०३६ रावणेन माल्यवान्निन्दा

BookVI : Kishkindha Kanda - Book Of War

Ravana turns his deaf ear to the words of Malyavan and even abuses him that the latter exaggerating the strength of Rama. Ravana further says that he will not restore Seetha to Rama and that Rama and his army will not go back alive, having crossed the ocean and reached Lanka. Then, Ravana assigns Prahasta and others to guard the four main gates of Lanka against the inroads of the enemy. He retires to his inner apartments, after ordering these assignments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

36. माल्यवान‍्पर आक्षेप और नगरकी रक्षाका प्रबन्ध करके रावणका अपने अन्तःपुरमें जाना

तत् तु माल्यवतो वाक्यं हितमुक्तं दशाननः ।
न मर्षयति दुष्टात्मा कालस्य वशमागतः ॥ १ ॥

तत्तु माल्यवतो वाक्यम् हितम् उक्तम् दज़ आननः । न मर्षयति दुष्ट अत्मा कालस्य वज़म् आगतः ॥ ६-३६-१

दुष्टात्मा दशमुख रावण कालके अधीन हो रहा था, इसलिये माल्यवान् की कही हुई हितकर बातको भी वह सहन नहीं कर सका ॥ १ ॥

दुष्टात्मा दशानननु कालक्कॆ अधीननागिद्दनु, अदरिन्द माल्यवन्तनु हेळिद हितकर मातुगळन्नु सहिसदादनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. dashaananaH = Ravana the ten-faced monster; duSTaatmaa = the evil-minded; aagataH = who had fallen; vasham = under the sway; kaalasya = of Death; na marSayati = could not brook; tat = that; hitam = beneficial; vaakyam = advice; uktam = uttered; maalyavataH = by Malyavan.

अनुवादः

The evil- minded Ravana the ten-faced monster, who had fallen under the sway of Death; could not brook that beneficial advice tendered by Malyavan.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बद्‍ध्वा भ्रुकुटिं वक्त्रे क्रोधस्य वशमागतः ।
अमर्षात् परिवृत्ताक्षो माल्यवन्तमथाब्रवीत् ॥ २ ॥

स बद्ध्वा भ्रु कुटिम् वक्त्रे क्रोधस्य वज़म् आगतः । अमर्षात् परिवृत्त अक्षो माल्यवन्तम् अथ अब्रवीत् ॥ ६-३६-२

वह क्रोधके वशीभूत हो गया । अमर्षसे उसके नेत्र घूमने लगे । उसने भौंहें टेढ़ी करके माल्यवान् से कहा— ॥ २ ॥

अवनु क्रोधक्कॆ वशीभूतनागि, द्वेषदिन्द कण्णुगळु कॆम्पागिद्दवु. अवनु ओरॆनोटदिन्द नोडुत्ता माल्यवन्तनल्लि हेळिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. saH = He; aagataH = had fallen; vasham = under the sway; krodhasya = of anger; baddhavaa = knitting; bhrukuTim = his brows; vaktre = on the face; parivR^ittaakSaH = rolling his eyes; dmarSaat = in fury; abraviit = spoke; atha = then; maalyavantam = to Malyavan; (as follows)

अनुवादः

He had fallen under the sway of anger, knitting his brows on the face as he was, rolling his eyes in fury and spoke to Malyavan (as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

हितबुद्ध्या यदहितं वचः परुषमुच्यते ।
परपक्षं प्रविश्यैव नैतच्छ्रोत्रगतं मम ॥ ३ ॥

हित बुद्ध्या यद् अहितम् वचह् परुषम् उच्यते । पर पक्षम् प्रविज़्य एव न एतत् ज़्रोत्र गतम् मम ॥ ६-३६-३

‘तुमने शत्रुका पक्ष लेकर हित-बुद्धिसे जो मेरे अहितकी कठोर बात कही है, वह पूरी तौरसे मेरे कानोंतक नहीं पहुँची ॥ ३ ॥

नीनु शत्रुपक्षवन्नु वहिसि, हितबुद्धियिन्द नन्न अहितद कठोरवागि नुडिद मातु पूर्णवागि नन्न किविवरॆगॆ तलुपले इल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. etat = these; ahitam = improper; paruSam = and harsh; vachaH = words; yat = which; uchyate = were spoken (by you); hita buddhyaa = taking them to be salutary; pravishyaiva = and even entering into parapakSam = the side of an enemy; na shrotagatam = has not caught the ears; mama = to me.

