०३८ रामेण सुवेलपर्वतनिवासनिश्चयः

Book VI :Yuddha Kanda - Book Of War

Rama expresses his desire to Vibhishana and Sugreeva to halt on Suvela mountain for that night, and to envision the City of Lanka. Rama along with Lakshmana, Vibhishana, Sugreeva and his army ascend the mountain and witness the beauty of Lanka. They halt on that mountain-resort for the night.

स्रोतः: valmikiramayan.net

38. श्रीरामका प्रमुख वानरोंके साथ सुवेल पर्वतपर चढ़कर वहाँ रातमें निवास करना

स तु कृत्वा सुवेलस्य मतिमारोहणं प्रति ।
लक्ष्मणानुगतो रामः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥
विभीषणं च धर्मज्ञमनुरक्तं निशाचरम् ।
मन्त्रज्ञं च विधिज्ञं च श्लक्ष्णया परया गिरा ॥ २ ॥

स तु कृत्वा सुवेलस्य मतिम् आरोहणम् प्रति । लक्ष्मण अनुगतो रामह् सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् ॥ ६-३८-१ विभीषणम् च धर्मज्नम् अनुरक्तम् निज़ा चरम् । मन्त्रज्नम् च विधिज्नम् च ज़्लक्ष्णया परया गिरा ॥ ६-३८-२

सुवेल पर्वतपर चढ़नेका विचार करके जिनके पीछे लक्ष्मणजी चल रहे थे, वे भगवान् श्रीराम सुग्रीवसे और धर्मके ज्ञाता, मन्त्रवेत्ता, विधिज्ञ एवं अनुरागी निशाचर विभीषणसे भी उत्तम एवं मधुर वाणीमें बोले— ॥ १-२ ॥

सुवेलं साधु शैलेन्द्रमिमं धातुशतैश्चितम् ।
अध्यारोहामहे सर्वे वत्स्यामोऽत्र निशामिमाम् ॥ ३ ॥

सुवेलम् साधु ज़ैल इन्द्रम् इमम् धातु ज़तैज़् चितम् । अध्यारोहामहे सर्वे वत्स्यामो अत्र निज़ाम् इमाम् ॥ ६-३८-३

‘मित्रो! यह पर्वतराज सुवेल सैकड़ों धातुओंसे भलीभाँति भरा हुआ है । हम सब लोग इसपर चढ़ें और आजकी इस रातमें यहीं निवास करें ॥ ३ ॥

सुवेल पर्वतवन्नु हत्तबेकॆन्दु योचिसिद, लक्ष्मणनॊन्दिगॆ नडॆयुत्तिद्द श्रीरामनु सुग्रीव नल्लि मत्तु धर्मज्ञ, मन्त्रवेत्ता, विधिज्ञ, अनुरागियाद निशाचर विभीषणनल्लि हीगॆ मधुर वागि नुडिदनु. मित्रने! ई सुवेल पर्वतवु नूरारु धातुगळिन्द चॆन्नागि तुम्बिदॆ. नावॆल्लरू इदन्नु हत्ति इन्दिन इरुळन्नु इल्ले कळॆयुवा.॥1-3॥

पदच्छेदः

1; 2. saH raamaH = that Rama; lakshhmaNaanugataH = who was followed by Lakshmana; kR^itvaa = having made up; matim = his mind; aarohaNam prati = to ascend; suvelasya = Mount Suvela; abraviit = spoke; idam this; shalakSNayaa = with gentle; parayaa = and prime; giraa = voice; sugriivam = to Sugreeva; vibhiSaNamcha = and to Vibhishana; dharmaJJNam = the knower of what is right; * nishaacharam* = a demon; anuraktam = devoted to him; mantrajJNam = experienced in counsel; vidhijJNam- and the knower of prescribed rules.

अनुवादः

Rama, who was followed by Lakshmana, having made up his mind to ascend Mount Suvela, spoke in a gentle and prime voice to Sugreeva and to Vibhishana who was the knower of what is right, a demon devoted to him who was experienced in counsel and a knower of prescribed rules (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. adhyaarohaamahe = we shall ascend up on high; imam = this; suvelam shailendram = Suvela mountain; chitam = shining; saadhu = well; dhaatushataiH = with hundreds of minerals; sarve = all of us; vatsyaamahe = will stay; atra = on this mountain; imam = for this; nishaam = right.

