०३२ रावणेन सीतायाः मायिकरामशिर आदिप्रदर्शनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Seetha was shocked, fell unconscious at the sight of Rama’s head and bow. She regained consciousness and asked Ravana to kill her also, so that she would join her husband in heaven. Meanwhile, Ravana is abruptly called away by an emissary and after consultation with his ministers, prepares his army for action against the forces of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

32. श्रीरामके मारे जानेका विश्वास करके सीताका विलाप तथा रावणका सभामें जाकर मन्त्रियोंके सलाहसे युद्धविषयक उद्योग करना

सा सीता तच्छिरो दृष्ट्वा तच्च कार्मुकमुत्तमम् ।
सुग्रीवप्रतिसंसर्गमाख्यातं च हनूमता ॥ १ ॥
नयने मुखवर्णं च भर्तुस्तत्सदृशं मुखम् ।
केशान् केशान्तदेशं च तं च चूडामणिं शुभम् ॥ २ ॥
एतैः सर्वैरभिज्ञानैरभिज्ञाय सुदुःखिता ।
विजगर्हेऽत्र कैकेयीं क्रोशन्ती कुररी यथा ॥ ३ ॥

सा सीता तच्चिरो दृष्ट्वा तच् च कार्मुकम् उत्तमम् । । सुग्रीव प्रतिसंसर्गम् आख्यातम् च हनूमता ॥ ६-३२-१ नयने मुख वर्णम् च भर्तुस् तत् सदृशम् मुखम् । केशान् केश अन्त देशम् च तम् च चूडा मणिम् शुभम् ॥ ६-३२-२ एतैह् सर्वैर् अभिज्नानैर् अभिज्नाय सुदुह्खिता । विजगर्हे अथ कैकेयीम् क्रोशन्ती कुररी यथा ॥ ६-३२-३

सीताजीने उस मस्तक और उस उत्तम धनुषको देखकर तथा हनुमान् जी की कही हुई सुग्रीवके साथ मैत्री-सम्बन्ध होनेकी बात याद करके अपने पतिके-जैसे ही नेत्र, मुखका वर्ण, मुखाकृति, केश, ललाट और उस सुन्दर चूडामणिको लक्ष्य किया । इन सब चिह्नोंसे पतिको पहचानकर वे बहुत दुखी हुईं और कुररीकी भाँति रो-रोकर कैकेयीकी निन्दा करने लगीं— ॥ १-३ ॥

आ श्रीरामन मस्तकवन्नु, धनुष्यवन्नु नोडि, हनुमन्तनु हेळिद सुग्रीवनॊन्दिगॆ आद मित्रतॆय मातन्नु नॆनॆदु, तन्न पतियन्तॆये नेत्र, मुखवर्ण, मुखाकृति, कूदलु, हणॆ हागू आ सुन्दर चूडामणियन्नु गमनिसिदळु. इवॆल्ल चिह्नॆगळिन्द पतियन्नु गुरुतिसि अवळु बहळ दुःखितळागि कुकुर पक्षियन्तॆ अळुत्ता कैकेयियन्नु निन्दिसतॊडगिदळु.॥1-3॥

पदच्छेदः

1; 2; 3. dR^ishhTva = seeing; tat = that; shiraH = head; tat = that; uttamam = excellent; kaarmukamcha = bow; sugriivapratisamsargam = (hearing about Rama’s) friendly union with Sugreeva; aakhyaatam = as appraised; hanuumataa = by Hanuman; nayane = the eyes; mukhavarNamcha = facial complexion; sadR^isham = resembling; bhartuH = (those of) her husband; tat = that; mukham = face; kesham = the hair; keshaanta deshamcha = the expanse of his fore-head; tam = that; shubham = beautiful; chuuDaa maNimcha = jewel worn on the top of his head; abhijN^aaya = and recognizing; sarvaiH = all; etaiH = these; abhijN^aanaiH = marks of proof; saa siitaa = that Sita; suduHkhitaa = was very much afflicted with sorrow ; kroshantii = crying; kurarii yathaa = like an osprey; vijagarhecha = and abused; kaikeyiim = Kaikeyi(as follows):

अनुवादः

Seetha saw the illusory head and bow. She heard Ravana narrating about Rama’s friendly relationship with Sugreeva, as earlier apprised by Hanuman. Recognizing that head as that of Rama, with a proof resembling her husband’s eyes, facial complexion, hair, expanse of his forehead and the beautiful jewel worn on the top of his head, she was very much afflicted with sorrow, cried like an osprey and abused Kaikeyi who was the originator of the present calamity (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकामा भव कैकेयि हतोऽयं कुलनन्दनः ।
कुलमुत्सादितं सर्वं त्वया कलहशीलया ॥ ४ ॥

सकामा भव कैकेयि हतो अयम् कुल नन्दनः । कुलम् उत्सादितम् सर्वम् त्वया कलह शीलया ॥ ६-३२-४

‘कैकेयि! अब तुम सफलमनोरथ हो जाओ, रघुकुलको आनन्दित करनेवाले ये मेरे पतिदेव मारे गये । तुम स्वभावसे ही कलहकारिणी हो । तुमने समस्त रघुकुलका संहार कर डाला ॥ ४ ॥

कैकेयि! ईग नीनु सफल मनोरथळागु. नीनु समस्त रघुकुलवन्नु संहरिसिवॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. kaikeyii = O;Kaikeyi ;bhava = = be; sakaamaa = an accomplisher of your desires; ayam = this Rama; kula nandanaH = causing joy to the family;hato = was killed; sarvam = the entire;kulam = race; utsaaditam = has been destroyed; tvayaa = by you; kalaha shiilayaa = of quarrelsome nature.

अनुवादः

Kaikeyi! Be a fulfiller of your craving! This Rama, causing a joy to the family, has been slain. The entire race has been destroyed by a woman of squabbling nature.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्येण किं नु कैकेय्याः कृतं रामेण विप्रियम् ।
यन्मया चीरवसनं दत्त्वा प्रव्राजितो वनम् ॥ ५ ॥

आर्येण किम् नु कैकेय्याः कृतम् रामेण विप्रियम् । यन्मया चीर वसनस् तया प्रस्थापितो वनम् ॥ ६-३२-५

‘आर्य श्रीरामने कैकेयीका कौन-सा अपराध किया था, जिससे उसने इन्हें चीरवस्त्र देकर मेरे साथ वनमें भेज दिया था’ ॥ ५ ॥

कैकॆयु श्रीरामनिगॆ नारुमडियन्नु उडिसि नन्नॊन्दिगॆ काडिगॆ कळिसलु, आर्यनाद श्रीरामनु आकॆय याव अपराध माडिद्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. kim = what; vipriyam = harm; kR^itam nu = was done; kaikeyyaaH = to Kaikeyi; aaryeNa = by the venerable; raameNa = Rama?; * yat* = why; prasthaapito = was he sent on exile; vanam = to the forest; mayaa = along with me; dattvaa = by giving; ciira vasanam = clothes made of bark?

अनुवादः

“You gave clothes made of bark to the venerable Rama and sent him on exile to the forest along with me. What harm has he done to you?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी ।
जगाम जगतीं बाला छिन्ना तु कदली यथा ॥ ६ ॥

एवम् उक्त्वा तु वैदेही वेपमाना तपस्विनी । जगाम जगतीम् बाला चिन्ना तु कदली यथा ॥ ६-३२-६

ऐसा कहकर दुःखकी मारी तपस्विनी वैदेही बाला थर-थर काँपती हुई कटी कदलीके समान पृथ्वीपर गिर पड़ीं ॥ ६ ॥

हीगॆ हेळुत्ता दुःखदिन्दागि वैदेहियु गडगडनॆ नडुगुत्ता कडिद बाळॆयन्तॆ निश्चेष्टितळागि नॆलक्कॆ कुसिदु बिद्दळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. evam = thus; uktvaa = speaking; vaidehii = Seetha; tapasvini = the miserable; baalaa = girl; vepamaanaa = was trembling; * jagaama* = and fell; jagatiim = on the ground; kadalii yathaa = like a plantain tree; chhinnaa = which was cut-off.

