०३१ रामेण सुवेलपर्वतप्रवेशः

31. मायारचित श्रीरामका कटा मस्तक दिखाकर रावणद्वारा सीताको मोहमें डालनेका प्रयत्न

ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश्चराः ।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ १ ॥
चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
जातोद्वेगोऽभवत् किञ्चित् सचिवानिदमब्रवीत् ॥ २ ॥

ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्कायां नृपतेश्वराः ।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
जातोद्वेगोऽभवत् किञ्चित् सचिवानिदमब्रवीत् ॥

राक्षसराज रावणके गुप्तचरोंने जब लङ्कामें लौटकर यह बताया कि श्रीरामचन्द्रजीकी सेना सुवेल पर्वतपर आकर ठहरी है और उसपर विजय पाना असम्भव है, तब उन गुप्तचरोंकी बात सुनकर और महाबली श्रीराम आ गये, यह जानकर रावणको कुछ उद्वेग हुआ । उसने अपने मन्त्रियोंसे इस प्रकार कहा— ॥ १-२ ॥

रावणन गुप्तचररु लङ्कॆगॆ बन्दु - श्रीरामचन्द्रन सैन्यवु सुवेलपर्वतदल्लि बीडु बिट्टिद्दु, अदन्नु जयिसुवुदु असम्भववॆन्दु तिळिसिदाग, अवर मातन्नु केळि, श्रीरामनु बन्दिरुवनॆन्दु तिळिदु रावणनु उद्विग्ननागि मन्त्रिगळल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; nR^ipateH = the king’s; charaaH = spies; pratyavedan = informed (Ravana); tam raaghavam = that Rama; akSobhya balam = with his imperturbable army; niviSTam = was stationed; suvele shaile = at Mount Suvela; laN^kaayaam = in Lanka.

अनुवादः

The spies of king Ravana informed him that Rama with his imperturbable army was encamped at Mount Suvela in Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. shrutvaa = Hearing; chaaraaNaam = throught; spies; raamam = that Rama; mahaabalam = with his mighty army; praaptam = had arrived; raavaNaH = Ravana; jaatodvegaH = was agitated; kimchit = a little; abraviit = and spoke; idam = thse words; sachivaan = to his counsellors (as follows):

अनुवादः

Hearing through his spies that Rama with his mighty army had arrived to Lanka, Ravana was a little agitated and spoke to his counsellors as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सुसमाहिताः ।
अयं नो मन्त्रकालो हि सम्प्राप्त इति राक्षसाः ॥ ३ ॥

मन्त्रिणः शीघ्रमायान्तु सर्वे वै सु समाहिताः । अयम् नो मन्त्रकालो हि सम्प्रास्त इति राक्षसाः ॥ ६-३१-३

‘मेरे सभी मन्त्री एकाग्रचित्त होकर शीघ्र यहाँ आ जायँ । राक्षसो! यह हमारे लिये गुप्त मन्त्रणा करनेका अवसर आ गया है’ ॥ ३ ॥

सचिवरे! नन्न मन्त्रिगळॆल्लरू आदष्टु बेग इल्लिगॆ बरलि. नावॆल्लरू सेरि गुप्तसमालोचनॆ माडुव काल ईग सन्निहितवागिदॆ.॥3॥

तस्य तच्छासनं श्रुत्वा मन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम् ।
ततः स मन्त्रयामास राक्षसैः सचिवैः सह ॥ ४ ॥

तस्य तच्चासनम् श्रुत्वा मन्त्रिणोऽभ्यागमन् द्रुतम् । ततः स मन्त्रयामास राक्षसैः सचिवैः सह ॥ ६-३१-४

रावणका आदेश सुनकर समस्त मन्त्री शीघ्रतापूर्वक वहाँ आ गये । तब रावणने उन राक्षसजातीय सचिवोंके साथ बैठकर आवश्यक कर्तव्यपर विचार किया ॥ ४ ॥

रावणन आदेशवन्नु केळि समस्त मन्त्रिगळु शीघ्रवागि अल्लिगॆ बन्दरु. आग रावणनु आ राक्षस मन्त्रिगळॊन्दगॆ कुळितु आवश्यक कर्तव्यद कुरितु विचार माडिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. shrutvaa = hearing; tat = that; shaasanam = command; tasya = of his; mantriNaH = the ministers; abhyaagamam = came; drutam = soon; tataH = thereafter; saH = he; mantrayaamaasa = deliberated; sachivaiH saha = with his ministers; raakshhasaiH = the ogres.