अनुवादः

“I have closed my ears to the speech you have made, albeit with good intentions and even by taking sides with the enemy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मानुषं कृपणं राममेकं शाखामृगाश्रयम् ।
समर्थं मन्यसे केन त्यक्तं पित्रा वनाश्रयम् ॥ ४ ॥

मानुषम् कृपणम् रामम् एकम् ज़ाखा मृग आज़्रयम् । समर्थम् मन्यसे केन त्यक्तम् पित्रा वन आलयम् ॥ ६-३६-४

‘बेचारा राम एक मनुष्य ही तो है, जिसने सहारा लिया है कुछ बंदरोंका । पिताके त्याग देनेसे उसने वनकी शरण ली है । उसमें कौन-सी ऐसी विशेषता है, जिससे तुम उसे बड़ा सामर्थ्यशाली मान रहे हो ॥ ४ ॥

बडपायि रामनु ऒब्ब मनुष्यने आगिद्दानल्ल, अवनु कॆलवु वानररन्नु आश्रयिसिरुवनु. तन्दॆयु त्यजिसिद्दरिन्द काडन्नु सेरिदनु. इदरल्लि इन्तह विशेषवेनिदॆ? अदरिन्द नीनु दॊड्ड सामर्थ्यशाली ऎन्दु तिळियुत्ति रुवॆयल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. kena = how; manyase = are you thinking; raamaH = Rama; maanuSam = who is a human being; kR^ipaNam = a feeble man; ekam = a small man; shaakhamR^igaashrayam = taking help from monkeys; tyaktam = abandoned; pitraa = by his father; vanaashrayam = and dwelling in a forest; samartham = as competent?

अनुवादः

“How can you hold Rama, who is a mere human being, a small feeble man, taking help from monkeys and dwelling in a forest having been abandoned by his father, to be a competent person?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्षसामीश्वरं मां च देवानां च भयङ्करम् ।
हीनं मां मन्यसे केन अहीनं सर्वविक्रमैः ॥ ५ ॥

रक्षसाम् ईज़्वरम् माम् च देवतानाम् भयम् करम् । हीनम् माम् मन्यसे केन;अहीनम् सर्व विक्रमैः ॥ ६-३६-५

‘मैं राक्षसोंका स्वामी तथा सभी प्रकारके पराक्रमोंसे सम्पन्न हूँ, देवताओंके मनमें भी भय उत्पन्न करता हूँ; फिर किस कारणसे तुम मुझे रामकी अपेक्षा हीन समझते हो? ॥ ५ ॥

नानु राक्षसर ऒडॆयनागिद्दु, ऎल्ल रीतिय प्रराक्रमगळिन्द सम्पन्ननागिरुवॆनु. देवतॆगळ मनस्सिनल्लियू भयवन्नु हुट्टिसुत्तेनॆ; हीगिरुवाग याव कारणदिन्द नीनु रामनिगिन्त नन्नन्नु कीळॆन्दु तिळियुत्तिरुवॆयल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. kena = why; manyase = are you thinking; maam = me; iishvaram = the Lord; rakSasaam = of demons; bhayamkaram = causing fear; devaanaam cha = to celestials; ahiinam = full; sarva vikramaiH = of all powers; hiinam = as a weaker person?

