०३७ विभीषणेन गुप्तचरप्रेषणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama, Sugreeva, Hanuman and others assemble to take counsel together, upon reaching the precinets of Lanks. While they were delibrating on the ways and means for the success of their mission, Vibhishana informs that he has sent his counsellors as spies to gather information about the enemy’s plans and that they returned after gathering the required news about Ravana’s arrangements at the four gates of theity. After hearing Vibhishana’s information, Rama orders Nila, Angada Hanuman and others to storm the four gates and decides to stay on Suvela mountain with his army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

37. विभीषणका श्रीरामसे रावणद्वारा किये गये लङ्काकी रक्षाके प्रबन्धका वर्णन तथा श्रीरामद्वारा लङ्काके विभिन्न द्वारोंपर आक्रमण करनेके लिये अपने सेनापतियोंकी नियुक्ति

नरवानरराजानौ स तु वायुसुतः कपिः ।
जाम्बवानृक्षराजश्च राक्षसश्च विभीषणः ॥ १ ॥
अङ्गदो वालिपुत्रश्च सौमित्रिः शरभः कपिः ।
सुषेणः सहदायादो मैन्दो द्विविद एव च ॥ २ ॥
गजो गवाक्षः कुमुदो नलोऽथ पनसस्तथा ।
अमित्रविषयं प्राप्ताः समवेताः समर्थयन् ॥ ३ ॥

नर वानर राजौ तौ स च वायु सुतः कपिः । जाम्बवान् ऋक्ष राजसः च राक्षससः च विभीषणः ॥ ६-३७-१ अन्गदो वालि पुत्रसः च सौमित्रिः शरभः कपिः । सुषेणः सह दायादो मैन्दो द्विविद;एव च ॥ ६-३७-२ गजो गव अक्षो कुमुदो नलो अथ पनसस् तथा । अमित्र विषयम् प्राप्ताः समवेताः समर्थयन् ॥ ६-३७-३

शत्रुके देशमें पहुँचे हुए नरराज श्रीराम, सुमित्राकुमार लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमान्, ऋक्षराज जाम्बवान्, राक्षस विभीषण, वालिपुत्र अङ्गद, शरभ,बन्धु-बान्धवोंसहित सुषेण, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, नल और पनस—ये सब आपसमें मिलकर विचार करने लगे— ॥ १—३ ॥

शत्रुगळ देशवन्नु तलुपित नरराज श्रीराम, समित्राकुमार लक्ष्मण, वानरराज सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमन्त, ऋक्षराज जाम्बवन्त, राक्षस विभीषण, वालीपुत्र अङ्गद, शरभ, बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ सुषेण, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, नळ, पनस हीगॆ ऎल्लरू सेरि परस्पर विचारविनिमय माडिदनु.॥1-.॥

इयं सा लक्ष्यते लङ्का पुरी रावणपालिता ।
सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपि दुर्जया ॥ ४ ॥

इयं सा लक्ष्यते लङ्कापुरी रावणपालिता ।
सासुरोगगन्धर्वैरमरैरपि दुर्जया ॥

इयम् सा लक्ष्यते लन्का पुरी रावण पालिता । सासुर उरग गन्धर्वैर् अमरैर् अपि दुर्जया ॥ ६-३७-४

‘यही वह लङ्कापुरी दिखायी देती है, जिसका पालन रावण करता है । असुर, नाग और गन्धर्वोंसहित सम्पूर्ण देवताओंके लिये भी इसपर विजय पाना अत्यन्त कठिन है ॥ ४ ॥

पदच्छेदः

4. lakshhate = observe; iyam = this; saa = that very; laN^kaapurii = City of Lanka; raavaNapaalitaa = ruled by Ravana; durjayaa = impregnable; amarairapi = even to celestials; saasuraH = and the demons together; uraga gandharvaiH = or the uragas (the serpant-demons) and Gandharvas (Celestials musicians)

अनुवादः

“Observe this city of Lanka, ruled by Ravana, impregnable both to celestials and the demons together, or the uragas (the serpent-demons) and Gandharvas (celestial musicians).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणनु पालिसुव लङ्कॆयु अदो काणुत्तिदॆ. असुर, नाग, गन्धर्वर सहित समस्त देवतॆगळिगू इदन्नु जयिसुवुदु अत्यन्त कठिणवागिदॆ.॥.॥

कार्यसिद्धिं पुरस्कृत्य मन्त्रयध्वं विनिर्णये ।
नित्यं सन्निहितो यत्र रावणो राक्षसाधिपः ॥ ५ ॥

कार्य सिद्धिम् पुरस् क्ऱ्त्य मन्त्रयध्वम् विनिर्णये । नित्यम् सम्निहितो ह्य् अत्र रावणो राक्षस अधिपः ॥ ६-३७-५

‘राक्षसराज रावण इस पुरीमें सदा निवास करता है । अब आपलोग इसपर विजय पानेके उपायोंका निर्णय करनेके लिये परस्पर विचार करें’ ॥ ५ ॥

पदच्छेदः

5. raavaNaH = Ravana; raakSasaadhipaH = the Lord of Demons; nityam = always; samnihitaH hi = indeed stays; atra = there; mantrayadhvam = think; vinirNaye = of determining our duty; puraskR^itya = with regard to; kaarya siddhim = the success of our expedition.

अनुवादः

“Ravana, the lord of demons always stays in the City. Think of the ways and means for the success of our expedition.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसराज रावणनु ई पुरियल्लि सदा वासिसुत्तानॆ. ईग अवनन्नु गॆल्लुव उपायगळन्नु निर्णयिसलु परस्पर विचार माडिरि.॥.॥

अथ तेषु ब्रुवाणेषु रावणावरजोऽब्रवीत् ।
वाक्यमग्राम्यपदवत् पुष्कलार्थं विभीषणः ॥ ६ ॥

तथा तेषु ब्रुवाणेषु रावण अवरजो अब्रवीत् । वाक्यम् अग्राम्य पदवत् पुष्कल अर्थम् विभीषणः ॥ ६-३७-६

उन सबके इस प्रकार कहनेपर रावणके छोटे भाई विभीषणने संस्कारयुक्त पद और प्रचुर अर्थसे भरी हुई वाणीमें कहा— ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

6. atha = then; (while); teSu = they; bruvaaNeSu = were talking thus; vibhiiSaNaH = Vibhishana; raavaNaavarajaH = the younger brother of Ravana; abraviit = spoke; (the following); puSkalaartham = meaningful; agraamyapadavat = and polished; vaakyam = words.