अनुवादः

As per his command, the ministers came instantly. Ravana conferred with the ogres, his ministers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रयित्वा तु दुर्धर्षः क्षमं यत् तदनन्तरम् ।
विसर्जयित्वा सचिवान् प्रविवेश स्वमालयम् ॥ ५ ॥

मन्त्रयित्वा तु दुर्धर्षः क्षमं यत्तदन्न्तरम् । विसर्जयित्वा सचिवान् प्रविवेश स्वमालयम् ॥ ६-३१-५

दुर्धर्ष वीर रावणने जो उचित कर्तव्य था, उसके विषयमें शीघ्र ही विचार-विमर्श करके उन सचिवोंको विदा कर दिया और अपने भवनमें प्रवेश किया ॥ ५ ॥

दुर्धर्ष वीर रावणनु उचितवाद कर्तव्यद कुरितु बेगनॆ विचार-विमर्शॆ माडि आ सचिवरन्नु बीळ्कॊट्टु तन्न अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. durdharshhaH = Ravana; the dreadful one; mantrayitvaa = deliberated; tat = that; yat = which; kshhamam = was befitting to be done; anantaram = immediately after; visarjayitvaa = sent away sachivaan = the ministers; pravivesha = and entered; svam his; aalayam = palace.

अनुवादः

The dreadful Ravana discussed about the ensuing things to be done immediately. He sent away the ministers and entered his palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो राक्षसमादाय विद्युज्जिह्वं महाबलम् ।
मायाविनं महामायं प्राविशद् यत्र मैथिली ॥ ६ ॥

ततो राक्षसमादाय विद्युज्जिह्वम् महाबलम् । मायाविदम् महामायः प्रविशद्यत्र मैथिली ॥ ६-३१-६

फिर उसने महाबली, महामायावी, मायाविशारद राक्षस विद्युज्जिह्वको साथ लेकर उस प्रमदावनमें प्रवेश किया, जहाँ मिथिलेशकुमारी सीता विद्यमान थीं ॥ ६ ॥

पदच्छेदः

6. tataH = thereafter; mahaamayaH = Ravana; practising conjuring tricks; aadaaya = took; vidyujjihvam = Vidyujjihva; mahaabalam = exceedingly strong; maayaavidam = who knew magic spells (along with him); * praavishat* = entered; yatra = the place where; maithilii = Seetha ( was there).

अनुवादः

Thereafter, Ravana the practiser of conjuring tricks, took the exceedingly strong Vidyujjihva who was a great sourcerer along with him and went to Seetha’s place.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मत्तॆ अवनु महाबली, महामायावी, मायाविशारद राक्षस विद्युज्जिह्वनन्नु जॊतयल्लि करॆदु कॊण्डु सीतॆयु इरुव प्रमदावनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥.॥

विद्युज्जिह्वं च मायाज्ञमब्रवीद् राक्षसाधिपः ।
मोहयिष्यावहे सीतां मायया जनकात्मजाम् ॥ ७ ॥

विद्युज्जिह्वम् च मायाज्ञ्मब्रवीद्राक्षसाधिपः । मोहयिष्यावहे सीताम् मायया जनकात्मजाम् ॥ ६-३१-७

उस समय राक्षसराज रावणने माया जाननेवाले विद्युज्जिह्वसे कहा—‘हम दोनों मायाद्वारा जनकनन्दिनी सीताको मोहित करेंगे ॥ ७ ॥

आग राक्षसराज रावणनु मायॆयन्नु बल्ल विद्युज्जीहनल्लि हेळिदनु-नाविब्बरू मायॆय मूलक जनकनन्दिनी सीतॆयन्नु मोहित गॊळिसुवा.॥7॥

पदच्छेदः

7. raakshaasaadhipaH = Ravana the lord of demons; abraviit cha = spoke; vidyujjihvam = to Vidyujjihva; maagaajN^gam = who knew deceptions (as follows): mohayishhvaavahe maayayaa = we shall create an illusion to deceive; siitaam = Seetha; janakaatmajaam = the daughter of Janaka.

