेपन्ते पतन्ति धरणी धराः ॥ ६-४१-१३

‘प्रचण्ड आँधी चल रही है, पृथ्वी काँपने लगी है, पर्वतोंके शिखर हिलने लगे हैं और दिग्गज चीत्कार करते हैं ॥ १३ ॥

प्रचण्ड बिरुगाळि बीसुत्तिदॆ, भूमि नडुगुत्ता इदॆ. पर्वत शिखरगळु कम्पिसुत्तिवॆ, दिग्गजरु बॊब्बॆयिडुत्तिवॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. paruSam = Harsh; vaataaH = winds; vaanti = blow; vasundharaacha = the earth; kampate = trembles; parvataagraaNi = Mountain-peaks; vepante = shake; dharNiidharaaH = and the elephants bearing the earth; nadanti = trumpet.

अनुवादः

“Harsh winds blow. The earth trembles. Mountain-peaks shake and the elephants bearing the earth trumpet.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मेघाः क्रव्यादसङ्काशाः परुषाः परुषस्वराः ।
क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ते मिश्रं शोणितबिन्दुभिः ॥ १४ ॥

मेघाः क्रव्याद सम्काशाह् परुषाह् परुष स्वनाः । क्रूराह् क्रूरम् प्रवर्षन्ति मिश्रम् शोणित बिन्दुभिः ॥ ६-४१-१४

‘मेघ हिंसक जीवोंके समान क्रूर हो गये हैं । वे कठोर स्वरमें विकट गर्जना करते हैं तथा रक्तविन्दुओंसे मिले हुए जलकी क्रूरतापूर्ण वर्षा कर रहे हैं ॥ १४ ॥

हिंस्र पशुगळन्तॆ मेघगळु गर्जिसुत्तिवॆ. कर्कश स्वरदिन्द विकटवागि गर्जिसुत्ता रक्तद मळॆगरॆयुत्तिवॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. kruuraH = Sinister; meghaaH = clouds; paruSa svanaaH = prey roar; paruSaaH = violently; kravyaada samkaashaaH = like carnivorous animals; pravarSanti = and let fall rain; mishram = mixed; shoNita bindubhiH = with drops of blood.

अनुवादः

“Sinister clouds prey-roar violently like carnivorous animals and let fall a rain mixed with drops of blood.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्तचन्दनसङ्काशा सन्ध्या परमदारुणा ।
ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ॥ १५ ॥

रक्त चन्दन सम्काशा संध्या परम दारुणा । ज्वलच् च निपतत्य् एतद् आदित्याद् अग्नि मण्डलम् ॥ ६-४१-१५

‘अत्यन्त दारुण संध्या रक्त-चन्दनके समान लाल दिखायी देती है । सूर्यसे यह जलती आगका पुञ्ज गिर रहा है ॥ १५ ॥

अत्यन्त दारुणवाद सञ्जॆयु रक्तचन्दनदन्तॆ कॆम्पागि काणुत्तिदॆ. उरियुत्तिरुव अग्निपुञ्जवे सूर्यनिन्द कळचि बीळुवन्तिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. sandhyaa = the dusk; raktachandana samkaashaa = red as sandal; param = daaruNaa = is full of horror; aadityaat = and from the sun; etat = this; jvalat = blazing; agnimaNDalam = mass of fire; nipatati = falls.

अनुवादः

“The dusk, red as sandal, is full of horror and from the sun, this blazing mass of fire falls.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदित्यमभिवाश्यन्ति जनयन्तो महद्भयम् ।
दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः ॥ १६ ॥

आदित्यम् अभि वाश्यन्ते जनयन्तो महद् भयम् । दीना दीन स्वरा घोरा;अप्रशस्ता मृग द्विजाः ॥ ६-४१-१६

‘निषिद्ध पशु और पक्षी दीन हो दीनतासूचक स्वरमें सूर्यकी ओर देखते हुए चीत्कार करते हैं, इससे वे बड़े भयंकर लगते और महान् भय उत्पन्न करते हैं ॥

निषिद्धवाद पशु-पक्षिगळु दीनतॆयिन्द सूर्य नन्नु नोडुत्ता कूगुत्तिवॆ. अवु महाभयवन्नुण्टु माडुत्ता भयङ्करवागि काणुत्तिवॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. KruuraaH = wild; mR^iga dvijaaH = beasts and birds; diina svaraaH = emit frantic cris; diinaaH = and are ill at ease; aprashastaaH = ominous; janayantaH = inspiring; mahat = great; bhayam = fear; abhi vaashyanti = facing; aadityam = the sun.

अनुवादः

“Wile beasts and birds emit frantic cries, ill at ease and ominous, inspiring great fear, facing the sun.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रजन्यामप्रकाशश्च सन्तापयति चन्द्रमाः ।
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो यथा लोकस्य सङ्क्षये ॥ १७ ॥

रजन्याम् अप्रकाशश् च सम्तापयति चन्द्रमाः । कृष्ण रक्त अंशु पर्यन्तो यथा लोकस्य सम्क्षये ॥ ६-४१-१७

‘रातमें चन्द्रमाका प्रकाश क्षीण हो जाता है । वे शीतलताकी जगह संताप देते हैं । उनके किनारेका भाग काला और लाल दिखायी देता है । समस्त लोकोंके संहारकालमें चन्द्रमाका जैसा रूप रहता है, वैसा ही इस समय भी देखा जाता है ॥ १७ ॥

रात्रॆयल्लि चन्द्रन प्रकाशवु मङ्कागिदॆ, अवनु शीतलतॆय बदलु उरियन्नॆ कॊडुत्तिद्दानॆ. समस्त लोकगळ संहार कालदल्लि चन्द्रनिरुवन्तॆये ईगलू कण्डुबरुत्तिद्दानॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. chandramaaH = the moon; aprashastaH = shorn of its radiance; kR^iSNa raktaamshu paryantaH = surrounded by black and fiery rays; burns red; samkSaye tathaa = as at the time of the destraction of the world; samtaapayati = (and) is creating anguish; rajanyaam = in the night.

अनुवादः

“The moon shorn of its radiance, surrounded by black and fiery rays, burns red as at the time of destruction of the word and is creating an anguish in the night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः ।
आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ १८ ॥

ह्रस्वो रूक्षो अप्रशस्तश् च परिवेषह् सुलोहितः । आदित्य मण्डले नीलम् लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ ६-४१-१८

‘लक्ष्मण! सूर्यमण्डलमें छोटा, रूखा, अमङ्गलकारी और अत्यन्त लाल घेरा दिखायी देता है । साथ ही वहाँ काला चिह्न भी दृष्टिगोचर होता है ॥ १८ ॥

दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते ।
युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति ॥ १९ ॥

दृश्यन्ते न यथावच् च नक्षत्राण्य् अभिवर्तते । युग अन्तम् इव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति ॥ ६-४१-१९

‘लक्ष्मण! ये नक्षत्र अच्छी तरह प्रकाशित नहीं हो रहे हैं—मलिन दिखायी देते हैं । यह अशुभ लक्षण संसारका प्रलय-सा सूचित करता हुआ मेरे सामने प्रकट हो रहा है ॥ १९ ॥

लक्ष्मण! ई नक्षत्रगळु चॆन्नागि हॊळॆयुत्तिल्ल, मलिनवागि काणुत्तिवॆ. ई अशुभ लक्षणगळु जगत्तिनल्लि प्रळयवागुवुदन्नु सूचिसुत्तिदॆ.॥18-19॥

पदच्छेदः

18. lakSmaNa = O; Lakshamana!; aaditya maNDale = In the disk of the sun; hrasvaH = a small; pariveSaH = halo; niilam = with a black; lakSma = mark; ruukSaH = fiery; aprashastaH = shoren of its radiance; * sulohitaH* = and of coppery hue; lakSyate = is seen.

अनुवादः

“O, Lakshmana! In the disk of the sun, a small halo with a black mark, fiery, shorn of its radiance and of coppery hue is seen.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19. lakSmaNa = O; Lakshmana!; pashya = behold; nakSatraaNi = (that) the stars; dR^ishyante = are not appearing; yathaavat = as they should be; shamsatiiva = foretelling; abhivartate = and intending to quicken; yugaantam = a final dissolution; lokasya = of the world.

अनुवादः

“O, Lakshmana! The stars are not appearing as they should be duly foretelling their intention to hasten a final dissolution of the world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च ।
शिवाश्चाप्यशुभा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः ॥ २० ॥

काकाः श्येनास् तथा गृध्रा नीचैह् परिपतन्ति च । शिवाश् च अप्य् अशिवा वाचह् प्रवदन्ति महा स्वनाः ॥ ६-४१-२०

‘कौए, बाज और गीध नीचे गिरते हैं—भूतलपर आ-आ बैठते हैं और गीदड़ियाँ बड़े जोर-जोरसे अमङ्गलसूचक बोली बोलती हैं ॥ २० ॥

कागॆगळु, गिडुगगळु, हद्दुगळु कॆळभागदल्ले हारुत्ता नॆलद मेलॆ बन्दु कुळितुकॊळ्ळुत्तिवॆ. गुळ्ळॆनरिगळु गट्टियागि अमङ्गळकरवागि कूगुत्तिवॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. kaakaaH = crows; shyenaaH = eagles; tathaa = and gR^idhraaH = vultures; paripatanti cha = are whirling round; niichaiH = at a lower level; shivaashcha = Jackals to; pravadanti = are howling; ashubhaaH = inauspicious; vaachaH = sounds.

अनुवादः

“Crows, eagles and vultures are whirling round at a lower level. Jackals too are howling inauspicious sounds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुक्तैः कपिराक्षसैः ।
भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा ॥ २१ ॥

शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुक्तेः कपिराक्षसैः । भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा ॥ ६-४१-२१

‘इससे सूचित होता है कि वानरों और राक्षसोंद्वारा चलाये गये शिलाखण्डों, शूलों और खड्गोंसे यह धरती पट जायगी और यहाँ रक्त-मांसकी कीच जम जायगी ॥

इदरिन्द सूचितवागुत्तदॆ - वानररु मत्तु राक्षसरु प्रयोगिसिद शिलाखण्डगळिन्द, खड्गगळिन्द ई भूमियु तुम्बिहोगि, रक्त-मांसगळिन्द ऎल्लॆडॆ कॆसरे तुम्बिहोगुवुदु.॥21॥

पदच्छेदः

21. bhuumiH = the earth; aavR^itaa = crowded; shailaiH = with rocks; shuulaishcha = darts; khaDgaishcha = and dagers; vimuktaiH = discharged; kapi raakSasaiH = by monkeys and demons; bhaviSyati = will become; maamasa shoNita kardamaa = a slime of flesh and blood.

अनुवादः

“The earth, crowded with rocks, darts and daggers discharged by monkeys and demons, will become a slime of flesh and blood.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रमद्य दुराधर्षां पुरीं रावणपालिताम् ।
अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः ॥ २२ ॥

क्षिप्रम् अद्य दुराधर्षाम् पुरीम् रावण पालिताम् । अभियाम जवेन एव सर्वतो हरिभिर् वृताः ॥ ६-४१-२२

‘रावणके द्वारा पालित यह लङ्कापुरी शत्रुओंके लिये दुर्जय है, तथापि अब हम शीघ्र ही वानरोंके साथ इसपर सब ओरसे वेगपूर्वक आक्रमण करें’ ॥ २२ ॥

रावणनिन्द पालितवाद ई लङ्कॆयु शत्रुगळिगॆ दुर्जयवागिद्दरू ईग नावु शीघ्रवागि वानररॊन्दिगॆ वेगवागि आक्रमिसोण.॥22॥

पदच्छेदः

22. abhiyaama = we shall attack; duraadharSaam = the invincible puriim = city; raavaNa paalitaam = ruled by Ravana; javenaiva = swiftly; sarvataH = from all sides; adya = now; kSipram = quickly; vR^itaaH = surrounded; haribhiH = by the monkeys.

अनुवादः

“Now surrounded by the monkeys from all sides, let us make an attack on that invincible citadel ruled by Ravana quickly and swiftly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं तु वदन् वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः ।
तस्मादवातरच्छीघ्रं पर्वताग्रान्महाबलः ॥ २३ ॥

इत्य् एवम् तु वदन् वीरो लक्ष्मणम् लक्ष्मण अग्रजः । तस्माद् अवातरत् शीघ्रम् पर्वत अग्रान् महा बलः ॥ ६-४१-२३

लक्ष्मणसे ऐसा कहते हुए वीर महाबली श्रीरामचन्द्रजी उस पर्वत-शिखरसे तत्काल नीचे उतर आये ॥ २३ ॥

लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळुत्ता महाबलि श्रीरामचन्द्रनु आ पर्वतदिन्द कूडले कॆळगॆ इळिदु बन्दनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. ityevam = thus; vadan = speaking; lakSmaNam = to Lakshmana; viiraH = the heroic; lakSmaNaagrajaH = Rama; mahaabalaH = of great strength; avaatarat = descended; shiighram = quickly; tasmaat = from that; parvataagraat = mountain-peak.

अनुवादः

Thus speaking to Lakshmana, the heroic Rama of great strength climbed down from that mountain-peak.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवतीर्य तु धर्मात्मा तस्माच्छैलात् स राघवः ।
परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः ॥ २४ ॥

अवतीर्य तु धर्म आत्मा तस्मात् शैलात् स राघवः । परैः परम दुर्धर्षम् ददर्श बलम् आत्मनः ॥ ६-४१-२४

उस पर्वतसे उतरकर धर्मात्मा श्रीरघुनाथजीने अपनी सेनाका निरीक्षण किया, जो शत्रुओंके लिये अत्यन्त दुर्जय थी ॥ २४ ॥

आ पर्वतदिन्द इळिदु धर्मात्मा श्रीरघुनाथनु शत्रुगळिगॆ अत्यन्त दुर्जयवाद तन्न सैन्यवन्नु वीक्षिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. avatiirya = having descended; tasmaat = shailaat = from that mountain; saH = that; dharmaatmaa = righteous minded; raaghavaH = Rama; dadarsha = saw; aatmanaH balam = his own army; param durdharSam = which was verily unconquerable; pariah = by the enemies.

