०३९ रामेण सुवेलपर्वतसौन्दर्यदर्शनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama and the monkeys see the charming gardens and groves located in Lanka, viewing them from the top of Suvela mountain. Some of the monkeys, thrilling with rapture, enter the gardens and enjoy their beauty of flowers and birds. Some others went towards Lanka; located on the apex of Trikuta mountain. They see the city with its large mansions and seven storied buildings, including the thousand-pillared mansion of Ravana with a height almost touching the skies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

39. वानरोंसहित श्रीरामका सुवेल-शिखरसे लङ्कापुरीका निरीक्षण करना

तां रात्रिमुषितास्तत्र सुवेले हरियूथपाः ।
लङ्कायां ददृशुर्वीरा वनान्युपवनानि च ॥ १ ॥

ताम् रात्रिम् उषितास् तत्र सुवेले हरि पुम्गवाः । लन्कायाम् ददृशुर् वीरा वनान्य् उपवनानि च ॥ ६-३९-१

वानर-यूथपतियोंने वह रात उस सुवेल पर्वतपर ही बितायी और वहाँसे उन वीरोंने लङ्काके वन और उपवन भी देखे ॥ १ ॥

वानर सेनापतिगळु आ रात्रॆयन्नु आ सुवेल पर्वतदल्ले कळॆदु, अल्लिन्द वानर वीररु लङ्कॆय वन-उपवनगळू नोडिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. viiraaH = the valiant; hariyuuthapaaH = chief of the army of monkeys; uSitaaH = stayed; taam = that; raatrim = night; suvela = Suvela Mountain; dadR^ishaH = and saw; vanaani upavanaanicha = the gardens andgroves; laN^kaayaam = in Lanka

अनुवादः

The valiant army-chiefs of monkeys stayed on Suvela mountain for that night and saw the garden and groves in Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समसौम्यानि रम्याणि विशालान्यायतानि च ।
दृष्टिरम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर्जातविस्मयाः ॥ २ ॥

सम सौम्यानि रम्याणि विशालान्य् आयतानि च । दृष्टि रम्याणि ते दृष्ट्वा बभूवुर् जात विस्मयाः ॥ ६-३९-२

वे बड़े ही चौरस, शान्त, सुन्दर, विशाल और विस्तृत थे तथा देखनेमें अत्यन्त रमणीय जान पड़ते थे । उन्हें देखकर उन सब वानरोंको बड़ा विस्मय हुआ ॥ २ ॥

अवु चौकाकारविद्दु, शान्त, सुन्दर, विशाल-विस्तृतवागिद्दवु. नोडलु अत्यन्त रमणीयवागि कण्डुबरुत्तिद्दवु. अवन्नु नोडि आ ऎल्ल वानररिगॆ बहळ विस्मयवायितु.॥2॥

पदच्छेदः

2. dR^iSTvaa = seeing; (the gardens); samasaumyaani = which were levelled; beautiful;vishaalaani = spacious; dR^iSTiramyaaNi = and charming to look at; te = they; babhuuvuH = became; jaata vismayaaaH = astonished.

अनुवादः

Seeing those gardens which were levelled, beautiful, spacious, majestic and enchanting to look at, they became astonished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चम्पकाशोकबकुलशालतालसमाकुला ।
तमालवनसञ्छन्ना नागमालासमावृता ॥ ३ ॥
हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैः सप्तपर्णैः सुपुष्पितैः ।
तिलकैः कर्णिकारैश्च पाटलैश्च समन्ततः ॥ ४ ॥
शुशुभे पुष्पिताग्रैश्च लतापरिगतैर्द्रुमैः ।
लङ्का बहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥ ५ ॥

चम्पकाशोकबकुलशालताल समाकुला ।
तमालवनसञ्छन्ना नागमाला समावृता ॥ हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैः सप्तपर्णैः सुपुष्टितैः ।
तिलकैः कर्णिकारैश्च पाटलैश्च समन्ततः ॥ शुशुभे पुष्पिताग्रैश्च लतापरिगतैर्द्रुमैः ।
लङ्का बहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ॥

चम्पा, अशोक, बकुल, शाल और ताल-वृक्षोंसे व्याप्त, तमाल-वनसे आच्छादित और नागकेसरोंसे आवृत लङ्कापुरी हिंताल, अर्जुन, नीप (कदम्ब), खिले हुए छितवन, तिलक,कनेर तथा पाटल आदि नाना प्रकारके दिव्य वृक्षोंसे जिनके अग्रभाग फूलोंके भारसे लदे थे तथा जिनपर लताबल्लरियाँ फैली हुई थीं, इन्द्रकी अमरावतीके समान शोभा पाती थी ॥ ३—५ ॥

सम्पिगॆ, अशोक, बकुल, साल-तालवृक्षगळिन्द व्याप्तवागिद्दु, अरळिनिन्त हागू बळ्ळिगळिन्द सुत्तुवरिद हिन्ताल, अर्जुन, कदम्ब, हूगळु अरळिद एळॆलॆ बाळॆ, तिलक, कर्णिकार, पाटल मुन्ताद दिव्यवृक्षगळिन्द कूडिद लङ्कापट्टणवु इन्द्रन अमरावतियन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥3-5॥

