०३४ सरमया सीताश्वासनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Seetha asks Sarama to go secretly to Ravana and get to know what he is doing as well as report to her back about Ravana’s decision about the matter of releasing her or continuing to keep her captive. Sarama secretly hears the conversation of Ravana with his ministers and reports to Seetha that Ravana is not inclined to set her free. Sarama consoles Seetha, saying that Rama with his sharp arrows will kill Ravana and take her back to Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

34. सीताके अनुरोधसे सरमाका उन्हें मन्त्रियोंसहित रावणका निश्चित विचार बताना

अथ तां जातसन्तापां तेन वाक्येन मोहिताम् ।
सरमा ह्लादयामास महीं दग्धामिवाम्भसा ॥ १ ॥

अथ ताम् जात सम्तापाम् तेन वाक्येन मोदिताम् । सरमा ह्लादयाम् आस महीं दग्धामिवाम्भसा ॥ ६-३४-१

रावणके पूर्वोक्त वचनसे मोहित एवं संतप्त हुई सीताको सरमाने अपनी वाणीद्वारा उसी प्रकार आह्लाद प्रदान किया, जैसे ग्रीष्म-ऋतुके तापसे दग्ध हुई पृथ्वीको वर्षा-कालकी मेघमाला अपने जलसे आह्लादित कर देती है ॥

रावणनु हिन्दॆ आडिद मातुगळिन्द मोहित हागू सन्तृप्तळाद सीतॆगॆ सरमॆयु ग्रीष्मऋतुविन तापदिन्द बॆन्दिरुव भूमियन्नु वर्षाकालद मेघगळु तम्म नीरिनिन्द आह्लादितगॊळिसुवन्तॆ, तन्न मातुगळिन्द आकॆयन्नु सन्तोषपडिसिदळु.॥1॥

ततस्तस्या हितं सख्याश्चिकीर्षन्ती सखी वचः ।
उवाच काले कालज्ञा स्मितपूर्वाभिभाषिणी ॥ २ ॥

ततस् तस्या हितम् सख्याश् चिकीर्षन्ती सखी वचः । उवाच काले कालज्ना स्मित पूर्व अभिभाषिणी ॥ ६-३४-२

तदनन्तर समयको पहचानने और मुसकराकर बात करनेवाली सखी सरमा अपनी प्रिय सखी सीताका हित करनेकी इच्छा रखकर यह समयोचित वचन बोली—

बळिक समय प्रज्ञॆयुळ्ळ, मुगुळ्नक्कु मातनाडुव सखी सरमॆयु तन्न प्रियसखी सीतॆय हितवन्नु माडुव इच्छॆयिन्द समयोचित मातन्नु हेळिदळु.॥2॥

उत्सहेयमहं गत्वा त्वद्वाक्यमसितेक्षणे ।
निवेद्य कुशलं रामे प्रतिच्छन्ना निवर्तितुम् ॥ ३ ॥

उत्सहेयम् अहम् गत्वा त्वद् वाक्यम् असित ईक्षणे । निवेद्य कुशलम् रामे प्रतिच्चन्ना निवर्तितुम् ॥ ६-३४-३

‘कजरारे नेत्रोंवाली सखी! मुझमें यह साहस और उत्साह है कि मैं श्रीरामके पास जाकर तुम्हारा संदेश और कुशल-समाचार निवेदन कर दूँ और फिर छिपी हुई वहाँसे लौट आऊँ ॥ ३ ॥

सखी असितेक्षणॆ! श्रीरामन बळिगॆ होगि निन्न सन्देश मत्तु क्षेम समाचारवन्नु निवेदिसि मत्तॆ अडगिकॊण्डु मरळि बरलु नन्नल्लि साहस मत्तु उत्साह तुम्बिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. asitekshhaNe = O; black eyed lady!; aham utsaheyam = I am able; nivedya = to carry a message; kushalam = of good will; tvadvaakyam = and your words; raame = to Rama; gatvaa = by going to him; pratichchhannaa = secretly; nivartitum = and to return.

अनुवादः

“O, black eyed lady! I am capable of carrying a message of your words and good will to Rama and to return secretly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मे क्रममाणाया निरालम्बे विहायसि ।
समर्थो गतिमन्वेतुं पवनो गरुडोऽपि वा ॥ ४ ॥

न हि मे क्रममाणाया निरालम्बे विहायसि । समर्थो गतिम् अन्वेतुम् पवनो गरुडो अपि वा ॥ ६-३४-४

‘निराधार आकाशमें तीव्र वेगसे जाती हुई मेरी गतिका अनुसरण करनेमें वायु अथवा गरुड़ भी समर्थ नहीं हैं’ ॥

निराधार आकाशदल्लि तीव्र वेगवागि होगुव नन्न गतियन्नु अनुसरिसलु वायु अथवा गरुडनू समर्थरल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. kramamaaNaayaaH = when I am journeying; vihaayasi = in the sky; niraalambe = self-supported; pavanaH = the god of wind; garuDo api vaa = or even Garuda the eagle; na samarthaH = is not capable; anvetum = to follow; me = my; gatim = movement

अनुवादः

“When I am journeying in the sky self -supported, neither the god of wind nor Garuda the eagle can follow my movement.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवाणां तां सीता सरमामिदमब्रवीत् ।
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा पूर्वशोकाभिपन्नया ॥ ५ ॥