अनुवादः

Thus speaking, Seetha the miserable girl was trembling and fell on the ground like a plantain tree that was cut off. Thus speaking, Seetha the miserable girl was trembling and fell on the ground like a plantain tree that was cut off.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा मुहूर्तात् समाश्वस्य परिलभ्याथ चेतनाम् ।
तच्छिरः समुपास्थाय विललापायतेक्षणा ॥ ७ ॥

सा मुहूर्तात् समाश्वास्य प्ररिलभ्याथ चेतनाम् ।
तच्छिरः समुपास्थाय विललापायतेक्षणा ॥

सा मुहूर्तात् समाश्वस्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् । तत् शिरह् समुपाघ्राय विललाप आयत ईक्षणा ॥ ६-३२-७

फिर दो घड़ीमें उनकी चेतना लौटी और वे विशाललोचना सीता कुछ धीरज धारणकर उस मस्तकको अपने निकट रखकर विलाप करने लगीं— ॥ ७ ॥

ऒन्दु गळिगॆयल्लि ऎच्चरगॊण्डु आ विशाललोचनॆ सीतॆयु स्वल्प धैर्यवहिसि आ मस्तकवन्नु तन्न बळियल्लि इट्टुकॊण्डु विलापिस तॊडगिदळु.॥7॥

पदच्छेदः

7. saa = she; aayatekshhaNaa = having wide eyes; atha = thereafter; samaashvaasya = was consoled; muhuurtaat = in a moment; parilabhya = obtained; chetanaam = consciousness; samupaasthaaya = approached near; tat = that; shiraH = head; vilaapa = and lamented.

अनुवादः

The wide eyed Seetha thereafter was consoled in a moment, regained consciousness, approached near that illusory head and lamented as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा हतास्मि महाबाहो वीरव्रतमनुव्रत ।
इमां ते पश्चिमावस्थां गतास्मि विधवा कृता ॥ ८ ॥

हा हता अस्मि महा बाहो वीर व्रतम् अनुव्रता । इमाम् ते पश्चिम अवस्थाम् गता अस्मि विधवा कृता ॥ ६-३२-८

‘हाय! महाबाहो! मैं मारी गयी । आप वीरव्रतका पालन करनेवाले थे । आपकी इस अन्तिम अवस्थाको मुझे अपनी आँखोंसे देखना पड़ा । आपने मुझे विधवा बना दिया ॥ ८ ॥

अय्यो! महाबाहुवे ! नानु सत्तुहोदॆ. नीवु वीरव्रतवन्नु पालिसुवरागिद्दीरि. निम्म ई कॊनॆय स्थितियन्नु नन्न कण्णिनिन्द नोडबेकायितल्ल! नीवु नन्नन्नु विधवॆयन्नागिसिदिरि.॥8॥

पदच्छेदः

8. mahaabaaho = O; the long armed! Anuvrata = the follower; viira vratam = of a strong will; haa = alas! hataa asmi = I have been killed; * gataa asmi* = I have become a witness; te = to your; imaam = this; pashcima avasthaam = last fate; kR^itaa = I have been made; vidhavaa = a widow.

अनुवादः

“O, the long armed Rama! The pursuer of a strong will! Alas, you have been killed! I have become a witness to your last fate. I have been made a widow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रथमं मरणं नार्या भर्तुर्वैगुण्यमुच्यते ।
सुवृत्तः साधुवृत्तायाः संवृत्तस्त्वं ममाग्रतः ॥ ९ ॥

प्रथमम् मरणम् नार्या भर्तुर् वैगुण्यम् उच्यते । सुवृत्तः साधु वृत्तायाः सम्वृत्तस् त्वम् मम अग्रतः ॥ ६-३२-९

‘स्त्रीसे पहले पतिका मरना उसके लिये महान् अनर्थकारी दोष बताया जाता है । मुझ सती-साध्वीके रहते हुए मेरे सामने आप-जैसे सदाचारी पतिका निधन हुआ, यह मेरे लिये महान् दुःखकी बात है ॥ ९ ॥

पत्निगिन्त मॊदलु पतियु सायुवुदु आकॆगॆ महा अनर्थकर दोषवॆन्दु तिळियलागिदॆ. सती-साध्वियागि इरुव नन्न मुन्दॆ निम्मन्तह सदाचारी पतिय निधन वादुदु ननगॆ महादुःखद मातागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. uchyate = it is said; prathamam = the early; maraNam = death; bhartuH = of a husband; vaiguN^yam = is a faultiness; naaryaah = of the woman; tvam = you; suvR^itah = having good conduct; samvR^ittaH = died; agrataH = earlier; mama = to me; saadhu vR^ittaayaaH = well surviving.

अनुवादः

“It is said that the early death of a husband is the misfortune of a wife. You, having good conduct, have preceded me in death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महद् दुःखं प्रपन्नाया मग्नायाः शोकसागरे ।
यो हि मामुद्यतस्त्रातुं सोऽपि त्वं विनिपातितः ॥ १० ॥

दुह्खाद् दुह्कःअम् प्रपन्नाया मग्नायाः शोक सागरे । यो हि माम् उद्यतस् त्रातुम् सो अपि त्वम् विनिपातितः ॥ ६-३२-१०

‘मैं महान् संकटमें पड़ी हूँ, शोकके समुद्रमें डूबी हूँ, जो मेरा उद्धार करनेके लिये उद्यत थे, उन आप-जैसे वीरको भी शत्रुओंने मार गिराया ॥ १० ॥

नानु महासङ्कटदल्लि बिद्दिरुवॆनु, शोक समुद्रदल्लि मुळुगिरुवॆनु. नन्नन्नु उद्धरिसुत्तिद्द निम्मन्तह वीरनन्नु शत्रुगळु कॊन्दु हाकिदरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tvam = you; yaH = who; udyatah = tried; traatu = to protect; (me) magnaayaaH = who am immersed; shoka saagare = in an ocean of grief; prasannaayaaH = and obtained; mahat = a great; duHkham = affliction; * so.api* = such of you also; vinipaatitaH = have been killed.

अनुवादः

“Even you who were actually intent on protecting me, fallen in great affliction and immersed in an ocean of grief, have been killed by the enemies”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा श्वश्रूर्मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव ।
वत्सेनेव यथा धेनुर्विवत्सा वत्सला कृता ॥ ११ ॥

सा श्वश्रूर् मम कौसल्या त्वया पुत्रेण राघव । वत्सेन इव यथा धेनुर् विवत्सा वत्सला कृता ॥ ६-३२-११

‘रघुनन्दन! जैसे कोई बछड़ेके प्रति स्नेहसे भरी हुई गायको उस बछड़ेसे विलग कर दे, यही दशा मेरी सास कौसल्याकी हुई है । वे दयामयी जननी आप-जैसे पुत्रसे बिछुड़ गयीं ॥ ११ ॥

रघुनन्दन! स्नेहतुम्बिद आकळन्नु करुविनिन्द अगलिगिदन्तॆ स्थिति नन्न अत्तॆ कौसल्यॆयदागिदॆ. आ दयामय जननी निम्मन्तह पुत्रनिन्द अगलि होदळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. raaghava = O; Rama! saa kausalya = that Kausalya; mama = my; shvashruuH = mother in law; vatsalaa = who cherished you tenderly; kR^itaa = has been left; vivatsaa = without a son; tvayaa = by you; putreNa = the son; vatseneva = as by a calf; dhenu yathaa = as to the cow

अनुवादः

“O, Rama! My mother- in-law Kausalya who cherished you tenderly has been left without a son and resembles a cow that has lost its calf.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्दिष्टं दीर्घमायुस्ते दैवज्ञैरपि राघव ।
अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव ॥ १२ ॥

आदिष्टं दीर्घमायुस्ते दैवज्ञैरपि राघव ।
अनृतं वचनं तेषामल्पायुरसि राघव ॥

उदिष्टम् दीर्घम् आयुस् ते यैर् अचिन्त्य पराक्रम । अनृतम् वचनम् तेषाम् अल्प आयुर् असि राघव ॥ ६-३२-१२

‘रघुवीर! ज्योतिषियोंने तो आपकी आयु बहुत बड़ी बतायी थी, किंतु उनकी बात झूठी सिद्ध हुई । रघुनन्दन! आप बड़े अल्पायु निकले ॥ १२ ॥

रघुवीर ! ज्योतिषिगळु नीवु दीर्घायुस्सु उळ्ळवरु ऎन्दु हेळिद्दरू अवर मातु सुळ्ळायितु. रघुनन्दन! नीवु अल्वायुषिगळादिरियल्ल!.॥12॥

पदच्छेदः

12. raaghava = O; Rama! UddishhTam = It was mentioned; daivaj^Nairapi = even by astrologers; te = (that) your; aayuH = life span; diirgham = is lengthy; raaghava = O;Rama! teshhaam = their; vachanam = words; anR^itam = are wrong; asi = you are; alpaayuH = short lived.