अनुवादः

Having descended from that mountain, Rama, whose mind was set on righeousness, held a review of his own army, which was verily difficult to conquer for the enemies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्नह्य तु ससुग्रीवः कपिराजबलं महत् ।
कालज्ञो राघवः काले संयुगायाभ्यचोदयत् ॥ २५ ॥

सम्नह्य तु ससुग्रीवह् कपि राज बलम् महत् । कालज्नो राघवह् काले सम्युगाय अभ्यचोदयत् ॥ ६-४१-२५

फिर सुग्रीवकी सहायतासे कपिराजकी उस विशाल सेनाको सुसज्जित करके समयका ज्ञान रखनेवाले श्रीरामने ज्योतिषशास्त्रोक्त शुभ समयमें उसे युद्धके लिये कूच करनेकी आज्ञा दी ॥ २५ ॥

कालज्ञनाद श्रीरामनु कपिराजन आ सैन्यवन्नु सुग्रीव सहित सुसज्जितगॊळिसि सकालदल्लि युद्धसन्नद्धरागुवन्तॆ सैनिकरिगॆ आज्ञापिसिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. raaggavaH = Rama; kaaljJNaH = who knows the appropriate time; sasugriivaH = along with Sugreeva; samnahya = made ready; mahat = the great; kapila raja balam = army of Sugreeva; abhyachodayat = and commanded (the army) to advance; kale at the appropriate moment; samyngaaya = for the battle.

अनुवादः

Rama, who knew the fitting moment to act, along with Sugreeva made ready the great army and commanded the army to advance, at the appropriate moment for the battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः काले महाबाहुर्बलेन महता वृतः ।
प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम् ॥ २६ ॥

ततः काले महा बाहुर् बलेन महता वृतः । प्रस्थितह् पुरतो धन्वी लन्काम् अभिमुखह् पुरीम् ॥ ६-४१-२६

तदनन्तर महाबाहु धनुर्धर श्रीरघुनाथजी उस विशाल सेनाके साथ शुभ मुहूर्तमें आगे-आगे लङ्कापुरीकी ओर प्रस्थित हुए ॥ २६ ॥

अनन्तर महाबाहु धनुर्धर श्रीरामनु आ महासैन्यदॊन्दिगॆ शुभ मुहूर्तदल्लि लङ्का पट्टणद कडॆगॆ प्रयाण बॆळॆसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tataH = then; mahaabaahuH = Rama; the mighty armed; vR^itaH = together with; mahataa = the mighty; balena = army; prasthitaH = marched; purataH = in front; dhanvii = wielding a bow; abhimukhaH = towards; laNkaam puriim = the city of Lanka; kale = at the befitting moment.

अनुवादः

Rama, the mighty armed, together with the mighty army marched in front, wielding a bow, towards the city of Lanka, at the befitting moment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं विभीषणसुग्रीवौ हनूमाञ्जाम्बवान् नलः ।
ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा ॥ २७ ॥

तम् विभीषण सुग्रीवौ हनूमान् जाम्बवान् नलः । ऋक्ष राजस् तथा नीलो लक्ष्मणश् च अन्ययुस् तदा ॥ ६-४१-२७

उस समय विभीषण, सुग्रीव, हनुमान्, ऋक्षराज जाम्बवान्, नल, नील तथा लक्ष्मण उनके पीछे-पीछे चले ॥

आग विभीषण, सुग्रीव, हनुमन्त, ऋक्षराजनाद जाम्बवन्त, नळ, नील हागू लक्ष्मणनू अवनन्नु हिम्बालिसिदरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tadaa = then; vibhiiSaNa sugriivau = Vibhishana; Sugreeva; hanuman = Hanuman; Jaambavau = Jambavan; R^ikSaraajaH = the king of bears; nalaH = Nala; tathaa = and; niilaH = Nila; lakSmaNashcha = and Lakshmana; anvayuH = accompanied; tam = that Rama.

अनुवादः

Then, Vibhishana, Sugreeva, Hanuman, Jambavan the king of bears, Nala, Nila and Lakshmana accompanied that Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पश्चात् सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम् ।
प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम् ॥ २८ ॥

ततः पश्चात् सुमहती पृतना ऋक्ष वन ओकसाम् । प्रच्चाद्य महतीम् भूमिम् अनुयाति स्म राघवम् ॥ ६-४१-२८

तत्पश्चात् रीछों और वानरोंकी वह विशाल सेना बहुत बड़ी भूमिको आच्छादित करके श्रीरघुनाथजीके पीछे-पीछे चली ॥ २८ ॥

अवर हिन्दॆ करडिगळ मत्तु वानरर विशाल सैन्यवु विस्तारवाद भूभागवन्नु आवरिसिकॊण्डु श्रीरामन हिन्दॆ हॊरटितु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH = thereafter; prachchhaadya = enveloping; mahatiim = the extensive; bhuumim = earth; mahatii = the great; pR^itanaa = army; R^ikSa vanaukasaam = of bears and monkeys; pashchaat = behind them; anuyaati sma = went; accompanying; raaghavam = Rama.

अनुवादः

Thereafter, fully covering a vast stretch of land, the great army of bears and monkeys, followed in the wake of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् ।
जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः ॥ २९ ॥

शैल शृन्गाणि शतशह् प्रवृद्धांश् च मही रुहाम् । जगृहुह् कुन्जर प्रख्या वानराह् पर वारणाः ॥ ६-४१-२९

शत्रुओंको आगे बढ़नेसे रोकनेवाले हाथीके समान विशालकाय वानरोंने सैकड़ों शैलशिखरों और बड़े-बड़े वृक्षोंको हाथमें ले रखा था ॥ २९ ॥

शत्रुगळु मुन्दॆ बरदन्तॆ तडॆयुव आनॆगळन्तॆ महाकायराद वानररु पर्वतशिखरगळन्नु दॊड्ड दॊड्ड वृक्षगळन्नु ऎत्तिकॊण्डिद्दरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. vaanaraH = monkeys; paravaaraNaaH = the annihilator of enemies; kuNjara prakhyaaH = resembling elephants; jagR^ihuH = took hold of; shailashR^iNgaaNi = mountain-peaks; shatashaH = and hundreds of; pravR^iddhaan = well- grown; mahiiruhaan = huge trees.

अनुवादः

Monkeys, the annihilator of enemies, resembling elephants, took hold of mountain-peaks and hundreds of well-grown huge trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ त्वदीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिन्दमौ ॥ ३० ॥

तौ त्व् अदीर्घेण कालेन भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ । रावणस्य पुरीम् लन्काम् आसेदतुर् अरिम् दमौ ॥ ६-४१-३०

शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण थोड़ी ही देरमें लङ्कापुरीके पास पहुँच गये ॥

शत्रुदमनराद श्रीराम-लक्ष्मणरु स्वल्प समयदल्ले रावणन लङ्कॆयन्नु समीपिसिदरु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tau = bhraatarau raama lakSmaNau = those brothers; Rama and Lakshmana;arindamau = the destroyers of adversaries; aasedatuH = reached; purrim = the city; laN^aam = of Lanka; raavaNasya = of Ravana; adiirgheNa = in not a long; kaalena = time.

अनुवादः

Those two brothers Rama and Lakshmana, the destroyers of their adversaries, reached the city of Lanka ruled by Ravana, in not a long time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पताकामालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम् ।
चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चैः प्राकारतोरणाम् ॥ ३१ ॥

पताकामालिनीं रम्यामुद्यानवन शोभिताम् ।
चित्रवप्रां सुदुष्ट्रापामुच्छैः प्राकार तोरणाम् ॥

वह रमणीय ध्वजा-पताकाओंसे अलंकृत थी । अनेकानेक उद्यान और वन उसकी शोभा बढ़ा रहे थे । उसके चारों ओर बड़ा ही अद्भुत और ऊँचा परकोटा था । उस परकोटेसे मिला हुआ ही नगरका सदर फाटक था । उन परकोटोंके कारण लङ्कापुरीमें पहुँचना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन था ॥ ३१ ॥

आ लङ्कॆयु रमणीय ध्वज-पताकॆगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु. अनेक उद्यानवनगळिन्द अदर शोभॆ हॆच्चित्तु. सुत्तलू ऎत्तरवाद प्राकारगळिद्दवु. आ प्राकारद नाल्कु कडॆगळल्लियू नाल्कु हॆब्बागिलुगळिद्दवु. अवुगळ मूलक लङ्कॆयन्नु प्रवेशिसुवुदु यारिगू सुलभवागिरलिल्ल.॥31॥

तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः ।
यथानिदेशं सम्पीड्य न्यविशन्त वनौकसः ॥ ३२ ॥

यद्यपि देवताओंके लिये भी लङ्कापर आक्रमण करना कठिन काम था तो भी श्रीरामकी आज्ञासे प्रेरित हो वानर यथास्थान रहकर उस पुरीपर घेरा डालकर उसके भीतर प्रवेश करने लगे ॥ ३२ ॥

लङ्कॆयन्नु आक्रमिसलु देवतॆगळिगू कठिणवागिद्दरू श्रीरामन आज्ञॆयन्तॆ वानररु अल्लल्लि निन्तु आ पुरियन्नु सुत्तुवरिदु ऒळगॆ प्रवेशिसतॊडगिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

31; 32. vanaukasaH = the monkeys; raama vaakya prachoditaaH = encouraged by the sound of Rama’s voice (and); sampiiDya = obedient; yathaanidesham = to his command; nyavishanta = halted before; taam = that Lanka; pataaka maaliniim = garlanded with banners; ramyaam = beautiful; udyaana vana shobitaam = splendid with pleasure gardens; chitra vapraam = having an unusual rampart; suduSpraapaam = which is inaccessible; uchchaiH praakaara toraNaam = with its elevated arched door-ways; durdharSaam = invincible; surairapi = even by celestials.

अनुवादः

The monkeys, encouraged by the sound of Rama’s voice and obedient to his command, halted before the city of Lanka, garlanded with banners, beautiful and splendid with pleasure-gardens, having an unusual rampart which is inaccessible with its elevated arched door-ways and invincible even by the celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च ॥ ३३ ॥

लङ्काका उत्तर द्वार पर्वतशिखरके समान ऊँचा था । श्रीराम और लक्ष्मणने धनुष हाथमें लेकर उसका मार्ग रोक लिया और वहीं रहकर वे अपनी सेनाकी रक्षा करने लगे ॥ ३३ ॥

पर्वत शिखरदन्तॆ इद्द लङ्कॆय उत्तरद्वारदल्लि श्रीराम-लक्ष्मणरु धनुष्पाणिगळागि निन्तु तम्म सैन्यवन्नु रक्षिसुत्तिद्दरु.॥33॥

लङ्कामुपनिविष्टस्तु रामो दशरथात्मजः ।
लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम् ॥ ३४ ॥
उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः ।
नान्यो रामाद्धि तद् द्वारं समर्थः परिरक्षितुम् ॥ ३५ ॥

दशरथनन्दन वीर श्रीराम लक्ष्मणको साथ ले रावणपालित लङ्कापुरीके पास जा उत्तर द्वारपर पहुँचकर जहाँ स्वयं रावण खड़ा था, वहीं डट गये । श्रीरामके सिवा दूसरा कोई उस द्वारपर अपने सैनिकोंकी रक्षा करनेमें समर्थ नहीं हो सकता था ॥ ३४-३५ ॥

दशरथनन्दन वीर श्रीरामनु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ रावणन लङ्कॆय उत्तरद्वारक्कॆ होदनु, अल्लि स्वतः रावणने सिद्धनागि निन्तिद्दनु. श्रीरामन हॊरतागि यारू आ द्वारदल्लि सैनिकरन्नु रक्षिसलु समर्थरागुत्तिरलिल्ल.॥34-35॥

रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम् ।
सायुधै राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः ॥ ३६ ॥

अस्त्र-शस्त्रधारी भयंकर राक्षसोंद्वारा सब ओरसे सुरक्षित उस भयानक द्वारपर रावण उसी तरह खड़ा था, जैसे वरुण देवता समुद्रमें अधिष्ठित होते हैं ॥ ३६ ॥

आयुधपाणिगळाद भयङ्कर राक्षसरिन्द सुत्तलू रक्षितवाद आ भयानक द्वारदल्लि वरुणदेवतॆ समुद्रदल्लि अधिष्ठितवागिरुवन्तॆ, रावणनु निन्तिद्दनु.॥36॥

पदच्छेदः

33; 34; 35; 36. aasaadya = Reaching; laNkaam puriim = the city of Lanka; raavaNa paalitaam = ruled by Ravana; viiraH = the heroic; raamaH = Rama; dasharaatmajaH = the son of Dasaratha; lakSmaNaamaNaanu charaH = accompanied by Lakshmana; upaniviSTaH = halted near; uttara dvaaram = the northern gate; yatra = where; raavaNaH = Ravana; tiSThati = stayed; anyaH = who else; na samarthaH hi = indeed is capable; parirakSitum = to examine; tata dvaaram = that gate; raavaNaadhiSThitam = regulated by Ravana; bhiimam = terrific; saagaram iva = as an ocean; varuNena = regulated by Varuna; abhiguptam = guarded; bhiimaiH = by awful; daanavaiH = demons; samastataH = on all sides; traasajananam = creating fear; laghuunaam = to the lay men; paataalamiva = like a subterranean region; rakSasaiH = guarded by demons.

अनुवादः

Reaching the city of Lanka ruled by Ravana, the heroic Rama the son of Dasaratha accompanied by Lakshmana, halted near the northern gate, where Ravana stayed. Who else but Rama is capable of protecting the army besieging that gate, regulated by Ravana, as an ocean, regulated by Varuna, guarded by awful demons on all sides and creating fear to the weak as a subterranean region is guarded by demons?