अनुवादः

While they were talking thus, Vibhishana the younger brother of Ravana spoke the following meaningful and polished words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवरॆल्लरू हीगॆ हेळिदाग रावणन तम्म विभीषणनु संस्कारयुक्त पद मत्तु अर्थवत्ताद वाणियिन्द हीगॆ हेळिदनु.॥.॥

अनलः पनसश्चैव सम्पातिः प्रमतिस्तथा ।
गत्वा लङ्कां ममामात्याः पुरीं पुनरिहागताः ॥ ७ ॥

अनलः शरभसः चैव सम्पातिः प्रघसस् तथा । गत्वा लन्काम् मम अमात्याः पुरीम् पुनर् इह आगताः ॥ ६-३७-७

‘मेरे मन्त्री अनल, पनस, सम्पाति और प्रमति—ये चारों लङ्कापुरीमें जाकर फिर यहाँ लौट आये हैं ॥ ७ ॥

नन्न मन्त्रिगळाद अनल, पनस, सम्पाति मत्तु प्रमति इवरु नाल्वरु लङ्कापुरिगॆ होगि बन्दिरुवरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. mama = My; amatyaaH = counsellors; (named) analaH = Anala; panasashchaiva = and Panasa; sampaatiH = Sampati; tathaa = and; pramatiH = Pramati; gataa = went; laN^kaampuriim = to the City of Lanka; punaH aagataaaH = and returned; iha = here.

अनुवादः

“My counsellors named Anala, Panasa, Sampati and Pramati went to the City of Lanka and returned here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टाश्च रिपोर्बलम् ।
विधानं विहितं यच्च तद् दृष्ट्वा समुपस्थिताः ॥ ८ ॥

भूत्वा शकुनयः सर्वे प्रविष्टासः च रिपोर् बलम् । विधानम् विहितम् यच् च तद् द्ऱ्ष्ट्वा समुपस्थिताः ॥ ६-३७-८

‘ये सब लोग पक्षीका रूप धारण करके शत्रुकी सेनामें गये थे और वहाँ जो व्यवस्था की गयी है, उसे अपनी आँखों देखकर फिर यहाँ उपस्थित हुए हैं ॥ ८ ॥

पदच्छेदः

8. bhuutvaa = by transforming into; shakunayaH = birds; sarve = all of them; praviSTaaH = entered; rupoH = the enemy’s balam = army; samupasthitaaH = (they) came; dR^iSTvaa = after observing; yat = which; tat = that; vidhaanam = arrangement; vihitam = was done.

अनुवादः

“Assuming the form of birds, all the four entered that enemy’s citadel and observed the measures taken by Ravana closely.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इवरॆल्लरू पक्षिगळ रूपधरिसि शत्रु सैन्यदॊळगॆ होगि, अल्लि माडिद व्यवस्थॆयन्नु कण्णारॆ कण्डु इल्लिगॆ अगमिसिरुवरु.॥.॥

संविधानं यथाहुस्ते रावणस्य दुरात्मनः ।
राम तद् ब्रुवतः सर्वं याथातथ्येन मे शृणु ॥ ९ ॥

संविधानं यदाहुस्ते रावणस्य दुरात्मनः ।
राम तद्ब्रुवतः सर्वं यथा तथ्येन मे शृणु ॥

सम्विधानम् यथा आहुस् ते रावणस्य दुरात्मनः । राम तद् ब्रुवतः सर्वम् यथातथ्येन मे शृणु ॥ ६-३७-९

‘श्रीराम! इन्होंने दुरात्मा रावणके द्वारा किये गये नगर-रक्षाके प्रबन्धका जैसा वर्णन किया है, उसे मैं ठीक-ठीक बताता हूँ । आप वह सब मुझसे सुनिये ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

9. raama = O; Rama! shruNu = hear; me = from me; bruvataH = telling; sarvam = all; yathaatathyena = the exact position; yathaa = as; te = they; aahuH = informed; samvidhaanam = about the arrangement; raavaNasya = of Ravana; duraatmanaH = the evil-minded.

अनुवादः

“O, Rama! I give a detailed report as it was given to me of the defence-arrangements made by tha evil-minded Ravana, hear me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रीरामा! दुरात्मा रावणनु माडिद नगर रक्षणॆय व्यवस्थॆयन्नु इवरु वर्णिसिदन्तॆ नानु सरियागि तिळिसुत्तेनॆ, नीवॆल्लरू केळिरि.॥.॥

पूर्वं प्रहस्तः सबलो द्वारमासाद्य तिष्ठति ।
दक्षिणं च महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ ॥ १० ॥

पूर्वम् प्रहस्तः सबलो द्वारम् आसाद्य तिष्ठति । दक्षिणम् च महा वीर्यौ महा पार्श्व महा उदरौ ॥ ६-३७-१०

‘सेनासहित प्रहस्त नगरके पूर्व द्वारका आश्रय लेकर खड़ा है । महापराक्रमी महापार्श्व और महोदर दक्षिण द्वारपर खड़े हैं ॥ १० ॥

पदच्छेदः

10. prahastaH = Prahasta; prabalaH = of great strenght; tiSThati = is standing; aasaadya = accussed; puurvam dvaaram = to the eastern gate; mahaa paarshva mahodarau = Mahaparshva and Mahodara; mahaaviiryau = of mighty prowess; ( are at); dakSiNamcha = the southern gate.