विचित्रकुसुमोपेतै रक्तकोमलपल्लवैः ।
शाद्वलैश्च तथा नीलैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ॥ ६ ॥

विचित्र फूलोंसे युक्त लाल कोमल पल्लवों, हरी-हरी घासों तथा विचित्र वनश्रेणियोंसे भी उस पुरीकी बड़ी शोभा हो रही थी ॥ ६ ॥

विचित्र हूवुगळिन्द कूडिद, कॆम्पाद तळिरुगळिन्द, हसुराद हुल्लिनिन्द, विचित्र वनश्रेणिगळिन्दलू आ पुरिय शोभॆ इन्नू हॆच्चागित्तु.॥6॥

पदच्छेदः

3; 4; 5; 6. champakaashoka vakula shaalataala samaakulaa = thick with champaka; Ashoka; Vakula; sal and palmyra trees; tamaala panasachchhannaa = covered with groves of Tamala and Panasa trees; naagamaalaasamaavR^itaa = surrounded with rows of Naga kesara trees laN^ka = Lanka; shushubhe = looked splendid; samastataH = on all sides; amaraavatii yathaa = like the city of Amaravati indrasya = reigned by Indra the god of celestials; niilaiH = with green; shaadvalaiH = lawns; chitraabhiH = and variegated; vana raajibhiH = avenues; tathaa = and; divyaiH = with beautiful; bahuvidhaiH = trees of various kinds; hintaalaiH = like Hintala; arjunaiH = Arjuna; niipaiH = Nipa; saptaparNaiH = and saptaparna; supuSpitaih = full flowering; tilakaiH = Tilaka; karNikaarnaisheha = Karnikara; tilakaiH = tilaka; karNikaaraishcha = karnikara; paaTalaiH = and Patala; puSipitaagraiH = whose crests were laden with flowers; lataa parigata drumaiH = and which were intertwined with climbers; vichitra kusumopetaiH = which were laden with multi-coloured flowers; raktakomala pallavaiH = and red tender leaves.

अनुवादः

Thick with Champaka, Ashoka, Vakula Sala and palmyra trees, covered with groves of Tamala and Panasa trees, surrounded with rows of Nagakesara trees, Lanka looked splended on all sides like the city of Amaravati reigned by Indra the god of celestials, with green lawns and variegated avenues and with beautiful trees of various kinds like Hintala, Arjuna, Nipa Saptaparna in full flowering, Tilaka, Karnikara and Patal whose crests were laden with flowers and which were intertwined with climbers laden with multi-coloured flowers and red tender leaves.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गन्धाढ्यान्यतिरम्याणि पुष्पाणि च फलानि च ।
धारयन्त्यगमास्तत्र भूषणानीव मानवाः ॥ ७ ॥

गन्ध आढ्यान्य् अभिरम्याणि पुष्पाणि च फलानि च । धारयन्त्य् अगमास् तत्र भूषणानि इव मानवाः ॥ ६-३९-७

जैसे मनुष्य आभूषण धारण करते हैं, उसी प्रकार वहाँके वृक्ष सुगन्धित फूल और अत्यन्त रमणीय फल धारण करते थे ॥ ७ ॥

मनुष्यरु ऒडवॆगळन्नु धरिसुवन्तॆ अल्लिय वृक्षगळु सुगन्धित हूवुगळन्नु मत्तु अत्यन्त रमणीय हण्णुगळन्नु धरिसिद्दवु.॥7॥

पदच्छेदः

7. agamaaH = the trees; tatra = there; dharayanti = were laden; gandhaaDhyaani = with fragrant; atiramyaaNi = and very much enchanting; puSpaaNicha = flowers; phaaanicha = and fruits; maanavaaH iva = as human beings; bhuuSaNaani = the ornaments;

अनुवादः

The trees there were laden with fragrant and greatly enchanting flowers and fruits, as human beings were laden with ornaments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्चैत्ररथसङ्काशं मनोज्ञं नन्दनोपमम् ।
वनं सर्वर्तुकं रम्यं शुशुभे षट्पदायुतम् ॥ ८ ॥

तच् चैत्र रथ सम्काशम् मनोज्नम् नन्दन उपमम् । वनम् सर्व ऋतुकम् रम्यम् शुशुभे षट्पद आयुतम् ॥ ६-३९-८

चैत्ररथ और नन्दनवनके समान वहाँका मनोहर वन सभी ऋतुओंमें भ्रमरोंसे व्याप्त हो रमणीय शोभा धारण करता था ॥ ८ ॥

चैत्ररथ मत्तु नन्दन वनदन्तॆ अल्लिय मनोहर वनगळॆल्लवू ऎल्ल ऋतुगळल्लि भ्रमरगळिन्द व्याप्तवागि रमणीयवागि शोभिसुत्तिद्दवु.॥8॥

पदच्छेदः

8. tat = that; vanam = garden; sarvartukam = which bore flowers and fruits in relation to all seasons; SaTpadaayutam = and full of bees; chaitrarathasamkaasham = like chaitraratha (the garden of Kubera the god of riches); shushubhe = was quite charming; nandanopamam = resembling Nandana (the garden of Indra the Lord of celestials)

अनुवादः

That garden, which bore flowers and fruits in relation to all seasons and with full of bees, like chaitraratha (garden of Kubera, the god of riches), was quite charming, like Nandana (garden of Indra the Lord of celestials)