अनुवादः

“How can you hold me, the Lord of demons, terrifying celestials and possessing all powers in full, to be a weaker person?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीरद्वेषेण वा शङ्के पक्षपातेन वा रिपोः ।
त्वयाहं परुषाण्युक्तो परप्रोत्साहनेन वा ॥ ६ ॥

वीरद्वेषेण वा शङ्के पक्षपातेन वा रिपोः ।
त्वयाहं परुषाण्यक्तोः परप्रोत्साहनेन वा ॥

वीर द्वेषेण वा ज़न्के पक्ष पातेन वा रिपोः । त्वया अहम् परुषाण्य् उक्तः पर प्रोत्साहनेन वा ॥ ६-३६-६

‘तुमने जो मुझे कठोर बातें सुनायी हैं, उनके विषयमें मुझे शङ्का है कि तुम या तो मुझ-जैसे वीरसे द्वेष रखते हो या शत्रुसे मिले हुए हो अथवा शत्रुओंने ऐसा कहने या करनेके लिये तुम्हें प्रोत्साहन दिया है ॥ ६ ॥

नीनु हेळिद कठोर मातन्नु केळिदाग - नीनु नन्नन्तह वीरनन्नु द्वेषिसुत्तिरुवॆया? अथवा शत्रुगळॊन्दिगॆ सेरिकॊण्डिरुवॆया? इल्लवे शत्रुगळु हीगॆ हेळलु, माडलु निन्नन्नु प्रोत्साहिसिरुवरे? ऎन्दु नन्न मनस्सिनल्लि संशय उण्टागिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. aham = I; shaN^ke = suspect; paruSaaNi = (that) these harsh words; uktaH = were spoken; tvayaa = by you; viiradveSeNa = because of your hero-hatred; pakSapatena vaa = or your partiality; ripoH = towards the enemies; protsahanena vaa = or my (wrong) encouragement.

अनुवादः

“I suspect that you spoke these harsh words to me because of your envy of my prowess or your partiality towards the enemies or my lenience towards you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभवन्तं पदस्थं हि परुषं कोऽभिभाषते ।
पण्डितः शास्त्रतत्त्वज्ञो विना प्रोत्साहनेन वा ॥ ७ ॥

प्रभवन्तम् पदस्थम् हि परुषम् को अह्बिधास्यति । पण्डितह् ज़ास्त्र तत्त्वज्नो विना प्रोत्साहनाद् रिपोः ॥ ६-३६-७

‘जो प्रभावशाली होनेके साथ ही अपने राज्यपर प्रतिष्ठित है, ऐसे पुरुषको कौन शास्त्रतत्त्वज्ञ विद्वान् शत्रुका प्रोत्साहन पाये बिना कटुवचन सुना सकता है? ॥

प्रभावशालियागिद्दु जॊतॆगॆ तन्न राज्यदल्लि प्रतिष्ठित नागिद्द शास्त्रतत्त्वज्ञ विद्वान् पुरुषनु शत्रुगळ प्रोत्साहविल्लदॆ इन्तह कटुवचन हेगॆ हेळबल्लनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. kaH = which; panditaH = learned man; shaastra tattvajJNaH = understanding the truth in the scriptures abhibhaashhate = would speak; paruSam = thus harshly; padastham = to a person in power; prabhavantam = who is mighty vinaa protsaahanena vaa = without any instigation?

अनुवादः

“Which learned man, understand the truth in the scriptures, would speak thus harshly to a mighty person in power, were it not to instigate him?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आनीय च वनात् सीतां पद्महीनामिव श्रियम् ।
किमर्थं प्रतिदास्यामि राघवस्य भयादहम् ॥ ८ ॥

आनीय च वनात् सीताम् पद्म हीनाम् इव ज़्रियम् । किम् अर्थम् प्रतिदास्यामि राघवस्य भयाद् अहम् ॥ ६-३६-८

‘कमलहीन कमलाकी भाँति सुन्दरी सीताको वनसे ले आकर अब केवल रामके भयसे मैं कैसे लौटा दूँ? ॥ ८ ॥

कमलहीन लक्ष्मियन्तह सुन्दरि सीतॆयन्नु वनदिन्द तन्दु ईग केवल रामन भयदिन्द नानु हेगॆ मरळिसबल्लॆनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. kimartham = why; aham = (should) I; pratidaasyaam = give back; siitaam = Seetha; shriyam iva = who is like Lashmi; the goddess of fortune; padmahiinaam = without the loutus; aaniiya = having brought her; vanaat = from the forest; bhayaat = through fear; raaghavasya of Rama?