अनुवादः

“O, Rama! It was mentioned even by astrologers that your life span is lengthy. O, Rama! Their words are wrong. You are short lived.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा नश्यति प्रज्ञा प्राज्ञस्यापि सतस्तव ।
पचत्येनं तथा कालो भूतानां प्रभवो ह्ययम् ॥ १३ ॥

अथ वा नश्यति प्रज्ना प्राज्नस्य अपि सतस् तव । पचत्य् एनम् तथा कालो भूतानाम् प्रभवो ह्ययम् ॥ ६-३२-१३

‘अथवा बुद्धिमान् होकर भी आपकी बुद्धि मारी गयी । तभी तो आप सोते हुए ही शत्रुके वशमें पड़ गये अथवा यह काल ही समस्त प्राणियोंके उद्भवमें हेतु है । अतः वही प्राणिमात्रको पकाता है—उन्हें शुभाशुभ कर्मोंके फलसे संयुक्त करता है ॥ १३ ॥

बुद्धिवन्तरागिद्दरू निम्म बुद्धि हाळायितल्ल. अदरिन्दले नीवु मलगिरुवागले शत्रुगळ वशरादरल्ल अथवा ई कालवे समस्त प्राणिगळ उद्भवदल्लि कारणवागिवॆ. आद्दरिन्द अदे ऎल्ल प्राणिगळ पताकॆयागिदॆ-अवनन्नु शुभाशुभ कर्मदल्लि तॊडगिसुत्तदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. athavaa = otherwise; tava = your; prajNaa = prudence; nashyati = is lost; praajN^asyaapi sataH = even though you were sagacious; yathaa = as to how; ayam = this; kaalaH = time; prabhavaH = which is a master; bhuutaanaam = for all beings; pachati = has satisfied; enam = this you.

अनुवादः

“Otherwise, your prudence might have disappeared even though you were sagacious, for, Time the master of all beings has brought you to an end.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदृष्टं मृत्युमापन्नः कस्मात् त्वं नयशास्त्रवित् ।
व्यसनानामुपायज्ञः कुशलो ह्यसि वर्जने ॥ १४ ॥

अदृष्टम् मृत्युम् आपन्नः कस्मात् त्वम् नय शास्त्रवित् । व्यसनानाम् उपायज्नः कुशलो ह्यसि वर्जने ॥ ६-३२-१४

‘आप तो नीतिशास्त्रके विद्वान् थे । संकटसे बचनेके उपायोंको जानते थे और व्यसनोंके निवारणमें कुशल थे तो भी कैसे आपको ऐसी मृत्यु प्राप्त हुई, जो दूसरे किसी वीर पुरुषको प्राप्त होती नहीं देखी गयी थी? ॥

नीवादरो नीतिशास्त्र निपुणरागिद्दवरु. सङ्कटदिन्द पारागुव उपाय वन्नु तिळिदवरु हागू व्यसनगळन्नु निवारिसलु कुशलरादवरु. हीगिद्दरू हेगॆ निमगॆ मृत्यु उण्टायितु? इन्तह मृत्युवु बेरॆ यावुदे मनुष्यनल्लि नोडलागुवुदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. kasmaat = how is it possible that; tvam = you; nayashaastravit = who knew the doctrine of political ethics; aapannaH = obtained; adR^ishhTam = unforeseen; mR^ityum = death? UpaayajN^aH = you; who knew the expedients; asihi = were indeed; kushalaH = skilled; varjane = in warding off; vyasanaani = calamities.

अनुवादः

“How is it possible that you, who knew the doctrine of political ethics obtained an unforeseen death? You, who knew the science of expediency, were indeed skilled in warding off calamities”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा त्वं सम्परिष्वज्य रौद्रयातिनृशंसया ।
कालरात्र्या ममाच्छिद्य हृतः कमललोचन ॥ १५ ॥

तथा त्वं संषरिष्वज्य रौद्रयाति नृशंसया ।
कालरात्र्या मयाच्छिद्य हृतः कमललोचन ॥

तथा त्वम् सम्परिष्वज्य रौद्रया अतिनृशंसया । काल रात्र्या मया आच्चिद्य हृतः कमल लोचन ॥ ६-३२-१५

‘कमलनयन! भीषण और अत्यन्त क्रूर कालरात्रि आपको हृदयसे लगाकर मुझसे हठात् छीन ले गयी ॥

कमलनयन! अत्यन्त क्रूर भीषण काल रात्रियु निम्मन्नु अप्पिकॊण्डु, नन्निन्द कित्तुकॊण्डितु.॥15॥

पदच्छेदः

15. kamala lochana = O;Rama; the lotus eyed! kaalaraatryaaH = by the night of all destroying time; ati nR^ishamsayaa = which was very much cruel; roudrayaa = and terrible; tathaa(you were)thus; samparishhvajya = encircled ; hR^itaH = embezzled; aachchhidya = and snatched away; mama = from me.

अनुवादः

“O, Rama, the lotus eyed! The night of destroying time which was very much cruel and terrible thus has encircled you, embezzled you and snatched you away from me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इह शेषे महाबाहो मां विहाय तपस्विनीम् ।
प्रियामिव यथा नारीं पृथिवीं पुरुषर्षभ ॥ १६ ॥

उपशेषे महा बाहो माम् विहाय तपस्विनीम् । प्रियाम् इव शुभाम् नारीम् पृथिवीम् पुरुष ऋषभ ॥ ६-३२-१६

‘पुरुषोत्तम! महाबाहो! आप मुझ तपस्विनीको त्यागकर अपनी प्रियतमा नारीकी भाँति इस पृथ्वीका आलिङ्गन करके यहाँ सो रहे हैं ॥ १६ ॥

पुरुषोत्तमने! महा बाहो! तपस्विनियाद नन्नन्नु त्यजिसि, तन्न प्रियतमॆ नारियन्तिरुव ई पृथिवियन्नु आलङ्गिसिकॊण्डु मलगिरुविरल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaabaaho = O; the mighty armed! Purushharshhabha = O; the best of men! Vihaaya = leaving; maam = me; tapasvinim = who am miserable; sheshhe = you lied down; iha = here; samaashlishhya = embracing; pR^ithiviim = the earth; priyaamiva = as your beloved.

अनुवादः

“O, the mighty armed! O, the best of men! Leaving the miserable me, you lied down here, embracing the earth as your beloved”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्चितं सततं यत्नाद् गन्धमाल्यैर्मया तव ।
इदं ते मत्प्रियं वीर धनुः काञ्चनभूषितम् ॥ १७ ॥

‘वीर! जिसका मैं प्रयत्नपूर्वक गन्ध और पुष्पमाला आदिके द्वारा नित्यप्रति पूजन करती थी तथा जो मुझे बहुत प्रिय था, यह आपका वही स्वर्णभूषित धनुष है ॥

वीर! नानु प्रयत्नपूर्वक गन्ध-पुष्प मालॆगळिन्द प्रतिदिन पूजिसुत्तिद्द, ननगॆ अत्यन्त प्रियवागिद्द निम्म स्वर्णभूषित धनुस्सु अदे आगिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. viira = O; the valiant Rama! Idam = this is; te = your; dhanuH = bow; kaaN^chana bhuushhitam = which was decorated with gold; * matpriyam* = dear to me; satatam = which was forever; architam = worshipped; tava = by you; yatnaat = with sandal paste and wreath of flowers.