एवं ब्रुवाणां तां सीता सरमामिदनुब्रवीत् ।
मधुरं श्लक्ष्णया वाचा पूर्वशोकाभिपन्नया ॥

एवम् ब्रुवाणाम् ताम् सीता सरमाम् पुनर् अब्रवीत् । मधुरम् श्लक्ष्णया वाचा पूर्व शोक अभिपन्नया ॥ ६-३४-५

ऐसी बात कहती हुई सरमासे सीताने उस स्नेहभरी मधुर वाणीद्वारा जो पहले शोकसे व्याप्त थी, इस प्रकार कहा— ॥ ५ ॥

हीगॆ नुडिद सरमॆय बळि मॊदले शोकदिन्द सन्तप्तळाद सीतॆयु स्नेह तुम्बिद मधुरवाणियिन्द हीगॆ हेळिदळु.॥5॥

पदच्छेदः

5. taam saramaam = to Sarama; bruvaaNaam = who was speaking; evam = as aforesaid; siitaa = Seetha; vaachaa = her voice; puurvashokaabhi pannayaa = no longer charged with grief; abraviit = replied; idam = in these words; shlakshhNayaa = gently; madhuram = and sweetly (as follows):

अनुवादः

To Sarama, who was speaking as aforesaid, Seetha her voice no longer charged with grief, gently and sweetly replied in the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

समर्था गगनं गन्तुमपि च त्वं रसातलम् ।
अवगच्छाद्य कर्तव्यं कर्तव्यं ते मदन्तरे ॥ ६ ॥

समर्था गगनम् गन्तुम् अपि वा त्वम् रसा तलम् । अवगच्चाम्य् अकर्तव्यम् कर्तव्यम् ते मद् अन्तरे ॥ ६-३४-६

‘सरमे! तुम आकाश और पाताल सभी जगह जानेमें समर्थ हो । मेरे लिये जो कर्तव्य तुम्हें करना है, उसे अब बता रही हूँ, सुनो और समझो ॥ ६ ॥

सरमे! नीनु आकाश मत्तु पाताळ ऎल्ल कडॆगॆ होगलु समर्थळागिरुवॆ. नीनु ननगागि माडबहुदाद कार्यवन्नु ईग हेळुत्तिद्देनॆ, केळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. tvam = you; samarthaa = are able; gantum = to go; gaganam = to heaven; apicha = and ; rasaatalam = to the penultimate subterranean region; avagachchha = know (from me); adya = today; kartavyam = duty; kartavyam = that has got to be performed; te = by you; medantare = for my sake.

अनुवादः

“You are capable of going to heaven or to the penultimate subterranean region. Know from me today the duty that has got to be performed by you for my sake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्प्रियं यदि कर्तव्यं यदि बुद्धिः स्थिरा तव ।
ज्ञातुमिच्छामि तं गत्वा किं करोतीति रावणः ॥ ७ ॥

मत् प्रियम् यदि कर्तव्यम् यदि बुद्धिः स्थिरा तव । ज्नातुम् इच्चामि तम् गत्वा किम् करोति इति रावणः ॥ ६-३४-७

‘यदि तुम्हें मेरा प्रिय कार्य करना है और यदि इस विषयमें तुम्हारी बुद्धि स्थिर है तो मैं यह जानना चाहती हूँ कि रावण यहाँसे जाकर क्या कर रहा है? ॥ ७ ॥

नीनु नन्न प्रियवन्नु माडुवुदिद्दरॆ, ई विषयदल्लि निन्न बुद्धिस्थिरवागिद्दरॆ, रावणनु इल्लिन्द होगि एनु माडुत्तिरवनु ऎन्दु तिळियलु नानु बयसुत्तेनॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. yadi = If; tava = your; buddhiH = intention; kartavyam = is to act; matpriyam = kindly towards me; tava = and your resolve; sthiraa yadi = is fixed; ichchhaami = I wish(you); gattvaa = to go; jN^aatum = and to know; kim = what; raavaNaH = Ravana; karotiiti = is doing.

अनुवादः

“If your intention is to act kindly towards me and your resolve is firm , I wish you to go and know what Ravana is doing now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि मायाबलः क्रूरो रावणः शत्रुरावणः ।
मां मोहयति दुष्टात्मा पीतमात्रेव वारुणी ॥ ८ ॥

स हि माया बलः क्रूरो रावणः शत्रु रावणः । माम् मोहयति दुष्ट आत्मा पीत मात्रा इव वारुणी ॥ ६-३४-८

‘शत्रुओंको रुलानेवाला रावण मायाबलसे सम्पन्न है । वह दुष्टात्मा मुझे उसी प्रकार मोहित कर रहा है, जैसे वारुणी अधिक मात्रामें पी लेनेपर वह पीनेवालेको मोहित (अचेत) कर देती है ॥ ८ ॥

शत्रुगळन्नु अळिसुव रावणनु मायाबलदिन्द सम्पन्ननागिद्दानॆ. वारुणियन्नु हॆच्चु कुडिदाग अदु अवनन्नु मोहित (अचेत) माडुवन्तॆ आ दुष्टात्मा रावणनु नन्नन्नु मोहितगॊळिसुत्तिद्दानॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH = raavaNaH = that Ravana; maayaabalaH = equipped with strength in the shape of conjuring tricks; shatru raavaNaH = who makes his enemies cry; kruuraH = is cruel; dushhTaatmaa = and evil minded; mohayati = has bemused; maam = me; vaaruNiiva = as spirituous liquor(bemuses one); piita maatraa = the moment it is imbibed.