स्रोतः: valmikiramayan.net

लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः ।
विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च ॥ ३७ ॥
ददर्शायुधजालानि तथैव कवचानि च ।

लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः ।
विन्यस्तानि च योधनां बहूनि विविधानि च ॥
ददर्शायुध जालानि तथैव कवचानि च ।

विन्यस्तानि च योधानाम् बहूनि विविधानि च । ददर्श आयुध जालानि तथैव कवचानि च ॥ ६-४१-३७

वह उत्तर द्वार अल्प बलशाली पुरुषोंके मनमें उसी प्रकार भय उत्पन्न करता था, जैसे दानवोंद्वारा सुरक्षित पाताल भयदायक जान पड़ता है । उस द्वारके भीतर योद्धाओंके बहुत-से भाँति-भाँतिके अस्त्र-शस्त्र और कवच रखे गये थे, जिन्हें भगवान् श्रीरामने देखा ॥

आ उत्तरद्वारवु दानवरिन्द रक्षितवाद पाताळदन्तॆ अल्प बलर मनस्सिनल्लि भयवन्नुण्टु माडुत्तित्तु. आ द्वारदॊळगॆ वीरर बगॆबगॆय अस्त्र-शस्त्रगळु, कवचगळू इरिसिद्दन्नु भगवान् श्रीरामनु नोडिदनु.॥37½॥

पदच्छेदः

37. dadarsha = (Rama) saw; vividhaanicha = various types; * bahuuni* = and multitude; aayudhajaalaani = of collection of weapons; tathaiva = and kavachaanicha = and shields; vinyastaani = kept there; yodhaanaam = by the warriors.

अनुवादः

Rama saw various types and multitude of weapons and shields kept there by the warriors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः ॥ ३८ ॥
अतिष्ठत् सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ।

पूर्वम् तु द्वारम् आसाद्य नीलो हरि चमू पतिः । अतिष्ठत् सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ॥ ६-४१-३८

वानरसेनापति पराक्रमी नील मैन्द और द्विविदके साथ लङ्काके पूर्वद्वारपर जाकर डट गये ॥ ३८ १/२ ॥

वानर सेनापति पराक्रमि नीलनु मैन्द, द्विविदरॊडनॆ लङ्कॆय पूर्वद्वारवन्नु आक्रमिसिदनु.॥38½॥

पदच्छेदः

38. niilaH = Nila; viiryavaan = the valiant; hari chamuupatiH = army-chief of monkeys; maindena saha = together with Mainda; dvividena cha saha = and Dvivida; aasaadya = reached; aatiSThat = and halted; (near); puurvam dvaaram = eastern gate.

अनुवादः

Nila, the valiant army-chief of monkeys together with Mainda and Dvivida reached and halted before the Eastern gate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः ॥ ३९ ॥
ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च ।

अन्गदो दक्षिण द्वारम् जग्राह सुमहा बलः । ऱ्षभेण गव अक्षेण गजेन गवयेन च ॥ ६-४१-३९

महाबली अङ्गदने ऋषभ, गवाक्ष, गज और गवयके साथ दक्षिण द्वारपर अधिकार जमा लिया ॥ ३९ १/२ ॥

महाबलि अङ्गदनु ऋषभ, गवाक्ष, गज, गवयरॊन्दिगॆ दक्षिण द्वारवन्नु आक्रमिसिदनु.॥39½॥

पदच्छेदः

39. aNgadaH = Angada; sumahaabalaH = of very mighty prowess; R^iSabheNa = together with R^iShabha; gavaakSeNa = Gavaksha; gajena = Gaja; gavayena = and Gavaya; jagraaha = took hold; dakSiNa dvaaram = of southern gate.

अनुवादः

Angada of very mighty prowess, together with Rishhabha, Gavaksha, Gaja and Gavaya took charge of the Southern gate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमान् पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान् कपिः ॥ ४० ॥
प्रमाथिप्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च सङ्गतः ।

हनूमान् पश्चिम द्वारम् ररक्ष बलवान् कपिः । प्रमाथि प्रघसाभ्याम् च वीरैर् अन्यैश् च सम्गतः ॥ ६-४१-४०

प्रमाथी, प्रघस तथा अन्य वानरवीरोंके साथ बलवान् कपिश्रेष्ठ हनुमान् ने पश्चिम द्वारका मार्ग रोक लिया ॥ ४० १/२ ॥

प्रमाधि, प्रघस हागू इतर वानर वीररॊन्दिगॆ बलवन्त कपिश्रेष्ठ हनुमन्तनु पश्चिमद द्वारवन्नु तडॆदु निन्तनु.॥40½॥

पदच्छेदः

40. balavaan = the storng; kapiH = monkey; hanuman = Hanuman; prajaN^gha sangataH = along with; tarasaabhyaam cha = Prajangha; Tarasa; anyeH = and other; viiraishcha = warriors; rarakSa = guarded; pashchima dvaaram = the western gate.

अनुवादः

The strong monkey Hanuman together with Prajangha, Tarasa and other warriors, guarded the western gate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत ॥ ४१ ॥
सह सर्वैर्हरिश्रेष्ठैः सुपर्णपवनोपमैः ।

मध्यमे च स्वयम् गुल्मे सुग्रीवह् समतिष्ठत । सह सर्वैर् हरि श्रेष्ठैह् सुपर्ण श्वसन उपमैः ॥ ६-४१-४१

उत्तर और पश्चिमके मध्यभागमें (वायव्यकोणमें) जो राक्षससेनाकी छावनी थी, उसपर गरुड़ और वायुके समान वेगशाली श्रेष्ठ वानरवीरोंके साथ सुग्रीवने आक्रमण किया ॥ ४१ १/२ ॥

वायव्यदल्लिद्द राक्षसर सेना शिबिरद मेलॆ गरुड, वायुविनन्तॆ वेगशाली श्रेष्ठ वानरॊन्दिगॆ सुग्रीवनु आक्रमण माडिदनु.॥41½॥

पदच्छेदः

41. sugriivaH = Sugreeva; saha sarvaiH = along with all; * harishreSThaiH* = the chiefs of monkeys; ssuparNa pavanopamaiH = equal to Garuda the eagle and the vehicle of Vishnu and Vayu the god of the wind; samatiSThata = stationed svayam- himself madhyame = in the middle; gulme = of the fort.

अनुवादः

Sugreeva, along with all the chiefs of monkeys equal to the strength of Garuda (the eagle and the vehicle of Vishnu) as well as Vayu the god of the wind, was stationed himself in the middle of the fort.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराणां तु षट‍‍्त्रिंशत्कोट्यः प्रख्यातयूथपाः ॥ ४२ ॥
निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः ।

वानराणाम् तु षट् त्रिंशत् कोट्यह् प्रख्यात यूथपाः ॥ ६-४१-४२ निपीड्य उपनिविष्टाश् च सुग्रीवो यत्र वानरः ।

जहाँ वानरराज सुग्रीव थे, वहाँ वानरोंके छत्तीस करोड़ विख्यात यूथपति राक्षसोंको पीड़ा देते हुए उपस्थित रहते थे ॥ ४२ १/२ ॥

वानरराज सुग्रीवनिरुवल्लि मूवत्तारु कोटि प्रख्यात वानर सेनापतिगळु राक्षसरन्नु पीडिसुत्ता उपस्थितरागिद्दरु.॥42½॥

पदच्छेदः

42. SaTtrimshatkoTya = thirty six crores; vaanaraaNaam = of monkeys; prakyaata yuuthapaaH = highly renowned generals; upanivivSTaaH = stood besiezed; yatra = where; vaanaraH = the monkey; sugriivaH = Sugreeva (was); nipiiDya = having exerted pressure (on the demons occupying that post).

अनुवादः

Thirty six crores of monkeys, highly renowned generals stood besiezed, where the monkey Sugreeva was there, having exerted pressure on the demons occupying that post.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः ॥ ४३ ॥
द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटीर्न्यवेशयत् ।

शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः ॥
द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटिर्न्यवेशयत् ।

शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणह् सविभीषणः ॥ ६-४१-४३ द्वारे द्वारे हरीणाम् तु कोटिम् कोटिम् न्यवेशयत् ।

श्रीरामकी आज्ञासे विभीषणसहित लक्ष्मणने लङ्काके प्रत्येक द्वारपर एक-एक करोड़ वानरोंको नियुक्त कर दिया ॥ ४३ १/२ ॥

श्रीरामन अप्पणॆयन्तॆ विभीषण सहित लक्ष्मणनु लङ्कॆय प्रतियॊन्दु द्वारदल्लि ऒन्दॊन्दु कोटि वानररन्नु नियुक्तगॊळिसिदनु.॥43½॥

पदच्छेदः

43. raamasya = under Rama’s; shaasanena = command; lakSmaNaH = Lakshmana; savibhiiSanaH = along with Vibhishana; nyaveshayat = distributed; * koTim koTim* = a crore each; hariiNaam = of monkeys; dvaare dvaare = at each gate.

अनुवादः

Meanwhile, under Rama’s command, Lakshmana along with Vibhishana distributed a crore each of his monkeys at each gate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्चिमेन तु रामस्य सुषेणः सहजाम्बवान् ॥ ४४ ॥
अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः ।

पश्चिमेन तु रामस्य सुग्रीवह् सह जाम्बवान् ॥ ६-४१-४४ अदूरान् मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहु बल अनुगः ।

सुषेण और जाम्बवान् बहुत-सी सेनाके साथ श्रीरामचन्द्रजीके पीछे थोड़ी ही दूरपर रहकर बीचके मोर्चेकी रक्षा करते रहे ॥ ४४ १/२ ॥

सुषेण मत्तु जाम्बवन्तरु अतुल सैन्यदॊन्दिगॆ श्रीरामन स्वल्पदूरदल्लि निन्तु सैन्यवन्नु रक्षिसुत्तिद्दरु.॥44½॥

पदच्छेदः

44. pashchimena = behind; raamasya = Rama; aduuraat = not far from him; suSeNaH = Sushena; saha jaambavaan = together with Jambavan; bahubalaanugaH = followed by a multitude of forces; tasthau = stood; madhyaame gulme = at the intermediate post.

अनुवादः

Behind Rama and not far from him, Sushena together with Jambavan, followed by a multitude of forces, stood at the intermediate post.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः ।
गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान् हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ॥ ४५ ॥

ते तु वानर शार्दूलाह् शार्दूला;इव दम्ष्ट्रिणः ॥ ६-४१-४५ गृहीत्वा द्रुम शैल अग्रान् हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ।

वे वानरसिंह बाघोंके समान बड़े-बड़े दाढ़ोंसे युक्त थे । वे हर्ष और उत्साहमें भरकर हाथोंमें वृक्ष और पर्वत-शिखर लिये युद्धके लिये डट गये ॥ ४५ ॥

आ वानररु सिंह, हुलियन्तॆ दॊड्ड दॊड्ड कॊरॆदाडॆगळिन्द कूडिद्दरु. अवर हर्षोत्साहदिन्द कैगळल्लि वृक्ष, पर्वत शिखरगळन्नॆत्तिकॊण्डु युद्धक्कागि सिद्धरागिद्दरु.॥45॥

पदच्छेदः

45. te = those; vaanara shaarduulaaH = lions among the monkeys; damSTriNaH = possessing the teeth; shaarduulaaH iva = of tigers; gR^ihiitvaa = taking hold; druma shailaagraan = of trees ad rocks; tasthire = waited; hR^iSTaraH = delightedly; yuddhaaya = (for the signal) to fight.

अनुवादः

Those lions among the monkeys, possessing the teeth of tigers, taking hold of trees and rocks, waited delightedly for the signal to fight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः ।
सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः ॥ ४६ ॥

सर्वे विकृत लान्गूलाह् सर्वे दम्ष्ट्रा नख आयुधाः ॥ ६-४१-४६ सर्वे विकृत चित्र अन्गाह् सर्वे च विकृत आननाः ।

सभी वानरोंकी पूँछें क्रोधके कारण अस्वाभाविक रूपसे हिल रही थीं । दाढ़ें और नख ही उन सबके आयुध थे । उन सबके मुख आदि अङ्गोंपर क्रोधरूप विकारके विचित्र चिह्न परिलक्षित होते थे तथा सबके मुख विकट एवं विकराल दिखायी देते थे ॥ ४६ ॥

ऎल्ल वानरर बालगळु क्रोधदिन्द निमिरि निन्तिद्दवु. उगुरु, कोरॆ दाडॆगळे अवर आयुधगळागिद्दवु. अवरॆल्लर मुखदल्लि क्रोधद चिह्नॆगळु काणुत्तिद्दवु. हागू अदरिन्द ऎल्लर मुखगळु विकट, विकराळवागि कण्डुबरुत्तिद्दवु.॥46॥

पदच्छेदः

46. sarve = all of them were; feverishly; sarve = all of them were; damSTraanakhaayudhaaH = using their jaws and nails as weapons; sarve = all of them were; vikR^ita chitraaNgaaH = trembling in every limb; sarve cha = all of them; vikR^itaananaaH = had their faces set grimly.

अनुवादः

All of them were lashing their tails feverishly, using their jaws and nails as weapons, trembling in every limb and had their faces set grimly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशनागबलाः केचित् केचिद् दशगुणोत्तराः ।
केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ॥ ४७ ॥

दश नाग बलाह् केचित् केचिद् दश गुण उत्तराः ॥ ६-४१-४७ केचिन् नाग सहस्रस्य बभूवुस् तुल्य विक्रमाः ।

इनमेंसे किन्हीं वानरोंमें दस हाथियोंका बल था, कोई उनसे भी दस गुने अधिक बलवान् थे तथा किन्हींमें एक हजार हाथियोंके समान बल था ॥ ४७ ॥

इवरल्लि कॆलवु वानरु हत्तु आनॆगळ बलविद्दरॆ, कॆलवरल्लि इदक्कॆ हत्तुपट्टु बलवित्तु. कॆलवरल्लि अन्तू ऒन्दु साविर आनॆगळ बलवित्तु.॥47॥

पदच्छेदः

47. kechit = some were; dashanaaga balaaH = having a strength of ten elephants; kachit; some were; dashaguNottaraaH = having a strength of ten times of that; kechit = some; babhuuvuH = were; tulya vikramaaH = equal to the strength of a thousand elephants.