अनुवादः

“Why should I give back Seetha, who is like Lakshmi the goddess of fortune without the lotus, having brought her away from the forest, through fear of Rama?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृतं वानरकोटीभिः ससुग्रीवं सलक्ष्मणम् ।
पश्य कैश्चिदहोभिश्च राघवं निहतं मया ॥ ९ ॥

वृतम् वानर कोटीभिः ससुग्रीवम् सलक्ष्मणम् । पज़्य कैज़्चिद् अहोभिस् त्वम् राघवम् निहतम् मया ॥ ६-३६-९

‘करोड़ों वानरोंसे घिरे हुए सुग्रीव और लक्ष्मण-सहित रामको मैं कुछ ही दिनोंमें मार डालूँगा, यह तुम अपनी आँखों देख लेना ॥ ९ ॥

कोट्यावधि वानररिन्द सुत्तुवरॆद सुग्रीव मत्तु लक्ष्मणसहित रामनन्नु नानु कॆलवे दिनगळल्लि कॊन्दुहाकुवॆनु, इदन्नु नीनु निन्न कण्णुगळिन्द नोडुवॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. kaishchit = within a few; ahobhiH = days; pashya = see; raaghvam = Rama; salakSmaNam = along with Lakshama; sasngriivam = together with Sugreeva; nR^itam = in the midst; vaanara koTiibhiH = of crores of monkeys; nihatam = killed; mayaa = by me.

अनुवादः

“See Rama killed within a few days by me, along with Lakshama together with Sugreeva in the midst of crores of monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वन्द्वे यस्य न तिष्ठन्ति दैवतान्यपि संयुगे ।
स कस्माद् रावणो युद्धे भयमाहारयिष्यति ॥ १० ॥

द्वन्द्वे यस्य न तिष्ठन्ति दैवतान्य् अपि सम्युगे । स कस्माद् रावणो युद्धे भयम् आहारयिष्यति ॥ ६-३६-१०

‘जिसके सामने द्वन्द्वयुद्धमें देवता भी नहीं ठहर पाते हैं, वही रावण युद्धमें किससे भयभीत होगा ॥ १० ॥

यार ऎदुरिगॆ द्वन्द्वयुद्धदल्लि देवतॆगळू निल्ललाररो, अन्तह रावणनु युद्धदल्लि यारिन्द भयगॊळ्ळुवनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kasmaat = how; saH = (should) that; raavaNaH = Ravana; yasya = whom; samynge = in combat; daivataanyapi = the celestials themselves; na tiSThanti = dare not withstand; dvandve = in a duel; aahaarayiSyati = entertain; bhayam = fear; yuddhe = in the encounter?

अनुवादः

“How should this Ravana, whom in combat, the celestials themselves dare not meet in a duel, entertain fear in this encounter?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्विधा भज्येयमप्येवं न नमेयं तु कस्यचित् ।
एष मे सहजो दोषः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥ ११ ॥

द्विधा भज्येयम् अप्य् एवम् न नमेयम् तु कस्यचित् । एष मे सहजो दोषह् स्वभावो दुरतिक्रमः ॥ ६-३६-११

‘मैं बीचसे दो टूक हो जाऊँगा, पर किसीके सामने झुक नहीं सकूँगा, यह मेरा सहज दोष है और स्वभाव किसीके लिये भी दुर्लङ्घ्य होता है ॥ ११ ॥

नानु नडुविनल्लि ऎरडु सीळादरू यार मुन्दॆयू तलॆबागलारॆ. इदु नन्न सहज दोषवागिदॆ मत्तु स्वभाववु ऎल्लरिगागि दुर्लङ्घ्यनागिरुत्तदॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. bhajyeyamapi = even if I am broken; dvidhaa = into two; na meyam = I shall not bend; kasya chit = to any body; evam = in this way; eSaH = this; me = is my; sahajaH = nature; doSaH = defect; svabhaavaH = which temperament; duratikramH = is difficult to be overcome.