अनुवादः

“We shall ascend up on high this Suvela mountain, shining well with hundreds of minerals. All of us will stay on this mountain for this night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्कां चालोकयिष्यामो निलयं तस्य रक्षसः ।
येन मे मरणान्ताय हृता भार्या दुरात्मना ॥ ४ ॥

‘यहाँसे हमलोग उस राक्षसकी निवासभूत लङ्कापुरीका भी अवलोकन करेंगे, जिस दुरात्माने अपनी मृत्युके लिये ही मेरी भार्याका अपहरण किया है ॥ ४ ॥

नावु इल्लिन्द नन्न पत्नियन्नु कद्दु तन्दु मृत्यु मुखनाद आ दुरात्मनाद रावणन निवासवाद लङ्कॆयन्नू अवलोकिसबहुदु.॥4॥

येन धर्मो न विज्ञातो न वृत्तं न कुलं तथा ।
राक्षस्या नीचया बुद्ध्या येन तद् गर्हितं कृतम् ॥ ५ ॥

‘जिसने न तो धर्मको जाना है, न सदाचारको ही कुछ समझा है और न कुलका ही विचार किया है; केवल राक्षसोचित नीच बुद्धिके कारण ही वह निन्दित कर्म किया है ॥ ५ ॥

अवनु धर्मवन्नु तिळिदिल्ल, सदाचारद अरिवे इल्ल, कुलद विचारवन्नु माडदॆ केवल राक्षसोचित नीच बुद्धियिन्दागि इन्तह निन्दित कर्मवन्नु माडिरुवनु.॥5॥

पदच्छेदः

4; 5. aalokayiSyaamaH cha = we shall see; laN^kaam = Lanka; nilayam = the abode; tasya raakSasaH = of that demon; Ravana; yena = by whom; duraatmanaa = the evil minded; bhaaryaa = my wife; hR^itaa = was taken away; maraNaantaaya = for the sake of his own death; yena = by whom; dharmaH = virtue; navijJNaataH = was not understaood; vR^ittam = good character; na = was not known; tathaa = and; kulam = noble lineage; na = was not seen; yena = by whom ; tat garhitam = that contemptible action; kR^itam = was done; niichayaa = with an inferior; raakSasyaa buddhyaa = demoniacal mind.

अनुवादः

“We shall see Lanka the abode of that demon, Ravana the evil-minded by whom my wife was taken away for the sake of his own death, by whom virtue was not understood, good character was not known and noble lineage was not seen and by whom that contemptible act was done with an inferior demoniacal mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् मे वर्तते रोषः कीर्तिते राक्षसाधमे ।
यस्यापराधान्नीचस्य वधं द्रक्ष्यामि रक्षसाम् ॥ ६ ॥

यस्मिन् मे वर्धते रोषह् कीर्तिते राक्षस अधमे । यस्य अपराधान् नीचस्य वधम् द्रक्ष्यामि रक्षसाम् ॥ ६-३८-६

‘उस नीच राक्षसका नाम लेते ही उसपर मेरा रोष जाग उठता है । केवल उसी अधम निशाचरके अपराधसे मैं समस्त राक्षसोंका वध देखूँगा ॥ ६ ॥

आ नीच राक्षसन हॆसरॆत्तिदरॆ अवन मेलॆ नन्न रोष उरिदेळुत्तदॆ. केवल आ अधम निशाचरन अपराधदिन्दले समस्त राक्षसर वधॆयन्नु नानु नोडुवॆनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. me = My; roSaH = anger; vartate = is enhancing; kiirtite = on hearing the name; tasmin = of such; raakSascadhame = worst demon; aparaadhaat = Due to the offence; yasya = of whom; niichasya = the lowest; drakSyaami = I shall see; vadham = the destroyer; rakSasaam = of the demons.

अनुवादः

“My anger is increased on hearing the name of that demon. Because of the offence committed by him, I shall see that all these demons are destroyed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एको हि कुरुते पापं कालपाशवशं गतः ।
नीचेनात्मापचारेण कुलं तेन विनश्यति ॥ ७ ॥

एको हि कुरुते पापम् काल पाज़ वज़म् गतः । नीचेन आत्म अपचारेण कुलम् तेन विनज़्यति ॥ ६-३८-७

‘कालके पाशमें बँधा हुआ एक ही पुरुष पाप करता है, किंतु उस नीचके अपने ही दोषसे सारा कुल नष्ट हो जाता है’ ॥ ७ ॥

कालपाशदिन्द बन्धितनाद ऒब्ब मनुष्यने पापमाडुत्तानॆ, आदरॆ आ नीचन दोषदिन्द इडी कुलवे नाशवागुत्तदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. gataH = approaching; kaalapaashavasham = and falling into the power of trap of death; ekaH = one; kurute = will do; paapam = an evil act; tena = by him; niichena = the vilest; aatmaapachaareNa = because of his offence; kulam = his lineage; vinashyati = is destroyed.