अनुवादः

“That cruel and evil minded Ravana, equipped with strength in the shape of conjuring tricks, who makes his enemies cry has bemused me, as spirituous liquor bemuses one, the moment it is imbibed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तर्जापयति मां नित्यं भर्त्सापयति चासकृत् ।
राक्षसीभिः सुघोराभिर्यो मां रक्षति नित्यशः ॥ ९ ॥

तर्जापयति माम् नित्यम् भर्त्सापयति च असक्र्त् । राक्षसीभिः सुघोराभिर् या माम् रक्षन्ति नित्यशः ॥ ६-३४-९

‘वह राक्षस अत्यन्त भयानक राक्षसियोंद्वारा प्रतिदिन मुझे डाँट बताता है, धमकाता है और सदा मेरी रखवाली करता है ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

9. bhartsaapayati = he causes me to be threatened by words; nityam = all the time; sughoraabhiH = by the most frightful; raakshhasiibhiH = ogresses; yaaH = who; nityashaH = always; rakshhanti = surround me; tarjaapayati = insult me by their acts; asakR^it = repeatedly.

अनुवादः

“He causes me to be threatened by words all the time by the most frightful ogresses, who always surround me and insult me by their act repeatedly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आ राक्षसनु अत्यन्त भयानक राक्षसियरिन्द प्रतिदिन नन्नन्नु गदरिसुत्तिद्दानॆ, हॆदरिसुत्तिद्दानॆ मत्तु सदा नन्न कावलु कायुवन्तॆ माडिरुवनु.॥.॥

उद्विग्ना शङ्किता चास्मि न स्वस्थं च मनो मम ।
तद्भयाच्चाहमुद्विग्ना अशोकवनिकां गता ॥ १० ॥

उद्विग्ना शन्किता च अस्मि न च स्वस्थम् मनो मम । तद् भयाच् च अहम् उद्विग्ना;अशोक वनिकाम् गताः ॥ ६-३४-१०

‘मैं सदा उससे उद्विग्न और शङ्कित रहती हूँ । मेरा चित्त स्वस्थ नहीं हो पाता । मैं उसीके भयसे व्याकुल होकर अशोकवाटिकामें चली आयी थी ॥ १० ॥

नानु सदा अदरिन्द उद्विग्न मत्तु संशय पडुत्तिद्देनॆ. नन्न चित्त स्वस्थवागिरु वुदिल्ल. नानु अवन भयदिन्दले व्याकुलळागि अशोकावनदल्लि इद्देनॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. aham = I; asmi = am; udvignaa = depressed in mind; shaN^kitaacha = and distrustful; mama = My; manaH = mind; na svastham = is not in its natural state; gataa = being in; ashoka vanakaam = Ashoka grove; aham = I; udvignaa = am distressed ; tadbhayaat = because of his fear.

अनुवादः

“I am depressed in mind and distrustful. My mind is not in its natural state. Staying in Ashoka grove, I am distressed because of his fear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि नाम कथा तस्य निश्चितं वापि यद्भवेत् ।
निवेदयेथाः सर्वं तद् वरो मे स्यादनुग्रहः ॥ ११ ॥

यदि नाम कथा तस्य निश्चितम् वा अपि यद् भवेत् । निवेदयेथाः सर्वम् तत् परो मे स्याद् अनुग्रहः ॥६-३४-११

‘यदि मन्त्रियोंके साथ उसकी बातचीत चल रही है तो वहाँ जो कुछ निश्चय हो अथवा रावणका जो निश्चित विचार हो, वह सब मुझे बताती रहो । यह मुझपर तुम्हारी बहुत बड़ी कृपा होगी’ ॥ ११ ॥

मन्त्रिगळॊन्दिगॆ अवन मन्त्रालोचनॆ नडॆयुत्तिद्दरॆ, अल्लि आद निश्चय हागू रावणन निश्चित विचारवॆल्लवन्नू ननगॆ तिळिसुत्ता इरु. इदु नन्न मेलॆ माडिद निन्न दॊड्ड उपकारवॆन्दु तिळियुवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. nivedayathaaH = if you inform; tat sarvam = all that; yat = which; bhavet = becomes; nishchitam vaapi = decision; (or) tasya = his; kathaa = talk; yadinaama = if ever; tat = it; syaat = will be; paraH = a great; anugrahaH = service; me = to me.

अनुवादः

“Report to me, all that is decided by him during his talk going on with his ministers about the matter of releasing me or keeping me captive. It will be of great service to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साप्येवं ब्रुवतीं सीतां सरमा मृदुभाषिणी ।
उवाच वदनं तस्याः स्पृशन्ती बाष्पविक्लवम् ॥ १२ ॥

साष्येनं ब्रुवतीं सीतां सरमा मृदुभाषिणी ।
उवाच वदनं तस्याः स्पृशन्ती भाष्पविक्लवम् ॥

साप्येवम् ब्रुवतीम् सीताम् सरमा वल्गु भाषिणी । उवाच वचनम् तस्याः स्पृशन्ती बाष्प विक्लवम् ॥ ६-३४-१२