अनुवादः

“O, valiant Rama! Here is your bow which was decorated with gold, dear to me and worshipped diligently by you with sandal paste and wreath of flowers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पित्रा दशरथेन त्वं श्वशुरेण ममानघ ।
सर्वैश्च पितृभिः सार्धं नूनं स्वर्गे समागतः ॥ १८ ॥

पित्रा दशरथेन त्वम् श्वशुरेण मम अनघ । पूर्वैसः च पितृभिः सार्धम् नूनम् स्वर्गे समागतः ॥ ६-३२-१८

‘निष्पाप रघुनन्दन! निश्चय ही आप स्वर्गमें जाकर मेरे श्वशुर और अपने पिता महाराज दशरथसे तथा अन्य सब पितरोंसे भी मिले होंगे ॥ १८ ॥

निष्पाप रघुनन्दन! नीवु स्वर्गक्कॆ होगि खण्डितवागि नन्न मावनवराद, निम्म तन्दॆ दशरथ महाराजरन्नु अथवा इतर ऎल्ल पितृगळन्नु भॆट्टियागिरबहुदु.॥18॥

पदच्छेदः

18. anagha = O; the faultless Rama!; evam = you; nuunam = surely; samaagataH = have met; svarge = in heaven; mama = my; shvashureNa = father in law; pitraa = and your father; dasharathena = Dasaratha; sarvaiH = and all; pitR^ibhiHsaartham = multitude of manes.

अनुवादः

“O, the faultless Rama! Surely, you must have met in heaven your father and my father-in- law Dasaratha as well as all the multitude of manes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिवि नक्षत्रभूतं च महत्कर्मकृतं तथा ।
पुण्यं राजर्षिवंशं त्वमात्मनः समुपेक्षसे ॥ १९ ॥

दिवि नक्षत्र भूतस् त्वम् महत् कर्म कृतम् प्रियम् । पुण्यम् राज ऋषि वंशम् त्वम् आत्मनः समुपेक्षसे ॥ ६-३२-१९

‘आप पिताकी आज्ञाका पालनरूपी महान् कर्म करके अद्भुत पुण्यका उपार्जन कर यहाँसे अपने उस राजर्षिकुलकी उपेक्षा करके (उसे छोड़कर) जा रहे हैं, जो आकाशमें नक्षत्र* बनकर प्रकाशित होता है (आपको ऐसा नहीं करना चाहिये) ॥ १९ ॥

\* इक्ष्वाकुवंशके राजा त्रिशंकु आकाशमें नक्षत्र होकर प्रकाशित होते हैं, उन्हींके कारण क्षत्रिन्यायसे समस्त कुलको ही नक्षत्रकुल बताया है ।

नीवु पितृवाक्य पालनरूपी महान् कर्म माडि अद्भुत पुण्यवन्नु गळिसि, राजर्षिकुलवन्नु उपेक्षिसि (अदन्नु बिट्टु), आकाशदल्लि नक्षत्रवागि प्रकाशिसुत्तिरुवल्लिगॆ इल्लिन्द होगुत्तिद्दीरि.॥19॥

पदच्छेदः

19. samupekshhase = you have abandoned; puN^yam = the pious; raajarshhi vamsham = lineage of royal sages; aatmanaH = of yourself; tvam = you; (by whom) ; mahat = a great; karma = act; kR^itam = has been done; tatha = and (which); nakshhatrabhuutam = was like a luminary; divi = in heaven.

अनुवादः

“You have abandoned your own pious lineage of royal sages but whereas you performed a great act, which illuminated the heaven like a luminary.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं मां न प्रेक्षसे राजन् किं वा न प्रतिभाषसे ।
बालां बालेन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम् ॥ २० ॥

किं मां न प्रेक्षसे राजन्किं वा न प्रतिभाषसे ।
बालां बाल्येन सम्प्राप्तां भार्यां मां सहचारिणीम् ॥

किम् मान् न प्रेक्षसे राजन् किम् माम् न प्रतिभाषसे । बालाम् बालेन सम्प्राप्ताम् भार्याम् माम् सह चारिणीम् ॥ ६-३२-२०

‘राजन्! आपने अपनी छोटी अवस्थामें ही जब कि मेरी भी छोटी ही अवस्था थी, मुझे पत्नीरूपमें प्राप्त किया । मैं सदा आपके साथ विचरनेवाली सहधर्मिणी हूँ । आप मेरी ओर क्यों नहीं देखते हैं अथवा मेरी बातका उत्तर क्यों नहीं देते हैं? ॥ २० ॥

राजने! नानु सण्ण वयस्सिनवळागिद्दागले नीवु नन्नन्नु पत्नियागि पडॆदिरि. नानु सदा निम्मॊन्दिगॆ विचरिसुव सहधर्मिणियागिरुवॆ. नीवु नन्न कडॆगॆ एकॆ नोडुवुदिल्ल? इल्लवे नन्न मातिगॆ एकॆ उत्तरिसुत्तिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. raajan = O; prince!; kim = why; naprakshhyase = don’t you look ; maam = at me?; kim = why; na pratibhaashhase = don’t you reply; maam = me; bhaaryaam = a wife; sahachaariNiim = who lived with you together; sampraaptam = since the time of my obtaining; baalaam = as girl; baalena = by you as a boy.

अनुवादः

“O, prince! Why don’t you look at me? Why don’t you reply me, a wife who lived with you together since the time of obtaining me as a girl by you as a boy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

संश्रुतं गृह्णता पाणिं चरिष्यामीति यत् त्वया ।
स्मर तन्नाम काकुत्स्थ नय मामपि दुःखिताम् ॥ २१ ॥

संश्रुतम् गृह्णता पाणिम् चरिष्यामि इति यत् त्वया । स्मर तन् मम काकुत्स्थ नय माम् अपि दुह्खिताम् ॥ ६-३२-२१

‘काकुत्स्थ! मेरा पाणिग्रहण करते समय जो आपने प्रतिज्ञा की थी कि मैं तुम्हारे साथ धर्माचरण करूँगा, उसका स्मरण कीजिये और मुझ दुःखिनीको भी साथ ही ले चलिये ॥ २१ ॥

काकुत्स्थने! नन्न पाणिग्रहण माडुवाग नीवु नानु निन्नॊन्दिगॆ धर्माचरण माडुवॆनु ऎन्दु प्रतिज्ञॆ माडिरुविरि. अदन्नु स्मरिसि दुःखितॆयाद नन्नन्नु करॆदुकॊण्डु होगिरि.॥21॥

पदच्छेदः

21. kaakutthsa = O; Rama! Smaranaama = remember; tat = that; yat = which; samshrutam = was promised; tvayaa = by you; paaNim gR^ihNataa = at the time of our marriage; charishhyaami iti = I shall have righteousconduct with you; naya = take; maamapi = me also with you; duHkhitaam = wretched as I am.