अनुवादः

Some were having the strength of ten elephants, some a ten times of that and some were equal to the strength of a thousand elephants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्ति चौघबलाः केचित् केचिच्छतगुणोत्तराः ।
अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन् हरियूथपाः ॥ ४८ ॥

सन्ति चौघबलाः केचित्कोचिच्छत गुणोत्तराः ।
अप्रमेय बलाश्चान्ये तत्रासन् हरियूथपाः ॥

सन्ति च ओघा बलाह् केचित् केचित् शत गुण उत्तराः ॥ ६-४१-४८ अप्रमेय बलाश् च अन्ये तत्र आसन् हरि यूथपाः ।

किन्हींमें दस हजार हाथियोंकी शक्ति थी, कोई इनसे भी सौ गुने बलवान् थे तथा अन्य बहुतेरे वानर-यूथपतियोंमें तो बलका परिमाण ही नहीं था । वे असीम बलशाली थे ॥ ४८ ॥

कॆलवरल्लि हत्तु साविर आनॆगळ शक्ति इद्दरॆ, कॆलवरु इदक्कॆ नूरुपट्टु बलिष्ठरागिद्दरु. इतर अनेक सेनापतिगळ बलक्कॆ गणनॆये इरलिल्ल. असीम बलशालिगळागिद्दरु.॥48॥

पदच्छेदः

48. kechit = some were; oghabalaaH = having the strength of an ogha* of elephants; kechit = some; santi = were; dashaguNottaraaH = having strength; ten times to that; anye = some others; tatra = there; aasan = were; hari yuuthapaaH = chiefs of monkeys; aprameya balaashcha = having a strength; which was immeasurable.

अनुवादः

Some were having the strength of an ogha* of elephants. Some were endowed with a strength of ten times to that. some others there were chiefs of monkeys, having an immeasurable strength.

टिप्पनी

*For the number represented by on ogha vide canto 28, Sarga 37.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत् समागमः ।
तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद‍्गमः ॥ ४९ ॥

अद्भुतश् च विचित्रश् च तेषाम् आसीत् समागमः ॥ ६-४१-४९ तत्र वानर सैन्यानाम् शलभानाम् इव उद्गमः ।

वहाँ उन वानरसेनाओंका टिड्डीदलके उद‍्गमके समान अद्भुत एवं विचित्र समागम हुआ था ॥ ४९ ॥

पतङ्गद हुळुगळु कोटि कोटि सङ्ख्यॆयल्लि ऒम्मॆलॆ हुट्टिकॊळ्ळुवन्तॆ, आ वानर सैन्यद अद्भुत मत्तु विचित्र समागम अल्लि आगित्तु.॥49॥

पदच्छेदः

49. adbhutashcha = marvelous; vichitrashcha = and astonishing; aasiit = was; samaagamaH = the gathering; teSaam = of those; vaanara sainyaanaam = troops of monkeys; tatra = there; udgamaH iva = like aflight; shalabhaanaam = of locusts.

अनुवादः

Marvellous and astonishing was the gathering of those troops of monkeys there, like a swarm of locusts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिपूर्णमिवाकाशं सम्पूर्णेव च मेदिनी ।
लङ्कामुपनिविष्टैश्च सम्पतद्भिश्च वानरैः ॥ ५० ॥

पतिपूर्णम् इव आकाशम् संचन्ना इव च मेदिनी ॥ ६-४१-५० लन्काम् उपनिविष्टैश् च सम्पतद्भिश् च वानरैः ।

लङ्कामें उछल-उछलकर आते हुए वानरोंसे आकाश भर गया था और पुरीमें प्रवेश करके खड़े हुए कपिसमूहोंसे वहाँकी सारी पृथ्वी आच्छादित हो गयी थी ॥ ५० ॥

लङ्कॆगॆ हारि बरुत्तिद्द वानररिन्द आकाश तुम्बिहोयितु मत्तु पुर प्रवेशिसि निन्तिरुव कवि समूहदिन्द अल्लिय स्थळवॆल्ल मुच्चिहोगित्तु.॥50॥

पदच्छेदः

50. vaanaraiH = by the monkeys; upaniviSTaiH = who reached; laNkaam = Lanka; sampatadbhishcha = and by those stationed already beneath its walls; aakaasham = the air; pratipuurNamiva = seems to be completely filled; mediniicha = the land also; sampuurNeva = seems to be entirely filled.

अनुवादः

By the monkeys who reached Lanka and by those stationed already beneath its walls, the air and earth seem to be completely filled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतं शतसहस्राणां पृतनर्क्षवनौकसाम् ।
लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः ॥ ५१ ॥

शतम् शत सहस्राणाम् पृथग् ऋक्ष वन ओकसाम् ॥ ६-४१-५१ लन्का द्वाराण्य् उपाजग्मुर् अन्ये योद्धुम् समन्ततः ।

रीछों और वानरोंकी एक करोड़ सेना तो लङ्काके चारों द्वारोंपर आकर डटी थी और अन्य सैनिक सब ओर युद्धके लिये चले गये थे ॥ ५१ ॥

करडिगळ मत्तु वानरर ऒन्दॊन्दु कोटि सैन्यवु लङ्कॆय नाल्कु द्वारगळन्नु आक्रमिसिद्दरॆ इतर सैनिकरु ऎल्लॆडॆ युद्धक्कागि सन्नद्धरागि निन्तिद्दरु.॥51॥

पदच्छेदः

51. shatam = a hundred divisions; shatasahasraaNaam = of on lakh; R^ijSa vanaukasaam = bears and monkeys; pR^ithak = each; upaajagmuH = poured; laNkaadvaaraaNi = towards the gates of Lanka; (while) anye = others; (proceeded); yoddhum = to fight; samantataH = on every side.

अनुवादः

A hundred divisions of one lakh each of bears and monkeys poured towards the gates of Lanka, while others proceeded to fight on every side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात् प्लवङ्गमैः ।
अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत ॥ ५२ ॥

आवृतह् स गिरिह् सर्वैस् तैह् समन्तात् प्लवम् गमैः ॥ ६-४१-५२ अयुतानाम् सहस्रम् च पुरीम् ताम् अभ्यवर्तत ।

समस्त वानरोंने चारों ओरसे उस त्रिकूट पर्वतको (जिसपर लङ्का बसी थी) घेर लिया था । सहस्र अयुत (एक करोड़) वानर तो उस पुरीमें सभी द्वारोंपर लड़ती हुई सेनाका समाचार लेनेके लिये नगरमें सब ओर घूमते रहते थे ॥ ५२ ॥

लङ्कॆयु नॆलसिद त्रिकूट पर्वतवन्नु समस्त वानरु सुत्तुहाकिद्दरु. साविर कोटि वानररादरो आ पुरिय ऎल्ल द्वारगळल्लि कादाडुत्तिरुव सैन्यद समाचारक्कागि नगरदॆल्लॆडॆ सञ्चरिसुत्तिद्दरु.॥52॥

पदच्छेदः

52. saH giriH = that mountain; aavR^itaH = was covered; taiH = by those; plavaNgamaiH = monkeys; samantaat = on every side; sahasram aayutaanaam = A crore; abhyavartataH = ranged round; taam = that; puriim = city.

अनुवादः

Those monkeys covered the mountain on every side. A crore of them ranged round that city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः ।
सर्वतः संवृता लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना ॥ ५३ ॥

वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः ।
सर्वतः संवृता लङ्का दुष्ट्रवेशापि वायुना ॥

वानरैर् बलवद्भिश् च बभूव द्रुम पाणिभिः ॥ ६-४१-५३ सर्वतह् सम्वृता लन्का दुष्प्रवेशा अपि वायुना ।

हाथोंमें वृक्ष लिये बलवान् वानरोंद्वारा सब ओरसे घिरी हुई लङ्कामें वायुके लिये भी प्रवेश पाना कठिन हो गया था ॥ ५३ ॥

कैगळल्लि वृक्षगळन्नॆत्तिकॊण्ड बलवन्त वानररिन्द ऎल्लॆडॆ तुम्बिहोद लङ्कॆयल्लि गाळियू प्रवेशिसलु कष्टवायितु.॥53॥

पदच्छेदः

53. vaayunaapi = even winds; babhuuva = were; duSpraveshaa = unable to enter; laN^kaa = in Lanka; savR^itaa = surrounded; sarvataH = on all sides; vaanaraiH = by monkeys; drumapaaNibhiH = holding tree trunks in their hands; balavadbhiH = being strong as they were.

अनुवादः

Even winds were unable to penetrate Lanka being surrounded on all sides by heroic monkeys holding tree trunks in their hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसाभिनिपीडिताः ।
वानरैर्मेघसङ्काशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ॥ ५४ ॥

राक्षसा विस्मयम् जग्मुह् सहसा अभिनिपीडिताः ॥ ६-४१-५४ वानरैर् मेघ सम्काशैह् शक्र तुल्य पराक्रमैः ।

मेघके समान काले एवं भयंकर तथा इन्द्रतुल्य पराक्रमी वानरोंद्वारा सहसा पीड़ित होनेके कारण राक्षसोंको बड़ा विस्मय हुआ ॥ ५४ ॥

कप्पु मोडगळन्तॆ भयङ्करनाद इन्द्रनन्तॆ पराक्रमि वानररिन्द पीडिसल्पट्ट राक्षसरु विस्मयदिन्द वानर सैन्यवन्नु नोडुत्तिद्दरु.॥54॥

पदच्छेदः

54. raakSasaaH = the demons; shakratulya paraakramaiH = who in their valour equaled indra the ruler of gods; abhinipiiDitaaH = (seeing themselves) beseized; vaanaraiH = by monkeys; meghasamkaashaiH = like clouds; jagmuH = were struck; sahasaa = with sudden; vismayam = terror.

अनुवादः

The demons, who in their valour equaled Indra the ruler of gods, seeing themselves besieged, as by clouds, were struck with sudden terror.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाञ्छब्दोऽभवत् तत्र बलौघस्याभिवर्ततः ।
सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात् सलिलस्वनः ॥ ५५ ॥

महान्शब्दोऽभवत्तत्र बलौघस्याभिवर्ततः ।
सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात् सलिलस्वनः ॥

महान् शब्दो अभवत् तत्र बल ओघस्य अभिवर्ततः ॥ ६-४१-५५ सागरस्य इव भिन्नस्य यथा स्यात् सलिल स्वनः ।

जैसे सेतुको विदीर्ण कर अथवा मर्यादाको तोड़कर बहनेवाले समुद्रके जलका महान् शब्द होता है, उसी प्रकार वहाँ आक्रमण करती हुई विशाल वानरसेनाका महान् कोलाहल हो रहा था ॥ ५५ ॥

समुद्रवु ऎल्लॆयन्नु मीरि उक्किहरिदाग आगुव महाशब्ददन्तॆ, अल्लि आक्रमिसिद विशाल वानरसेनॆय भयङ्कर कोलाहल आगुत्तित्तु.॥55॥

पदच्छेदः

55. balaughasya = (while) the flock of troops; abhivartataH = was advancing; tatra = there; mahaan = a tremendous; shabdaH = clamour; abhavat = arose; yathaa = as; syaat = becomes of; salilasvanaH = a roar in the water; saagarasyena = of the ocen; bhinnasya = beating against its shore.

अनुवादः

While the flock of monkey- troops was advancing there, a tremendous clamour arose, resembling a roar in the ocean beating against its shore.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा ।
लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना ॥ ५६ ॥

उस महान् कोलाहलसे परकोटों, फाटकों, पर्वतों, वनों तथा काननोंसहित समूची लङ्कापुरीमें हलचल मच गयी ॥ ५६ ॥

आ कोलाहल ध्वनियिन्द प्राकार गळु महाद्वारगळु, पर्वत-वन-काननगळिन्द कूडिद लङ्कॆयु नडुगिहोयितु.॥56॥

पदच्छेदः

56. mahataa tena shabdena = by that great tumult; sarvaa = the entire; laN^kaa = Lanka; sapraakaaraa = with its ramparts; satoraNaa = arches; sashaila vana kaananaa = hills woods and forests; prachalitaa = began to tremble.

अनुवादः

By that great tumult, the entire Lanka with its ramparts arches, hills, woods and forests began to tremble.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ ५७ ॥

राम लक्ष्मण गुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ॥ ६-४१-५७ बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैर् अपि सुर असुरैः ।

श्रीराम, लक्ष्मण और सुग्रीवसे सुरक्षित वह विशाल वानरवाहिनी समस्त देवताओं और असुरोंके लिये भी अत्यन्त दुर्जय हो गयी थी ॥ ५७ ॥

श्रीराम, लक्ष्मण मत्तु सुग्रीवरिन्द सुरक्षितवाद आ वानर सैन्यवु सुरासुररिन्दलू ऎदुरिसलु असाध्यवागित्तु.॥57॥

पदच्छेदः

57. saa = that; harivaahinii = army of monkeys; raama lakSmaNa guptaa = guarded by Rama; Lakshmana; sugriiveNacha = and Sugreeva; babhuuva = became; durdharSataraa = even more inivincible; sarvaiH = than all; suraasurairapi = celestials and demons.