ऐसी बातें कहती हुई सीतासे मधुरभाषिणी सरमाने उनके आँसुओंसे भीगे हुए मुखमण्डलको हाथसे पोंछते हुए इस प्रकार कहा— ॥ १२ ॥

हीगॆ हेळुत्तिरुव सीतॆयल्लि मधुरभाषिणि सरमॆयु कण्णीरिनिन्द ऒद्दॆयागिद्द आकॆय मुखवन्नु कैयिन्द सवरिसुत्ता हीगॆ हेळिदळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. saa = that; saramaapi = Sarama also; mR^idu bhaashiNii = who speaks kindly words; spR^ishantii = touching (wiping); tasyaaH = her; vadanam = face; bashhpaviklabam = which got moist with tears; uvaacha = replied; siitaam = to Seetha; bruuvatiim = who was speaking; evam = as aforesaid:

अनुवादः

The soft spoken Sarama, wiping her face, which got moist with tears, replied as follows to Seetha who was speaking as aforesaid:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष ते यद्यभिप्रायस्तस्माद् गच्छामि जानकि ।
गृह्य शत्रोरभिप्रायमुपावर्तामि मैथिलि ॥ १३ ॥

एष ते यद्य् अभिप्रायस् तस्माद् गच्चामि जानकि । गृह्य शत्रोर् अभिप्रायम् उपाव्र्त्ताम् च पश्य माम् ॥ ६-३४-१३

‘मिथिलेशकुमारी जनकनन्दिनि! यदि तुम्हारी यही इच्छा है तो मैं जाती हूँ और शत्रुके अभिप्रायको जानकर अभी लौटती हूँ’ ॥ १३ ॥

पदच्छेदः

13. yadi = if; te = your; abhipraayah = opinion; eshhaH = is this; gachchhaami = I shall go; tasmaat = on that account; jaanaki = O; Seetha !; gR^ihya = having grasped; abhipraayam = the feeling; shatroH = of the enemies; upaavartaami = I shall return; maithili = O; Seetha!

अनुवादः

“If your opinion is like this, I shall go on that account, O, Seetha! Having grasped the feeling of the enemies, I shall return O, Seetha!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मिथिलेश कुमारी मैथिलिये! इदे निन्न इच्छॆ इद्दरॆ, नानु होगि शत्रुविन अभिप्रायवन्नु तिळिदु ईगले मरळि बरुत्तेनॆ.॥1.॥

पदच्छेदः

1. atha = then; taam = to that Seetha; jaataa samtaapam = who was overwhelmed with anguish;moditaam = was made delighted;tena vaakyena = by those words;saramaa = Sarama; samaahlaadayaamaasa = conferred delight;ambhasaa iva = like by rain;dagdhaam = the parched; mahiim = earth.

अनुवादः

Seetha, who was overwhelmed with anguish on hearing Ravana’s words, was comforted and rendered happy by Sarama, as parched earth is solaced by rain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा ततो गत्वा समीपं तस्य रक्षसः ।
शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः ॥ १४ ॥

एवमुक्त्वा ततोगत्वा समीपं तस्य राक्षसः ।
शुश्राव कथितं तस्य रावणस्य समन्त्रिणः ॥

एवम् उक्त्वा ततो गत्वा समीपम् तस्य रक्षसः । शुश्राव कथितम् तस्य रावणस्य समन्त्रिणः ॥ ६-३४-१४

ऐसा कहकर सरमाने उस राक्षसके समीप जाकर मन्त्रियोंसहित रावणकी कही हुई सारी बातें सुनीं ॥ १४ ॥

हीगॆ हेळि सरमॆयु आ राक्षसन बळिगॆ होगि मन्त्रिगळ सहित रावणनु हेळिद ऎल्ल मातुगळन्नु केळिदळु.॥14॥

पदच्छेदः

14. uktvaa = speaking; evam = thus; gatvaa = (she); went; tataH = thereafter; samiipam = to the vicinity; tasya rakshhasaH = of that demon; shushraava = and heard; kathitam = the conversation; tasya = of that; raavaNasya = Ravana; samantriNaH = who was with his ministers.

अनुवादः

Speaking thus, Surama thereafter went to the vicinity of that demon and heard the conversation of Ravana who was with his ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा श्रुत्वा निश्चयं तस्य निश्चयज्ञा दुरात्मनः ।
पुनरेवागमत् क्षिप्रमशोकवनिकां शुभाम् ॥ १५ ॥

सा श्रुत्वा निश्चयम् तस्य निश्चयज्ना दुरात्मनः । पुनर् एव अगमत् क्षिप्रम् अशोक वनिकाम् तदा ॥ ६-३४-१५

उस दुरात्माके निश्चयको सुनकर उसने अच्छी तरह समझ लिया और फिर वह शीघ्र ही सुन्दर अशोकवाटिकामें लौट आयी ॥ १५ ॥

आ दुरात्मन निश्चयवन्नु केळि अवळु चॆन्नागि तिळिदुकॊण्डु बेगने सुन्दर अशोकावनक्कॆ मरळि बन्दळु.॥15॥

पदच्छेदः

15. saa = she; nishchayajNaa = who knew how to investigate; shrutvaa = having heard; duraatmanaH = the wicked; tasya = Ravana’s; nishchayam = resolve; kshhipram = soon; aagamat = came; punareva = again; shubhaam = to the beautiful; ashokavanikaam = Ashoka grove.