अनुवादः

“O, Rama! Remember your solemn promise at the time of our marriage, saying I shall have righteous conduct with you’ Take me also with you, wretched as I Am.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कस्मान्मामपहाय त्वं गतो गतिमतां वर ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं त्यक्त्वा मामपि दुःखिताम् ॥ २२ ॥

कस्मान् माम् अपहाय त्वम् गतो गतिमताम् वर । अस्माल् लोकाद् अमुम् लोकम् त्यक्त्वा माम् इह दुह्खिताम् ॥ ६-३२-२२

‘गतिमानोंमें श्रेष्ठ रघुनन्दन! आप मुझे अपने साथ वनमें लाकर और यहाँ मुझ दुःखिनीको छोड़कर इस लोकसे परलोकको क्यों चले गये? ॥ २२ ॥

गतिमानवरल्लि श्रेष्ठ रघुनन्दन! नीवु नन्नन्नु निम्मॊन्दिगॆ वनक्कॆ करॆदुकॊण्डु बन्दु, दुःखितॆयाद नन्नन्नु इल्ले बिट्टु ई लोकदिन्द परलोकक्कॆ एकॆ हॊरटुहोदिरि.॥22॥

पदच्छेदः

22. vara = O; the best; gatimataam = among the beings; kasmaat = for what reason; tvam = you; gataH = have gone; apahaaya = quitting; maam = me? Tyaktvaa = leaving; maamapi = even me; duHkhitaam = the miserable woman;( why have you gone); amum = to that; lokam = world; asmaat = from this; lokaat = world?

अनुवादः

“O, Rama the best of beings! Why have you gone away, quitting me like this? Leaving me, the miserable woman, why have you gone to the other world from this world?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कल्याणै रुचिरं गात्रं परिष्वक्तं मयैव तु ।
क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते ॥ २३ ॥

कल्याणै रुचिरं गात्रं परिष्टक्तं मयैव तु ।
क्रव्यादैस्तच्छरीरं ते नूनं विपरिकृष्यते ॥

कल्याणैर् उचितम् यत् तत् परिष्वक्तम् मया एव तु । क्रव्य अदैस् तत् शरीरम् ते नूनम् विपरिकृष्यते ॥ ६-३२-२३

‘मैंने ही अनेक मङ्गलमय उपचारोंसे सुन्दर आपके जिस श्रीविग्रहका आलिङ्गन किया था, आज उसीको मांस-भक्षी हिंसक जन्तु अवश्य इधर-उधर घसीट रहे होंगे ॥

नानु अनेक मङ्गल उपचारगळिन्द सुन्दरवाद निम्म श्रीविग्रहवन्नु आलिङ्गिसिद्दॆ, इन्दु अदन्ने मांसभक्षि हिंसक जन्तुगळु खण्डितवागि अत्त-इत्त ऎळॆदाडुत्तिरबहुदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. kravyaadaiH = by wild beasts; tat = that; shariiram = body; nuunam = is now; viparikR^ishhyate = being dragged about; ruchiram = the beautiful; gaatram = body; parishhvaktam = was cuddled; mayaiva = by me; kalyaaNaiH = with divine essences.

अनुवादः

“That beautiful body, which was cuddled by me with divine essences, is now being dragged about by wild beasts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः ।
अग्निहोत्रेण संस्कारं केन त्वं न तु लप्स्यसे ॥ २४ ॥

अग्निष्तोम आदिभिर् यज्नैर् इष्टवान् आप्त दक्षिणैः । अग्नि होत्रेण संस्कारम् केन त्वम् तु न लप्स्यसे ॥ ६-३२-२४

‘आपने तो पर्याप्त दक्षिणाओंसे युक्त अग्निष्टोम आदि यज्ञोंद्वारा भगवान् यज्ञपुरुषकी आराधना की है; फिर क्या कारण है कि अग्निहोत्रकी अग्निसे दाह-संस्कारका सुयोग आपको नहीं मिल रहा है ॥ २४ ॥

नीवादरो साकष्टु दक्षिणॆगळुळ्ळ अग्निष्टोमादि यज्ञगळ मूलक भगवान् यज्ञ पुरुषनन्नु आराधिसिद्दीरि; मत्तॆ अग्निहोत्रद अग्नियिन्द दाह संस्कारद सुयोग निमगॆ दॊरॆयदिरलु कारणवादरू एनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. kena = why are you; na tu lapsyase = not securing; samskaaram = the privilege of being cremated; agnihotreNa = with sacrificial fire; (even though); * tvam* = you; ishhTavaan = have worshipped the Lord; yajN^aiH = through sacrificial performances; agnishhTomaadibhiH = such as agnishtoma; aaptadakshhiNaiH = furnished with abundant gifts?

अनुवादः

“Why are you not securing the privilege of being cremated with a sacrificial fire, even though you have worshipped the Lord through sacrificial performances such as Agnishtoma, duly furnished with abundant gifts?”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रव्रज्यामुपपन्नानां त्रयाणामेकमागतम् ।
परिप्रेक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणं शोकलालसा ॥ २५ ॥

प्रव्रज्याम् उपपन्नानाम् त्रयाणाम् एकम् आगतम् । परिप्रक्ष्यति कौसल्या लक्ष्मणम् शोक लालसा ॥ ६-३२-२५

‘हम तीन व्यक्ति एक साथ वनमें आये थे; परंतु अब शोकाकुल हुई माता कौसल्या केवल एक व्यक्ति लक्ष्मणको ही घर लौटा हुआ देख सकेंगी ॥ २५ ॥

नावु मूवरू ऒट्टिगॆ काडिगॆ बन्दिद्दॆवु; आदरॆ ईग शोकाकुलवाद तायि कौसल्यॆयु केवल लक्ष्मणनॊब्बने मरळि दुदन्नु नोडुवळु.॥25॥

पदच्छेदः

25. kausalyaa = Kausalya; shokalaalasaa = absorbed in grief; pariprakshhyati = can see; lakshhmaNam = Laksmana;aagatam = returned; trayaaNaam = out of the three; upapannanaam = who attained; pravrajyaam = exile.

अनुवादः

“Kausalya absorbed as she was with grief can only see Lakshmana alone returned out of the three who attained exile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तस्याः परिपृच्छन्त्या वधं मित्रबलस्य ते ।
तव चाख्यास्यते नूनं निशायां राक्षसैर्वधम् ॥ २६ ॥

स तस्याः परिपृच्चन्त्या वधम् मित्र बलस्य ते । तव च आख्यास्यते नूनम् निशायाम् राक्षसैर् वधम् ॥ ६-३२-२६

‘उनके पूछनेपर लक्ष्मण उन्हें रात्रिके समय राक्षसोंके हाथसे आपके मित्रकी सेनाके तथा सोते हुए आपके भी वधका समाचार अवश्य सुनायेंगे ॥ २६ ॥

अवळु केळिदाग लक्ष्मणनु-रात्रॆयल्लि निम्म स्नेहितन सैन्यदॊन्दिगॆ मलगिद्दाग निम्मन्नु राक्षसरु वधिसिदरु ऎम्ब समाचार खण्डित तिळिसुवनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH = he; aakhyaasyate = will narrate; nuunam = surely; tasyaaH = to her; paripR^ichchhantyaaH = when enquired; tava = about your; vadhamcha = slaghter; vadham = as also the killing; raakshhasaiH = by the demons; te mitra balasya = of the army of your ally; nishaayaam = at night.

अनुवादः

“He will narrate surely to her when enquired, about your slaughter as also the killing of the army of your alley, by demons at night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा त्वां सुप्तं हतं ज्ञात्वा मां च रक्षोगृहं गताम् ।
हृदयेनावदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥ २७ ॥

सा त्वाम् सुप्तम् हतम् श्रुत्वा माम् च रक्षो गृहम् गताम् । हृदयेन विदीर्णेन न भविष्यति राघव ॥ ६-३२-२७

‘रघुनन्दन! जब उन्हें यह ज्ञात होगा कि आप सोते समय मारे गये और मैं राक्षसके घरमें हर लायी गयी हूँ तो उनका हृदय विदीर्ण हो जायगा और वे अपने प्राण त्याग देंगी ॥ २७ ॥

रघुनन्दन! नीवु मलगिद्दाग कॊल्लल्पट्टिरि, नानु राक्षसन मनॆयल्लि कद्दु तन्दिरुवॆ ऎम्ब समाचार केळिदाग आकॆय हृदय ऒडॆदु प्राणत्याग माडुवळु.॥27॥

पदच्छेदः

27. raaghava = O; Rama! Shrutvaa = hearing; tvaam = that you; hatam = having been killed; suptam = while sleeping; maam = and me; gataam = having obtained; rakshhogR^iham = the house of ogres; saa = she; na bhavishhyati = will be no more; hR^idayana = with her heart; avadiirNena = broken.