अनुवादः

That army of monkeys, guarded by Rama, Lakshmana and Sugreeva became even more invinceible than all the celestials and demons put together.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवः सन्निवेश्यैवं स्वसैन्यं रक्षसां वधे ।
सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनः पुनः ॥ ५८ ॥
आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।
विभीषणस्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन् ॥ ५९ ॥
अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत् ।

इस प्रकार राक्षसोंके वधके लिये अपनी सेनाको यथास्थान खड़ी करके उसके बादके कर्तव्यको जाननेकी इच्छासे श्रीरघुनाथजीने मन्त्रियोंके साथ बारंबार सलाह की और एक निश्चयपर पहुँचकर साम, दान आदि उपायोंके क्रमशः प्रयोगसे सुलभ होनेवाले अर्थतत्त्वके ज्ञाता श्रीराम विभीषणकी अनुमति ले राजधर्मका विचार करते हुए वालिपुत्र अङ्गदको बुलाकर उनसे इस प्रकार बोले—

राक्षस वधॆगागि तन्न सैन्यवन्नु हीगॆ यथास्थितियल्लि निल्लिसि, मुन्दिन कर्तव्यवन्नु तिळियुव इच्छॆयिन्द श्रीरामनु मन्त्रिगळॊडनॆ पदेपदे समालोचिसि, मुन्दिन कार्यवन्नु निश्चयिसिदनु. साम-दान-भेद-दण्डगळन्नु प्रयोगिसुव प्रयोजनवन्नु तिळिदिद्द श्रीरघुनाथनु विभीषणन अनुमतियिन्द राजधर्मवन्नु ज्ञापिसिकॊळ्ळुत्ता वालिपुत्र अङ्गदनन्नु करॆदु ई प्रकार हेळिदनु .॥58-59॥

गत्वा सौम्य दशग्रीवं ब्रूहि मद्वचनात् कपे ॥ ६० ॥
लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः ।
भ्रष्टश्रीकं गतैश्वर्यं मुमूर्षानष्टचेतनम् ॥ ६१ ॥

‘सौम्य! कपिप्रवर! दशमुख रावण राज्यलक्ष्मीसे भ्रष्ट हो गया, अब उसका ऐश्वर्य समाप्त हो चला, वह मरना ही चाहता है, इसलिये उसकी चेतना (विचार-शक्ति) नष्ट हो गयी है । तुम परकोटा लाँघकर लङ्कापुरीमें भय छोड़कर जाओ और व्यथारहित हो उससे मेरी ओरसे ये बातें कहो— ॥ ६०-६१ ॥

सौम्य अङ्गदने! दशानननु राज्यलक्ष्मियिन्द भ्रष्टनागि रुवनु, ईग अवन ऐश्वर्य मुगिदु होगिदॆ. अवनु सायलॆन्दे बयसिद्दरिन्द अवन विचारशक्ति नाशवागि होगिदॆ. नीनु प्राकारवन्नु नॆगॆदु, भयविट्टु लङ्कॆगॆ होगि, धैर्यदिन्द रावणनिगॆ नन्न मातुगळन्नु हेळु.॥60-61॥

पदच्छेदः

58; 59; 60. samviveshya = having ranged; svam = his; sainyam = forces; evam = thus; (in the battle-array); vadhe = with a view to destruct; * rakSasaam* = the demons; raaghavaH = Rama; karma yogaartha tattva vit = who knew about four expedients (to be used against an enemy in the shape of conciliation; gift; sowing dissention and punishment) employed in succession; sammantrtray = took counsel; punaH punaH = again and again; mantribhiH saartham = with his counsellors; nishchitya = and arrived at a decision; anusmaran = calling to his mind; raja dharmam = the duty of the kings; samaahuuya = summoning; aN^gadam = Angada; vaalitanayam = the son of Vali; (Rama); aanantaryam abhipropsum = who was eager to undertake what was to be done next; * animate* = acting in concurrence with; vibhiiSaNasya = Vibhishana; abraviit = spoke; idam = these words.

अनुवादः

Having thus ranged his forces, with a view to destroy the demons, Rama who knew about the four expedients (to be used against an enemy in the shape of conciliation, gift, sowing dissension and punishment) employed in succession, took counsel again and again with his ministers and arrived at a decision. Calling to his mind the duty of the kings, Rama who was eager to undertake what was to be done next, in concurrence with Vibhishana, summoned Angada the son of Vali and spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

61. saumya = O; gentle; kape = Angada!; laN^ghayitvaa = after passing; laNKaam purrim = the city of Lanka; tyaktvaa = abandoning; bhayam = fear; gata vyathaH = free from anxiety; gatvaa = and approaching; dashagriivam = Ravana; bhraSTa shriikam = the unfortunate demon; gataishvaryam = devoid of sovereignity; mumuurSanaSTa chetasam = who lost splendour because of his desire for death; bruuhi = tell (him); madvachanaat = as my words.

अनुवादः

“Go my gentle Angada on my behalf and, passing thought the city of Lanka without fear and anxiety and Lanka without fear and anxiety and approaching Ravana - the unfortunate demon devoid of sovereignty and who has lost his splendour because of his inclination to die - admonish him in the following words:”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर ॥ ६२ ॥
यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस ।
नूनं ते विगतो दर्पः स्वयम्भूवरदानजः ।
तस्य पापस्य सम्प्राप्ता व्युष्टिरद्य दुरासदा ॥ ६३ ॥

ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्स रसां तथा ।
नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर ॥ यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस ।
नूनन्ते विगतो दर्पः स्वयम्भूवरदानजः ।
तस्य पापस्य सम्प्राप्ता व्यष्टि रद्य दुरासदा ॥

‘‘निशाचर! राक्षसराज! तुमने मोहवश घमंडमें आकर ऋषि, देवता, गन्धर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष और राजाओंका बड़ा अपराध किया है । ब्रह्माजीका वरदान पाकर तुम्हें जो अभिमान हो गया था, निश्चय ही उसके नष्ट होनेका अब समय आ गया है । तुम्हारे उस पापका दुःसह फल आज उपस्थित है ॥ ६२-६३ ॥

निशाचरने! राक्षसराजने! नीनु मोहवशनागि दर्पदिन्द ऋषि, गन्धर्व, देवता, अप्सरा, नाग, यक्ष मत्तु राजरिगॆ हलवारु अपराधगळन्नु माडिरुवॆ. ब्रह्मदेवरिन्द वरवन्नु पडॆद निनगॆ अभिमान उण्टागिदॆ, खण्डितवागि अदर नाशवागुव काल बन्दिदॆ. निन्न आ पापद दुस्साहसद फलवु निनगॆ ऎदुरागिदॆ. ॥62-63॥

यस्य दण्डधरस्तेऽहं दाराहरणकर्शितः ।
दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वारे व्यवस्थितः ॥ ६४ ॥

‘‘मैं अपराधियोंको दण्ड देनेवाला शासक हूँ । तुमने जो मेरी भार्याका अपहरण किया है, इससे मुझे बड़ा कष्ट पहुँचा है; अतः तुम्हें उसका दण्ड देनेके लिये मैं लङ्काके द्वारपर आकर खड़ा हूँ ॥ ६४ ॥

नानु अपराधिगळिगॆ शिक्षॆ कॊडुव शासकनागिद्देनॆ. नीनु माडिद भार्यापहरणदिन्द नानु बहळ पीडितनागिद्देनॆ. आद्दरिन्द निन्नन्नु शिक्षिसलु नानु लङ्कॆय हॆब्बागिलिनल्लि निन्तिद्देनॆ.॥64॥

पदच्छेदः

62; 63; 63. rajaniichara = O; Ravana the ranger of the night!; yat = which; paapam = sin; kR^itam = was performed; avaliptena = by you the arrogant; mohaat = and the ignorant one; R^iSiiNaam = to sages; devataanaam = to celestials; tathaa = an; gandharvaapsarasaam = to the celestial musicians and their wives; * naagaaanaam* = to the serpent- demons; atha = and; yakSaaNaam = to yakshas the semidivine beings; raajJNaamcha = and to the kings; tasya = that; paapasya = sin’s; duraasadaa = unparalleled; vyuSTiH = consequence; sampraaptaa = has come; adye = now; te = your; darpaH = arrogance; svayambhuuvaradaanajaH = born out of the boon granted to you by Brahma the god of creation; vigataH = has gone (will go).

अनुवादः

“O, Ravana the Ranger of the Night! In your reckless arrogance, sages, celestials, celestial musicians and their wives, serpent - demons, yakshas the semi-divine beings and kings have been oppressed by you. From now on, that arrogance, born of the boon you received from Brahma the Lord of creation, shall be subdued.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस ।
राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि युधि स्थिरः ॥ ६५ ॥

तस्य दण्डधरस्तेऽहम् दाराहरणकर्शितः । दण्डम् धारयमाणस् तु लन्का द्वरे व्यवस्थितः ॥ ६-४१-६५

‘‘राक्षस! यदि तुम युद्धमें स्थिरतापूर्वक खड़े रहे तो उन समस्त देवताओं, महर्षियों और राजर्षियोंकी पदवीको पहुँच जाओगे—उन्हींकी भाँति तुम्हें परलोकवासी होना पड़ेगा ॥ ६५ ॥

राक्षसने! नीनु युद्धदल्लि नन्नन्नु ऎदुरिसिदरॆ देवतॆगळ, महर्षिगळ, राजर्षिगळ पदवियन्नु पडॆयबल्लॆ. अवरन्तॆ नीनू परलोकवासि आगबेकादीतु.॥65॥

पदच्छेदः

65. aham = I; daaraaharaNa karshitaH = having been hurt because of taking away of my wife; daN^DadharaH = have become a punisher; te = to you; * tasya* = on that account; dhaarayamaaNaH = wielding; daN^Dam = as rod of chastisement; vyavasthitaH = I am stationed; laNkaa dvaare = at the gate of Lanka.

अनुवादः

“I shall inflict a fitting penalty for your ruthless abduction of my consort. I am stationed myself at the gate of Lanka, with a Rod of chastisement.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम ।
मामतिक्रमयित्वा त्वं हृतवांस्तन्निदर्शय ॥ ६६ ॥

पदवीम् देवतानाम् च महर्षीणाम् च राक्षस । राजर्षीणाम् च सर्वेणाम् गमिष्यसि मया हतः ॥ ६-४१-६६

‘‘नीच निशाचर! जिस बलके भरोसे तुमने मुझे धोखा देकर मायासे सीताका हरण किया है, उसे आज युद्धके मैदानमें दिखाओ ॥ ६६ ॥

नीच निशाचरने ! याव बलद भरवसॆयिन्द नीनु नन्नन्नु वञ्चिसि सीतॆयन्नु मायॆयिन्द कद्दु तन्दिरुवॆयो आ बलवन्नु इन्दु रणरङ्गदल्लि तोरिसु.॥66॥

पदच्छेदः

66. raakSasa = O; demon!; hataH = Slain; mayaa = by me; gamiSyasi = you will ontain; padaviim = the path (death); devataanaam cha = of the Gods; maharSiiNaam cha = great sages; sarveSaam = and all; raajarSiiNaam cha = the royal sages.

अनुवादः

“O, demon! Slain by me, you will attain the region of Gods, of all the great sages and all the royal sages.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः ।
न चेच्छरणमभ्येषि तामादाय तु मैथिलीम् ॥ ६७ ॥

बलेन येन वै सीताम् मायया राक्षस अधम । माम् अतिक्रामयित्वा त्वम् हृतवांस् तद् विदर्शय ॥ ६-४१-६७

‘‘यदि तुम मिथिलेशकुमारीको लेकर मेरी शरणमें नहीं आये तो मैं अपने तीखे बाणोंद्वारा इस संसारको राक्षसोंसे सूना कर दूँगा ॥ ६७ ॥

ईगलादरू नीनु मैथिलियन्नु करॆतन्दु ननगॆ ऒप्पिसदिद्दरॆ, नन्न हरित बाणगळिन्द जगत्तिनल्लि राक्षसरे इल्लदन्तॆ माडिबिडुत्तेनॆ.॥67॥

पदच्छेदः

67. raakSasaadhama = O; the worst demon!; nidarshaya = Demonstrate; tat = that; balena = courage; maayayaa = and magic; yena = by which; tvam = you; atikraamayitvaa = have distanced; siitaam = Seetha; maam = from me; hR^itavaan = and stolen (her).

अनुवादः

“O, the worst demon! Demonstrate the same courage and magic that you did employ in bearing Seetha away from me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मात्मा राक्षसश्रेष्ठः सम्प्राप्तोऽयं विभीषणः ।
लङ्कैश्वर्यमिदं श्रीमान् ध्रुवं प्राप्नोत्यकण्टकम् ॥ ६८ ॥

धर्मात्मा रक्षसं श्रेष्ठः सम्प्राप्तोऽयं विभीषणः ।
लङ्कैश्वर्यं मिदं श्रीमान् ध्रुवं प्राप्नोत्यकण्टकम् ॥

अराक्षसम् इमम् लोकम् कर्ता अस्मि निशितैह् शरैः । न चेत् शरणम् अभ्येषि माम् उपादाय मैथिलीम् ॥ ६-४१-६८

‘‘राक्षसोंमें श्रेष्ठ ये श्रीमान् धर्मात्मा विभीषण भी मेरे साथ यहाँ आये हैं, निश्चय ही लङ्काका निष्कण्टक राज्य इन्हें ही प्राप्त होगा ॥ ६८ ॥

राक्षसरल्लि श्रेष्ठनाद, धर्मात्मनाद विभीषणनू नन्नॊडनॆ इरुवनु. निश्चयवागि लङ्कॆय निष्कण्टक राज्यवु पडॆदुकॊळ्ळुवनु.॥68॥

पदच्छेदः

68. na abhyeSi yadi = If you do not make an appeal; sharaNam = to my clemency; aadaaya = by returning; tat = that; maithiliim = Seetha; karmaasmi = I shall make; imam = this; lokam = world; araakSasam = devoid of demons.