अनुवादः

Sarama, who knew how to investigate could hear the wicked Ravana’s resolve and soon returned to Ashoka grove.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा प्रविष्टा ततस्तत्र ददर्श जनकात्मजाम् ।
प्रतीक्षमाणां स्वामेव भ्रष्टपद्मामिव श्रियम् ॥ १६ ॥

सा प्रविष्टा ततस्तत्र ददर्श जनकात्मजम् ।
प्रतीक्षमाणां स्वामेव भ्रष्टपद्मामिव श्रीयम् ॥

सा प्रविष्टा पुनस् तत्र ददर्श जनक आत्मजाम् । प्रतीक्षमाणाम् स्वाम् एव भ्रष्ट पद्माम् इव श्रियम् ॥ ६-३४-१६

वहाँ प्रवेश करके उसने अपनी ही प्रतीक्षामें बैठी हुई जनककिशोरीको देखा, जो उस लक्ष्मीके समान जान पड़ती थीं, जिसके हाथका कमल कहीं गिर गया हो ॥

अल्लिगॆ बन्दु तन्न प्रतीक्षॆयल्ले कुळितिरुव तन्न कैय कमल कॆळगॆ बिद्दिरुव लक्ष्मियन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्द जानकियन्नु नोडिदळु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saa = she; pravishhTaa = who entered; tatra = there; dadarsha = saw; tataH = then; janakaatmajam = Seetha; shriyam iva = who looked like Lakshmi ;the goddess of prosperity; bhrashhTa padmaam = bereft of the lotus; pratiikshhamaaNaam = who was waiting; svaameva = for her alone.

अनुवादः

Sarama, who entered the Ashoka grove, saw Seetha who looked like Lakshmi the goddess of prosperity (and the wife of Vishnu); bereft of the lotus and waiting for her only.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां तु सीता पुनः प्राप्तां सरमां प्रियभाषिणीम् ।
परिष्वज्य च सुस्निग्धं ददौ च स्वयमासनम् ॥ १७ ॥

तां तु सीता पुनः प्राप्तां सरमां प्रियभाषिणीम् ।
परिष्वज्य च सुस्रिग्धं ददौ च स्वयमासनम् ॥

ताम् तु सीता पुनः प्राप्ताम् सरमाम् वल्गु भाषिणीम् । परिष्वज्य च सुस्निग्धम् ददौ च स्वयम् आसनम् ॥ ६-३४-१७

फिर लौटकर आयी हुई प्रियभाषिणी सरमाको बड़े स्नेहसे गले लगाकर सीताने स्वयं उसे बैठनेके लिये आसन दिया और कहा— ॥ १७ ॥

मरळि बन्दिरुव प्रियभाषिणी सरमॆयन्नु सीतॆयु तुम्बा स्नेहदिन्द अप्पिकॊण्डु कुळितु कॊळ्ळलु आसनवन्नित्तु हेळिदळु.॥17॥

पदच्छेदः

17. siitaa = Seetha; susnigdham = affectionately; parishhvajya = embraced; priyabhaashhiNiim = the kindly speaking; saramaam = Sarama; punaH praaptaam = who returned ; dadou = and offered; svayam = personally; aasanam = a seat(to her).

अनुवादः

Seetha affectionately embraced the kindly speaking Surama who returned there and offered personally a seat to her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहासीना सुखं सर्वमाख्याहि मम तत्त्वतः ।
क्रूरस्य निश्चयं तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ १८ ॥

इह आसीना सुखम् सर्वम् आख्याहि मम तत्त्वतः । क्रूरस्य निश्चयम् तस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६-३४-१८

‘सखी! यहाँ सुखसे बैठकर सारी बातें ठीक-ठीक बताओ । उस क्रूर एवं दुरात्मा रावणने क्या निश्चय किया’ ॥

सखिये! इल्लि सुखवागि कुळितु ऎल्ल मातुगळन्नु सरियागि तिळिसु. आ क्रूरि मत्तु दुरात्मा रावणनु एनु निश्चयिसिरुवनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. aasiinaa = sitting; iha = here; sukham = comfortably; aakhyaahi = tell; mama = me; tattvataH = really; sarvam = about all; nishchayam = the design; tasya raavaNasya = of that Ravana; kruurasya = the cruel; duraatmanaH = and the wicked demon.

अनुवादः

“Sitting here comfortably, tell me about the real design of that cruel and wicked Ravana”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता तु सरमा सीतया वेपमानया ।
कथितं सर्वमाचष्ट रावणस्य समन्त्रिणः ॥ १९ ॥

एवम् उक्ता तु सरमा सीतया वेपमानया । कथितम् सर्वम् आचष्त रावणस्य समन्त्रिणः ॥ ६-३४-१९

काँपती हुई सीताके इस प्रकार पूछनेपर सरमाने मन्त्रियोंसहित रावणकी कही हुई सारी बातें बतायीं—

नडुगुत्तिरुव सीतॆयु हीगॆ केळिदाग सरमॆयु मन्त्रिगळ सहित रावणनु हेळिद ऎल्ल मातुगळन्नु तिळिसिदळु .॥19॥

पदच्छेदः

19. saramaa = (while) Sarama;uktaa = was enquired; evam = thus; siitasya = by Seetha; vepamaanayaa = tremblingwith fear; aachashTa = narrated; sarvam = all; kathitam = the conversation; raavaNasya = of Ravana; samantriNaH = together with his ministers.