अनुवादः

Ravana the lord of demons spoke to Vidyujjihva, who was a knower of conjuring tricks as follows: “With your spells, create an illusion in order to deceive Seetha, daughter of Janaka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिरो मायामयं गृह्य राघवस्य निशाचर ।
मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरं धनुः ॥ ८ ॥

शिरो मायामयम् गृह्य राघवस्य विशाचर । मां त्वं समुपतिष्ठस्व महच्च सशरम् धनुः ॥ ६-३१-८

‘निशाचर! तुम श्रीरामचन्द्रजीका मायानिर्मित मस्तक लेकर एक महान् धनुष-बाणके साथ मेरे पास आओ’ ॥

निशाचरने! नीनु श्रीरामन मायानिर्मित शिरस्सन्नु मत्तु महाधनुष्य बाणगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु नन्न बळिगॆ बा.॥8॥

पदच्छेदः

8. nishaachara = O; demon!; tvam = you; samupatisthasva = approached; maam = me; gR^ihya = holding; mayaamayam = a deceptive; raaghavasya = Rama’s; shiraa = head sa sharam = along with his arrows; mahat = and the big; dhanuH cha = bow.

अनुवादः

“O, demon! Produce a head resembling Rama’s along with a great bow and arrows created deceptively and present yourself before me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचरः ।
दर्शयामास तां मायां सुप्रयुक्तां स रावणे ॥ ९ ॥

एवमुक्त स्तथेत्याह विद्युज्जिह्वो निशाचतः । दर्शयामास ताम् मायाम् सुप्रयुक्ताम् स रावणे ॥ ६-३१-९ तस्य तुष्टोऽभवद्राजा प्रददौ च विभूषणम् ।

रावणकी यह आज्ञा पाकर निशाचर विद्युज्जिह्वने कहा—‘बहुत अच्छा’ । फिर उसने रावणको बड़ी कुशलतासे प्रकट की हुई अपनी माया दिखायी ॥ ९ ॥

पदच्छेदः

9. evam = thus; uktaH = spoken; nishaacharaH = the demon; vidyujjihvaH = Vidyujjihva; aaha = said; tatheti = “be itso”; saH = he; darshayaamaasa = showed; raavaNe = to Ravana; taam maayaam = that conjuring trick; suprayuktaam = well-performed; raajaa = the king; abravat = became well-performed; raajaa = the king; abhaat = became; tushhTaH = satisfied; tasya = of him; pradadecha = and gave too; vibhuushhaNam = an ornament.

अनुवादः

Hearing Ravana’s words, the demon Vidyujjihva said, “Be it so”. He showed to Ravana those things of his conjuring trick, well-performed. The king became satisfied of his work and gave him an ornament (as a gift).

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणन अप्पणॆ पडॆदु, निशाचर विद्युज्जिह्वनु ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि तुम्बा कुशलतॆयिन्द प्रकटिसिद तन्न मायॆयन्नु तोरिसिदनु.॥.॥

तस्य तुष्टोऽभवद् राजा प्रददौ च विभूषणम् ।
अशोकवनिकायां च सीतादर्शनलालसः ॥ १० ॥
नैर्ऋतानामधिपतिः संविवेश महाबलः ।

अशोकवनिकायाम् च सीतादर्शनलालसः ॥ ६-३१-१० नैरृतानामधिपतिः सम्विवेश महाबलः ।

इससे राजा रावण उसपर बहुत प्रसन्न हुआ और उसे अपना आभूषण उतारकर दे दिया । फिर वह महाबली राक्षसराज सीताजीको देखनेके लिये अशोकवाटिकामें गया ॥ १० १/२ ॥

इदरिन्द राक्षसराज रावणनु अवनिगॆ अमूल्य वसाभरणगळन्नु इत्तु, आ महाबलियु सीतॆयन्नु नोडलु अशोकवनक्कॆ होदनु.॥10½॥

पदच्छेदः

10. mahaabalaH = the exceedingly strong; nairR^itaanaam adhipatiH = Ravana the suzerain lord of demons; samvivesha = duly entered; ashoka vanikaayaam = the Ashoka grove; siitaadarshana laalasaH = eagerly longng for the sight of Seetha.

अनुवादः

The exceedingly strong Ravana the suzerain lord of demons, duly entered the Ashoka grove, eagerly longing for the sight of Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दीनामदैन्यार्हां ददर्श धनदानुजः ॥ ११ ॥
अधोमुखीं शोकपरामुपविष्टां महीतले ।
भर्तारं समनुध्यान्तीमशोकवनिकां गताम् ॥ १२ ॥

ततो दीनामदैन्यार्हाम् ददर्श धनदामजः ॥ ६-३१-११ अधोमुखीं शोकपरामुपविष्टाम् महीतले । भर्तारमेव ध्यायन्तीमशोकवनिकाम् गताम् ॥ ६-३१-१२