अनुवादः

“Falling into that power of trap of death, one does an evil act. Because of the offence committed by him the vilest, his lineage is destroyed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं सम्मन्त्रयन् नेव सक्रोधो रावणं प्रति ।
रामः सुवेलं वासाय चित्रसानुमुपारुहत् ॥ ८ ॥

एवम् सम्मन्त्रयन्न् एव सक्रोधो रावणम् प्रति । रामह् सुवेलम् वासाय चित्र सानुम् उपारुहत् ॥ ६-३८-८

इस प्रकार चिन्तन करते हुए ही श्रीराम रावणके प्रति कुपित हो विचित्र शिखरवाले सुवेल पर्वतपर निवास करनेके लिये चढ़ गये ॥ ८ ॥

हीगॆ मन्त्रालोचनॆ माडुत्ता श्रीरामनु रावणन कुरितु कुपितनागि विचित्र शिखरवुळ्ळ सुवेल पर्वतद मेलॆ वासिसलु एरिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. raamaH = Rama; evam = thus; sammantrayanneva = thinking; raavaNamprati = of Ravana; sakrodhaH = with anger; aasaadya = approached; upaaruthat = and ascended; suvelam = the mountain of Suvela; chitrasaanum = with its conspicuous summits.

अनुवादः

Rama, thus thinking of Ravana in anger, approached and ascended the mountain of Suvela with its conspicuous summits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृष्ठतो लक्ष्मणश्चैनमन्वगच्छत् समाहितः ।
सशरं चापमुद्यम्य सुमहद्विक्रमे रतः ॥ ९ ॥

पृष्ठतो लक्ष्मण च एनम् अन्वगच्चत् समाहितः । सज़रम् चापम् उद्यम्य सुमहद् विक्रमे रतः ॥ ६-३८-९ तम् अन्वरोहत् सुग्रीवह् सामात्यह् सविभीषणह् ।

उनके पीछे लक्ष्मण भी महान् पराक्रममें तत्पर एवं एकाग्रचित्त हो धनुष-बाण लिये हुए उस पर्वतपर आरूढ़ हो गये ॥ ९ ॥

अवन हिन्दॆये महापराक्रमदल्लि तत्पर हागू एकाग्र चित्तनागि धनुर्बाणगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु आ पर्वतदल्लि आरूढनादनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. lakSmaNashcha = Lakshmana too; rataH = delighted in; vikrame = his valour; samaahitaH = and stead fasteness; udyamya = keeping ready; sumahat = his mighty; chaapam = bow; sasharam = wtih arrows; anragachchhat = accompanied; pR^iSThataH = behind; evam = this Rama; sugriivaH = Sugreeva; saamaatyaH = together with his ministers; savibhiiSaNaH = along with vibhishana; anvaarohat = ascended by following; tam = him.

अनुवादः

Lakshamana too who took delight in his own valour and steadfastness, keeping ready his mighty bow with arrows, followed behind Rama Sugreeva along with his ministers and Vibhishana ascended the mountain, by following him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमन्वारोहत् सुग्रीवः सामात्यः सविभीषणः ।
हनुमानङ्गदो नीलो मैन्दो द्विविद एव च ॥ १० ॥
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
पनसः कुमुदश्चैव हरो रम्भश्च यूथपः ॥ ११ ॥
जाम्बवांश्च सुषेणश्च ऋषभश्च महामतिः ।
दुर्मुखश्च महातेजास्तथा शतवलिः कपिः ॥ १२ ॥
एते चान्ये च बहवो वानराः शीघ्रगामिनः ।
ते वायुवेगप्रवणास्तं गिरिं गिरिचारिणः ॥ १३ ॥

तमन्वारोहत्सुग्रीवः सामात्यः सविभीषणः ।
हनुमानङ्गदो नीलो मैन्दो द्विविद एवच ॥ गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
पनसः कुमुदश्चैव हरो रम्भश्च यूथपः ॥ जाम्बवांश्च सुषेणश्च ऋषभश्च महामतिः ।
दुर्मुखश्च महातेजास्तथा शतबलिः कपिः ॥ एते चान्ये च बहवो वानराः श्रीघ्रगामिनः ।
ते वायुवेग प्रवणास्तं गिरिं गिरिचारिणः ॥