अनुवादः

“The very strong Prashata is standing near the eastern gate. Mahaparshva and Mahodara of mighty prowess are at the southern gate.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सैन्य सहित प्रहस्तनु नगरद पूर्वद्वारदल्लि निन्तिरुवनु. महापराक्रमि महापार्श्व मत्तु महोदररु दक्षिण द्वारवन्नु रक्षिसुत्तिद्दारॆ.॥1.॥

इन्द्रजित् पश्चिमं द्वारं राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
पट्टिशासिधनुष्मद्भिः शूलमुद‍्गरपाणिभिः ॥ ११ ॥
नानाप्रहरणैः शूरैरावृतो रावणात्मजः ।

इन्द्रजित्पश्चिम द्वारं राक्षसैर्बहुभिर्वृतः ।
पट्टिशासिधनुष्मद्भिः शूलमुद्गरपाणिभिः ॥
नाना प्रहरणैः शूरैरावृतो रावणात्मजः ।

इन्द्रजित् पश्चिम द्वारम् राक्षसैर् बहुभिर् वृतः । पट्टस असि धनुष्मद्भिः शूल मुद्गर पाणिभिः ॥ ६-३७-११ नाना प्रहरणैः शूरैर् आवृतो रावण आत्मजः ।

‘बहुसंख्यक राक्षसोंसे घिरा हुआ इन्द्रजित् नगरके पश्चिम द्वारपर खड़ा है । उसके साथी राक्षस पट्टिश, खड्ग, धनुष, शूल और मुद‍्गर आदि अस्त्र-शस्त्र हाथोंमें लिये हुए हैं । नाना प्रकारके आयुध धारण करनेवाले शूरवीरोंसे घिरा हुआ वह रावणकुमार पश्चिमद्वारकी रक्षाके लिये डटा है ॥

पदच्छेदः

11. indrajit = Indrajit; raavaNaatmajaH = the son of Ravana; vR^itaH = along with; bahubhiH = many; raakSasaiH = demons; pattishaasidhanuSmadbhiH = harpoon; swords; bows; shuula mudgaraH = spears and hammers; aavR^itaH = and along with; bhuuraiH = warriors; naanaapraharaNaiH = furnished with weapons of many kinds; pashchimam dvaaram = is at the western gate.

अनुवादः

“Indragit, the son of Ravana is at the western gate along with many demons armed with harpoons, swords, bows, spears and hammers together with warriors furnished with weapons of various kinds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असङ्ख्य राक्षसरिन्द कूडि कॊण्डु इन्द्रजितनु नगरद पश्चिम द्वारदल्लि निन्तिरुवनु. अवन अनुचर राक्षसरु पट्टिश, खड्ग, धनुर्बाण, शुल, मुद्गर मुन्ताद अस्त्र-शस्त्रगळन्नु धरिसिरुवरु. नाना प्रकारद आयुधगळिन्द सज्जाद शूरवीररु अवनन्नु सुत्तुवरि दिरुव आ रावण कुमारनु पश्चिमद बागिलन्नु कायुत्तिद्दानॆ.॥1.॥

राक्षसानां सहस्रैस्तु बहुभिः शस्त्रपाणिभिः ॥ १२ ॥
युक्तः परमसंविग्नो राक्षसैः सह मन्त्रवित् ।
उत्तरं नगरद्वारं रावणः स्वयमास्थितः ॥ १३ ॥

राक्षसानाम् सहस्रैस् तु बहुभिः शस्त्र पाणिभिः ॥ ६-३७-१२ युक्तः परम सम्विग्नो राक्षसैर् बहुभिर् व्ऱ्तः । उत्तरम् नगर द्वारम् रावणः स्वयम् आस्थितः ॥ ६-३७-१३

‘स्वयं मन्त्रवेत्ता रावण शुक, सारण आदि कई सहस्र शस्त्रधारी राक्षसोंके साथ नगरके उत्तर द्वारपर सावधानीके साथ खड़ा है । वह मन-ही-मन अत्यन्त उद्विग्न जान पड़ता है ॥ १२-१३ ॥

मन्त्रवेत्तनाद रावणनु स्वतः शुक-सारणादि अनेक साविर शस्त्रधारि राक्षसरॊन्दिगॆ नगरद उत्तरद द्वारदल्लि निन्तिरुवनु. अवनु मनस्सिनल्लि उद्विग्ननन्तॆ काणुत्तिद्दानॆ.॥12-13॥

पदच्छेदः

12; 13. paramasamvigraH = a prey to great anxiety; raavaNaH = Ravana; mantravit = knower of magical formulas; svayam = is himself; aasthitaH = stationed; uttaram nagaradvaaram = at the northern gate; yuktaH = along with; raakSasaiH = thousands; shatra paaNibhiH = holding lances in their hand.

अनुवादः

“A prey to great anxiety, Ravana knower of magical formulas, is himself stationed at the northern gate, along with several thousands of demons holding lances in their hand.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विरूपाक्षस्तु महता शूलखड्गधनुष्मता ।
बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्ममाश्रितः ॥ १४ ॥

विरूपाक्षस्तु महता शूलखड्ग धनुष्मता ।
बलेन राक्षसैः सार्धं मध्यमं गुल्ममास्थितः ॥

विरूप अक्षस् तु महता शूल खड्ग धनुष्मता । बलेन राक्षसैः सार्धम् मध्यमम् गुल्मम् आस्थितः ॥ ६-३७-१४

‘विरूपाक्ष शूल, खड्ग और धनुष धारण करनेवाली विशाल राक्षससेनाके साथ नगरके बीचकी छावनीपर खड़ा है ॥ १४ ॥

विरूपाक्षनु शुल, खड्ग, धनुस्सु धरिसिरुव विशाल राक्षस सैन्यदॊन्दिगॆ नगरद नडुवॆ सैन्य शिबिरवन्नु कायुत्ता निन्तिरुवनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. viruupakSastu = as for virupaksha; mahataa balena = with a nighty army; shuula khedga dhanuSmataa = armed with spears; clubs and bows; raakSasaiH saardham = along with demons; aashritaH = occupies; madhyamam gulamam = the center of the fort.

अनुवादः

“As for Virupaksha he with mighty army carrying spears, clubs and bows along with other demons, occupies the center of the fort.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतानेवं विधान् गुल्माल्ँ लङ्कायां समुदीक्ष्य ते ।
मामका मन्त्रिणः सर्वे शीघ्रं पुनरिहागताः ॥ १५ ॥

एतानेवं विधान्गुल्मान्ल्लङ्कायां समुदीक्ष्यते ।
मामकाः मन्त्रिणः सर्वे शीघ्रं पुनरिहागताः ॥

एतान् एवम् विधान् गुल्माम्ल् लन्कायाम् समुदीक्ष्य ते । मामकाः सचिवाः सर्वे शीघ्रम् पुनर् इह आगताः ॥ ६-३७-१५

‘इस प्रकार मेरे सारे मन्त्री लङ्कामें विभिन्न स्थानोंपर नियुक्त हुई इन सेनाओंका निरीक्षण करके फिर शीघ्र यहाँ लौटे हैं ॥ १५ ॥

पदच्छेदः

15. sarve = all; te mantriNaH = those counsellors; maamakaraH = of mine; samudiikSya = observed; etaan = these; gulmaan = arranged in this manner; laN^kaayaam = in Lanka; punaH aagataaH = and returned; iha = here; shiighram = quickly.