कुबेरके छोटे भाई रावणने वहाँ सीताको दीनदशामें पड़ी देखा, जो उस दीनताके योग्य नहीं थीं । वे अशोक-वाटिकामें रहकर भी शोकमग्न थीं और सिर नीचा किये पृथ्वीपर बैठकर अपने पतिदेवका चिन्तन कर रही थीं ॥

कुबेरन तम्मनाद रावणनु इल्लि दैन्यक्कॆ योग्यळल्लद सीतॆयन्नु दीनस्थितियल्लि नोडिदनु. आकॆयु अशोकवनदल्लिद्दरू शोकमग्नळागिद्दळु. नॆलद मेलॆ कुळितु, मुखतग्गिसिकॊण्डु तन्न पतियन्नु चिन्तिसुत्तिद्दळु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11; 12. tataH = then; dhanadaanujaH = Ravana; the younger brother of Kubera ( the god of riches); dadarsha = saw (Seetha); diinaam = the unfortunate one; adainyaarham = who did not desrve that fate; adhomukhiim = her head bowed; shokaparaam = plunged in grief upaviSTaam = seated; mahiitale = on the ground; gataam = abtained; ashoka vanikaam = in the Ashoka grove; dhyaantiim = absorbed in the thought; bhartaarameva = of her husband.

अनुवादः

Then, Ravana the younger brother of Kubera ( the god of riches) saw Seetha the unfortunate one, who did not deserve that fate, seated on the ground with her head bent down in the Ashoka grove plunged in grief as she was and absorbed in the thought of her husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपास्यमानां घोराभी राक्षसीभिरदूरतः ।
उपसृत्य ततः सीतां प्रहर्षं नाम कीर्तयन् ॥ १३ ॥
इदं च वचनं धृष्टमुवाच जनकात्मजाम् ।

उनके आसपास बहुत-सी भयंकर राक्षसियाँ बैठी थीं । रावणने बड़े हर्षके साथ अपना नाम बताते हुए जनककिशोरी सीताके पास जाकर धृष्टतापूर्ण वचनोंमें कहा— ॥ १३ १/२ ॥

आकॆय सुत्तलू अनेक भयङ्कर राक्षसियरु कुळित्तिद्दरु. रावणनु हर्षदिन्द तन्न हॆसरन्नु हेळि जानकिय बळिगॆ होगि गर्वदिन्द हीगॆ नुडिदनु.॥13½॥

पदच्छेदः

13. tataH = then; upasR^itya = approaching; siitaam = Seetha; upaasyamaanaam = who was attended upon; ghoraabhiH raakshhasiibhiH = by ghastly ogresses; aduurataH = not for distant from her; kiirtayan praharshham naama = and mentioning his own name with great delight; uvaacha = spoke; idam vachanam = these words; dhR^ishhTam = whih were audacious; janakaatmajam = to Seetha.

अनुवादः

Then, approaching Seetha who was attended upon by ghastly ogresses seated not far distance from her and mentioning his own name with great delight, Ravana spoke the following audacious words to Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सान्त्व्यमाना मया भद्रे यमाश्रित्य विमन्यसे ॥ १४ ॥
खरहन्ता स ते भर्ता राघवः समरे हतः ।

‘भद्रे! मेरे बार-बार सान्त्वना देने और प्रार्थना करनेपर भी तुम जिनका आश्रय लेकर मेरी बात नहीं मानती थीं, खरका वध करनेवाले वे तुम्हारे पतिदेव श्रीराम समरभूमिमें मारे गये ॥ १४ १/२ ॥

भद्रे! नानु पदे पदे समजायिसिदरू, प्रार्थिसिदरू नीनु आश्रयिसिद खरारियाद आ निन्न पतिदेव श्रीरामनु समर भूमियल्लि कॊल्लल्पट्टनु.॥14½॥

पदच्छेदः

14. bhadre = O; Beautiful one!; saH = He; yam = in whom; aashritya = you took shelter; vimanasyase = and repelled me; ssantvaanaa = when you were consoled; mayaa = by me; kharahantaa = that murderer of Khara; te bhartaa = your husband; raaghavaH = Rama; hataH = has been killed; samara = in battle.