अनुवादः

“If you do not make an appeal to my clemency by returning Seetha, I shall make this world devoid of all demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया ।
शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविदितात्मना ॥ ६९ ॥

धर्म आत्मा रक्षसाम् श्रेष्ठह् सम्प्राप्तो अयम् विभीषणः । लन्का ऐश्वर्यम् ध्रुवम् श्रीमान् अयम् प्राप्नोत्य् अकण्टकम् ॥ ६-४१-६९

‘‘तुम पापी हो । तुम्हें अपने स्वरूपका ज्ञान नहीं है और तुम्हारे संगी-साथी भी मूर्ख हैं; अतः इस प्रकार अधर्मपूर्वक अब तुम एक क्षण भी इस राज्यको नहीं भोग सकोगे ॥ ६९ ॥

पापिष्ठनाद, आत्मस्वरूपवन्नु तिळियदिरुव मूर्खरन्ने नीनु सहायकरागिसिकॊण्डिरुवॆ. अधर्मस्वरूपनाद नीनु क्षणकालवू ई राज्यवन्नु उपभोगिसलारॆ.॥69॥

पदच्छेदः

69. ayam vibhiiSaNaH = this Vibhishana; dharmaatmaa = the pious minded; raakSasa shreSThaH = and the foremost of demons; sampraaptaH = has come to me; dhruvam = Surely; shriimaan = this illustrious demon; praaproti = will obtain; idam = this; laN^kaishvaryam = kingdom of Lanka; akaN^Takam = free from troubles.

अनुवादः

“This pious minded Vibhishana, the foremost of demons has come to me. Surely, this illustrious demon will obtain the kingdom of Lanka, which will henceforth be free from troubles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

युध्यस्व मा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस ।
मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि ॥ ७० ॥

युद्ध्यस्व मा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस ।
मच्छरैस्त्वंरणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि ॥

न हि राज्यम् अधर्मेण भोक्तुम् क्षणम् अपि त्वया । शक्यम् मूर्ख सहायेन पापेन अविजित आत्मना ॥ ६-४१-७०

‘‘राक्षस! शूरताका आश्रय ले धैर्य धारण करके मेरे साथ युद्ध करो । रणभूमिमें मेरे बाणोंसे शान्त (प्राणशून्य) होकर तुम पूत (शुद्ध एवं निष्पाप) हो जाओगे ॥ ७० ॥

राक्षसने ! शौर्यवन्नु, धैर्यवन्नु धरिसि नन्नॊडनॆ युद्ध माडु. युद्धदल्लि नन्न बाणगळिन्द हतनागि नीनु परिशुद्धनागुवॆ.॥70॥

पदच्छेदः

70. tvayaa = by you; muurkha sahaayena = having stupid followers; paapena = a sinful demon; aviditaatmanaa = without a knowledge of the self; na shakyam hi = can not indeed; bhoktum = enjoy; raajyam = the kingdom; kSaNampi = even for a moment; adharmeNa = by this unrightousness.

अनुवादः

“You, without a knowledge of the self and a sinful demon having stupid followers around you, cannot indeed enjoy the kingdom even for a moment, by this unrighteousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्याविशसि लोकांस्त्रीन् पक्षीभूतो निशाचर ।
मम चक्षुःपथं प्राप्य न जीवन् प्रतियास्यसि ॥ ७१ ॥

यद्याविशसि स्त्रिन् लोकां पक्षिभूतो निशाचर ।
मम चक्षुःपथं प्राप्य न जीवन् प्रतियास्यसि ॥

युध्यस्व वा धृतिम् कृत्वा शौर्यम् आलम्ब्य राक्षस । मत् शरैस् त्वम् रणे शान्तस् ततह् पूतो भविष्यसि ॥ ६-४१-७१

‘‘निशाचर! मेरे दृष्टिपथमें आनेके पश्चात् यदि तुम पक्षी होकर तीनों लोकोंमें उड़ते और छिपते फिरो तो भी अपने घरको जीवित नहीं लौट सकोगे ॥ ७१ ॥

निशाचरने! नन्न कण्णिगॆ बिद्दमेलॆ नीनु पक्षिय रूपवन्नान्तु मूरु लोकगळल्लि हारि होदरू बदुकि मनॆगॆ बरलारॆ.॥71॥

पदच्छेदः

71. raakSasa = O; demon!; vaa = otherwise; yudhyasva = get ready for a battle; kR^itvaa = by gathering; dhR^itim = courage; aalambya = and laying hold of; shauryam = your valour; shaantaH = having been slain; machharaiH = by my arrows; raNe = in combat; bhaviSyasi = you will be laid; shaantaH = in peace.

अनुवादः

“O, demon! Otherwise, get ready for a battle, by gathering courage and laying hold of your valour. Having been slain by my arrows in combat, you will be laid in peace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदेहिकम् ।
सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम् ॥ ७२ ॥

ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदैहिकम् ।
सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम् ॥

यद्याविशसि लोकांस् त्रीन् पक्षि भूतो मनो जवः । मम चक्षुष् पथम् प्राप्य न जीवन् प्रतियास्यसि ॥ ६-४१-७२

‘‘अब मैं तुम्हें हितकी बात बताता हूँ । तुम अपना श्राद्ध कर डालो—परलोकमें सुख देनेवाले दान-पुण्य कर लो और लङ्काको जी भरकर देख लो; क्योंकि तुम्हारा जीवन मेरे अधीन हो चुका है’’ ॥ ७२ ॥

रावण! निनगॆ हितकरवाद मातन्नु हेळुत्तिद्देनॆ. परलोकद साधकवाद निन्न अन्त्यसंस्कारवन्नु ईगले मुगिसिको. लङ्कॆयन्नु ऒम्मॆ मनतुम्बि नोडिको; एकॆन्दरॆ निन्न जीवनवु नन्न अधीनवागि बिट्टिदॆ.॥72॥

पदच्छेदः

72. nishaachara = O; Ranger of the Night!; bhuutvaa = (Even if) you become; pakSii = a bird; aavishasi = and enter; triin = the three; lokaan = world’s; na pratiyaasyasi = you will not return; jiivan = alive; praapya = when you come into; mama = my; chakSuH patham = range of sight.

अनुवादः

“O, Ranger of the Night! Even if you range the three worlds in the forms of a bird, you will not return alive, when you come into my range of sight.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट् ॥ ७३ ॥

ब्रवीमि त्वाम् हितम् वाक्यम् क्रियताम् और्ध्वदेकिकम् । सुदृष्टा क्रियताम् लन्का जीवितम् ते मयि स्थितम् ॥ ६-४१-७३

अनायास ही महान् कर्म करनेवाले भगवान् श्रीरामके ऐसा कहनेपर ताराकुमार अङ्गद मूर्तिमान् अग्निकी भाँति आकाशमार्गसे चल दिये ॥ ७३ ॥

आयासविल्लदॆ ऎन्तह महत्कर्मवन्नु माडबल्ल भगवान् श्रीरामनु अङ्गदनल्लि हीगॆ हेळलु, अवनु मूर्तिमन्त अग्नियन्तॆ आकाशमार्गदिन्द लङ्कॆगॆ हॊरटनु.॥73॥

पदच्छेदः

73. braviim = I am telling; vaakyam = the words; hitam = beneficial; tvaam = to you; kriyataam = be obliged; surd^iSTaa = to be seen well (by you); (as) te jiivitam = your survival; sthitam = is dependent; * mayi* = on me.

अनुवादः

“I give you this salutary counsel prepare for your obsequies. Let Lanka be obliged to be seen well by you (like your last sight), as your survival is in my hands.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान् रावणमन्दिरम् ।
ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह ॥ ७४ ॥

इत्य् उक्तह् स तु तारेयो रामेण अक्लिष्ट कर्मणा । जगाम आकाशम् आविश्य मूर्तिमान् इव हव्य वाट् ॥ ६-४१-७४

श्रीमान् अङ्गद एक ही मुहूर्तमें परकोटा लाँघकर रावणके राजभवनमें जा पहुँचे । वहाँ उन्होंने मन्त्रियोंके साथ शान्तभावसे बैठे हुए रावणको देखा ॥ ७४ ॥

श्रीमान् अङ्गदनु मुहूर्तमात्रदल्लि कोटॆयन्नु दाटि रावणन अरमनॆगॆ बन्दनु. अल्लि अवनु मन्त्रिगळॊन्दिगॆ शान्तवागि कुळित्तिद्द रावणनन्नु नोडिदनु.॥74॥

पदच्छेदः

74. uktaH = spoken; iti = thus; raameNa = by Rama; akliSTa karmaNaa = who was unwearied inaction; taareyaH = Angada the son of Tara; aavishya = entered; aakaasham- the air; havyavaaTiva = like a god of fire; muurtimaan = personified; jagaama = and proceeded ahead.

अनुवादः

Hearing the words of Rama, who was unwearied in action, Angada the son of Tara, leapt into air like a god of fire personified and marched ahead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तस्याविदूरेण निपत्य हरिपुङ्गवः ।
दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः ॥ ७५ ॥

सो अतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान् रावण मन्दिरम् । ददर्श आसीनम् अव्यग्रम् रावणम् सचिवैह् सह ॥ ६-४१-७५

वानरश्रेष्ठ अङ्गद सोनेके बाजूबंद पहने हुए थे और प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे, वे रावणके निकट पहुँचकर खड़े हो गये ॥ ७५ ॥

सुवर्णमय भूजकीर्तिगळन्नु धरिसिद्द, उरियुव अग्नियन्तॆ प्रकाशमाननाद अङ्गदनु रावणन बळिगॆ होगि निन्तुकॊण्डनु.॥75॥

पदच्छेदः

75. atipatya = reaching; raavaNa mandiram = Ravana’s palace; muhuurtena = within a moment; shriimaan = the illustrious; saH = Angada; dadarsha = saw; raavaNam = Ravana; aasiinam = seated; avyagram = coolly; sachivaiH saha = along with his ministers.

अनुवादः

Reaching Ravana’s palace in an instant, the illustrious Angada saw Ravana, seated coolly along with his ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् ।
सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना ॥ ७६ ॥

ततस् तस्य अविदूरेण निपत्य हरि पुम्गवः । दीप्त अग्नि सदृशस् तस्थाव् अन्गदह् कनक अन्गदः ॥ ६-४१-७६

उन्होंने पहले अपना परिचय दिया और मन्त्रियों-सहित रावणको श्रीरामचन्द्रजीकी कही हुई सारी उत्तम बातें ज्यों-की-त्यों सुना दीं । न तो एक भी शब्द कम किया और न बढ़ाया ॥ ७६ ॥

अवनु मॊदलु तन्न परिचयवन्नु तिळिसि, मन्त्रिगळ सहित रावणनिगॆ श्रीरामनु हेळिद मातुगळल्लि हॆच्चु कडिमॆ इल्लदन्तॆ उत्तमवाद मातन्नु यथावत्तागि निवेदिसिदनु.॥76॥

पदच्छेदः

76. tataH = thereafter; aN^gadaH = Angada; haripuNgavaH = the foremost of the monkeys; kanakaaN^gadaH = wearing golden bracelets; nipatya = descended; aduureNa = close; tasya = to the king; tasthau = and stood; diipaagni; sadR^ishaH = like a flaming torch.

अनुवादः

Angada, the foremost of the monkeys, wearing golden bracelets, descended close to the king and stood there like a flaming torch.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दूतोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
वालिपुत्रोऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः ॥ ७७ ॥

तद् राम वचनम् सर्वम् अन्यून अधिकम् उत्तमम् । सामात्यम् श्रावयाम् आस निवेद्य आत्मानम् आत्मना ॥ ६-४१-७७

वे बोले—‘मैं अनायास ही बड़े-बड़े उत्तम कर्म करनेवाले कोसलनरेश महाराज श्रीरामका दूत और वालीका पुत्र अङ्गद हूँ । सम्भव है कभी मेरा नाम भी तुम्हारे कानोंमें पड़ा हो ॥ ७७ ॥

रावणेश्वर! अति क्लिष्ट कार्यगळन्नु आयासविल्लदॆ माडुव कोसलेन्द्रनाद श्रीरामन दूतनाद नानु वालिय पुत्र अङ्गदनु. नन्न हॆसरन्नु नीनू केळिरबहुदु.॥77॥

पदच्छेदः

77. nivedya aatmaanam aatmanaa = haing made himself known; (Angada); shravayaamaasaa = caused to be communicated; tat = that; sarvam = whole; uttamam = of excellent; raama vachanam = speech of Rama; anyuunaadhikam = without adding or subtracting anything; saamaatyam = to Ravana in the presence of his ministers (a follows):

अनुवादः

Having made himself known, Angada communicated, that whole of the excellent speech of Rama without adding or subtracting anything to Ravana in the presence of Ravana’s ministers, saying:

स्रोतः: valmikiramayan.net

आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंस पुरुषो भव ॥ ७८ ॥

आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
निष्पत्य प्रतियुद्ध्यस्व नृशंस पुरुषो भव ॥

दूतो अहम् कोसल इन्द्रस्य रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः । वालि पुत्रो अन्गदो नाम यदि ते श्रोत्रम् आगतः ॥ ६-४१-७८

‘माता कौसल्याका आनन्द बढ़ानेवाले रघुकुल-तिलक श्रीरामने तुम्हारे लिये यह संदेश दिया है—‘नृशंस रावण! जरा मर्द बनो और घरसे बाहर निकलकर युद्धमें मेरा सामना करो ॥ ७८ ॥

कौसल्यानन्दवर्धननाद रघुकुलतिलक श्रीरामनु निनगॆ ई सन्देश कळिसिरुवनु-महाक्रूरियाद रावण! अरमनॆयिन्द हॊर बन्दु, वीरपुरुषनागि नन्नॊडनॆ युद्धमाडु.॥78॥

पदच्छेदः

78. aham = I; vaaliputraH = am the son of Vali; aNgado naama = called Angada; duutaH = the messenger; koshalendrasya = of the king of Koshala; raamasya = Rama; akliSTa karmaNaH = of imperishable = exploits; aagataH yadi = (has my name) ever reached; te = your; shrotram = ear?