अनुवादः

“All these counsellors of mine watched those groups of troops arranged in Lanka in this manner and immediately returned here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ई प्रकार नन्न ऎल्ल मन्त्रिगळु लङ्कॆय बेरॆ बेरॆ स्थानगळल्लि नियुक्तगॊळिसिद सैन्यवन्नु निरीक्षिसि शीघ्रवागि इल्लिगॆ बन्दिरुवरु.॥1.॥

गजानां दशसाहस्रं रथानामयुतं तथा ।
हयानामयुते द्वे च साग्रकोटिश्च रक्षसाम् ॥ १६ ॥

‘रावणकी सेनामें दस हजार हाथी, दस हजार रथ, बीस हजार घोड़े और एक करोड़से भी ऊपर पैदल राक्षस हैं ॥ १६ ॥

रावणन सैन्यदल्लि हत्तुसाविर आनॆगळु, हत्तु साविर रथ, इप्पत्तु साविर कुदुरॆगळु, ऒन्दु कोटिगू हॆच्चाद कालाळु राक्षसरिद्दारॆ.॥1.॥

पदच्छेदः

1; 2; 3. (Meanwhile); naravaanara raajanau = Rama; the king of men and Sugreeva the sovereign of monkeys; saH kapiH = that Hanuman; vaayusutaH = the son of the wind; jaambavaan = Jambavan; R^ikSaraajaH = the king of the bears; vibhiiSaNaH = Vibhishana; raakSasaH = the demon; aN^gadaH = Angada; vaaliputraH = the son of Vali; saumitriH = lakshmana; sharabhaH kapiH = the Ape Sharabha; suSeNaH = Sushena; saha daayadaH = along with his kin’s folk; maindaH = Mainda; dvivida evacha = Dvivida; gajaH = Gaja; atha = and; gavaakSaH = Gavaksha; kumudaH = Kumuda; tathaa = and; nalaH = Nala; atha = and; panasaH = Panasa; praaptaaH = (all) having reached; anitraviSayam = the enemy’s territory; samavetaaH = assembled; samarthayan = for deliberation.

अनुवादः

Meanwhile, Rama the king of men and Sugreeva the Sovereign of monkeys, Hanuman the son of the wind, Jambavan the king of the Bears, Vibhishana the demon, Angada the son of Vali, Lakshmana, Sushena along with his kinsfolk, Mainda, Dvivida, Gaja, Gavaksha, Kumuda, Nala and Panasa, all having reached the enemy’s territory, assembled to take counsel together.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विक्रान्ता बलवन्तश्च संयुगेष्वाततायिनः ।
इष्टा राक्षसराजस्य नित्यमेते निशाचराः ॥ १७ ॥

‘वे सभी बड़े वीर, बल-पराक्रमसे सम्पन्न और युद्धमें आततायी हैं । ये सभी निशाचर राक्षसराज रावणको सदा ही प्रिय हैं ॥ १७ ॥

अवरॆल्लरू बहळ वीर बल-पराक्रम सम्पन्नरागि, आततायिगळागिद्दारॆ. ई ऎल्ल निशाचररु रावणनिगॆ सदा प्रियरागिद्दारॆ.॥17॥

पदच्छेदः

16; 17. dashasaahasaram = ten thousand; gajaanaam = elephants; tathaa = and; ayutam = ten thousand; ruthaanaam = chariots; dve ayutam = twenty thousand; hayaanaam = cavalry; saagraa = a little more than; koTishcha = crore; rakSasaam = foot soldiers; balavantashcha = who are strong; vikraantaaH = intrepid; aatataayinaH = in battle; nityam = have even been; raakSasa raajasya = of their sovereign’s; iSTaaH = favourites.

अनुवादः

“The elephants and chariots number some ten thousand each, the cavalry twenty thousand and there are more than a crore foot soldiers. These strong and intrepid demons endeavouring to kill someone in battle have ever been their sovereign’s favourites.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशाम्पते ।
परीवारः सहस्राणां सहस्रमुपतिष्ठते ॥ १८ ॥

एकैकस्यात्र युद्धार्थे राक्षसस्य विशाम्पते ।
परिवारः सहस्राणां सहस्र मुपतिष्ठते ॥

एक एकस्य अत्र युद्ध अर्थे राक्षसस्य विशाम् पते । परिवारः सहस्राणाम् सहस्रम् उपतिष्ठते ॥ ६-३७-१८

‘प्रजानाथ! इनमेंसे एक-एक राक्षसके पास युद्धके लिये दस-दस लाखका परिवार उपस्थित है’ ॥ १८ ॥

प्रजानाथने! इवरल्लि ऒब्बॊब्ब राक्षसन बळि युद्धक्कागि हत्तत्तु लक्षद परिवारविदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. vishaampate = O; king! atra = in these demons; ekasya = for each; raakSasya = demon; parivaaraH = a retime; sahasraaNaam sahasram = of ten lacs; upatiSThate = is near at land.

अनुवादः

“O, Rama! In these demons, a retinue of ten lacs each is near at hand for each demon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतां प्रवृत्तिं लङ्कायां मन्त्रिप्रोक्तां विभीषणः ।
एवमुक्त्वा महाबाहू राक्षसांस्तानदर्शयत् ॥ १९ ॥
लङ्कायां सचिवैः सर्वं रामाय प्रत्यवेदयत् ।

एताम् प्रवृत्तिम् लन्कायाम् मन्त्रि प्रोक्तम् विभीषणः । रामम् कमल पत्र अक्षम् इदम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥ ६-३७-१९ लङ्कायाम् सचिवैः रामाय प्रत्यवेदयत् ।

महाबाहु विभीषणने मन्त्रियोंद्वारा बताये गये लङ्काविषयक समाचारको इस प्रकार बताकर उन मन्त्रीस्वरूप राक्षसोंको भी श्रीरामसे मिलाया और उनके द्वारा लङ्काका सारा वृत्तान्त पुनः उनसे कहलाया ॥ १९ १/२ ॥

महाबाहु विभीषणनु मन्त्रिगळु तिळिसिद लङ्कॆय समाचारवन्नु ई प्रकार हेळि, आ मन्त्रिगळाद राक्षसरन्नु श्रीरामनिगॆ भॆट्टियागिसि, अवरिन्द लङ्कॆय ऎल्ल वृत्तान्तवन्नु पुनः हेळिसिदनु.॥19½॥

पदच्छेदः

19. mahaabaahuH = the mighty-armed; vibhiiSaNaH = Vibhishana; aadarshayat = showed; taan = those; raakSasaan = demons (his counsellors); uktvaa = after speaking; itaam = this; pravR^ittim = news; laN^kaayaam = in Lanka; evam = thus; mantriproktaam = spoken by his counsellors.