अनुवादः

“O, Beautiful one! He in whom you trusted and repelled me when I sought to console you - that murderer of Khara, your husband Rama has been killed in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

छिन्नं ते सर्वथा मूलं दर्पश्च निहतो मया ॥ १५ ॥
व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि ।
विसृजैतां मतिं मूढे किं मृतेन करिष्यसि ॥ १६ ॥

छिन्नं ते सर्वथा मूलं दर्पश्च निहतो मया ॥ व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि ।
विसृजैमां मतिं मूढे किं मृतेन करिष्यसि ॥

चिन्नम् ते सर्वथा मूलम् दर्पश्च विहतो मया ॥ ६-३१-१५ व्यसनेनात्मनः सीते मम भार्या भविष्यसि । विसृजैतां मतिं मूढे किं मृतेन करिष्यसि ॥ ६-३१-१६ भवस्व भद्रे भार्याणां सर्वासामीश्वरी मम ।

‘तुम्हारी जो जड़ थी, सर्वथा कट गयी । तुम्हारे दर्पको मैंने चूर्ण कर दिया । अब अपने ऊपर आये हुए इस संकटसे ही विवश होकर तुम स्वयं मेरी भार्या बन जाओगी । मूढ़ सीते! अब यह रामविषयक चिन्तन छोड़ दो । उस मरे हुए रामको लेकर क्या करोगी ॥ १५-१६ ॥

निन्न बेरु (बुडवे) कडिदुहोयितु. निन्न दर्पवन्नु नानु चूरु-चूरु माडिबिट्टॆ. ईग निन्न मेलॆ बन्दिरुव ई सङ्कटदिन्द विवशळागि नीने स्वतः नन्न भार्यॆयागुवॆ. मूढमति सीते! इन्नु रामन विषयद चिन्तॆ बिडु. आ सत्तिरुव रामनिन्द एनु माडुवॆ.॥15-16॥

पदच्छेदः

15. siite = O Seetha!; te muulam = your root; * chhinnam* = has been cut off; sarvathaa = in all ways; mayaa = be me; darpashha = bhavishhyasi = you will become; mama = my; bhaaryaa = wife; aatmaanaH = by your; vyasanana = evil predicament.

अनुवादः

“O, Seetha! Your root has been cut off in all ways by me and your pride has been slain. By your present evil predicament, you will become my wife.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

16. muuDhe = O; Foolish one!; visR^ija = give up etaam = this; matim = resolution; kim kariSyasi = what will you do; mR^itena = with one dead?; bhadre = O; beautiful one!; Bhave = become; iishvarii = the Chief Queen; sarvaasaam = over all; mama = my; bharyaaNaam = consorts.

अनुवादः

“O, Foolish one! Give up this resolution. What will you do with one dead. O, beautiful one! Become the Chief Queen over all my consorts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवस्व भद्रे भार्याणां सर्वासामीश्वरी मम ।
अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि ।
शृणु भर्तृवधं सीते घोरं वृत्रवधं यथा ॥ १७ ॥

अल्पपुण्ये निवृत्तार्थे मूढे पण्डितमानिनि ॥ ६-३१-१७ सृणु भर्तृनधम् सीते घोरं वृत्रवधं यथा ।

‘भद्रे! मेरी सब रानियोंकी स्वामिनी बन जाओ । मूढे! तुम अपनेको बड़ी बुद्धिमती समझती थी न । तुम्हारा पुण्य बहुत कम हो गया था । इसीलिये ऐसा हुआ है । अब रामके मारे जानेसे तुम्हारा जो उनकी प्राप्तिरूप प्रयोजन था, वह समाप्त हो गया । सीते! यदि सुनना चाहो तो वृत्रासुरके वधकी भयंकर घटनाके समान अपने पतिके मारे जानेका घोर समाचार सुन लो ॥ १७ ॥

मङ्गळे! नन्न ऎल्ल राणियरिगॆ ऒडतियागु. मूढे! नीनु तन्नन्नु बहळ बुद्धिवन्तळॆन्दु तिळियुत्ति द्दॆयल्ल? निन्न पुण्य कडिमॆयागित्तु, इदरिन्द हीगायितु. ई रामनु सत्तुहोगि, अवन प्राप्ति रूपी इद्द प्रयोजन मुगिदु होयितु. सीतॆ! केळ बयसुवॆयादरॆ वृत्रासुरन वधॆय घटनॆ यन्तॆ निन्न पतिय मरणद घोर समाचारवन्नु केळु.॥17॥

पदच्छेदः

17. munDhe = O; foolish one; alpapuNye = with scant virtue; nivR^ittaarthe = and lost purpose!; panN^Dita maanini = you think yourself as wise! Siite = O; Seetha!; shR^iNu = hear; ghoram bhartR^ivadham = about the dreadful killing of your husband; vR^itra vadham yathaa = as the killing of the demon vR^itra(at the hands of Indra).