स्रोतः: valmikiramayan.net

दात्यूहकोयष्टिबकैर्नृत्यमानैश्च बर्हिणैः ।
रुतं परभृतानां च शुश्रुवे वननिर्झरे ॥ ९ ॥

नत्यूह कोयष्टि भकैर् नृत्यमानैश् च बर्हिभिः । रुतम् पर भृतानाम् च शुश्रुवे वन निर्झरे ॥ ६-३९-९

दात्यूह, कोयष्टि, बक और नाचते हुए मोर उस वनको सुशोभित करते थे । वनमें झरनोंके आसपास कोकिलकी कूक सुनायी पड़ती थी ॥ ९ ॥

चातकपक्षिगळिन्दलू नीरु कोळिगळिन्दलू, बकपक्षिगळू, नृत्यमाडुत्तिद्द नविलुगळिन्दलू आ वनगळु शोभिसुत्तिद्दवु. वनदल्लिद्द चिलुमॆगळ बळियल्लि कोगिलॆगळ कूजनवु केळि बरुत्तित्तु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vana nirjhare = In that garden abounding in cascades; rutamcha = the songs; daatyuuha koyaSTibhakaiH = of gallinules and lapwings (small white cranes); nR^ityamaanaiH = and of dancing; barhiNaiH = pea-cocks; parabhiR^itaanaam = and cuckoos; shushruve = were heard.

अनुवादः

In that garden abounding in cascades, the songs of birds like gallinules, lapwings(small white cranes), dancing peacocks and cuckoos were heard.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नित्यमत्तविहङ्गानि भ्रमराचरितानि च ।
कोकिलाकुलखण्डानि विहङ्गाभिरुतानि च ॥ १० ॥
भृङ्गराजाधिगीतानि कुररस्वनितानि च ।
कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च ।
विविशुस्ते ततस्तानि वनान्युपवनानि च ॥ ११ ॥

नित्यमत्तविहङ्गानि भ्रमराचरितानि च ।
कोकिला कुलषण्डानि विहङ्गाभिरुतानि च ॥ भृङ्गराजाधि गीतानि कुररस्वनितानि च ।
कोणालकविघुष्टानि सारसाभिरुतानि च ।
विविशुस्ते ततस्तानि वनान्युपवनानि च ॥

लङ्काके वन और उपवन नित्य मतवाले विहङ्गमोंसे विभूषित थे । वहाँ वृक्षोंकी डालियोंपर भौंरे मँडराते रहते थे । उनके प्रत्येक खण्डमें कोकिलाएँ कुहू-कुहू बोला करती थीं । पक्षी चहचहाते रहते थे । भृङ्गराजके गीत मुखरित होते थे । कुररके शब्द गूँजा करते थे । कोणालकके कलरव होते रहते थे तथा सारसोंकी स्वरलहरी सब ओर छायी रहती थी । कुछ वानरवीर उन वनों और उपवनोंमें घुस गये ॥ १०-११ ॥

लङ्कॆय वन-उपवनगळु सदा मत्त विहङ्गमगळिन्द विभूषितवागिद्दवु. अल्लि वृक्षगळल्लि भ्रमरगळु झेङ्करिसुत्तिद्दवु. ऎल्लॆडॆ कोगिलॆगळ कूहु-कूहु केळिबरुत्तित्तु. पक्षिगळु चिलिपिलि गुट्टित्तिद्दवु. भृङ्गगळु हाडुत्तिद्दवु. कुरर पक्षिगळ शब्द प्रतिध्वनिसुत्तित्तु. गीजगद हक्किगळिन्दलू सारस पक्षिगळिन्दलू शोभायमानवागिद्द लङ्कॆय वन-उपवनगळन्नु वानररु प्रवेशिसिदरु.॥10-11॥

हृष्टाः प्रमुदिता वीरा हरयः कामरूपिणः ।
तेषां प्रविशतां तत्र वानराणां महौजसाम् ॥ १२ ॥
पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौ घ्राणसुखोऽनिलः ।
अन्ये तु हरिवीराणां यूथान्निष्क्रम्य यूथपाः ।
सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञाता लङ्कां जग्मुः पताकिनीम् ॥ १३ ॥

वे सभी वीर वानर इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले, उत्साही और आनन्दमग्न थे । उन महातेजस्वी वानरोंके वहाँ प्रवेश करते ही फूलोंके संसर्गसे सुगन्धित तथा घ्राणेन्द्रियको सुख देनेवाली मन्द वायु चलने लगी । दूसरे बहुत-से यूथपति उन वानरवीरोंके समूहसे निकलकर सुग्रीवकी आज्ञा ले ध्वजा-पताकाओंसे अलंकृत लङ्कापुरीमें गये ॥ १२-१३ ॥

आ वीररॆल्लरू इच्छानुसार रूप धरिसुववरू, उत्साहिगळू, आनन्दमग्नरू आगिद्दरु. महातेजस्वी आ वानररु अल्लि प्रवेशिसुत्तले पुष्पगळ संसर्गदिन्द मूगिगॆ सुखकरवाद सुगन्धित मन्दमारुत बीसतॊडगितु. इतर अनेक सेनापति वानरवीररु सुग्रीवनिन्द अप्पणॆ पडॆदु, ध्वज-पताकॆगळिन्द अलङ्कृतरागि अल्लिन्द हॊरटु लङ्कापट्टणवन्नु प्रवेशिसिदरु.॥12-13॥