अनुवादः

The mighty armed Vibhishana showed those counsellors to Rama after reporting the aforesaid news pertaining to Lanka, thus informed by his counsellors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं कमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत् ॥ २० ॥
रावणावरजः श्रीमान् रामप्रियचिकीर्षया ।

६-३७-२० रावणावरजः श्रीमान् रामप्रियचिकीर्षया ।

तदनन्तर रावणके छोटे भाई श्रीमान् विभीषणने कमलनयन श्रीरामसे उनका प्रिय करनेके लिये स्वयं भी यह उत्तम बात कही— ॥ २० १/२ ॥

बळिक रावणन तम्म श्रीमान् विभीषणनु कमलनयन श्रीरामनल्लि अवन प्रियवन्नु माडलिक्कागि स्वतः हीगॆ उत्तम मातन्नु हेळिदनु.॥20½॥

पदच्छेदः

20. sachivaiH = the counsellors; pratyavedayat = confirmed; sarvam = all that was known; laN^kaayaam = regarding Lanks; (thereafter); shromaan = the illustrious; raavaNaavarajaH = Vibhishana raama priya chikiirSayaa = in his desire to please Rama; abraviit = addressed; kamalapatraakSam = that lotus-eyed; raamam = Rama; uttaram = further; idam = with these words.

अनुवादः

The counsellors of Vibhishana themselves confirmed all that was known regarding Lanka. Thereafter, the illustrious Vibhishana, in his desire to please Rama, addressed that lotus-eyed one, further with the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रतियुद्ध्यति ॥ २१ ॥
षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः ।
पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्वगौरवात् ।
सदृशा ह्यत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः ॥ २२ ॥

कुबेरं तु यदा राम रावणः प्रतियुध्यति ॥ षष्टिः शतसहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः ।
पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्व गौरवात् ।
सदृशा ह्यत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः ॥

कुबेरम् तु यदा राम रावणः प्रत्ययुध्यत ॥ ६-३७-२१ षष्टिः शत सहस्राणि तदा निर्यान्ति राक्षसाः । पराक्रमेण वीर्येण तेजसा सत्त्व गौरवात् ॥ ६-३७-२२ सदृशा यो अत्र दर्पेण रावणस्य दुरात्मनः ।

‘श्रीराम! जब रावणने कुबेरके साथ युद्ध किया था, उस समय साठ लाख राक्षस उसके साथ गये थे । वे सब-के-सब बल, पराक्रम, तेज, धैर्यकी अधिकता और दर्पकी दृष्टिसे दुरात्मा रावणके ही समान थे ॥ २१-२२ ॥

श्रीरामा! रावणनु कुबेरनॊन्दिगॆ युद्धमाडुवाग अवनॊन्दिगॆ अरवत्तु लक्ष राक्षसरु होगिद्दरु. अवरॆल्लरल्लि बल-पराक्रम, तेज, धैर्यवु हॆच्चागिद्दु दर्पद दृष्टियिन्द दुरात्मा रावण नन्तॆये इद्दरु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21; 22. raama = O; Rama!; yadaa = when; raavaNaH = Ravana; kuberam pratyayudhyata = attacked Kubera in battle; SaSTiH = sixty shatasahasraaaNi = lacs of raakSasaam = demons; niryaanti = sallied forth; tadaa = then(with him); sadR^ishaa = (all of them) were similar; raavaNasya = to Ravana; duraatmanaH = the evil minded; paraakramaNa = in prowess; viiryeNa = in strength; tejasaa = in splendour; stattvagouravaat = because of angmented courage; darpNa = and a pride; atra = there.

अनुवादः

“O, Rama! When Ravana attacked Kubera in battle, sixty lacs of demons sallied forth with him. All of them were akin to the evil-minded Ravana in prowess, in strength, in courage and in pride.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्र मन्युर्न कर्तव्यः कोपये त्वां न भीषये ।
समर्थो ह्यसि वीर्येण सुराणामपि निग्रहे ॥ २३ ॥

अत्र मन्युर् न कर्तव्यो रोषये त्वाम् न भीषये ॥ ६-३७-२३ समर्थो ह्य् असि वीर्येण सुराणाम् अपि निग्रहे ।

‘मैंने जो रावणकी शक्तिका वर्णन किया है, इसको लेकर न तो आपको अपने मनमें दीनता लानी चाहिये और न मुझपर रोष ही करना चाहिये । मैं आपको डराता नहीं, शत्रुके प्रति आपके क्रोधको उभाड़ रहा हूँ; क्योंकि आप अपने बलपराक्रमद्वारा देवताओंका भी दमन करनेमें समर्थ हैं ॥ २३ ॥

रावणन शक्तियन्नु नानु वर्णिसिद्दरिन्द निन्न मनस्सिगॆ दीनतॆ बरबारदु मत्तु नन्न मेलॆ कोपगॊळ्ळबारदु. नानु निनगॆ हॆदरुवुदिल्ल, आदरॆ शत्रुविन कुरितु निनगिरुव क्रोधक्कॆ अञ्जुत्तिद्देनॆ; एकॆन्दरॆ नीनु निन्न बल-पराक्रमदिन्द देवतॆगळन्नु दमन माडलु समर्थनागिरुवॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. manyuH = Indignation; na kartavyaH = is not required; atra = in this matter; tvaam roSaye = I am making you irritated; na bhiiSaye = and not terrifying; asihi = you are indeed; samarthaH = capable; nigrahe.api = of even overpowering; suraaNaam = the celestials; viiryeNa = by your valour.