अनुवादः

“O, Foolish one, with scant virtue and failed purpose! You think yourself as wise! O, Seetha! Hear about the dreadful killing of your husband in battle, as the killing of the demon Vritra (at the hands of Indra)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समायातः समुद्रान्तं हन्तुं मां किल राघवः ।
वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेन महता वृतः ॥ १८ ॥

समायातः समुद्रान्तं हन्तुं मां किल राघवः ॥ ६-३१-१८ वानरेन्द्रप्रणीतेन बलेव महता वृतः ।

‘कहा जाता है राम मुझे मारनेके लिये समुद्रके किनारेतक आये थे । उनके साथ वानरराज सुग्रीवकी लायी हुई विशाल सेना भी थी ॥ १८ ॥

रामनु नन्नन्नु कॊल्ललु समुद्रतीरक्कॆ बन्दिद्दनॆन्दु हेळलागिदॆ. अवनॊन्दिगॆ वानर राजा सुग्रीवन विशाल सैन्यवू इत्तन्तॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. raaghavaH = Rama; vR^itaH = encircled; mahataa balena = by an extensive army; vaanarendra praNiitena = led forwards by sugreeva; samaayaataH kila = at the sea- shore; hantum = to kill; maam = me.

अनुवादः

“Rama, encircled by an extensive army led forward by Sugreeva, is said to have arrived at the sea-shore, to kill me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्निविष्टः समुद्रस्य पीड्य तीरमथोत्तरम् ।
बलेन महता रामो व्रजत्यस्तं दिवाकरे ॥ १९ ॥

‘उस विशाल सेनाके द्वारा राम समुद्रके उत्तर तटको दबाकर ठहरे । उस समय सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये थे ॥ १९ ॥

आ सैन्य दॊन्दिगॆ श्रीरामनु समुद्रद उत्तर तीरवन्नु तडॆदु निन्तिद्दनु. आग सूर्यनु अस्ताचलक्कॆ नडॆदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. atha = thereafter; (while); divaakare = the sun; vrajati = was going; astam = to set; raamaH = Rama; savishhTaH = encamped; piiDya = encroaching upon; uttaram = the northern; tiiram = shore; samudrasya = of sea; mahataa balena = with his mighty army.

अनुवादः

“While sun was going to set, Rama with his mighty army was encamped there, encroaching upon the northern shore of the sea.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाध्वनि परिश्रान्तमर्धरात्रे स्थितं बलम् ।
सुखसुप्तं समासाद्य चरितं प्रथमं चरैः ॥ २० ॥

‘जब आधी रात हुई, उस समय रास्तेकी थकी-माँदी सारी सेना सुखपूर्वक सो गयी थी । उस अवस्थामें वहाँ पहुँचकर मेरे गुप्तचरोंने पहले तो उसका भलीभाँति निरीक्षण किया ॥ २० ॥

अर्ध रात्रॆयादाग मार्गायासदिन्द ऎल्ल सैन्यवु सुखवागि मलगित्तु. आ स्थितियल्लि नन्न गुप्तचररु अल्लिगॆ होगि चॆन्नागि निरीक्षणॆ माडिदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. atha = then; balam = their army; sthitam = stationed there; sukhasuptam = omfortably asleep; ardharaatre = at the middle of the night; parishraantam = and completely fatigued; adhvani = in the course of the journey; samaasaadya = was approached; prathamam = first; charitam = and spied; charaiH = by our spies.

अनुवादः

“Their army stationed there, comfortably asleep at the middle of the night and completely fatigued in the course of the journey, was approached first and espied by our spies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्प्रहस्तप्रणीतेन बलेन महता मम ।
बलमस्य हतं रात्रौ यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ २१ ॥

‘फिर प्रहस्तके सेनापतित्वमें वहाँ गयी हुई मेरी बहुत बड़ी सेनाने रातमें, जहाँ राम और लक्ष्मण थे, उस वानर-सेनाको नष्ट कर दिया ॥ २१ ॥

मत्तॆ प्रहस्तन सेनापतित्वदल्लि अल्लिगॆ होद नन्न दॊड्ड सैन्यवु रात्रियल्लि राम-लक्ष्मणरिद्द आ वानर सैन्यवन्नॆल्ल नाशमाडितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. mama balena = by my army; mahataa = which is great; prahasta praNiitena = which was led by Prahasta; asya = Rama’s; balam = army; hatam = was killed; raatrau = in the night; * yatra* = at the place where; raamaH = Rama; salakshhmaNaH = along with Lakshmana (were there).