अनुवादः

“Rather would I be cut into two pieces than bend before anybody! Such was I from birth, it is my nature by difacult and unalterable.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि तावत् समुद्रे तु सेतुर्बद्धो यदृच्छया ।
रामेण विस्मयः कोऽत्र येन ते भयमागतम् ॥ १२ ॥

यदि तावत् समुद्रे तु सेतुर् बद्धो यदृच्चया । रामेण विस्मयः को अत्र येन ते भयम् आगतम् ॥ ६-३६-१२

‘यदि रामने दैववश समुद्रपर सेतु बाँध लिया तो इसमें विस्मयकी कौन बात है, जिससे तुम्हें इतना भय हो गया है? ॥ १२ ॥

रामनु दैववश समुद्रक्कॆ सेतुवॆ कट्टिदुदरल्लि याव विस्मयद मातागिदॆ? अदरिन्द निनगॆ इष्टु भयवागुत्तिदॆयल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. kaH = what; vismayaH = great marvel; atra = is there; yena = (in) that; aagatam = which should give way; bhayam = to terror; me = for me; yadi yadR^ichchhayaa = if by happy chance; setuH = a bridge; baddhaH taavat = indeed was constructed; samudre = accross the ocean; raameNa = by Rama.

अनुवादः

“What great marvel is there in that which gave way to terror if by happy chance, a bridge indeed was constructed by Rama across the ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु तीर्त्वार्णवं रामः सह वानरसेनया ।
प्रतिजानामि ते सत्यं न जीवन् प्रतियास्यति ॥ १३ ॥

स तु तीर्त्वा अर्णवम् रामः सह वानर सेनया । प्रतिजानामि ते सत्यम् न जीवन् प्रतियास्यति ॥ ६-३६-१३

‘मैं तुम्हारे आगे सच्ची प्रतिज्ञा करके कहता हूँ कि समुद्र पार करके वानरसेनासहित आये हुए राम यहाँसे जीवित नहीं लौट सकेंगे’ ॥ १३ ॥

समुद्रवन्नु दाटि वानररॊन्दिगॆ बन्दिरुव रामनु इल्लिन्द जीवन्तवागि होगलारनु ऎन्दु निन्न मुन्दॆ प्रतिज्ञॆ माडि हेळुत्तेनॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. saH raaghavaH = that Rama; vaanara senayaa sha = along with his army of monkeys; tiirtraa = having crossed; aarNaam = the ocean; na pratiyaasyati = will not go back; jiivan = alive; pratijaanaami = I am promising; satyam = truely; te = to you.

अनुवादः

“That Rama along with his army of monkeys, having crossed the ocean, will not go back alive. It is my true promise to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवाणं संरब्धं रुष्टं विज्ञाय रावणम् ।
व्रीडितो माल्यवान् वाक्यं नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ १४ ॥

एवम् ब्रुवाणम् सम्रब्धम् रुष्टम् विज्नाय रावणम् । व्रीडितो माल्यवान् वाक्यम् न उत्तरम् प्रत्यपद्यत ॥ ६-३६-१४

ऐसी बातें कहते हुए रावणको क्रोधसे भरा हुआ एवं रुष्ट जानकर माल्यवान् बहुत लज्जित हुआ और उसने कोई उत्तर नहीं दिया ॥ १४ ॥

हीगॆ हेळुत्तिरुव रावणनु क्रोधगॊण्डु दुष्टनागिरुवनॆन्दु तिळिदु माल्यवन्तनु तुम्बा नाचिकॊण्डु, याव उत्तरवन्नू कॊडदादनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. vijJNaaya = knowing; raavaNam = Ravana; ruSTam = to be furious; bruvaaNam = speaking; samrabdham = excited; iti = in this way; maalyavaan = Malyavan; vriiDitaH = felt bashful; na pratyapadyata = did not get; vaakyam = (any) words; uttaram = in reply.