अनुवादः

When Seetha trembling with fear enquired thus, Sarama narrated all the conversation of Ravana together with his ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनन्या राक्षसेन्द्रो वै त्वन्मोक्षार्थं बृहद्वचः ।
अतिस्निग्धेन वैदेहि मन्त्रिवृद्धेन चोदितः ॥ २० ॥

जनन्या राक्षस इन्द्रो वै त्वन् मोक्ष अर्थम् बृहद् वचः । अविद्धेन च वैदेहि मन्त्रि वृद्धेन बोधितः ॥ ६-३४-२०

‘विदेहनन्दिनि! राक्षसराज रावणकी माताने तथा रावणके प्रति अत्यन्त स्नेह रखनेवाले एक बूढ़े मन्त्रीने भी बड़ी-बड़ी बातें कहकर तुम्हें छोड़ देनेके लिये रावणको प्रेरित किया ॥ २० ॥

पदच्छेदः

20. vaidehi = O;Seetha!; jananyaa = by the mother; raakshhasendraH = of Ravana; aviddhena = and by Aviddha; mantri vR^iddhena = his aged minister; bR^ihat = excellent; vachaH = words; uditaH = were spoken; tvanmokshhaartham = with the aim of your release.

अनुवादः

“Excellent words were spoken by Kaikasi, the mother of Ravana as well as Aviddha the aged minister asking for your release, O Seetha!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विदेहनन्दिनी! राक्षसराजा रावणन तायियु हागू रावणन कुरितु अत्यन्त स्नेहविरुव ओर्व मुदुक मन्त्रियू कूड दॊड्ड दॊड्ड मातुगळन्नाडि निन्नन्नु बिट्टुबिडलु रावणनन्नु हीगॆ प्रेरेपिसिदरु.॥2.॥

दीयतामभिसत्कृत्य मनुजेन्द्राय मैथिली ।
निदर्शनं ते पर्याप्तं जनस्थाने यदद्भुतम् ॥ २१ ॥

दीयताम् अभिसत्क्र्त्य मनुज इन्द्राय मैथिली । निदर्शनम् ते पर्याप्तम् जन स्थाने यद् अद्भुतम् ॥ ६-३४-२१

‘राक्षसराज! तुम महाराज श्रीरामको सत्कारपूर्वक उनकी पत्नी सीता लौटा दो । जनस्थानमें जो अद्भुत घटना घटित हुई थी, वही श्रीरामके पराक्रमको समझनेके लिये पर्याप्त प्रमाण एवं उदाहरण है ॥ २१ ॥

राक्षस राजने! नीनु महाराजा श्रीरामनिगॆ सत्कारपूर्वक अवन पत्नी सीतॆयन्नु हिन्दिरुगिसु. जनस्थानदल्लि नडॆद अद्भुत घटनॆये श्रीराम पराक्रमवन्नु तिळियलु साकष्टु प्रमाणवागिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. maithilii = (let) Seetha; diiyataam = be restored; abhisatkR^itya = honorably; manujendraaya = to Rama the lord of men; adbhutam = the wonderful thing; yat = which; (happened) janasthaane = in Janasthana; paryaaptam = is an enough; midarsham = eye opener; te = to you.

अनुवादः

“Let Seetha, be restored honorably to Rama the Lord of men. That wonderful** thing happened in Janasthana is an enough eye- opener to you.”

टिप्पनी

** Rama exterminated fourteen thousand demons led by such great warriors as Khara and Dushana at Janastana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लङ्घनं च समुद्रस्य दर्शनं च हनूमतः ।
वधं च रक्षसां युद्धे कः कुर्यान्मानुषो युधि ॥ २२ ॥

लन्घनम् च समुद्रस्य दर्शनम् च हनूमतः । वधम् च रक्षसाम् युद्धे कः कुर्यान् मानुषो भुवि ॥ ६-३४-२२

‘(उनके सेवकोंमें भी अद्भुत शक्ति है) हनुमान् ने जो समुद्रको लाँघा, सीतासे भेंट की और युद्धमें बहुत-से राक्षसोंका वध किया—यह सब कार्य दूसरा कौन मनुष्य कर सकता है?’ ॥ २२ ॥

पदच्छेदः

22. kaH = what; maanushhaH = mortal; kuryaat = could accomplish; laN^ghanam = the crossing; samudrasya = of the ocean; hanuumataH = by Hanuman; vadhamcha = and the carnage; rakshhasaam = of the demons; yuddhe = in combat; bhuvi = on the earth?

अनुवादः

“Which mortal would accomplish the crossing of the ocean, the discovery of Seetha by Hanuman, and the carnage of the demons in combat on this earth?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

(अवन सेवकरल्लियू अद्भुत शक्ति इदॆ) हनुमन्तनु समुद्रवन्नु दाटि, सीतॆयन्नु कण्डु, युद्धदल्लि अनेक राक्षसरन्नु वधिसिदुदु-इवॆल्ल कार्य बेरॆ याव मनुष्य माडबल्लनु.॥2.॥

एवं स मन्त्रवृद्धैश्च मात्रा च बहुबोधितः ।
न त्वामुत्सहते मोक्तुमर्थमर्थपरो यथा ॥ २३ ॥

एवं स मन्त्रिवृद्धैश्च मात्रा च बहुबोधितः ।
न त्वामुत्सहते मोक्तुमर्थमर्थपरो यथा ॥