अनुवादः

“By my great army, which was led by Prahasta, Rama’s army was killed in the night at the place where Rama and Lakshmana were there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पट्टिशान् परिघांश्चक्रानृष्टीन् दण्डान् महायुधान् ।
बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद‍्गरान् ॥ २२ ॥
यष्टीश्च तोमरान् प्रासांश्चक्राणि मुसलानि च ।
उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः ॥ २३ ॥

पट्टिशान् परिघांश्चक्रानृष्टीर्दण्डान्महायुधान् ॥ ६-३१-२२ बाणजालानि शूलानि भास्वरान् कूटमुद्गरान् । यष्टीश्च तोमरान् प्रासांश्चक्राणि मुसलानि च ॥ ६-३१-२३ उद्यम्योद्यम्य रक्षोभिर्वानरेषु निपातिताः ।

‘उस समय राक्षसोंने पट्टिश, परिघ, चक्र, ऋष्टि, दण्ड, बड़े-बड़े आयुध, बाणोंके समूह, त्रिशूल, चमकीले कूट और मुद‍्गर, डंडे, तोमर, प्रास तथा मूसल उठा-उठाकर वानरोंपर प्रहार किया था ॥ २२-२३ ॥

आग राक्षसरु पट्टिश, परिघ, ऋष्टि, दण्ड, दॊड्ड दॊड्ड आयुधगळन्नु, बाण समूहगळिन्द, त्रिशूल, हॊळॆयुव कूट-मुद्गर, तोमर, प्रास हागू मुसलगळन्नु ऎत्ति ऎत्ति वानरर मेलॆ प्रहार माडिदरु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22; 23. paTTishaan = harpoons; parighaan = maes; chakraan = disus; R^iSTiiH = daggers; daN^Daan = sticks; * mahaayudhaan* = massed weapons; baaNajaalaani = multitude of arrows; shuulaani = spears bhaasvaraan = shining; kuuTamudgaraan = spiked maces; yashhTiishha = picks; tomaraan = lanes; praasaan = darts; chakraaNi = made iruular missiles; musalaani cha = lubs; udyamya udyamya = were made use of again and again; rakSobhiH = by the demons; nipaatitaaH = and struk down; vaanareSu = on the monkeys.

अनुवादः

The demons wielding harpoons, maces, discus, daggers, sticks, great arrows spears, shining maces with spikes, picks lances, darts, massed weapons, clubs and circular missiles, made use of them again and again in order to strike down the monkeys."

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ सुप्तस्य रामस्य प्रहस्तेन प्रमाथिना ।
असक्तं कृतहस्तेन शिरश्छिन्नं महासिना ॥ २४ ॥

‘तदनन्तर शत्रुओंको मथ डालनेवाले प्रहस्तने, जिसके हाथ खूब सधे हुए हैं, बहुत बड़ी तलवार हाथमें लेकर उससे बिना किसी रुकावटके रामका मस्तक काट डाला ॥ २४ ॥

बळिक शत्रुगळन्नु मर्दिसुव प्रहस्तनु, दॊड्ड खड्गवन्नु कैय्यलॆत्तिकॊण्डु अदरिन्द यार अडॆतडॆयिल्लदॆ रामन मस्तकवन्नु तुण्डरिसिबिट्टनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. atha = thereafter; prahastena = by Prahasta; pramaadhinaa = the impetuous; kR^itahastena = and the steady-handed demon; suptasya = the sleeping; raamasya = Rama’s; shiraH = head; hhinnam = was severed; mahaasinaa = by his mighty sword; asaktam = without any resistance.

अनुवादः

“The impetuous Prahasta, with his steady hand, severed the head of Rama sleeping there, with his mighty sword without a resistance from any one.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया ।
दिशः प्रव्राजितः सैन्यैर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥ २५ ॥

विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया ।
दिशः प्रव्राजितः सैन्येर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह ॥

विभीषणः समुत्पत्य निगृहीतो यदृच्छया ॥ ६-३१-२५ दिशम् प्रव्राजितः सैन्यैर्लक्ष्मणः प्लवगैः सह ।

‘फिर अकस्मात् उछलकर उसने विभीषणको पकड़ लिया और वानरसैनिकोंसहित लक्ष्मणको विभिन्न दिशाओंमें भाग जानेको विवश किया ॥ २५ ॥