अनुवादः

“Indignation need not be resorted to (by you) based on this report. I am not terrifying you, bt only arousing your wrath. You are indeed capable of overpowering even celestials by your valour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतम् ।
व्यूह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम् ॥ २४ ॥

तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतम् ।
व्यॆह्येदं वानरानीकं निर्मथिष्यसि रावणम् ॥

तद् भवांसः चतुर् अन्गेण बलेन महता वृतः ॥ ६-३७-२४ व्यूह्य इदम् वानर अनीकम् निर्मथिष्यसि रावणम् ।

‘इसलिये आप इस वानरसेनाका व्यूह बनाकर ही विशाल चतुरङ्गिणी सेनासे घिरे हुए रावणका विनाश कर सकेंगे’ ॥ २४ ॥

अदक्कागि नीनु वानरसैन्यद व्यॆहरचिसिकॊण्डु विशाल चतुरङ्गिणि सैन्यदिन्द कूडिद रावणनन्नु विनाश माडबल्लॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. tat = for this reason; vyuuhya vaanaraaniikam = having set out these monkey forces in battle-array; bhavam = you; nirmathiSyati = shall destroy; raavaNam = Ravana; idam = (with) this; vaanaraaniikam = army of monkeys; charaNgeNa balena = composed of four division; vR^itam = which surround you.

अनुवादः

“Having set out these monkey-forces in battle-array, you shall destryoy Ravana with this great army of monkeys, composed of four divisions, which surround you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणावरजे वाक्यमेवं ब्रुवति राघवः ।
शत्रूणां प्रतिघातार्थमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २५ ॥

रावण अवरजे वाक्यम् एवम् ब्रुवति राघवः ॥ ६-३७-२५ शत्रूणाम् प्रतिघात अर्थम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ।

विभीषणके ऐसी बात कहनेपर भगवान् श्रीरामने शत्रुओंको परास्त करनेके लिये इस प्रकार कहा— ॥

विभीषणनु इन्तह मातन्नु हेळिदाग भगवान् श्रीरामनु शत्रुगळन्नु सोलिसलिक्कागि ई प्रकार हेळिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. raavaNaavaraje = Vibhishana; bruvatisati = having spoken; vaakyam = words; evam = thus; raaghavaH = Rama; abraviit = gave; idam = the following; vachanam = orders; pratighaataartham = for the attack; shatruuNaam = of the adversaries.

अनुवादः

Vibhishana having spoken thus Rama gave the following orders for the attack of the adversaries.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वद्वारं तु लङ्काया नीलो वानरपुङ्गवः ।
प्रहस्तं प्रतियोद्धा स्याद् वानरैर्बहुभिर्वृतः ॥ २६ ॥

पूर्वद्वारं तु लङ्काया नीलो वानरपुङ्गवः ।
प्रहस्त प्रतियोद्धा स्याद् वानरैर्बहुभिर्वृतः ॥

पूर्व द्वारे तु लन्काया नीलो वानर पुम्गवः ॥ ६-३७-२६ प्रहस्तम् प्रतियोद्धा स्याद् वानरैर् बहुभिर् वृतः ।

‘बहुसंख्यक वानरोंसे घिरे हुए कपिश्रेष्ठ नील पूर्व द्वारपर जाकर प्रहस्तका सामना करें ॥ २६ ॥

असङ्ख्य वानररिन्द कूडिकॊण्डु कपिश्रेष्ठ नीलनु पूर्वद्वारक्कॆ होगि प्रहस्तनन्नु ऎदुरिसलि.॥26॥

पदच्छेदः

26. puurva dvaare = at the eastern gate; laN^kaayaaH = of Lanka; niilaH = Nila; vaanarapuNgavaH = that lion among monkeys; syaat = for his part; vR^itaH = surrounded; bahubhiH = by many; vaanaraiH = monkeys; prahasta pratiyoddhaa = should attack Prahasta.

अनुवादः

“At the eastern gate of Lanka, Nila that lion among monkeys for his part, surrounded by many monkeys, should attack Prahasta.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदो वालिपुत्रस्तु बलेन महता वृतः ।
दक्षिणे बाधतां द्वारे महापार्श्वमहोदरौ ॥ २७ ॥

अन्गदो वालि पुत्रस् तु बलेन महता वृतः ॥ ६-३७-२७ दक्षिणे बाधताम् द्वारे महा पार्श्व महा उदरौ ।

‘विशाल वाहिनीसे युक्त वालिकुमार अङ्गद दक्षिण द्वारपर स्थित हो महापार्श्व और महोदरके कार्यमें बाधा दें ॥ २७ ॥

विशालवाहिनियन्नु वॆरॆसिकॊण्डु वालि कुमार अङ्गदनु दक्षिणद भागिलल्लि निन्तिरुव महापार्श्व मत्तु महोदरन कार्यदल्लि विघ्नवन्नु तन्दॊड्डलि.॥27॥

पदच्छेदः

27. dakSiNa dvaare = At the southern gate; aNgadaH = Angada; vaaliputraH = the son of Vali; vR^itaH = surrounded; mahataa = by his mighty; balena = army; baadhataam = should oppose; mahaapaarshva mahodarau = Mahaparshva and Mahodara.

अनुवादः

“At the southern gate, Angada the son of Vali, surrounded by his mighty army, should oppose Mahaparshva and Mahodara.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हनूमान् पश्चिमद्वारं निष्पीड्य पवनात्मजः ।
प्रविशत्वप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः ॥ २८ ॥

हनूमान् पश्चिमद्वारे निष्पीड्य पवनात्मजः ।
प्रविशत्वप्रमेयात्मा बहुभिः कपिभिर्वृतः ॥

हनूमान् पश्चिम द्वारम् निपीड्य पवन आत्मजः ॥ ६-३७-२८ प्रविशत्व् अप्रमेय आत्मा बहुभिः कपिभिर् वृतः ।

‘पवनकुमार हनुमान् अप्रमेय आत्मबलसे सम्पन्न हैं । ये बहुत-से वानरोंके साथ लङ्काके पश्चिम फाटकमें प्रवेश करें ॥ २८ ॥

पवन कुमार हनुमन्तनु अप्रमेय आत्मबलदिन्द सम्पन्ननागिद्दानॆ. ई असङ्ख्य वानररॊन्दिगॆ लङ्कॆय पश्चिम बागिलिनिन्द प्रवेशिसलि.॥28॥