अनुवादः

“O, Rama! Hearing that you were killed while sleeping and that I was kept in the house of ogres, she will be no more, as her heart will be broken.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम हेतोरनार्याया अनघः पार्थिवात्मजः ।
रामः सागरमुत्तीर्य वीर्यवान् गोष्पदे हतः ॥ २८ ॥

मम हेतोरनार्याया अवघः पार्थिवात्मजः । रामः सागमुत्तीर्य वीर्यवान् गोष्पदे हतः ॥ ६-३२-२८

‘हाय! मुझ अनार्याके लिये निष्पाप राजकुमार श्रीराम, जो महान् पराक्रमी थे, समुद्रलङ्घन-जैसा महान् कर्म करके भी गायकी खुरीके बराबर जलमें डूब गये—बिना युद्ध किये सोते समय मारे गये ॥ २८ ॥

अय्यो! अनार्यॆयाद नन्न कुरितु निष्पाप राजकुमार महा पराक्रमी श्रीरामनु समुद्रलङ्घनदन्तह महाकर्म माडियू हसुविन गॊरसिनष्टु नीरिनल्लि मुळुगि होदनल्ल ! युद्धमाडदॆये मलगिद्दाग कॊल्लल्पट्टनल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. raamaH = Rama; anaghaH = the faultless man; paarthivaatmajaH = the prince; viiryavaan = and the strong man; hataH = was killed; goshhpade; in a small puddle; uttiirya = after crossing; saagaram = the ocean; hetoH = for the cause; mama = of me; anaaryaayaaH = an unworthy woman.

अनुवादः

“The strong and faultless prince Rama was killed in a small puddle, after crossing the ocean, for the cause of me, an unworthy woman.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं दाशरथेनोढा मोहात् स्वकुलपांसनी ।
आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युरजायत ॥ २९ ॥

अहम् दाशरथेनोढा मोहात्स्वकुपांसनी । आर्यपुत्रस्य रामस्य भार्या मृत्युरजायत ॥ ६-३२-२९

‘हाय! दशरथनन्दन श्रीराम मुझ-जैसी कुलकलङ्किनी नारीको मोहवश ब्याह लाये । पत्नी ही आर्यपुत्र श्रीरामके लिये मृत्युरूप बन गयी ॥ २९ ॥

अय्यो शिवने! दशरथनन्दन श्रीरामनु नन्नन्तह कुलकलङ्कियाद नारियन्नु मोहवश मदुवॆ माडिकॊण्डनु. पत्निये आर्यपुत्र श्रीरामन मृत्युरूपळादळल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. aham- I; svakulapaamsanii = the obloquy of my race; uuDhaa = was wedded; daasharathena = by Rama; mohaat = due to ignorance; bhaaryaa = a wife herself; ajaayata = proved to be; mR^ityuH = the death; raamasya = of Rama; aaryaputrasya = an honorable man.

अनुवादः

“I, the obloquy of my race, was wedded by Rama due to ignorance. Thus, a wife herself has eventually proved to be the cause for death of Rama, an honorable man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनमन्यां मया जातिं वारितं दानमुत्तमम् ।
याहमद्यैव शोचामि भार्या सर्वातिथेरिह ॥ ३० ॥

नूनमन्यां मया जातिं वारितं दानमुत्तमम् ।
याहमद्येह शोचामि भार्या सर्वातिथेरिह ॥

मानमाव्याम् मया जातिम् वारितम् दानमुत्तमम् । याहमद्येह शोचामि भार्या सर्वातिथेरपि ॥ ६-३२-३०

‘जिनके यहाँ सब लोग याचक बनकर आते थे एवं सभी अतिथि जिन्हें प्रिय थे, उन्हीं श्रीरामकी पत्नी होकर जो मैं आज शोक कर रही हूँ, इससे जान पड़ता है कि मैंने दूसरे जन्ममें निश्चय ही उत्तम दानधर्ममें बाधा डाली थी ॥ ३० ॥

यार बळिगॆ ऎल्ल जनरु याचकरागि बरुत्तिद्दरो, ऎल्ल अतिथिगळु यारिगॆ प्रियरागिद्दरो अन्तह श्रीरामन पत्नियाद नानु इन्दु शोकिसुत्तिद्देनॆ. नानु हिन्दिन जन्मदल्लि खण्डितवागि उत्तम दान धर्मदल्लि तॊन्दरॆपडिसिद्दॆ ऎन्दु गॊत्तागुत्तदॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. bhaaryaapi = even though I was his wife; sarvaatitheH = of Rama; who showed hospitality to all the guests; aham = I; yaa = that very person who is weeping; iha = here; adya = and now; (as) nuunam = without doubt; * anyaam* = in a another (previous); jaatim = existence; uttamam = an excellent; daanam = gift; vaaritam = was refused; mayaa = by me.

अनुवादः

“Even though I was a wife of Rama who showed hospitality to all the guests, it is I, that very person, who is weeping here and now, because without doubt, in a previous existence, an excellent gift was refused by me (to an eligible person).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साधु घातय मां क्षिप्रं रामस्योपरि रावण ।
समानय पतिं पत्न्या कुरु कल्याणमुत्तमम् ॥ ३१ ॥

साधु पातय माम् क्षिप्रम् रामस्य उपरि रावणः । समानय पतिम् पत्न्या कुरु कल्याणम् उत्तमम् ॥ ६-३२-३१

‘रावण! मुझे भी श्रीरामके शवके ऊपर रखकर मेरा वध करा डालो; इस प्रकार पतिको पत्नीसे मिला दो; यह उत्तम कल्याणकारी कार्य है, इसे अवश्य करो ॥

रावण! नन्नन्नु कूड श्रीरामन शवदमेलॆ इरिसि नन्नन्नू वधिसिबिडु. हीगॆ पतिगॆ पत्नियॊन्दिगॆ सेरिसि बिडु. इदु उत्तम श्रेयस्कर कार्यवागिदॆ, इदन्नु अवश्यवागि माडु.॥31॥

पदच्छेदः

31. raavaNa = O; Ravana! samaanaya = unite; patnaya = the wife; patim = with the husband; kshhipram = and without delay; ghaataya = arrange to kill; maam = me; saadhu = right; upari = at the head; raamasya = of Rama; kuru = perform; uttamam = an admirable; kalyaaNam = and auspicious act

अनुवादः

“Unite the wife with the husband and without delay, arrange to kill me right at the head of Rama. Thus, you will perform an admirable and auspicious act.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिरसा मे शिरश्चास्य कायं कायेन योजय ।
रावणानुगमिष्यामि गतिं भर्तुर्महात्मनः ॥ ३२ ॥

शिरसा मे शिरसः च अस्य कायम् कायेन योजय । रावण अनुगमिष्यामि गतिम् भर्तुर् महात्मनः ॥ ६-३२-३२

‘रावण! मेरे सिरसे पतिके सिरका और मेरे शरीरसे उनके शरीरका संयोग करा दो । इस प्रकार मैं अपने महात्मा पतिकी गतिका ही अनुसरण करूँगी’ ॥

रावणने! नन्न तलॆयन्नु पतिय तलॆयॊन्दिगॆ, नन्न शरीरवन्नु पतिय शरीरदॊन्दिगॆ संयोग माडिसु. हीगॆ नानु नन्न महात्मा पतिय गतियन्नु अनुसरिसुवॆनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. raavaNa = O; Ravana! yojaya = join; me shirasaa = my head; asya = with this Rama’s; shiraH = head; kaayam = body; kaayena = with the body; anugamishhyaami = I shall go along ; gatim = the path; mahaatmanaH = of my high soled; bhartuH = Lord.