अनुवादः

Beholding Ravana to be highly excited and speaking with such fury, Malyavan, abashed, did not reply.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जयाशिषा तु राजानं वर्धयित्वा यथोचितम् ।
माल्यवानभ्यनुज्ञातो जगाम स्वं निवेशनम् ॥ १५ ॥

जयाशिषा च राजानं वर्धयित्वा यथोचितम् ।
माल्यवानभ्यनुज्ञातो जगाम स्वं निवेशनम् ॥

जय आज़िषा च राजानम् वर्धयित्वा यथा उचितम् । माल्यवान् अभ्यनुज्नातो जगाम स्वम् निवेज़नम् ॥ ६-३६-१५

माल्यवान् ने ‘महाराजकी जय हो’ इस विजयसूचक आशीर्वादसे राजाको यथोचित बढ़ावा दिया और उससे आज्ञा लेकर वह अपने घर चला गया ॥ १५ ॥

माल्यवन्तनु ‘महाराजरिगॆ जयवागली’ ऎन्दु विजयसूचक आशीर्वाददिन्द राजनन्नु प्रोत्साहिसि, अवनिन्द अप्पणॆ पडॆदु तन्न मनॆगॆ नडॆदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. vardhayitvaa = Invoking; jayaashiSaa = blessings of victory; raajaanam = to the king; yathochitam = as courtesy demanded; maalyavaan = Malyavan; abhyaanujJNaataH = having been given permission; jagaama = went; svam = to his own; niveshanam = house.

अनुवादः

Invoking blessings of victory to the king as courtesy demanded Malyavan took permission and went home.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणस्तु सहामात्यो मन्त्रयित्वा विमृश्य च ।
लङ्कायास्तु तदा गुप्तिं कारयामास राक्षसः ॥ १६ ॥

रावणस् तु सह अमात्यो मन्त्रयित्वा विमृज़्य च । लन्कायाम् अतुलाम् गुप्तिम् कारयाम् आस राक्षसः ॥ ६-३६-१६

तदनन्तर मन्त्रियोंसहित राक्षस रावणने परस्परविचार-विमर्श करके तत्काल लङ्काकी रक्षाका प्रबन्ध किया ॥ १६ ॥

बळिक मन्त्रिगळ सहित रावणनु परस्पर विचार विमर्शॆमाडि तत्काल लङ्कॆय रक्षणॆय व्यवस्थॆ माडिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raakSasaH = Ravana the demon on his part; sahaamaatyaH = assisted by his ministers; mantrayitvaa = having deliberated; vimR^ishya = on the things to be examined; kaarayaamaasa = set about planning; tadaa = then; guptim = the defense; laN^kaayaaH = of Lanka.

अनुवादः

Ravana the demon on his part, assisted by his ministers having deliberated on the things to be examined, set about planning the defense of Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यादिदेश च पूर्वस्यां प्रहस्तं द्वारि राक्षसम् ।
दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ ॥ १७ ॥
पश्चिमायामथ द्वारि पुत्रमिन्द्रजितं तदा ।
व्यादिदेश महामायं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम् ॥ १८ ॥

व्यादिदेज़ च पूर्वस्याम् प्रहस्तम् द्वारि राक्षसम् । दक्षिणस्याम् महा वीर्यौ महा पार्ज़्व महा उदरौ ॥ ६-३६-१७ पज़्चिमायाम् अथो द्वारि पुत्रम् इन्द्रजितम् तथा । व्यादिदेज़ महा मायम् राक्षसैर् बहुभिर् वृतम् ॥ ६-३६-१८