पदच्छेदः

10;11; 12. tataH = then; te = those; harayaH = monkeys; hR^iSTaaH = thrilling with rapture; pramuditaaH = delighted; viiraaH = brave; kaamaruupiNaH = and assuming any shape at will; vivushuH = entered; taani = those; vanaani = groves; upavanaanicha = and gardens; nityamattavihangaani = with birds ever excited with joy; bhramaraacharitaanicha = wandered by bees; kokulaa kula khaNDaani = with clusters of trees occupied by Cuckoos; vihangaabhirutaanicha = having variegated sounds of birds; bhR^inga raajaadhigiitaani = with singing by the large bees; kura rasva nitaanicha = abounding with sounds of ospreys; koNaalakavighuSTaani = with the musical sounds of wag tails; saarasaabhirutaani = and cries of cranes.

अनुवादः

Then, those monkeys, thrilling with rapture, delighted, brave and assuming any shape at will, entered the aforesaid groves and gardens, with birds ever excited with joy, wandered by bees, with clusters of trees occupied by cuckoos, having variegated sounds of birds and song of the large bees, abounding with sounds of ospreys, with the music of wagtails and cries of canes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13. (While); teSaam = those; mahaujasaam = mighty and splendid; vaanarvaaNaam = monkeys; pravishataam = were entering; tatra = there; anilaH = a breeze; puSpasamsarga surabhiH = sweet smelling due to contact with flowers; ghraaNasukhaH = delightful to the nose; vavau = blew.

अनुवादः

While those mighty and splendid monkeys were entering the groves a breeze with flowery fragrance, delightful to the nose, blew.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वित्रासयन्तो विहगान् ग्लापयन्तो मृगद्विपान् ।
कम्पयन्तश्च तां लङ्कां नादैः स्वैर्नदतां वराः ॥ १४ ॥

अन्ये तु हरि वीराणाम् यूथान् निष्क्रम्य यूथपाः । सुग्रीवेण अभ्यनुज्नाता लन्काम् जग्मुः पताकिनीम् ॥ ६-३९-१४

गर्जनेवाले लोगोंमेंसे श्रेष्ठ वे वानरवीर अपने सिंहनादसे पक्षियोंको डराते, मृगों और हाथियोंके हर्ष छीनते तथा लङ्काको कम्पित करते हुए आगे बढ़ रहे थे ॥

गर्जिसु ववरल्लि श्रेष्ठराद आ वानरवीररु तम्म सिंहगर्जनॆयिन्द पक्षगळन्नु हॆदरिसुत्त, मृगगळन्नु, आनॆगळन्नु आयासपडिसुत्ता, लङ्कॆयन्नु नडुगिसुत्ता मुन्दरिदरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. anye = some other; yuuthapaaH tu = of the troop-leaders; hariviiraaNaam = of the valiant monkeys; niSkranya = come out; yuuthaat = of their troops; abhyanujNaataaH = duly permitted; sugriiveNa = by Sgureeva; jagmu = and went; laN^kaam = towards Lanka; pataakiniim = adorned with flags.

अनुवादः

Some other troop-leaders of the valiant monkeys came out of their troops with due permission from sugreeva and went towards Lanka, the city adorned with flags

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुर्वन्तस्ते महावेगा महीं चरणपीडिताम् ।
रजश्च सहसैवोर्ध्वं जगाम चरणोत्थितम् ॥ १५ ॥

वित्रासयन्तो विहगांस् त्रासयन्तो मृग द्विपान् । कम्पयन्तश् च ताम् लन्काम् नादैः स्वैर् नदताम् वराः ॥ ६-३९-१५

वे महान् वेगशाली वानर पृथ्वीको जब चरणोंसे दबाते थे, उस समय उनके पैरोंसे उठी हुई धूल सहसा ऊपरको उड़ जाती थी ॥ १५ ॥

महावेगशालि वानररु तम्म कालुगळ सङ्घट्टनॆयिन्द नडॆयुत्तिद्दाग ऎद्द धूळियु आकाशवन्नु व्यापिसितु.॥15॥

पदच्छेदः

15. (Those monkeys) nadataam varaaH = great in making noises; vihagaan vitraasayantoH = causing the birds to frighten; glaapayantaH = and displeaseing; mR^iga dvipaan = to the animals and elephants; (went) ; taam laN^kaam kampayantashcha = causing that Lanka to tremble; svaiH = by their; naadaiH = sounds.