अनुवादः

“O, Ravana! Join my head with his head and my body with his body. I shall go along the path of my magnanimous Lord.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतीव दुःखसन्तप्ता विललापायतेक्षणा ।
भर्तुः शिरो धनुश्चैव ददर्श जनकात्मजा ॥ ३३ ॥

इति सा दुह्ख सम्तप्ता विललाप आयत ईक्षणा । भर्तुः शिरो धनुस् तत्र समीक्ष्य जनक आत्मजा ॥ ६-३२-३३

इस प्रकार दुःखसे संतप्त हुई विशाललोचना जनकनन्दिनी सीता पतिके मस्तक तथा धनुषको देखने और विलाप करने लगीं ॥ ३३ ॥

हीगॆ दुःखदिन्द सन्तप्तळाद विशाललोचनॆ जनकनन्दिनि सीतॆयु पतिय मस्तक हागू धनुष्यवन्नु नोडि विलपिसतॊडगिदळु.॥33॥

पदच्छेदः

33. aayatekshhaNaa = the wide eyed Sita; samiikshhya = seeing; tatra = there; bhartuH = her husband’s; shiraH = head; dhanushchaiva = and the bow; punaH punaH = again and again; duHkha santaptaa = was tormented with grief; vilalapa = and lamented; itiiva = in this way.

अनुवादः

The wide-eyed Sita, seeing her husband’s head and bow there again and again, was tormented with grief and lamented as aforesaid.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं लालप्यमानायां सीतायां तत्र राक्षसः ।
अभिचक्राम भर्तारमनीकस्थः कृताञ्जलिः ॥ ३४ ॥

एवम् लालप्यमानायाम् सीतायाम् तत्र राक्षसः । अभिचक्राम भर्तारम् अनीकस्थः क्ऱ्त अन्जलिः ॥ ६-३२-३४

जब सीता इस तरह विलाप कर रही थीं, उसी समय वहाँ रावणकी सेनाका एक राक्षस हाथ जोड़े हुए अपने स्वामीके पास आया ॥ ३४ ॥

सीतॆयु ई प्रकार विलापिसुत्तिद्दाग अल्लिगॆ रावणन सैन्यद ऒब्ब सैनिकनु कैमुगिदुकॊण्डु तन्न ऒडॆयनल्लिगॆ बन्दनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. siitaayaam = while Seetha; evam = was thus; laalapyamanayaam = weeping; raakshhasaH = a demon; aniikasthaH = who was a royal guard; abhichakraama = approached; bhartaaram = his Lord; tatra = there; kR^ItaaN^jaliH = with his joined palms in salutation. (And cried as follows):

अनुवादः

While Seetha was lamenting thus, a demon who was a royal guard approached his Lord there with his joined palms in salutation (and cried as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

विजयस्वार्यपुत्रेति सोऽभिवाद्य प्रसाद्य च ।
न्यवेदयदनुप्राप्तं प्रहस्तं वाहिनीपतिम् ॥ ३५ ॥

विजयस्व आर्य पुत्र इति सो अभिवाद्य प्रसाद्य च । न्यवेदयद् अनुप्राप्तम् प्रहस्तम् वाहिनी पतिम् ॥ ६-३२-३५

उसने ‘आर्यपुत्र महाराजकी जय हो’ कहकर रावणका अभिवादन किया और उसे प्रसन्न करके यह सूचना दी कि ‘सेनापति प्रहस्त पधारे हैं ॥ ३५ ॥

‘आर्यपुत्रनिगॆ जयवागली’ ऎन्दु हेळि रावणनिगॆ अभिवादन माडि प्रसन्नगॊळिसि सेनापति प्रहस्त आगमिसिरुवनु ऎन्दु सूचिसिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. vijayasva = May you be victorious; aaryaputra = O; Noble Lord! saH = he; abhivaadya = respectfully announced; iti = thus; prasaadyacha = got propitiated; nyavedayat = and informed; prahastam = that Prahasta; vaahiniipatim = the army chief; anupraaptam = had come.

अनुवादः

“May you be victorious, O noble Lord!” he respectfully announced thus, thereby winning his pleasure and informed that Prahasta the army chief had come.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमात्यैः सहितः सर्वैः प्रहस्तस्त्वामुपस्थितः ।
तेन दर्शनकामेन अहं प्रस्थापितः प्रभो ॥ ३६ ॥

अमात्यैः सहितैः सर्वैः प्रहस्तः स्त्वामुपस्थितः ।
तेन दर्शनकामेन अहं प्रस्थापितः प्रभो ॥

‘प्रभो! सब मन्त्रियोंके साथ प्रहस्त महाराजकी सेवामें उपस्थित हुए हैं । वे आपका दर्शन करना चाहते हैं, इसीलिये उन्होंने मुझे यहाँ भेजा है ॥ ३६ ॥

प्रभो! ऎल्ल मन्त्रिगळॊन्दिगॆ प्रहस्तनु महाराजर सेवॆयल्लि उपस्थितनागिद्दानॆ. अवनु निम्मन्नु नोडलु बयसुत्तिरुवनु, अदक्कागि अवनु नन्नन्नु इल्लिगॆ कळिसिरुवनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. prabho = O; Lord!; prahastaH = Prahasta; upasthitaH = has come; sahitaH = along with; sarvaH = all; amaatyaiH = ministers; darshana kaamena = eager as he is to see; tvaam = you; aham = I; prasthaapitaH = have been sent; tena = by him.

अनुवादः

“O, Lord! Prahasta has come with all ministers. He has sent me, eager as he is, to see you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनमस्ति महाराज राजभावात् क्षमान्वित ।
किञ्चिदात्ययिकं कार्यं तेषां त्वं दर्शनं कुरु ॥ ३७ ॥

मानमस्ति महारा ज राजभावात् क्षमान्वित । किंचिद् आत्ययिकम् कार्यम् तेषाम् त्वम् दर्शनम् कुरु ॥ ६-३२-३७

‘क्षमाशील महाराज! निश्चय ही कोई अत्यन्त आवश्यक राजकीय कार्य आ पड़ा है, अतः आप उन्हें दर्शन देनेका कष्ट करें? ॥ ३७ ॥

क्षमाशील महाराज! निश्चयवागि यावुदो अत्यन्त आवश्यक राजकीय कार्यमुन्दागिदॆ; आद्दरिन्द अवनन्नु काणलु नीवु कष्टपडुविरा.॥37॥

पदच्छेदः

37. mahaaraaja = O; king; kshhamaanvita = endowed with patience; asti = there is; kimchit = a little; aatyayikam = urgent; kaaryam = work; raaja bhaavaat = by way of king’s duty; tvam = you; kuru = accord; darshanam = audience; teshhaam = to them; nuunam = now.

अनुवादः

“O, king, endowed with patience! There is a little urgent work by way of king’s duty. Please accord them your audience now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा दशग्रीवो राक्षसप्रतिवेदितम् ।
अशोकवनिकां त्यक्त्वा मन्त्रिणां दर्शनं ययौ ॥ ३८ ॥

एतत् श्रुत्वा दशग्रीवो राक्षस प्रतिवेदितम् । अशोक वनिकाम् त्यक्त्वा मन्त्रिणाम् दर्शनम् ययौ ॥ ६-३२-३८

राक्षसकी कही हुई यह बात सुनकर दशग्रीव रावण अशोकवाटिका छोड़कर मन्त्रियोंसे मिलनेके लिये चला गया ॥ ३८ ॥

राक्षसनु हेळिद मातन्नु केळि रावणनु अशोकवन्नु बिट्टु मन्त्रि गळन्नु काणलु हॊरटु होदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. shrutvaa = hearing; etat = the aforesaid; raakshhasa prativeditam = communication of the demon; dashagriivaH = Ravana; tyaktvaa = left; ashokavanikaam = the garden of Ashoka; yayou = and accorded; darshanam = his audience; mantriNaam = to the ministers.