उसने पूर्व द्वारपर उसकी रक्षाके लिये राक्षस प्रहस्तको तैनात किया, दक्षिण द्वारपर महापराक्रमी महापार्श्व और महोदरको नियुक्त किया तथा पश्चिम द्वारपर अपने पुत्र इन्द्रजित् को रखा, जो महान् मायावी था । वह बहुत-से राक्षसोंद्वारा घिरा हुआ था ॥ १७-१८ ॥

अवनु पूर्वद्वारद रक्षणॆगागि प्रहस्तनन्नु नेमिसिदनु. दक्षिणद्वारदल्लि महापराक्रमि महापार्श्व मत्तु महोदरन्नु नेमिसिदनु. पश्चिमद बागिलल्लि महामायावियाद तन्न मग इन्द्रजितुवन्नु इरिसिदनु. अवनु अनेक राक्षसरिन्द सुत्तुवरिदिद्दनु.॥17-18॥

पदच्छेदः

17; 18. atha = thereafter; vyaadidesha = he assigned; puurvaasyaam dvaari = eastern gate; raakSasam = to the demon; prahastam = Prahasta; vyaadidesha = assigned; dakSiNasyaam = the southern gate; mahaaparshva mahodarau = to Mahaparsva and Mahodara; mahaaviiryau = of great prowess; tadaa = then; pashchimaam = dvaasi = at the western gate; vyaadidesha = he appointed; putram = his son; * indrajitam* = Indrajit; mahaamaayam = a powerful conjuror; vR^itam = endowed with bahubhiH = a considerable force of; raakSasaiH = demons.

अनुवादः

Thereafter, he assigned the eastern gate to the demon, Prahasta and the southern gate to Maha Parshva and Mhodara both of great prowess. At the western gate, he placed his son Indrajit, a powerful conjuror, with considerable force of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तरस्यां पुरद्वारि व्यादिश्य शुकसारणौ ।
स्वयं चात्र गमिष्यामि मन्त्रिणस्तानुवाच ह ॥ १९ ॥

उत्तरस्यां पुरद्वारि व्यादिश्य शुकसारणौ ।
स्वयं चात्र गविष्यामि मन्त्रिणस्तानुवाच ह ॥

उत्तरस्याम् पुर द्वारि व्यादिज़्य ज़ुक सारणौ । स्वयम् च अत्र भविष्यामि मन्त्रिणस् तान् उवाच ह ॥ ६-३६-१९

तदनन्तर नगरके उत्तर द्वारपर शुक और सारणको रक्षाके लिये जानेकी आज्ञा दे मन्त्रियोंसे रावणने कहा—‘मैं स्वयं भी उत्तर द्वारपर जाऊँगा’ ॥ १९ ॥

बळिक नगरद उत्तरद द्वारदल्लि शुक-सारणरिगॆ रक्षणॆगागि आज्ञापिसि, रावणनु नानु स्वतः उत्तर दिक्किन द्वारक्कॆ होगुवॆनु ऎन्दु मन्त्रिगळल्लि हेळिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vyaadishya = placing; shuka ssaraNau = shuka and Sarana; uttarasyaam = at the norhtern; puradvaari = city- gate; uvaacha ha = (he) spoke; mantriNaH = to his ministers; taan = that; gamiSyaami = he would go; tatra = there; svayam = personally.

अनुवादः

Placing Shuka and Sarana at the northern city-gate, Ravana told his ministers that he would go there personally.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसं तु विरूपाक्षं महावीर्यपराक्रमम् ।
मध्यमेऽस्थापयद् गुल्मे बहुभिः सह राक्षसैः ॥ २० ॥

राक्षसम् तु विरूप अक्षम् महा वीर्य पराक्रमम् । मध्यमे अस्थापयद् गुल्मे बहुभिह् सह राक्षसैः ॥ ६-३६-२०

नगरके बीचकी छावनीपर उसने बहुसंख्यक राक्षसोंके साथ महान् बल-पराक्रमसे सम्पन्न राक्षस विरूपाक्षको स्थापित किया ॥ २० ॥

नगरद सैनिक प्रदेशद रक्षणॆगागि असङ्ख्य राक्षसर जॊतॆगॆ महाबल पराक्रमि राक्षस विरूपाक्षनन्नु नेमिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. aasthaapayat = He placed; raakSasam = the demon; viruupaakshham = Virupaksha; mahaa viirya paraakramam = who was full of energy and courage; madhyame = to be in the center; gulame = of the fort; bahubhiH raakSasaiH sha = with a large number of demons.