अनुवादः

Those monkeys, great in making noises causing the birds to frighten and displeasing to the animals and elephants, went, causing that Lanka to tremble, by their noises.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षाः सिंहाश्च महिषा वारणाश्च मृगाः खगाः ।
तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर्भीता दिशो दश ॥ १६ ॥

ऋक्षाः सिंहाश्च महिषा वारणाश्व मृगाः खगाः ।
तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर्भीता दिशो दश ॥

कुर्वन्तस् ते महा वेगा महीम् चारण पीडिताम् । अजश् च सहसा एव ऊर्ध्वम् जगाम चरण उद्धतम् ॥ ६-३९-१६

वानरोंके उस सिंहनादसे त्रस्त एवं भयभीत हुए रीछ, सिंह, भैंसे, हाथी, मृग और पक्षी दसों दिशाओंकी ओर भाग गये ॥ १६ ॥

वानरर आ सिंहनाददिन्द भयगॊण्ड करडिगळु, सिंहगळु, कोणगळु, आनॆगळु, जिङ्कॆगळु, पक्षिगळु दिक्कापालागि ओडिहोदुवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. te = those monkesy; mahaavegaaH = with great speed; kurvantaH = making; mahiim = the earth; charaNa piiDitaam = flattened by their feet; rajashcha = and the dust; charaNotthitam = raised by their feet; jagaama = went up; sahasaiva = instantaneously.

अनुवादः

Those monkeys with great speed marched ahead, making the earth flattened by their feet and the dust thus raised by their feet went up instant aneously.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिखरं तु त्रिकूटस्य प्रांशु चैकं दिविस्पृशम् ।
समन्तात् पुष्पसञ्छन्नं महारजतसन्निभम् ॥ १७ ॥

शिखरं तु त्रिकूटस्य प्रांशु चैकं दिविस्पशम् ।
समन्तात्पुष्पसञ्छन्नं महारजत सन्निभम् ॥

ऋक्षाः सिम्हा वराहाश् च महिषा वारणा मृगाः । तेन शब्देन वित्रस्ता जग्मुर् भीता दिशो दश ॥ ६-३९-१७

त्रिकूट पर्वतका एक शिखर बहुत ऊँचा था । वह ऐसा जान पड़ता था, मानो स्वर्गलोकको छू रहा हो । उसपर सब ओर पीले रंगके फूल खिले हुए थे, जिनसे वह सोनेका-सा जान पड़ता था ॥ १७ ॥

त्रिकूट पर्वतद ऒन्दु शिखरवु आकाशवन्ने मुट्टुवष्टु ऎत्तरवागित्तु. अदर मेलॆ ऎल्लॆडॆ हळदि हूवुगळु बिट्टिद्दरिन्द अदु चिन्नदन्तॆ तोरुत्तित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. vitrastaaH = frightened; tena shabdena = by that sound; R^ikSaaH = bears; simhaashcha = lions; mahiSaaH = buffales; vaaraNaashcha = elephants; mR^igaaH = deer; khagaaH = birds; vitrastaaH = were trembled; bhiitaaH = terrified; jagmuH = and hastened toward; dasha dishaH = ten directions.

अनुवादः

Frightened by that sound, bears lions buffaloes elephants, deers and birds were trembled and terrified and hastened towards ten different directions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम् ।
श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्प्रापं शकुनैरपि ॥ १८ ॥

शतयोजनविस्तीर्णं विमलं चारुदर्शनम् ।
श्लक्ष्णं श्रीमन्महच्चैव दुष्ट्रापं शकुनैरपि ॥

उस शिखरका विस्तार सौ योजन था । वह देखनेमें बड़ा ही सुन्दर, स्वच्छ, स्निग्ध, कान्तिमान् और विशाल था । पक्षियोंके लिये भी उसकी चोटीतक पहुँचना कठिन होता था ॥ १८ ॥

आ शिखरवु नूरु योजन विस्तारवागित्तु. अदु नोडलु बहळ सुन्दर, स्वच्छ, स्निग्ध, कान्तियुक्त विशालवागित्तु. पक्षिगळिगू तदियवरॆगॆ तलुपलु कष्टवागुत्तित्तु.॥18॥

मनसापि दुरारोहं किं पुनः कर्मणा जनैः ।
निविष्टा तस्य शिखरे लङ्का रावणपालिता ॥ १९ ॥

निविष्टा तत्र शिखरे लन्का रावण पालिता ।

लोग त्रिकूटके उस शिखरपर मनके द्वारा चढ़नेकी कल्पना भी नहीं कर सकते थे । फिर क्रियाद्वारा उसपर आरूढ़ होनेकी तो बात ही क्या है? रावणद्वारा पालित लङ्का त्रिकूटके उसी शिखरपर बसी हुई थी ॥ १९ ॥

सामान्यरिगॆ अदन्नु हत्तलु मनस्सिनिन्दलू साध्यवागुत्तिरलिल्ल. हीगिरुवाग प्रत्यक्षवागि हत्तुवुदु ऎल्लिन्द बन्तु? इन्तह दुर्गम त्रिकूट पर्वत शिखरद मेल्भागदल्लि रावणनु पालिसुत्तिद्द लङ्कॆयु नॆलॆसित्तु.॥19॥

पदच्छेदः

18;19. ekam = the solitary; trikuuTasya Shikharam = peak of Trikuta mountain; praamshu = which is so high; divispR^isham = as touching the sky; puSpasamchhannam = enveloped by flowers; samantaat = all oer; mahaarajata samnibham = resembling gold; shatayojana vistiirNam = to an extent of hundred yojanas(eight hundred miles); vimalam = bright; chaarudarshanam = charming to look at; shlakSTam = beautiful; shriimat = glorious; mahachchaiva = magestic; duSpraapam = inaccessible; shakunairapi = even by birds; duraaroham = hard to be asecended; janaiH = by the mind; kim punaH = how much more; karmaNaa = by an act of walking.