अनुवादः

Hearing the aforesaid communication of the demon, Ravana left the garden of Ashoka and bestowed audience to his ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु सर्वं समर्थ्यैव मन्त्रिभिः कृत्यमात्मनः ।
सभां प्रविश्य विदधे विदित्वा रामविक्रमम् ॥ ३९ ॥

स तु सर्वम् समर्थ्य एव मन्त्रिभिः क्ऱ्त्यम् आत्मनः । सभाम् प्रविश्य विदधे विदित्वा राम विक्रमम् ॥ ६-३२-३९

उसने मन्त्रियोंसे अपने सारे कृत्यका समर्थन कराया और श्रीरामचन्द्रजीके पराक्रमका पता लगाकर सभाभवनमें प्रवेश करके वह प्रस्तुत कार्यकी व्यवस्था करने लगा ॥ ३९ ॥

अवनु मन्त्रिगळल्लि तन्नॆल्ल कृत्यगळन्नु समर्थिसि, श्रीरामचन्द्रन पराक्रमवन्नु अरितु सभाभवनवन्नु प्रवेशिसि प्रस्तुत कार्यद व्यवस्थॆयल्लि तॊडगिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. saH = he; samarthaiva = deliberated; aatmanaH = with his; mantribhiH = ministers; sarvam = about the entire things; kR^ityam = to be done; pravishya = entered; sabhaam = the council chamber; viditvaa = and understanding; raamavikramam = about the strength of the Rama; vidhadhe = arranged for what was to be done.

अनुवादः

He deliberated with his ministers as to what action in its entirety to be pursued and entered the council-chamber and issued his commands in accordance with the knowledge he possessed of Rama’s forces.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकमुत्तमम् ।
जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम् ॥ ४० ॥

अन्तर्धानं तु तच्छीर्षं तच्च कार्मुकमत्तमम् ।
जगाम रावणस्यैव निर्याणसमनन्तरम् ॥

अन्तर्धानम् तु तत् शीर्षम् तच् च कार्मुकम् उत्तमम् । जगाम रावणस्य एव निर्याण समनन्तरम् ॥ ६-३२-४०

रावणके वहाँसे निकलते ही वह सिर और उत्तम धनुष दोनों अदृश्य हो गये ॥ ४० ॥

रावणनु अल्लिन्द हॊरडुत्तले आ शिर मत्तु धनुस्सु अदृश्यवायितु.॥40॥

पदच्छेदः

40. niryaaNa samanantarameva = soon after the departure; raavaNasya = of Ravana; tat shiirshham = that head; tatuttamam = and that distinguished; * kaarmukamcha* = bow; jagaama = attained; antardhaanam = disappearance.

अनुवादः

Soon after the departure of Ravana, the illusory head and bow had vanished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसेन्द्रस्तु तैः सार्धं मन्त्रिभिर्भीमविक्रमैः ।
समर्थयामास तदा रामकार्यविनिश्चयम् ॥ ४१ ॥

राक्षस इन्द्रस् तु तैः सार्धम् मन्त्रिभिर् भीम विक्रमैः । समर्थयाम् आस तदा राम कार्य विनिश्चयम् ॥ ६-३२-४१

राक्षसराज रावणने अपने उन भयानक मन्त्रियोंके साथ बैठकर रामके प्रति किये जानेवाले तत्कालोचित कर्तव्यका निश्चय किया ॥ ४१ ॥

राक्षसराज रावणनु तन्न आ भयानक मन्त्रिगळॊन्दिगॆ कुळितु रामन कुरितु माडबहुदाद तत्कालोचित कर्तव्यवन्नु निश्चयिसिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tadaa = then; raakshhasendrastu = Ravana; the king of demons; saartham bhiima vikramaiH = along with his highly powerful;mantribhiH = ministers; samartha yaamaasa = decided; raamakaaryavinishchayam = on the measures he would adopt against Rama.

अनुवादः

Then, Ravana the king of demons in consultation with his highly powerful ministers, decided on the measures he would adopt against Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अविदूरस्थितान् सर्वान् बलाध्यक्षान् हितैषिणः ।
अब्रवीत् कालसदृशं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ४२ ॥

अविदूर स्थितान् सर्वान् बल अध्यक्षान् हित एषिणः । अब्रवीत् काल सद्ऱ्शो रावणो राक्षस अधिपः ॥ ६-३२-४२

फिर राक्षसराज रावणने पास ही खड़े हुए अपने हितैषी सेनापतियोंसे इस प्रकार समयानुकूल बात कही— ॥

मत्तॆ रावणनु बळियल्ले निन्तिद्द तन्न हितैषि सेनापतिगळल्लि ई प्रकार समयानुकूल मातन्नु हेळिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. raavaNaH = Ravana; raakshhasaadhipaH = the king of demons; kaalasadR^ishaH = resembling Yama; the god of death; abraviit = addressed; sarvaan = all; balaadhyakshhaan = the generals; hitaishhiNaH = devoted to his interests; aviduurasthitaan = standing nearby.

अनुवादः

Ravana the king of demons, resembling Yama the god of death, addressed all the generals standing nearby, devoted to his interests as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

शीघ्रं भेरीनिनादेन स्फुटं कोणाहतेन मे ।
समानयध्वं सैन्यानि वक्तव्यं च न कारणम् ॥ ४३ ॥

शीघ्रम् भेरी निनादेन स्फुट कोण आहतेन मे । समानयध्वम् सैन्यानि वक्तव्यम् च न कारणम् ॥ ६-३२-४३

‘तुम सब लोग शीघ्र ही डंडेसे पीट-पीटकर धौंसा बजाते हुए समस्त सैनिकोंको एकत्र करो; परंतु उन्हें इसका कारण नहीं बताना चाहिये’ ॥ ४३ ॥

नीवॆल्लरू बेगने डङ्गुरसारि समस्त सैनिकरन्नु ऒट्टुगूडिसिरि; आदरॆ अवरिगॆ इदर कारण तिळिसबारदु.॥43॥

पदच्छेदः

43. bheriininaadena = by the sound of a drum; sphuTam = audibly; koNa hatena = beaten with a drumstick; shiighram = immediately; samaanayadhvam = summon; me = my; sainyaani = forces; nachavaktavyam = without expecting; kaaraNam = a reason.

अनुवादः

“By a sound of a drum beaten audibly with a drum stick, immediately summon all my forces. Do not tell them the reason for which I am calling.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तथेति प्रतिगृह्य तद्वच-
स्तदैव दूताः सहसा महद् बलम् ।
समानयंश्चैव समागतं च
न्यवेदयन् भर्तरि युद्धकाङ्क्षिणि ॥ ४४ ॥

ततस् तथा इति प्रतिगृह्य तद् वचो । स्तदैव दूताः सहसा महाद्बलम् । समानयंसः चैव समागतम् च ते । न्यवेदयन् भर्तरि युद्ध कान्क्षिणि ॥ ६-३२-४४

तब दूतोंने ‘तथास्तु’ कहकर रावणकी आज्ञा स्वीकार की और उसी समय सहसा विशाल सेनाको एकत्र कर दिया; फिर युद्धकी अभिलाषा रखनेवाले अपने स्वामीको यह सूचना दी कि ‘सारी सेना आ गयी’ ॥ ४४ ॥

आग दूतरु ‘हागॆये आगली’ ऎन्दु हेळि रावणन अप्पणॆयन्नु मन्निसि, आगले विशाल सैन्यवन्नु ऒट्टुगूडिसिदरु. मत्तॆ युद्धाभिलाषिगळाद तन्न ऒडॆयनिगॆ ‘ऎल्ल सैन्य सिद्धवागिदॆ’ ऎन्दु सूचिसिदरु.॥44॥

पदच्छेदः

44. tataH = then; duutaaH = the messengers; pratigR^ihya = answered; tathaa iti = “So be it” ; tadvachaH = obedient to his words; sahasaa = instantly; samaanayana = gathered together; mahat = a huge; balam = army; tadaiva = then itself; nyavedayan = and informed; bharatari = their lord; yuddhakaaN^kchhiNi = longing for fight; samaagatam = that they had assembled.

अनुवादः

Then, the messengers answered, “So be it” obedient as they were to his words and instantly gathered a huge army together and informed their lord longing for fight, that they had since assembled the army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः ॥ ३२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बत्तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३२ ॥