पदच्छेदः

28. (Let); hanumaan = Hanuman; pavanaatmajaH = the son of wind; aprameyaatmaa = (and) of inscrutable spirit; vR^itaH = surrounded; bahubhiH = by a multitude; kapibhiH = of monkeys; niSpiiDya = having crashed; pashchima dvaare = into the western gate; praveshitu = enter (the City)

अनुवादः

“Let Hanuman that son of the Wind and of inscrutable spirit, surrounded by a multitude of monkeys, enter the City through the western gate.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दैत्यदानवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम् ।
विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदानबलान्वितः ॥ २९ ॥
परिक्रमति यः सर्वान् लोकान् सन्तापयन् प्रजाः ।
तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः ॥ ३० ॥
उत्तरं नगरद्वारमहं सौमित्रिणा सह ।
निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः ॥ ३१ ॥

दैत्यदानव सङ्घानामृषीणां च महात्मनाम् ।
विप्रकारप्रियः क्षुद्रो वरदान बलान्वितः ॥ परिक्रमति यः सर्वान्ल्लोकान् सन्तापयन्प्रजाः ।
तस्याहं राक्षसेन्द्रस्य स्वयमेव वधे धृतः ॥ उत्तरं नगरद्वारमहं सौमित्रिणा सह ।
निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः ॥

दैत्य दानव सम्घानाम् ऋषीणाम् च महात्मनाम् ॥ ६-३७-२९ विप्रकार प्रियः क्षुद्रो वर दान बल अन्वितः । परिक्रामति यः सर्वाम्ल् लोकान् सम्तापयन् प्रजाः ॥ ६-३७-३० तस्य अहम् राक्षस इन्द्रस्य स्वयम् एव वधे धृतः । उत्तरम् नगर द्वारम् अहम् सौमित्रिणा सह ॥ ६-३७-३१ निपीड्य अभिप्रवेक्ष्यामि सबलो यत्र रावणः ।

‘दैत्यों, दानवसमूहों तथा महात्मा ऋषियोंका अपकार करना ही जिसे प्रिय लगता है, जिसका स्वभाव क्षुद्र है, जो वरदानकी शक्तिसे सम्पन्न है और प्रजाजनोंको संताप देता हुआ सम्पूर्ण लोकोंमें घूमता रहता है, उस राक्षसराज रावणके वधका दृढ़ निश्चय लेकर मैं स्वयं ही सुमित्राकुमार लक्ष्मणके साथ नगरके उत्तर फाटकपर आक्रमण करके उसके भीतर प्रवेश करूँगा, जहाँ सेनासहित रावण विद्यमान है ॥ २९—३१ ॥

दैत्यरिगॆ, दानवरिगॆ, महात्मा ऋषिगळिगॆ अपकार माडुवुदे प्रियवागि तोरुव, क्षुद्र स्वभावद, वरदानद शक्तियिन्द सम्पन्ननाद, प्रजॆगळिगॆ सन्तापवन्नु कॊडुत्ता ऎल्ल लोकगळल्लि अलॆयुत्तिरुव राक्षसराज रावणनन्नु वधिसलु निश्चयिसि, नानु स्वतः सुमित्राकुमार लक्ष्मणनॊन्दिगॆ सैन्यसहितवागि रावणनु इरुव नगरद उत्तर द्वारदल्लि आक्रमण माडि ऒळगॆ प्रवेशिसुवॆनु.॥29-31॥

पदच्छेदः

29; 30 ; 31. aham = I; svayameva = am myself; dhR^itaH = determined; vadhe = to slay; tasya = that; kSudraH = mean fellow; raakSasendrasya = Ravana; yaH = who; varadaan abalaanivitaH = owing to the boon he has received; viprakaara priyaH = enjoys oppressing; daitya daanavasanghaanaam = multitudes of Daityas (giants) and daanavas (demons); mahaat manaam = as also the magnanimous; R^iSiiNaam cha = sages; parikraamati = and who ranges; lokaan = the worlds; samtaapayan = persecnting; sarvaan = all; prajaaH = being; saumitreNa saha = with the aid of Lakshaman; aham = I; nipiiDya = shall forcibly; abhipravekSyaami = enter; uttaram nagara dvaaram = the northern gate; yatra; raavaNaH = where Ravana is there; sabalaH = along with the army.

अनुवादः

I am myself determined to slay that wicked who owing to the boon he has received, enjoys oppressing multitudes of Daityas (gaints) and Daanavas (demons), as also the magnanimous sages and who ranges the world, persenting all being. With the aid of Lakshmana, I shall forcibly enter the northern gate where Ravana is stationed along with his army."

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरेन्द्रश्च बलवानृक्षराजश्च वीर्यवान् ।
राक्षसेन्द्रानुजश्चैव गुल्मे भवतु मध्यमे ॥ ३२ ॥

वानर इन्द्रसः च बलवान् ऋक्ष राजसः च जाम्बवान् ॥ ६-३७-३२ राक्षस इन्द्र अनुजसः चैव गुल्मे भवतु मध्यमे ।

‘बलवान् वानरराज सुग्रीव, रीछोंके पराक्रमी राजा जाम्बवान् तथा राक्षसराज रावणके छोटे भाई विभीषण—ये लोग नगरके बीचके मोर्चेपर आक्रमण करें ॥ ३२ ॥

बलवन्त वानरराजा सुग्रीवनु, करडिगळ अरस जाम्बवन्तनु, रावणन तम्म विभीषणनु, इवरु लङ्कॆय नडुविन सैन्यदमेलॆ आक्रमण माडलि.॥32॥

पदच्छेदः

32. balavaan = the mighty; vaanarendrashcha = Sugreeva the king of monkeys; viiryavaan = the valiant; R^ikSaraajashcha = jambavanshchaiva = and vibhishana; the younger brother of the Lord of demons; bhavatu = be; gulme = of the army.