अनुवादः

The solitary peak of Trikuta mountain, which is so high as if touching the sky, all over covered with flowers entirely, resembling gold; to an extent of eight hundred miles; bright; charming to look at, beautiful, glorious, majestic, inaccessible even by birds, hard to be ascended by people may, even by the mind-how much more by an act of walking?

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशयोजनविस्तीर्णा विंशद्योजनमायता ।
सा पुरी गोपुरैरुच्चैः पाण्डुराम्बुदसन्निभैः ।
काञ्चनेन च शालेन राजतेन च शोभते ॥ २० ॥

६-३९-२० दशयोजनविस्तीर्णा विंशद्योजनमायता ।

वह पुरी दस योजन चौड़ी और बीस योजन लंबी थी । सफेद बादलोंके समान ऊँचे-ऊँचे गोपुर तथा सोने और चाँदीके परकोटे उसकी शोभा बढ़ाते थे ॥ २० ॥

आ लङ्कापुरियु हत्तु योजन अगलवागियू, इप्पत्तु योजन उद्दवागियू इद्दु, बिळिय मोडगळन्तॆ काणुव ऎत्तरवाद गोपुरगळिन्द शोभिसुत्तित्तु.॥20॥

पदच्छेदः

20. laN^kaa = Lanka; raavaNa paalitaa = ruled by Ravana; dashayogana istiirNaa = with a breadth of ten yojanas (eight miles); aayataa vimshadyojanam = and a lenght of twenty yojanas (one hundred sixty miles); niviSTaa = was located; shikhare = on the apex of the mountain; tatra = there.

अनुवादः

Lanka, ruled by Ravana, with a breadth of eighty mile and a length of one hundred sixty miles, was located on the apex of the mountain there.

टिप्पनी

The length and breadth of the city given here varies from that given elsewhere - which is a hundred Yojanas wide and thirty yojanas long. This anomaly is reconciled by commentators by explaining the present verse as referring to the length and breadth of Lanka proper, which comprised the residence of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रासादैश्च विमानैश्च लङ्का परमभूषिता ।
घनैरिवातपापाये मध्यमं वैष्णवं पदम् ॥ २१ ॥

सा पुरी गोपुरैर् उच्चैः पाण्डुर अम्बुद सम्निभैः । कान्चनेन च सालेन राजतेन च शोभिता ॥ ६-३९-२१

जैसे ग्रीष्मके अन्तकाल—वर्षा ऋतुमें घनीभूत बादल आकाशकी शोभा बढ़ाते हैं, उसी प्रकार प्रासादों१ और विमानोंसे२ लङ्कापुरी अत्यन्त सुशोभित हो रही थी ॥

१. अमरकोशके अनुसार देवताओंके मन्दिरों तथा राजाओंके महलोंको प्रासाद कहते हैं । प्राचीन वास्तुविद्याके अनुसार बहुत लंबा, चौड़ा, ऊँचा और कई भूमियोंका पक्का या पत्थरका बना हुआ भव्य भवन जिसमें अनेक शृङ्ग, शृङ्खला और अण्डक आदि हों ‘प्रासाद’ कहा गया है । उसमें बहुत-से गवाक्षोंसे युक्त त्रिकोण, चतुष्कोण, आयत और वृत्तशालाएँ बनी होती हैं । आकृतिके भेदसे पुराणोंमें प्रासादके पाँच भेद किये गये हैं—चतुरस्र, चतुरायत, वृत्त, वृत्तायत और अष्टास्र । इनका नाम क्रमशः वैराज, पुष्पक, कैलास, मालक और त्रिविष्टप है । भूमि, अण्डक और शिखर आदिकी न्यूनता-अधिकताके कारण इन पाँचोंके नौ-नौ भेद माने गये हैं । जैसे वैराजके मेरु, मन्दर, विमान, भद्रक, सर्वतोभद्र, रुचक, नन्दन, नन्दिवर्धन और श्रीवत्स; पुष्पकके वलभी, गृहराज, शालागृह, मन्दिर, विमान, ब्रह्ममन्दिर, भवन, उत्तम्भ और शिविकावेश्म; कैलासके वलय, दुन्दुभि, पद्म, महापद्म, भद्रक, सर्वतोभद्र, रुचक, नन्दन, गवाक्ष और गवावृत्त; मालकके गज, वृषभ, हंस, गरुड, सिंह, भूमुख, भूधर, श्रीजय और पृथ्वीधर तथा त्रिविष्टपके वज्र, चक्र, मुष्टिक या वभ्रु, वक्र, स्वस्तिक, खड्ग, गदा, श्रीवृक्ष और विजय ।
२. आकाशमार्गसे गमन करनेवाला रथ जो देवता आदिके पास होता है ‘विमान’ कहलाता है । सात मंजिलके मकानको भी विमान कहते हैं । प्राचीन वास्तुविद्याके अनुसार उस देवमन्दिरको विमानकी संज्ञा दी गयी है जो ऊपरकी ओर पतला होता चला गया हो । मानसार नामक प्राचीन ग्रन्थके अनुसार विमान गोल, चौपहला और अठपहला होता है । गोलको बेसर, चौपहलेको नागर और अठपहलेको द्रावि कहते हैं (हिंदी-शब्दसागरसे) ।