एवम् स मन्त्रि वृद्धैश्च मात्रा च बहु भाषितः । न त्वाम् उत्सहते मोक्तुम् अर्तह्म् अर्थ परो यथा ॥ ६-३४-२३

‘इस प्रकार बूढ़े मन्त्रियों तथा माताके बहुत समझानेपर भी वह तुम्हें उसी तरह छोड़नेकी इच्छा नहीं करता है, जैसे धनका लोभी धनको त्यागना नहीं चाहता है ॥ २३ ॥

पदच्छेदः

23. bodhitaH = though admonished; bahu = in many ways; evam = thus; mantrivR^iddhaishcha = by the aged ministers; maatraacha = and by his mother; saH = he; na utsahate = does not want; moktum = to release; tvaam = you; arthamiva = as with riches; arthaparaH = by a miser.

अनुवादः

“Though admonished in many ways by the aged ministers and his mother he is not inclined to set you free, any more than a miser would leave his hold on his riches.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृद्धमन्त्रि मत्तु तायियु हीगॆ समजायिसिदरू धनलोभियु धनवन्नु त्यजिसुवुदिल्ल हागॆये अवनु निन्नन्नु याव रीतियिन्दलू बिडलु बयसलिल्ल.॥2.॥

पदच्छेदः

2. tataH = there after; chikiirshhanti = wishing to be; hitam(of further) service; tasyaaH = to that Seetha; sakhyaaH = her friend; sakhii = the affectionate Sarama; kaalajNaa = skilled in the knowledge of time; smita puurva bhaashhiNii = who smiled before talking; uvaacha = spoke; vachaH = (the following ) words; kaale = at the proper time.

अनुवादः

Desiring to be of further service to her friend Seetha, the affectionate Sarama, skilled in the knowledge of time, smiling while talking, spoke the following words at that appropriate time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नोत्सहत्यमृतो मोक्तुं युद्धे त्वामिति मैथिलि ।
सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयो ह्येष वर्तते ॥ २४ ॥

न उत्सहत्य् अम्र्तो मोक्तुम् युद्धे त्वाम् इति मैथिलि । सामात्यस्य नृशंसस्य निश्चयो ह्य् एष वर्तते ॥ ६-३४-२४

‘मिथिलेशकुमारी! वह युद्धमें मरे बिना तुम्हें छोड़नेका साहस नहीं कर सकता । मन्त्रियोंसहित उस नृशंस निशाचरका यही निश्चय है ॥ २४ ॥

मिथिलेशकुमारी! अवनु युद्धदल्लि तानु सायदॆ निन्नन्नु बिडलु साहस माडलारनु. मन्त्रिगळ सहित नृशंस निशाचरन इदे निश्चयवागिदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. maithili = O;Seetha!; notsahati = he does not want; moktum = to release; tvaam = you; amR^itaH = without dying; yuddho = in battle; iti = in this manner; eshhaH = this; vartate = is; nishchayaH = the resolve; nR^ishamsasya = of the cruel Ravana; saamaatyasya = along with his ministers.

अनुवादः

“O, Seetha! He does not want to release you, without dying himself in a battle. This is the resolve of the cruel Ravana along with his ministers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेषा सुस्थिरा बुद्धिर्मृत्युलोभादुपस्थिता ।
भयान्न शक्तस्त्वां मोक्तुमनिरस्तः स संयुगे ॥ २५ ॥
राक्षसानां च सर्वेषामात्मनश्च वधेन हि ।

तदेषा सुस्थिरा बुद्धिर्मृत्युलोभादुपस्थिता ।
भयान्न शक्तस्त्वां मोक्तुमनिरस्तः स संयुगॆ ॥
राक्षसानां च सर्वेषामात्मनश्च वधेन हि ।

तद् एषा सुस्थिरा बुद्धिर्मृत्यु लोभाद् उपस्थिता । भयान् न शक्तस् त्वाम् मोक्तुम् अनिरस्तस् तु सम्युगे ॥ ६-३४-२५ राक्षसानाम् च सर्वेषाम् आत्मनश् च वधेन हि ।

‘रावणके सिरपर काल नाच रहा है । इसलिये उसके मनमें मृत्युके प्रति लोभ पैदा हो गया है । यही कारण है कि तुम्हें न लौटानेके निश्चयपर उसकी बुद्धि सुस्थिर हो गयी है । वह जबतक युद्धमें राक्षसोंके संहार और अपने वधके द्वारा (नष्ट) नहीं हो जायगा; केवल भय दिखानेसे तुम्हें नहीं छोड़ सकता ॥ २५ १/२ ॥

रावणन तलॆय मेलॆ कालनु कुणियुत्तिद्दानॆ. अदक्कागि अवन मनस्सिनल्लि मृत्युविन कुरितु लोभ उण्टागिदॆ. निन्नन्नु मरळिसदे इरुव निश्चयदल्लि अवन बुद्धि सुस्थिरवागिरुवुदे कारणवागिदॆ. अवनु युद्धदल्लि राक्षसर संहार मत्तु तन्न वधॆयिन्द नाशवागुव तनक केवल निनगॆ भयपडिसुवुदु बिडलारनु.॥25½॥

पदच्छेदः

25. -“Thereafter; due to infatuation caused by his impending death; his aforesaid determination is very firm .He is not in a position to release you; not through sheer fear; but until he is actually defeated in battle through the carnage of all the demons and of himself.”