हनूमान् अन्गदो नीलो मैन्दो द्विविद;एव च ॥ ६-३८-१० गजो गव अक्षो गवयह् ज़रभो गन्ध मादनह् । पनसह् कुमुदज़् चैव हरो रम्भज़् च यूथपह् ॥ ६-३८-११ जाम्बवांश्च सुषेणश्च ऋषभश्च महामतिः । दुर्मुखश्च महातेजास्तथा शतबलिः कपिः ॥ ६-३८-१२ एते च अन्ये च बहवो वानराह् ज़ीघ्र गामिनह् । ते वायु वेग प्रवणास् तम् गिरिम् गिरि चारिणह् ॥ ६-३८-१३ अध्यारोहन्त ज़तज़ह् सुवेलम् यत्र राघवह् ।

तत्पश्चात् सुग्रीव, मन्त्रियोंसहित विभीषण, हनुमान्, अङ्गद, नील, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, पनस, कुमुद, हर, यूथपति रम्भ, जाम्बवान्, सुषेण, महामति ऋषभ, महातेजस्वी दुर्मुख तथा कपिवर शतवलि—ये और दूसरे भी बहुत-से शीघ्रगामी वानर जो वायुके समान वेगसे चलनेवाले तथा पर्वतोंपर ही विचरनेवाले थे, उस सुवेलगिरिपर चढ़ गये ॥ १०—१३ ॥

बळिक सुग्रीव, मन्त्रिगळ सहित विभीषण, हनुमन्त, अङ्गद, नील, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गन्धमादन, पनस, कुमुद, हर, सेनापति रम्भ, जाम्बवन्त, सुषेण, महामति, ऋषभ, महातेजस्वि दुर्मुख हागू कपिवर शतबलि हीगॆ इवरल्लदॆ इतर शीघ्रगामि, वायुवेगदन्तॆ पडॆयुव, पर्वतगळल्ले सञ्चरिसुव वानररु आ सुवेलगिरिय मेलॆ हत्तिदरु.॥10-13॥

पदच्छेदः

10; 11; 12; 13. hanumaan = Hanuman; aN^gadaH = Angada; niilaH = Nila; maindaH = Mainda; dvivida evacha = Dvivida; gajaH = Gaja; gavaakSaH = Gavaksha; gavayaH = Gavaya; sharabhaH = Sharabha; gandhamaadanaH = Gandhamadana; panasaH = Panasa; kumudashchaiva = Kumuda; haraH = Hara; rambhashcha = Rambha; yuuthapaH = the chief of the troop; jaambavaamshcha = Jambavan; suSeNashcha = sushena; mahaamatiH = the greatly wise; R^iSebhashcha = Rishabha; durmukhashcha = Durmukha; mahaatejaaH = of great splendour; shatabaliH = shatabali; kapiH = the monkey; anyecha bahavo shatashaH = and other many hundreds of; te = those; vaanaraaH = monkeys; etecha = here; shiighragaaminaH = which are fast moving; girichaariNaH = which can wander easily on mountains; vaayuvega pravaNaaH = with a speed akin to that of wind; adhyaarohanta = ascended; tam = that; suvelamgirim = Suvela mountain; yatra raaghavaH = where Rama was there.

अनुवादः

Hanuman, Angada, Nila, Mainda, Dvivida, Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sharabha, Gandhamadana, Panasa, Kumuda, Hara, Rambha the chief of the troop, Jambavan, sushena, the greatly wise Rishabha, Durmukha of great splendour, Shatabali the monkey and other hundreds of monkeys which are fast-moving, which can wander easily on mountains with a speed akin to that of wind, ascended that Suvela mountain which Rama ascended.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अध्यारोहन्त शतशः सुवेलं यत्र राघवः ।
ते त्वदीर्घेण कालेन गिरिमारुह्य सर्वतः ॥ १४ ॥

ते त्व् अदीर्घेण कालेन गिरिम् आरुह्य सर्वतह् ॥ ६-३८-१४ ददृज़ुह् ज़िखरे तस्य विषक्ताम् इव खे पुरीम् ।

सुवेल पर्वतपर जहाँ श्रीरघुनाथजी विराजमान थे, वे सैकड़ों वानर थोड़ी ही देरमें चढ़ गये और चढ़कर सब ओर विचरने लगे ॥ १४ ॥

सुवेल पर्वदल्लि विराजिसुत्तिद्द श्रीरघु नाथन बळिगॆ साविरारु वानरु हत्ति होदरु हागू ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. te tu = they; adiirghena kaalena = within no long time; aaruuhya = having ascended; girim = the mountain; sarvataH = from all sides; shikhare = and at the apex; tasya = of it; dadR^ishaH = saw; puriim = the City of Lanka; vishhaktaamiva = which appeared hanging; khe = in the sky.