ग्रीष्म ऋतुविन कॊनॆयल्लि वर्षाकालद दट्टवाद मोडगळु आकाशद शोभॆ हॆच्चिसुवन्तॆये प्रासादगळिन्द मत्तु विमानगळिन्द लङ्कॆयु अत्यन्त शोभितवागित्तु.॥21॥

पदच्छेदः

21. saa = that; purii = city; shobhate = looked beautiful; uchchaiH gopuraiH = with its towering City-gates; paaNDuraambuda samnibhaiH = resembling white clouds; kaaNchanena = and with golden; raajatena = and silver shaalena = ramparts

अनुवादः

The city of Lanka looked beautiful with its towering City-gates resembling white clouds as well as with golden and silver ramparts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्यां स्तम्भसहस्रेण प्रासादः समलङ्कृतः ।
कैलासशिखराकारो दृश्यते खमिवोल्लिखन् ॥ २२ ॥

प्रासादैश् च विमानैश् च लन्का परम भूषिता । घनैर् इव आतप अपाये मध्यमम् वैष्णवम् पदम् ॥ ६-३९-२२

उस पुरीमें सहस्र खम्भोंसे अलंकृत एक चैत्यप्रासाद था, जो कैलास-शिखरके समान दिखायी देता था । वह आकाशको मापता हुआ-सा जान पड़ता था ॥ २२ ॥

आ पुरियल्लि साविर कम्बगळ अद्भुत ऒन्दु चैत्यप्रासादवु शोभिसुत्तित्तु. अदु कैलास शिखरदन्तॆ इद्दु, आकाशदल्लि गॆरॆयन्नु ऎळॆयुत्तिरुवुदो ऎन्दु काणुत्तित्तु.॥22॥

पदच्छेदः

22. laN^kaa = the city of Lanka; parama bhuuSitaa = greatly adorned by; praasaadaishcha = palaces; vimaanaishcha = and seven-storied mansions; ghanaiH iva = as clouds; aatapaapaaye = at the end of a summer; vaiSNava padam = are to the region of Vishnu the god of preservation; madhyamam = between (earth and heaven)

अनुवादः

The city of Lanka, greatly adorned by palaces and seven storied mansions, looked like the sky with clouds at the end of a summer and as a region of Vishnu (the god of preservation) between earth and heaven.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चैत्यः स राक्षसेन्द्रस्य बभूव पुरभूषणम् ।
शतेन रक्षसां नित्यं यः समग्रेण रक्ष्यते ॥ २३ ॥

राक्षसराज रावणका वह चैत्यप्रासाद लङ्कापुरीका आभूषण था । कई सौ राक्षस रक्षाके सभी साधनोंसे सम्पन्न होकर प्रतिदिन उसकी रक्षा करते थे ॥ २३ ॥

राक्षसराज रावणन आ चैत्यप्रासादवु लङ्कॆगॆ भूषणप्राय वागित्तु. अनेक नूरु राक्षसरु आ प्रासादवन्नु समग्रवागि प्रतिदिन रक्षिसुत्तिद्दरु.॥23॥

मनोज्ञां काञ्चनवतीं पर्वतैरुपशोभिताम् ।
नानाधातुविचित्रैश्च उद्यानैरुपशोभिताम् ॥ २४ ॥

इस प्रकार वह पुरी बड़ी ही मनोहर, सुवर्णमयी, अनेकानेक पर्वतोंसे अलंकृत, नाना प्रकारकी विचित्र धातुओंसे चित्रित और अनेक उद्यानोंसे सुशोभित थी ॥

हीगॆ आ पुरियु बहळ मनोहर, सुवर्णमय अनेक पर्वतगळिन्द अलङ्कृतवागिद्दु, नानाविधद विचित्र धातुगळिन्द चित्रितवागि, अनेक उद्यानवनगळिन्द शोभिसुत्तित्तु.॥24॥

पदच्छेदः

23; 24. chaitya praasaadaH = A palace; samalaNkR^itaH = duly graced; stambha sahasreNa = with a thousand pillars; kailaasa shikharaakaaraH = which looked like a peak of Mount Kailasa; yasyaam = in the city of Lanka; yaH = which was; rakSyate = protected by; nityam = always; samagreNa = a complete; balena = army; rakSasaam = of demons; ullikhanniva = which seemed to lick; kham = the sky; dR^ishyate = was to be seen; saH = that; babhuuva = remained; purabhuuSaNam = as an ornament of the city; raaakSasendra = of Ravana.

अनुवादः

A palace, duly graced with a thousand pillars, which looked like a peak of Mount Kailasa was three in the City of Lanka, which was always the City of Lanka, which was always protected by a complete army of demons. The palace seemed to be scraping the skies and was to be seen as an ornament to the City of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाविहगसङ्घुष्टां नानामृगनिषेविताम् ।
नानाकुसुमसम्पन्नां नानाराक्षससेविताम् ॥ २५ ॥

भाँति-भाँतिके विहङ्गम वहाँ अपनी मधुर बोली बोल रहे थे । नाना प्रकारके मृग आदि पशु उसका सेवन करते थे । अनेक प्रकारके फूलोंकी सम्पत्तिसे वह सम्पन्न थी और विविध प्रकारके आकारवाले राक्षस वहाँ निवास करते थे ॥ २५ ॥