अनुवादः

“Let the mighty Sugreeva the king of monkeys, the valiant Jambavan the king of bears and Vibhishana, the younger brother of the Lord of demons occupy the central position of the army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चैव मानुषं रूपं कार्यं हरिभिराहवे ।
एषा भवतु नः सञ्ज्ञा युद्धेऽस्मिन् वानरे बले ॥ ३३ ॥

न च एव मानुषम् रूपम् कार्यम् हरिभिर् आहवे ॥ ६-३७-३३ एषा भवतु नः सम्ज्ना युद्धे अस्मिन् वानरे बले ।

‘वानरोंको युद्धमें मनुष्यका रूप नहीं धारण करना चाहिये । इस युद्धमें वानरोंकी सेनाका हमारे लिये यही संकेत या चिह्न होगा ॥ ३३ ॥

वानररु युद्धदल्लि मनुष्य रूपवन्नु धरिसबारदु. ई युद्धदल्लि नमगॆ वानर सैन्यद इदे सङ्केत अथवा चिह्नॆ आगिरुवुदु.॥33॥

पदच्छेदः

33. maanuSam = Human; ruupam = form; na chaiva kaaryam = should not be assumed; haribhiH = by the monkeys; aahave = in battle; bale = in the army; vaanare = of monkeys; eSaa = this monkey-shape; bhavatu = should be; samjJNaa = a sign of recognition; naH = among us; asmin = in this; yuddhe = battle.

अनुवादः

“Monkeys should not assume human form in the battle, for, in the army of monkeys, this monkey-shape should serve as a sign of recognition among us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरा एव नश्चिह्नं स्वजनेऽस्मिन् भविष्यति ।
वयं तु मानुषेणैव सप्त योत्स्यामहे परान् ॥ ३४ ॥

‘इस स्वजनवर्गमें वानर ही हमारे चिह्न होंगे । केवल हम सात व्यक्ति ही मनुष्यरूपमें रहकर शत्रुओंके साथ युद्ध करेंगे ॥ ३४ ॥

ई स्वजन वर्गदल्लि वानररे नम्म चिह्नॆयागिरुवुदु. केवल नावु एळु मन्दिगळे मनुष्यरूपदिन्द इद्दु शत्रुगळॊन्दिगॆ युद्ध माडुवॆवु.॥34॥

अहमेव सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन महौजसा ।
आत्मना पञ्चमश्चायं सखा मम विभीषणः ॥ ३५ ॥

अहमेव सह भ्रात्रा लक्ष्यणेन महौजसा ।
आत्मना पञ्चमश्चायं सखा मम विभीषणः ॥

‘मैं अपने महातेजस्वी भाई लक्ष्मणके साथ रहूँगा और ये मेरे मित्र विभीषण अपने चार मन्त्रियोंके साथ पाँचवें होंगे (इस प्रकार हम सात व्यक्ति मनुष्यरूपमें रहकर युद्ध करेंगे)’ ॥ ३५ ॥

नानु महातेजस्वी नन्न सहोदर लक्ष्मणनॊन्दिगॆ इरुवॆनु. ई नन्न मित्र विभीषणनु तन्न नाल्कु मन्त्रिगळॊन्दिगॆ ऐदु व्यक्तिगळागिरुवरु. (हीगॆ नावु एळु व्यक्तिगळु मनुष्य रूपदल्लि इद्दु युद्ध माडुवॆवु.॥35॥

पदच्छेदः

34; 35. asmin svajane = in our own people among us; vaanaraaH eva = the form of monkeys itself; bhaviSyati = will become; chihnam = a sign of recognition; naH = for us; sapta = seven; vayam = fo us; yotsyaamahe = will attack; paraan = the foe; maanuSeNaiva = in human form; eSaH = this; aham = I; (along with); bhraatraa = my brother; lakSmaNena = Lakshmana; mohaujasaa = who is full of valour; mama sakhaa = my friend; ayam = this; vibhiiSaNaH = Vibhishana; paN^chamaH = the fifhth; aatmanaa = with him (along with his four companions).

अनुवादः

“Among our own people also, the form of monkeys will become a sign of recognition for us. Seven of us will attack the foe in our human form, I, my brother Lakshmana, who is full of valour, my friend Vibhishana and his four companions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामः कृत्यसिद्ध्यर्थमेवमुक्त्वा विभीषणम् ।
सुवेलारोहणे बुद्धिं चकार मतिमान् प्रभुः ।
रमणीयतरं दृष्ट्वा सुवेलस्य गिरेस्तटम् ॥ ३६ ॥

अपने विजयरूपी प्रयोजनकी सिद्धिके लिये विभीषणसे ऐसा कहकर बुद्धिमान् भगवान् श्रीरामने सुवेल पर्वतपर चढ़नेका विचार किया । सुवेल पर्वतका तटप्रान्त बड़ा ही रमणीय था, उसे देखकर उन्हें बड़ी प्रसन्नता हुई ॥

तन्न विजयरूपी प्रयोजन सिद्धिगागि विभीषण नल्लि हीगॆ हेळि बुद्धिवन्त भगवान् श्रीरामनु सुवेल पर्वतवन्नु हत्तुव विचारमाडिदनु. सुवेल पर्वतद तप्पलु बहळ रमणीयवागित्तु. अदन्नु नोडि अवनिगॆ तुम्बा सन्तोषवायितु.॥36॥

ततस्तु रामो महता बलेन
प्रच्छाद्य सर्वां पृथिवीं महात्मा ।
प्रहृष्टरूपोऽभिजगाम लङ्कां
कृत्वा मतिं सोऽरिवधे महात्मा ॥ ३७ ॥

तदनन्तर महामना महात्मा श्रीराम अपनी विशाल सेनाके द्वारा वहाँकी सारी पृथ्वीको आच्छादित करके शत्रुवधका निश्चय किये बड़े हर्ष और उत्साहसे लङ्काकी ओर चले ॥ ३७ ॥

बळिक महामना महात्मा श्रीरामनु तन्न विशाल सैन्यद मूलक अल्लिय ऎल्ल भूमियन्नु आवरिसि शत्रुवधॆयन्नु निश्चयिसि बहळ हर्ष मत्तु उत्साहदिन्द लङ्कॆय कडॆगॆ नडॆदनु.॥37॥

पदच्छेदः

36; 37. uktvaa = having said; evam = thus; vibhiiSaNam = to Vibhishana; kR^itya siddhyartham = for the success of the enterprise; saH raamaH = that Rama; matimaan prabhuH = in the role of a wise leader; chakaara = made up; buddhim = his mind; suvelaarohaNe = to ascend Mount Suvela; ramaNiiyataram = the more charming; taTam = slope; suvelasya gireH = of the Mount Suvela; dR^iSTvaa = (he) had observed.

अनुवादः

Having said thus to Vibhishana for the success of the enterprise, Rama in the role of a wise leader, decided to stay on Mount Suvela, after observing its charming slopes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः ॥ ३७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि मूवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥37॥