अनुवादः

Having ascended the mountain from all sides within no long time, they saw at its apex, the city of Lanka which appeared as though it was hanging in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददृशुः शिखरे तस्य विषक्तामिव खे पुरीम् ।
तां शुभां प्रवरद्वारां प्राकारवरशोभिताम् ॥ १५ ॥
लङ्कां राक्षससम्पूर्णां ददृशुर्हरियूथपाः ।

ताम् ज़ुभाम् प्रवत द्वाराम् प्राकार वर ज़ोभिताम् ॥ ६-३८-१५ लन्काम् राक्षस सम्पूर्णाम् ददृज़ुर् हरि यूथपाह् ।

उन वानर-यूथपतियोंने सुवेलपर्वतके शिखरपर खड़े हो उस सुन्दर लङ्कापुरीका निरीक्षण किया, जो आकाशमें ही बनी हुई-सी जान पड़ती थी । उसके फाटक बड़े मनोहर थे । उत्तम परकोटे उस नगरीकी शोभा बढ़ाते थे तथा वह पुरी राक्षसोंसे भरी-पूरी थी ॥

आ वानर सेनापतिगळु सुवेल पर्वतद शिखरदल्लि निन्तु आकाशदल्लॆ निर्मिसिदन्तॆ कण्डुबरुव सुन्दर लङ्कापुरियन्नु निरीक्षिसिदरु. उत्तम प्राकारगळिन्द आ नगरियु हॆच्चु शोभिसुत्तिद्द, अदरल्लि राक्षसरु तुम्बिकॊण्डिद्दरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. hariyuuthapaaH = the chiefs of monkey-troops; dadR^ishaH = saw; taam shubhaam laN^kaam = that beautiful City of Lanka; pravaradvaaram = having excellent gates; praakaaravara shobhitaam = enriched with exquisite ramparts; raakSasa sampuurNaam = and pervaded with demons.

अनुवादः

The chiefs of monkey-troops saw that beautiful City of Lanka, furnished with excellent gates, enriched with exquisitc ramparts and pervaded all over with demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राकारवरसंस्थैश्च तथा नीलैश्च राक्षसैः ॥ १६ ॥
ददृशुस्ते हरिश्रेष्ठाः प्राकारमपरं कृतम् ॥ १७ ॥

प्राकार चय संस्थैज़् च तथा नीलैर् निज़ा चरैह् ॥ ६-३८-१६ ददृज़ुस् ते हरि ज़्रेष्ठाह् प्राकारम् अपरम् कृतम् । ते दृष्ट्वा वानराह् सर्वे राक्षसान् युद्ध कान्क्षिणह् ॥ ६-३८-१७ मुमुचुर् विपुलान् नादांस् तत्र रामस्य पज़्यतह् ।

उत्तम परकोटोंपर खड़े हुए नीलवर्णके राक्षस ऐसे जान पड़ते थे, मानो उन परकोटोंपर दूसरा परकोटा बना दिया गया हो । उन श्रेष्ठ वानरोंने वह सब कुछ देखा ॥ १६-१७ ॥

उत्तम प्राकारगळल्लि निन्तिरुव नीलिवर्णद राक्षसरु इन्नॊन्दु प्रारवन्ने निर्मिसिदन्तॆ अनिसुत्तिद्दरु. आ श्रेष्ठ वानररु अदॆल्लवन्नु नोडिदरु.॥16-17॥

पदच्छेदः

16. te = those; harishreSThaaH = excellent monkeys; dadR^ishuH = saw; aparam = another; praakaaram = rampart; kR^itam = formed; niilashcha raakshasaiH = our of the black demons; praakara vara samsthaiH tathaa = so standing together on that exquisite rampart.

अनुवादः

Those excellent monkeys saw another rampart formed out of the black demons so standing together scribble on that existing exquisite rampart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

17. dR^iSTvaa = seeing; raakSasaan = the demons; yuddhakaaNkSiNaH = craving for war; sarve te vaanaraaH = all those monkeys; mumuchuH = made; vividhaan = various kinds; naadaan = of sounds; (while); tasya = that; raamasya = Rama; pashyataH = was witnessing.