नाना प्रकारद पक्षिगळिन्द निनादितवागिद्दितु. नानाविधद मृगगळिन्द सेवितवागित्तु. अनेक रीतिय पुष्पगळिन्द सम्पन्नवागिद्दु, अनेक आकारद राक्षसरु अल्लि वासिसुत्तिद्दरु.॥25॥

तां समृद्धां समृद्धार्थां लक्ष्मीवाल्ँ लक्ष्मणाग्रजः ।
रावणस्य पुरीं रामो ददर्श सह वानरैः ॥ २६ ॥

तां समृद्धां समृद्धार्थां लक्ष्मीवान् ल्लक्ष्मणाग्रजः ।
रावणस्य पुरीं रामो ददर्श सह वानरैः ॥

धन-धान्यसे सम्पन्न तथा सम्पूर्ण मनोवाञ्छित वस्तुओंसे भरी-पूरी उस रावण-पुरीको लक्ष्मणके बड़े भाई लक्ष्मीवान् श्रीरामने वानरोंके साथ देखा ॥ २६ ॥

धन-धान्यगळिन्द समृद्धवाद, मनोवाञ्छित वस्तुगळिन्द तुम्बिद्द आ रावणन लङ्कॆयन्नु लक्ष्मणन अण्ण लक्ष्मीवन्त श्रीरामनु वानररॊन्दिगॆ नोडिदनु.॥26॥

तां महागृहसम्बाधां दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
नगरीं त्रिदिवप्रख्यां विस्मयं प्राप वीर्यवान् ॥ २७ ॥

तां महागृहसम्बाधां दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
नगरीं त्रिदिवसप्रख्यां विस्मयं प्राप वीर्यवान् ॥

बड़े-बड़े महलोंसे सघन बसी हुई उस स्वर्गतुल्य नगरीको देखकर पराक्रमी श्रीराम बड़े विस्मित हुए ॥

दॊड्ड दॊड्ड सौधगळिन्द कूडिद्द आ स्वर्ग तुल्यनगरवन्न नोडि पराक्रमि श्रीरामनु विस्मयगॊण्डनु.॥27॥

पदच्छेदः

25; 26; 27. lakshmiivaan = the glorious; lakSmaNaagrajaH = Rama the elder brother of Lakshmana; raamai saha = along with monkeys; dadarsha = saw; taam = that; manojJNaam = charming; kaaNchanavatiim = golden; raavaNasya puriim = city of Ravana; parvataiH = mountains; naanaa dhaatu vichitraiH = Picturesque with various minerals; upashobhitaam = splendid; udyaanaiH = with gardens; naanaa vihagasamghuSTaam = re-echoing with songs of birds of every kind; naanaa mR^iga niSevitaam = frequented by varieties of deer; naanaakusumasampannaam = richly endowed with various kinds of flowers; naanaa rakSasa sevitaam = inhabited by demons of every degree; samR^iddhaam = duly flourishing; samR^iddhaam = duly flourishing; samR^iddhaam = duly flourishing; samR^iddhaarthaam = having increased its wealth.

अनुवादः

The glorious Rama the elder brother of Lakshmana along with monkeys saw that charming golden city of Ravana, graced with mountains picturesque with various minerals, splendid with gardens reechoing with songs of birds of every kind, frequented by varieties of deer, richly endowed with various kinds of flowers, inhabited by demons of every degree and duly flourishing, having increased its wealth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां रत्नपूर्णां बहुसंविधानां
प्रासादमालाभिरलङ्कृतां च ।
पुरीं महायन्त्रकवाटमुख्यां
ददर्श रामो महता बलेन ॥ २८ ॥

ताम् महागृहसम्बाधां दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः । नगरीं त्रिदिवप्रख्यां विस्मयं प्राप वीर्यवान् ६-३९-२८

इस प्रकार अपनी विशाल सेनाके साथ श्रीरघुनाथजीने अनेक प्रकारके रत्नोंसे पूर्ण, तरह-तरहकी रचनाओंसे सुसज्जित, ऊँचे-ऊँचे महलोंकी पंक्तिसे अलंकृत और बड़े-बड़े यन्त्रोंसे युक्त मजबूत किवाड़ोंवाली वह अद्भुत पुरी देखी ॥ २८ ॥

हीगॆ तन्न विशाल सैन्यदॊन्दिगॆ श्रीरघुनाथनु अनेक रीतियिन्द रत्नगळिन्द तुम्बिद, हलवारु रचनॆगळिन्द सुसज्जितवाद, ऎत्तरवाद प्रासादगळ सालुगळिन्द समलङ्कृतवाद, दॊड्ड दॊड्ड यन्त्रगळिन्द निर्वहिसुत्तिद्द महाद्वारगळिन्द कूडिद आ अद्भुतपुरियन्नु नोडिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. dR^iSTvaa = beholding; taam = that; nagariim = city; tridivaprakhyaam = which looks like heaven; mahaagR^iha sambaadhaam = and crammed with huge palaces; lakSmaNa puurvajaH = Rama; the elder brother of Lakshmana; praapa = was seized; vismayam = with astonishment.

अनुवादः

Beholding that City, which looks like heaven and crammed with huge palaces, the valiant Rama the elder brother of Lakshmana was seized with astonishment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः ॥ ३९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें उन्तालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३९ ॥