अनुवादः

“I am the son of Vali, Angada by name. I have come as a messenger for the king of Koshala, Rama of imperishable exploits. Has my name ever reached your ears?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम् ।
निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ॥ ७९ ॥

आह त्वाम् राघवो रामह् कौसल्य आनन्द वर्धनः । निष्पत्य प्रतियुध्यस्व नृशंसम् पुरुष अधम ॥ ६-४१-७९

‘‘मैं मन्त्री, पुत्र और बन्धु-बान्धवोंसहित तुम्हारा वध करूँगा; क्योंकि तुम्हारे मारे जानेसे तीनों लोकोंके प्राणी निर्भय हो जायँगे ॥ ७९ ॥

अमात्य-पुत्र-बन्धुबान्धवर सहित निन्नन्नु नानु वधॆ माडुवॆनु. नीनॊब्बन संहारवादरॆ मूरु लोकद प्राणिगळु निर्भयरागुवरु.॥79॥

पदच्छेदः

79. raamaH = Rama; Kausalya nandaardhanaH = who augments the joy of Kausalya; raaghavaH = and the one born in Raghu dynasty; aha = speaks (thus); tvaam = to you; nR^ishamsa = O; ruthless demon!; niSpatya = come forth; yudhyasva = and enter into combat; bhava = prove; puruSaH = to be the representative of your race.

अनुवादः

“Rama who is born in Raghu dynasty and who augements the joy of Kausalya speaks thus to you, �O, ruthless demon! Come forth and enter into combat. Prove to be the representative of your race!’ "

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम् ॥ ८० ॥

हन्ता अस्मि त्वाम् सह अमात्यम् सपुत्र ज्नाति बान्धवम् । निरुद्विग्नास् त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ॥ ६-४१-८०

‘‘तुम देवता, दानव, यक्ष, गन्धर्व, नाग और राक्षस—सभीके शत्रु हो । ऋषियोंके लिये तो कंटकरूप ही हो; अतः आज मैं तुम्हें उखाड़ फेंकूँगा ॥ ८० ॥

देव, दानव, यक्ष, गन्धर्व, नाग, राक्षस हीगॆ ऎल्लर शत्रुवू, ऋषिगळिगॆ कण्टकप्रायनाद निन्नन्नु ईगले निर्मूल माडिबिडुत्तेनॆ.॥80॥

पदच्छेदः

80. hantaasmi = I shall kill tvaam = you; sahaamaatyam = along with your ministers; saputra jJNaati baandhavaH = sons; cousins and relatives; tvam = you; hate = being dead; trayaH = the three; lokaah = worlds; bhaviSyanti = will be; nirudvignaaH = rid of fear.

अनुवादः

" �I shall kill you along with your ministers, sons, cousins and other relatives. You being dead, all the three worlds will be rid of fear.'”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि ।
न चेत् सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि ॥ ८१ ॥

देव दानव यक्षाणाम् गन्धर्व उरग रक्षसाम् । शत्रुम् अद्य उद्धरिष्यामि त्वाम् ऋषीणाम् च कण्टकम् ॥ ६-४१-८१

‘‘अतः यदि तुम मेरे चरणोंमें गिरकर आदरपूर्वक सीताको नहीं लौटाओगे तो मेरे हाथसे मारे जाओगे और तुम्हारे मारे जानेपर लङ्काका सारा ऐश्वर्य विभीषणको प्राप्त होगा’’ ॥ ८१ ॥

नीनु निन्न कालिगॆ बिद्दु, आदरदिन्द सीतॆयन्नु तन्दॊप्पिसदिद्दरॆ, नन्न कैयिन्दले हतनागुवॆ. नीनु सत्तुहोदमेलॆ लङ्कॆय सकलैश्वर्यवू विभीषणनिगॆ दॊरॆयुवुदु.॥81॥

पदच्छेदः

81. adya = now; uddhariSyaami = I shall uproot out; tvam = you; kaN^Takamcha = who are a thorn; R^iSiiNaam = to sages; shatrum = and enemy; deva daanava yakSaaNaam = to celestials; demons; semi-divine beings; gandharvoraga rakSasaam = celestial musicians; serpent-gods and ogres.

अनुवादः

" �Now, I shall uproot you, a thorn to sages and an enemy to celestials, demons, semi-divine beings, celestial musicians, serpent-gods and ogres’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुङ्गवे ।
अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः ॥ ८२ ॥

विभीषणस्य च ऐश्वर्यम् भविष्यति हते त्वयि । न चेत् सत्कृत्य वैदेहीम् प्रणिपत्य प्रदास्यसि ॥ ६-४१-८२

वानरशिरोमणि अङ्गदके ऐसे कठोर वचन कहनेपर निशाचरगणोंका राजा रावण अत्यन्त अमर्षसे भर गया ॥

वानर श्रेष्ठनाद अङ्गदनु हीगॆ कठोरवाद मातुगळन्नु हेळिदाग राक्षस राजनु अत्यन्त क्रोधवशनादनु.॥82॥

पदच्छेदः

82. na pradaasyasi chet = If you do not restore; vaidehiim = Seetha; satkR^itya = honourably; praNipatya = by bowing respectfully before me; tvayi = you; hate = ae slain; aishvaryam = and the kingdom; bhaviSyati = will belong; vibhiiSaNasya = to Vibhishana.

अनुवादः

“If you do not restore Seetha honourably, by bowing respectfully before me, you are slain and Vibhishana will become the king.'”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स रोषमापन्नः शशास सचिवांस्तदा ।
गृह्यतामिति दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत् ॥ ८३ ॥

इत्य् एवम् परुषम् वाक्यम् ब्रुवाणे हरि पुम्गवे । अमर्ष वशम् आपन्नो निशा चर गण ईश्वरः ॥ ६-४१-८३

रोषसे भरे हुए रावणने उस समय अपने मन्त्रियोंसे बार-बार कहा—‘पकड़ लो इस दुर्बुद्धि वानरको और मार डालो’ ॥ ८३ ॥

रोषगॊण्ड रावणनु मन्त्रिगळन्नु करॆदु - ‘दुर्बुद्धिय ई वानरनन्नु हरियिरि, कॊन्दु हाकिरि’ ऎन्दु पदे पदे हेळिदनु.॥83॥

पदच्छेदः

83. hari puN^gave = (While) the lion among monkeys; Angada; bruvaaNe = was speaking; ityevam = thus; paruSam = in harsh; vaakyam = words; * nishaacharagaNeshvaraH* = Ravana the Lord of the demon-tribe; aapannaH = prevailed; * amarSa vasham* = on the influence of anger.

अनुवादः

Hearing these harsh words from Angada the lion among the monkeys, Ravana the Lord of the demon-tribe was infuriated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निमिव तेजसा ।
जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः ॥ ८४ ॥

रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निमिवतेजसः ।
जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः ॥

ततः स रोष ताम्र अक्षह् शशास सचिवांस् तदा । गृह्यताम् एष दुर्मेधा वध्यताम् इति च असकृत् ॥ ६-४१-८४

रावणकी यह बात सुनकर चार भयंकर निशाचरोंने प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी अङ्गदको पकड़ लिया ॥

रावणन मातन्न केळि भयकंर नाल्वरु राक्षसरु प्रज्वलित अग्नियन्तॆ तेजस्वियाद अङ्गदनन्नु हिडिदुकॊण्डरु.॥84॥

पदच्छेदः

84. tataH = thereafter; saH = Ravana; aapannaH = who obtained; roSam = wrath; tadaa = then; asakR^it = respeatedly; shasaasa = commanded; sachivaan = his attendants; iti = thus; durmedhaaH = (Let) this stupid monkey; gR^ihyataam = be seized; vadhyataam = and killed.

अनुवादः

Then, the enraged Ravana repeatedly commanded his attendants, saying: “Let this stupid monkey be seized and put to death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मवान् ।
बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा ॥ ८५ ॥

रावणस्य वचह् श्रुत्वा दीप्त अग्नि सम तेजसः । जगृहुस् तम् ततो घोराश् चत्वारो रजनी चराः ॥ ६-४१-८५

आत्मबलसे सम्पन्न ताराकुमार अङ्गदने उस समय राक्षसोंको अपना बल दिखानेके लिये स्वयं ही अपने-आपको पकड़ा दिया ॥ ८५ ॥

आत्मबल सम्पन्ननाद ताराकुमार अङ्गदनु आग तन्न बलवन्नु तोरिसुव सलुवागि यावुदे प्रतिभटनॆ तोरदॆ अवर वशनादनु.॥85॥

पदच्छेदः

85. tataH = then; shrutvaa = hearing; raavaNasya = Ravana’s vachaH = words; chatvaaraH = four; ghoraaH = terrible; rajaniicharaah = demons; jagR^ihuH = seized; tam = Angada; tejasaa = who; in his splendour; diiptaagnimiva = resembled a blazing torch.

अनुवादः

Hearing Ravana’s words, four terrible demons seized Angada who, in his splendour, resembled a blazing torch.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तान् बाहुद्वयासक्तानादाय पतगानिव ।
प्रासादं शैलसङ्काशमुत्पपाताङ्गदस्तदा ॥ ८६ ॥

ग्राहयाम् आस तारेयह् स्वयम् आत्मानम् आत्मना । बलम् दर्शयितुम् वीरो यातु धान गणे तदा ॥ ६-४१-८६

फिर वे पक्षियोंकी तरह अपनी दोनों भुजाओंसे जकड़े हुए उन चारों राक्षसोंको लिये-दिये ही उछले और उस महलकी छतपर, जो पर्वतशिखरके समान ऊँची थी, चढ़ गये ॥ ८६ ॥

इब्बिब्बरु ऎरडु तोळुगळन्नु हिडिदिद्द राक्षसर सहित अङ्गदनु पर्वतदन्तिद्द प्रासादद मेलक्कॆ नॆगॆदनु.॥86॥

पदच्छेदः

86. tadaa = then; taareyaH = Angada the son of Tara; aatmavaan = the prudent; viiraH = and the heroic monkey; svayam = voluntarily; graahayaamaasa aatmaanaam = allowed himself to be seized; darshayitum = to display; balam = his prowess; yaatudhaanagaNe = before the host of demons.

अनुवादः

Then, the prudent and heroic Angada the son of Tara voluntarily allowed himself to be seized, in order to display his prowess before the host of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्योत्पतनवेगेन निर्धूतास्तत्र राक्षसाः ।
भूमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः ॥ ८७ ॥

स तान् बाहु द्वये सक्तान् आदाय पतगान् इव । प्रासादम् शैल सम्काशम् उत्पापात अन्गदस् तदा ॥ ६-४१-८७

उनके उछलनेके वेगसे झटका खाकर वे सब राक्षस राक्षसराज रावणके देखते-देखते पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ८७ ॥

पदच्छेदः

87. tadaa = then; aadaaya = seizing; patagaaniva = like unto birds; taan = those attendants; baahudvayaa = saktaan = entangled in both of his arms; utpapaata = he leapt on; praasaadam = to the palace; shaila sankaasham = that resembled like a mountain.

अनुवादः

Then, seizing like unto birds those attendants clung to his arms, Angada leapt on to the palace that resembled like a mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हीगॆ हारिद रभसक्कॆ तोळुगळन्नु हिडिदिद्द राक्षसरु ऎसॆयल्पट्टु राक्षसेन्द्रनु नोडुत्तिरुवन्तॆये नॆलक्कॆ बिद्दुबिट्टरु.॥8.॥

ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।
चक्राम राक्षसेन्द्रस्य वालिपुत्रः प्रतापवान् ॥ ८८ ॥

तेस्योत्पतनवेगेन निर्धूतास्तत्र राक्षसाः । भुमौ निपतिताह् सर्वे राक्षस इन्द्रस्य पश्यतः ॥ ६-४१-८८

तदनन्तर प्रतापी वालिकुमार अङ्गद राक्षसराजके उस महलकी चोटीपर, जो पर्वतशिखरके समान ऊँची थी, पैर पटकते हुए घूमने लगे ॥ ८८ ॥

पर्वत शिखरदन्तॆ ऎत्तरवागिद्द राक्षसेन्द्रन प्रासादद मेलॆ वालिकुमार अङ्गदनु कालुगळन्नु अप्पळिसुत्ता सुत्ततॊडगिदनु.॥88॥

पदच्छेदः

88. sarve = all those four; raakSasaaH = demons; nirdhuutaaH = were shaken out; tasya = by Angada’s utpatana vegena = impetuous leap; nipatitaaH = and they fell; bhuumau = on the ground; tatra = there; pashyataH = under the eyes; raakSasendrasya = of the king of demons.

अनुवादः

All those four demons were shaken out by Angada’s impetuous leap and fell on the ground there under the eyes of their king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पफाल च तदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ।
पुरा हिमवतः शृङ्गं वज्रेणेव विदारितम् ॥ ८९ ॥

पफाल च पदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ।
पुरा हिमवतः शृङ्गं वज्रेणेव विदारितम् ॥

ततः प्रासाद शिखरम् शैल शृन्गम् इव उन्नतम् । तत् पफाल तदा आक्रान्तम् दशग्रीवस्य पश्यतः ॥ ६-४१-८९ पफाल च तदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः ।

उनके पैरोंसे आक्रान्त होकर वह छत रावणके देखते-देखते फट गयी । ठीक उसी तरह, जैसे पूर्वकालमें वज्रके आघातसे हिमालयका शिखर विदीर्ण हो गयाथा ॥

हिन्दॆ वज्राघातदिन्द हिमवत् पर्वतद शिखरगळु विदीर्णवादन्तॆ, रावणनु नोडुत्तिद्दन्तॆ अवन पादाघातदिन्द आ प्रासादवु भग्नवागि कुसिदु होयितु.॥89॥

पदच्छेदः

89. tataH = thereafter; prataapavaan = the glorious; vaali putraH = Angada the son of Vali; chakraama = ascended; praasaada shikharam = the roof of the palace; raakSasendrsya = of Ravana; shailashR^igamiva = which equaled the summit of a mountain; unnatam = in height.