अनुवादः

-“Thereafter, due to infatuation caused by his impending death, his aforesaid determination is very firm .He is not in a position to release you, not through sheer fear, but until he is actually defeated in battle through the carnage of all the demons and of himself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहत्य रावणं सङ्ख्ये सर्वथा निशितैः शरैः ।
प्रतिनेष्यति रामस्त्वामयोध्यामसितेक्षणे ॥ २६ ॥

निहत्य रावणम् सम्ख्ये सर्वथा निशितैः शरैः ॥ ६-३४-२६ प्रतिनेष्यति रामस् त्वाम् अयोध्याम् असित ईक्षणे ।

‘कजरारे नेत्रोंवाली सीते! इसका परिणाम यही होगा कि भगवान् श्रीराम अपने सर्वथा तीखे बाणोंसे युद्धस्थलमें रावणका वध करके तुम्हें अयोध्याको ले जायँगे’ ॥ २६ ॥

काडिगॆ कण्णुगळुळ्ळ सीते ! इदर परिणाम भगवान् श्रीरामनु तन्न हरित बाणगळिन्द युद्ध रङ्गदल्लि रावणनन्नु वधिसि निन्नन्नु अयोध्यॆगॆ कॊण्डु होगुवनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. asitekshhaNe = O; dark eyed Seetha!; nihatya = killing; raavaNam = Ravana; nishitaiH = by his sharp; sharaiH = arrows; samkhye = in combat; raamaH = Rama; tvaam prati neshhyati = will take you back; ayodhyaam = to Ayodhya; sarvathaa = by all means.

अनुवादः

“O, dark eyed Seetha! Killing Ravana by his sharp arrows in combat, Rama will take you back to Ayodhya by all means.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नन्तरे शब्दो भेरीशङ्खसमाकुलः ।
श्रुतो वै सर्वसैन्यानां कम्पयन् धरणीतलम् ॥ २७ ॥

एतस्मिन्न् अन्तरे शब्दो भेरी शन्ख समाकुलः ॥ ६-३४-२७ श्रुतो वै सर्व सैन्यानाम् कम्पयन् धरणी तलम् ।

इसी समय भेरीनाद और शङ्खध्वनिसे मिला हुआ समस्त सैनिकोंका महान् कोलाहल सुनायी दिया, जो भूकम्प पैदा कर रहा था ॥ २७ ॥

आगले भूकम्पवन्ने उण्टुमाडुव भेरिनाद मत्तु शङ्खध्वनियिन्द कूडिद सैनिकर महा कोलाहल केळिबन्तु.॥27॥

पदच्छेदः

27. In the meantime was heard the sound of all the monkey troops blended with the sound of kettle drums; causing earth to shake. w.wM-etasmin antare = in the mean time; shrutovai = was heard; shabdoH = the sound; sarva sainyaanaam = of all the monkey troops; bheriishabda samaakulaH = blended with the sound of kettle drums; dharaNiitalam = causing earth; kampayam = to shake.

अनुवादः

In the meantime was heard the sound of all the monkey troops blended with the sound of kettle drums, causing earth to shake.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा तु तं वानरसैन्यनादं
लङ्कागता राक्षसराजभृत्याः ।
हतौजसो दैन्यपरीतचेष्टाः
श्रेयो न पश्यन्ति नृपस्य दोषात् ॥ २८ ॥

श्रुत्वा तु तम् वानर सैन्य शब्दम् । लन्का गता राक्षस राज भ्र्त्याः । नष्ट ओजसो दैन्य परीत चेष्टाः । श्रेयो न पश्यन्ति न्र्पस्य दोषैः ॥ ६-३४-२८

वानरसैनिकोंके उस भीषण सिंहनादको सुनकर लङ्कामें रहनेवाले राक्षसराज रावणके सेवक हतोत्साह हो गये । उनकी सारी चेष्टा दीनतासे व्याप्त हो गयी । रावणके दोषसे उन्हें भी कोई कल्याणका उपाय नहीं दिखायी देता था ॥

वानर सैनिकर आ भीषण सिंहनादवन्नु केळि लङ्कॆ यल्लिद्द राक्षस राजा रावणन सेवकर हतोत्साहवायितु. अवर ऎल्ल चेष्टॆगळु दीनतॆयिन्द व्यापिसिदवु. रावणन दोषदिन्द अवरिगू कूड यावुदे श्रेयस्सिन उपाय काणुत्तिरलिल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. Hearing that sound of that monkey troops; the servants of Ravana stationed in Lanka were lack- luster with their movements; overcome by depression. They did not see anything salutary in it; owing to the fault of their king. wM-shrutvaa = hearing; tvam = that; vaanara sainya naadam = sound of the monkey troops; raakshhasa raajabhR^ityaaH = the servants of Ravana; laN^kaagataaH = employed in Lanka; hatoujasaH = were bereft of luster; dainyapariitacheshhTaaH = with their movements overcome by depression; na pashyanti = they did not see; shreyaH = anything salutary; doshhaat = owing to the fault; nR^ipashya = of their king.

अनुवादः

Hearing that sound of that monkey troops, the servants of Ravana stationed in Lanka were lack- luster with their movements, overcome by depression. They did not see anything salutary in it, owing to the fault of their king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि मूवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥34॥