अनुवादः

Seeing the demons who were craving for war, all those monkeys made various types of noises, while Rama was witnessing the scene.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते दृष्ट्वा वानराः सर्वे राक्षसान् युद्धकाङ्क्षिणः ।
मुमुचुर्विविधान् नादांस्तस्य रामस्य पश्यतः ॥ १८ ॥

ततो अस्तम् अगमत् सूर्यह् संध्यया प्रतिरन्जितह् ॥ ६-३८-१८ पूर्ण चन्द्र प्रदीपा च क्षपा समभिवर्तते ।

युद्धकी इच्छा रखनेवाले राक्षसोंको देखकर वे सब वानर श्रीरामके देखते-देखते नाना प्रकारसे सिंहनाद करने लगे ॥ १८ ॥

युद्धद इच्छॆयुळ्ळ राक्षसरन्नु नोडि आ ऎल्ल वानररु श्रीरामनन्नु नोडु नोडुत्ता नाना प्रकारदिन्द सिंहनाद माडतॊडगिदरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tataH = then; suuryaH = the sun; pratiraN^jitaH = reddened; sandhyayaa = by evening twillight; astam aagamat = wnet down; kSapaacha = (and) the night; puurNachandra pradiiptaa = shining with full moon; samativartata = arrived.

अनुवादः

Then, the sun reddened with evening-twillight went down and the night shining with full moon arrived.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽस्तमगमत् सूर्यः सन्ध्यया प्रतिरञ्जितः ।
पूर्णचन्द्रप्रदीप्ता च क्षपा समतिवर्तत ॥ १९ ॥

ततोऽस्त मगमत् सूर्यः सन्ध्यया प्रतिरञ्जितः ।
पूर्णचन्द्रप्रदीप्ता च क्षपा समभिवर्तत ॥

ततः स रामो हरि वाहिनी पतिर् । विभीषणेन प्रतिनन्द्य सत्कृतः । सलक्ष्मणो यूथप यूथ सम्वृतः । सुवेल पृष्ठे न्यवसद् यथा सुखम् ॥ ६-३८-१९

तदनन्तर संध्याकी लालीसे रँगे हुए सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये और पूर्णचन्द्रमासे प्रकाशित उजेली रात वहाँ सब ओर छा गयी ॥ १९ ॥

बळिक सन्ध्याकालदल्लि कॆम्पाद सूर्यनु अस्ताचलवन्नु सेरिदनु हागू पूर्णचन्द्रनिन्द बॆळगुव रात्रियु ऎल्लॆडॆ आवरिसितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = thereafter; saH = that; raamaH = Rama; sa lakshhmaNaH = along with Lakshmana; harivaahiniipatiH = and Sugreeva the Lord of monkeys; yuuthapa yuutha samyutaH = together with troops and captains of troops; pratinandya = greeted welcoming (and); satkR^itaH = treated hospitably; vibhiiSaNena = by Vibhishana; nyavasat = stayed; yathaasukham = happily; suvela pR^iSThe = on the mountain resort of Suvela

अनुवादः

Thereafter, Rama along with Lakshmana as well as Sugreeva the Lord of monkeys together with troops and captions of troops, duly greeted welcomingly and treated hospitably by Vibhishana, halted happily on the mountain resort of Suvela.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स रामो हरिवाहिनीपति-
र्विभीषणेन प्रतिनन्द्य सत्कृतः ।
सलक्ष्मणो यूथपयूथसंयुतः
सुवेलपृष्ठे न्यवसद् यथासुखम् ॥ २० ॥

तत्पश्चात् विभीषणद्वारा सादर सम्मानित हो वानरसेनाके स्वामी श्रीरामने अपने भाई लक्ष्मण और यूथपतियोंके समुदायके साथ सुवेल पर्वतके पृष्ठभागपर सुखपूर्वक निवास किया ॥ २० ॥

अनन्तर विभीषणनिन्द आदरदिन्द सम्मानितराद वानर सैन्यद ऒडॆय श्रीरामनु तम्मनाद लक्ष्मण मत्तु सेनापतिगळ समुदायदॊन्दिगॆ सुवेल पर्वतद तुदियल्लि सुखवागि वासिसिदनु.॥20॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः ॥ ३८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें अड़तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि मूवत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥38॥