अनुवादः

He place the demon Virupaksha, who was full of energy and courage, to be in the center of the fort, with a large number of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं विधानं लङ्कायां कृत्वा राक्षसपुङ्गवः ।
कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते कालचोदितः ॥ २१ ॥

एवम् विधानम् लन्कायाम् कृत्वा राक्षस पुम्गवः । मेने कृत अर्थम् आत्मानम् कृत अन्त वज़म् आगतः ॥ ६-३६-२१

इस प्रकार लङ्कामें पुरीकी रक्षाका प्रबन्ध करके कालप्रेरित राक्षसशिरोमणि रावण अपने-आपको कृतकृत्य मानने लगा ॥ २१ ॥

हीगॆ लङ्कापुरिय रक्षणॆय व्यवस्थॆ माडि, काल-प्रेरितनाद राक्षस श्रेष्ठ रावणनु तन्नन्नु कृतकृत्यनॆन्दु तिळियतॊडगिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. kR^itvaa = making; vidhaanam = an arrangement; evam = in this manner; laN^kaayaam = in Lanka; raakSasa puNgavaH = that bull among the demons; kaalachoditaH = under the sway of Time; manyate = deemed; aatmaanam = his; kR^ita kR^ityamiva = purpose as accomplished.

अनुवादः

Making an arrangement in Lanka in this manner, that bull among demons, under the sway of Time, deemed his purpose as accomplished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विसर्जयामास ततः स मन्त्रिणो
विधानमाज्ञाप्य पुरस्य पुष्कलम् ।
जयाशिषा मन्त्रिगणेन पूजितो
विवेश सोऽन्तःपुरमृद्धिमन्महत् ॥ २२ ॥

विसर्जयाम् आस ततह् स मन्त्रिणो । विधानम् आज्नाप्य पुरस्य पुष्कलम् । जय आज़िषा मन्त्र गणेन पूजितो । विवेज़ सो अन्तह् पुरम् ऋद्धिमन् महत् ॥ ६-३६-२२

इस तरह नगरके संरक्षणकी प्रचुर व्यवस्थाके लिये आज्ञा देकर रावणने सब मन्त्रियोंको विदा कर दिया और स्वयं भी उनके विजयसूचक आशीर्वादसे सम्मानित हो अपने समृद्धिशाली एवं विशाल अन्तःपुरमें चला गया ॥

ई प्रकार नगर रक्षणॆगागि साकष्टु व्यवस्थॆगागि आज्ञापिसि रावणनु ऎल्ल मन्त्रिगळन्नु बीळ्कॊट्टनु, अवर विजय सूचक आशीर्वादगळिन्द सम्मानितनागि, तन्न समृद्धशाली मत्तु विशालवाद अन्तःपुरक्कॆ नडॆदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. aajNaapya = having ordered; puSkalam = for the complete; vidhaanam = regulation; purasya = of the city; saH = Ravana; tataH = then; mantriNaH visarjayaamaasa = let his ministers depart; puujitaH = having been honoured; jayaashiSaa = by the body of counsellors; mantrigaNena = by the body of counsellors; saH = he; vivesha = entered; mahat = the mighty; R^iddhimat = and sumptuous; antaHpuram = inner apartments.

अनुवादः

Having ordered for adequate arrangements for the defence of the city, Ravana then let his ministers depart. Having been honoured with blessings of victory by the body of counsellors, he entered his mighty and sumptuous inner apartments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट‍‍्त्रिंशः सर्गः ॥ ३६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें छत्तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि मूवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥36॥