अनुवादः

Thereafter, the glorious Angada the son of Vali ascended the roof of Ravana’s palace, which equaled the summit of a mountain in height.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भङ्‍क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः ।
विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसा ॥ ९० ॥

पुरा हिमवतः शृङ्गं वज्रेणेव विदारितम् ६-४१-९० ।

इस प्रकार महलकी छत तोड़कर उन्होंने अपना नाम सुनाते हुए बड़े जोरसे सिंहनाद किया और वे आकाशमार्गसे उड़ चले ॥ ९० ॥

हीगॆ प्रासाद शिखरवन्नु मुरिदु, तन्न नामधेयवन्नु हेळुत्ता गट्टियागि सिंहनाद माडि, अवनु आकाशमार्गदिन्द हारि होदनु.॥90॥

पदच्छेदः

90. tadaakraantam = that roof of the palace; trampled by Angada; paphaalacha = crumbled; himaataH shR^iN^gamiva = as a peak of Himalayan range; vidaaritam = was shattered; puraa = long ago; vajreNa = by lightening; dashagriivasya = before Ravana’s pashyatah = gaze.

अनुवादः

That roof of the palace, trampled by Angada, crumbled - as a peak of Himalayan range was shattered long ago by lightening - before Ravana’s gaze.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यथयन् राक्षसान् सर्वान् हर्षयंश्चापि वानरान् ।
स वानराणां मध्ये तु रामपार्श्वमुपागतः ॥ ९१ ॥

भन्क्त्वा प्रासाद शिखरम् नाम विश्राव्य च आत्मनः । विनद्य सुमहा नादम् उत्पपात विहायसा ॥ ६-४१-९१

राक्षसोंको पीड़ा देते और समस्त वानरोंका हर्ष बढ़ाते हुए वे वानरसेनाके बीच श्रीरामचन्द्रजीके पास लौट आये ॥ ९१ ॥

पदच्छेदः

91. bhaNKtvaa = after destroying; prasaada shikharam = the roof of the palace; naama vishraavyacha aatmanaH = proclaiming his name; vinadya = roaring; sumahaa naadam = with a very great noise; utpapaata = rose; vihaayasaa = into the air.

अनुवादः

After destroying the roof of the palace, Angada proclaimed his name and with a triumphant roar, rose into the air.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसरन्नु पीडिसि, समस्तवानरर हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता, अवनु वानर सैन्यद नडुवॆ इद्द श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ मरळि बन्दनु.॥9.॥

रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात् ।
विनाशं चात्मनः पश्यन् निःश्वासपरमोऽभवत् ॥ ९२ ॥

व्यथयन् राक्षसान् सर्वान् हर्षयंश्चापि वानरान् । स वानराणां मध्ये तु रामपार्श्वमुपागतः ६-४१-९२

अपने महलके टूटनेसे रावणको बड़ा क्रोध हुआ, परंतु विनाशकी घड़ी आयी देख वह लंबी साँस छोड़ने लगा ॥ ९२ ॥

पदच्छेदः

92. vyathayan = causing restlessness; sarvaan = to all; raakSasaan = the demons; harSayam shchaapi = but delight; vaanaraaNaam = to the monkeys; (Angada); upaagataH = approached; raama paarshvam = close to Rama; madhye = in the middle; vaanaraaNaam = of the monkeys.

अनुवादः

Causing restlessness to all the demons but delight to the monkeys, Angada approached close to Rama, who was stationed in the middle of the monkey-forces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्न प्रासादवे मुरिदुदरिन्द रावणनिगॆ भारी सिट्टुबन्तु, आदरॆ विनाशद घळिगॆ हत्तिर बन्दुदन्नु मनगण्डु नीळवागि निट्टुसिरुबिट्टनु.॥9.॥

पदच्छेदः

8; 9. sugriivaH = Sugreeva; pratyabhaaSata = replied; tam = to that; raamam = Rama; evam vaadinam = who was thus peaking; viira = O; brave; raaghava = Rama!; dR^iSTvaa = seeing; raavaNam = Ravana; tava bhaaryaapahartaaram = who had taken away your consort; jaanan = conscious; aatmanaH = of my own; balam = strength; katham = how; marSayaami = can I bear it?

अनुवादः

Hearing Rama’s words, Sugreeva replied as follows: “O, brave Rama! Seeing Ravana who had taken away your consort and being conscious of my own strength, how can I act otherwise?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्विनदद्भिः प्लवङ्गमैः ।
वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ९३ ॥

रावणस् तु परम् चक्रे क्रोधम् प्रासाद धर्षणात् । विनाशम् च आत्मनह् पश्यन् निह्श्वास परमो अभवत् ॥ ६-४१-९३

इधर श्रीरामचन्द्रजी हर्षसे भरकर गर्जना करते हुए बहुसंख्यक वानरोंसे घिरे रहकर युद्धके लिये ही डटे रहे । वे अपने शत्रुका वध करना चाहते थे ॥ ९३ ॥

इत्त हर्षगॊण्डु गर्जिसुत्तिरुव असङ्ख्य वानररिन्द सुत्तुवरॆद श्रीरामनु युद्धक्कागि सिद्धनागि, तन्न शत्रुवन्नु वधिसलु बयसुत्तिद्दनु.॥93॥

पदच्छेदः

93. praasaada dharSaNaat = because of the destruction of the palace; raavaNastu = Ravana on his part; chakre = got; param = extreme; krodham = anger; pashyan = foreseeing; aatmaanaH = his own; vinaasham = destruction; abhavat = he became; niH shvaasa paramaH = a desponded demon.

अनुवादः

Because of the destruction of his palace, Ravana on his part got extremely angry. Foreseeing his own destruction, he became a desponded demon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः ।
बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः ॥ ९४ ॥
स तु द्वाराणि संयम्य सुग्रीववचनात् कपिः ।
पर्यक्रामत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ॥ ९५ ॥

रामस् तु बहुभिर् हृष्टैर् निनदद्भिह् प्लवम् गमैः । वृतो रिपु वध आकान्क्षी युद्धाय एव अभ्यवर्तत ॥ ६-४१-९४ सुषेणस् तु महा वीर्यो गिरि कूट उपमो हरिः । बहुभिह् सम्वृतस् तत्र वानरैह् काम रूपिभिः ॥ ६-४१-९५

इसी समय पर्वतशिखरके समान विशालकाय महापराक्रमी दुर्जय वानर वीर सुषेणने इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले बहुसंख्यक वानरोंके साथ लङ्काके सभी दरवाजोंको काबूमें कर लिया और सुग्रीवकी आज्ञाके अनुसार वे (अपने सैनिकोंकी रक्षा करने एवं सभी द्वारोंका समाचार जाननेके लिये) बारी-बारीसे उन सबपर विचरने लगे, जैसे चन्द्रमा क्रमशः सब नक्षत्रोंपर गमन करते हैं ॥ ९४-९५ ॥

आगले पर्वताकार विशालकायनाद महापराक्रमि, दुर्जयवीर सुषेणनु कामरूपिगळाद असङ्ख्य वानररॊन्दिगॆ लङ्कॆय ऎल्ल द्वारगळन्नु वशपडिसिकॊण्डनु. सुग्रीवन अप्पणॆयन्तॆ अवनु तन्न सैन्यवन्नु रक्षिसुत्ता, ऎल्ल द्वारगळ समाचार पडॆयलु, चन्द्रनु क्रमवागि ऎल्ल नक्षत्रगळल्लि गमिसुवन्तॆ सरदियन्तॆ सुत्ततॊडगिदनु.॥94-95॥

पदच्छेदः

94. vR^itaH = surrounded; bahubhiH plavaNgamaiH = by many monkeys; vinadadbhiH = roaring; hR^iSTaiH = with delight; raamastu = Rama on his part; abhivartata = was proceeding ahead; yuddhaayaiva = for the battle already; ripuvadhaa kaaN^kSii = with an intent to wipe out the enemy.

अनुवादः

Surrounded by many monkeys, roaring with delight, Rama on his part was proceeding ahead already for the battle, with an intent to wipe out the enemy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

95. suSeNastu = now Sushena; mahaaviiryaH = the most valiant; hariH = girikuuTopamaH = was like the head of the mountain; tatra = there; bahubhiH = samvR^itaH = surrounded by; innumerable; vaanaraiH = monkeys; kaamaruupibhiH = who were able to change their form at will.

अनुवादः

Now, Sushena the highly valiant monkey, was stationed there like the head of the mountain surrounded by innumerable monkeys, who were bale to change their form at will.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम् ।
लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चाभिवर्तताम् ॥ ९६ ॥
राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथापरे ।
अपरे समरे हर्षाद्धर्षमेवोपपेदिरे ॥ ९७ ॥

लङ्कापर घेरा डालकर समुद्रतक फैले हुए उन वनवासी वानरोंकी सौ अक्षौहिणी सेनाओंको देख राक्षसोंको बड़ा विस्मय हुआ । बहुत-से निशाचर भयभीत हो गये तथा अन्य कितने ही राक्षस समराङ्गणमें हर्ष और उत्साहसे भर गये ॥ ९६-९७ ॥

लङ्कॆयन्नु मुत्तिरुव, समुद्रदवरॆगॆ पसरिसिद आ वनवासी वानरर नूरु अक्षौहिणी सैन्यवन्नु नोडि राक्षसरिगॆ आश्चर्यवायितु. अनेक निशाचररु भयगॊण्डरॆ इतर ऎष्टो राक्षसरु रणरङ्गदल्लि हर्षोत्साहदिन्द बन्दु नॆरॆदरु.॥96-97॥

पदच्छेदः

96. Sugreeva vachanaat = under the order of Sugreeva; saH kapiH = that monkey; durdharSaH = the invincible; samyamya = was patrolling; dvaaraaNi = the gates; paryakraamata = and wandering; nakSatraaNiva = like among stars; * chandramaaH* = the moon.

अनुवादः

Under the order of Sugreeva, the invincible monkey, Sushena was patrolling the gates and wandering like a moon among the stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम् ।
ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम् ।
हाहाकारमकुर्वन्त राक्षसा भयमागताः ॥ ९८ ॥

कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकार परिखान्तरम् ।
ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम् ।
हाहाकार मकुर्वन्तिराक्षसा भयमागताः ॥

उस समय लङ्काकी चहारदीवारी और खाईं सारी-की-सारी वानरोंसे व्याप्त हो रही थी । इस तरह राक्षसोंने चहारदीवारीको जब वानराकार हुई देखा, तब वे दीन-दुःखी और भयभीत हो हाहाकार करने लगे ॥ ९८ ॥

आग लङ्कॆय ऎल्ल प्राकारगळु, कन्दकगळु वानररिन्द तुम्बिहोदुवु. हीगॆ प्राकारगळॆल्ल वानराकारवागिरु वुदन्नु नोडिदाग राक्षसरॆल्ल भयदिन्द नडुगि हाहाकार माडतॊडगिदरु.॥98॥

पदच्छेदः

97; 98. samavekSya = seeing; akSauhiNi shatam = hundreds of divisions; teSaam = of those; vanaukasaam = monkeys; abhivartataam = encamped; laN^kaam upaniviSTaanaam = under the walls of Lanksa; saagaram cha = (marshaled on the shores) of the sea; raakSasaaH = the demons; jagmuH = got; vismayam = amazed; * tathaa* = and; apare = some others; jagmuH = got; tathaa = and; apare = some others; jagmuH = got; taasam = terror-struck; apare = (while) others; traasam = terror-struck; apare = (While) others; harSaat = overjoyed; * samara* = at the prospect of fighting; upapedire = leapt; harSameva = even in exultation.

अनुवादः

Seeing hundreds of divisions of those monkeys encamped under the walls of Lanka, marshaled on the shores of the sea, the demons were amazed and some others were terror-struck while others, overjoyed at the prospect of fighting, leapt even in exultation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् महाभीषणके प्रवृत्ते
कोलाहले राक्षसराजयोधाः ।
प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि
युगान्तवाता इव संविचेरुः ॥ ९९ ॥

कृत्स्नम् हि कपिभिर् व्याप्तम् प्राकार परिख अन्तरम् । ददृशू राक्षसा दीनाह् प्राकारम् वानरी कृतम् ॥ ६-४१-९९ हाहाकारमकुर्वन्त राक्षसा भयमागताः ।

वह महाभीषण कोलाहल आरम्भ होनेपर राक्षसराज रावणके योद्धा निशाचर बड़े-बड़े आयुध हाथोंमें लेकर प्रलयकालकी प्रचण्ड वायुके समान सब ओर विचरने लगे ॥ ९९ ॥

महाभयङ्कर कोलाहल प्रारम्भवादाग राक्षस राजनाद रावणन कडॆय राक्षस योधरु दॊड्ड दॊड्ड आयुधगळन्नॆत्तिकॊण्डु प्रळय कालद प्रचण्ड वायुविनन्तॆ ऎल्ल कडॆगळल्लियू सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥99॥

पदच्छेदः

99. diinaH = the miserable; rakSasaaH = demons; dadR^ishuH = saw; kR^itsnam = the entire; vyaaptam = extensive; praakaara parikhaantaram = space between the walls and the moat; vaanariikR^itam = being occupied by the monkeys; praakaaram = like under unto a second rampart; raakSasaaH = the demons; aagataH = got; bhayam = a panic; akurvanta = and cried out; haahaakaaram = “woe! Alas!”

अनुवादः

Those miserable demons saw the entire extensive space between the walls and the moat being occupied by the monkeys, like unto a second rampart. The demons cried out, “Woe! Alas!” in panic.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इकतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि नलवत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥41॥