मत्तॆ अकस्मात्तागि नॆगॆदु विभीषणनन्नु हिडिदुतन्दनु. हागू वानर सैन्यसहित लक्ष्मणनु बेरॆ बेरॆ दिक्कुगळिगॆ ओडिहोगुवन्तॆ विवशगॊळिसिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. yard^ichchhayaa = fortunately; vibhiiSaNaH = Vibhishana; samut[atua = was overleaped; nigR^ihiitaH = and hel aptive; lakshhmaNaH = Lakshmana; plavangaiH saha = along with monkeys; pravraajitaH = were made to run away; disham = in all diretions.

अनुवादः

“Fortunately, Vibhishana was over leaped and held captive. Lakshmana along with the monkeys were made to run away in all directions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुग्रीवो ग्रीवया सीते भग्नया प्लवगाधिपः ।
निरस्तहनुकः सीते हनूमान् राक्षसैर्हतः ॥ २६ ॥

सुग्रीवो ग्रीवया सीते भग्नया प्लवगाधिपः ।
निरस्तहनुकः सीते हनुमान् राक्षसैर्हतः ॥

सुग्रीवो ग्रीवया सीते भग्नया प्लवगाधिपः ॥ ६-३१-२६ निरस्तहनुकः श्रेते हनुमान् राक्षसैःर्हतः ।

‘सीते! वानरराज सुग्रीवकी ग्रीवा काट दी गयी, हनुमान् की हनु (ठोढ़ी) नष्ट करके उसे राक्षसोंने मार डाला ॥ २६ ॥

सीतॆ! वानरराज सुग्रीवन कत्तन्नु कत्तरिसि, हनुमन्तन गद्दवन्नु नाशगॊळिसि अवरन्नु राक्षसरु कॊन्दु हाकिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. siite = O; Seetha!; sugriivaH = Sugreeva; * plavagaadhipaH* = the king of monkeys; bhagnayaa = with the broken; griivayaa = neck; hanuman = and Hanuman; nirastahanukaH = with his jaw removed; shete = were laid down; hataH = and killed; raakSasaiH = by the demons.

अनुवादः

“O, Seetha! Sugreeva the king of monkeys with his neck broken and Hanuman with his jaw removed were laid down and killed by the demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाम्बवानथ जानुभ्यामुत्पतन् निहतो युधि ।
पट्टिशैर्बहुभिश्छिन्नो निकृत्तः पादपो यथा ॥ २७ ॥

जाम्बवानथ जानुभ्यामुत्पतन्निहतो युधि ॥ ६-३१-२७ पट्टिशैर्बहुभिश्छन्नो विकृत्तः सादपो यथा ।

‘जाम्बवान् ऊपरको उछल रहे थे, उसी समय युद्धस्थलमें राक्षसोंने बहुत-से पट्टिशोंद्वारा उनके दोनों घुटनोंपर प्रहार किया । वे छिन्न-भिन्न होकर कटे हुए पेड़की भाँति धराशायी हो गये ॥ २७ ॥

आग रणरङ्गदल्लि राक्षसरु मेलक्कॆ नॆगॆयुत्तिद्द जाम्बवन्तन ऎरडू मॊणकालुगळिगॆ प्रहरिसिदरु. अवन्नु भिन्नभिन्नवागि कडिद मरदन्तॆ धराशायियादनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. atha = thereafter; jaambavaan = Jambavan; * utpatan* = who was rising up; jaanubhyaam = on his knees; nihataH = was killed; yudhi = in the combat; chhinnaH = (He was) cut off; bahubhiH with many; paTTishaiH = sharp-edged spears; paadapoyatha = like a tree.

अनुवादः

“Thereafter Jambavan who was rising up on his knees was killed in the battle. His body was cut off with many sharp-edged spears, like a tree is cut off.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ तौ वानरवरर्षभौ ।
निःश्वसन्तौ रुदन्तौ च रुधिरेण परिप्लुतौ ॥ २८ ॥
असिना व्यायतौ छिन्नौ मध्ये ह्यरिनिषूदनौ ।

‘मैन्द और द्विविद दोनों श्रेष्ठ वानर खूनसे लथपथ होकर पड़े हैं । वे लंबी साँसें खींचते और रोते थे । उसी अवस्थामें उन दोनों विशालकाय शत्रुसूदन वानरोंको तलवारद्वारा बीचसे ही काट डाला गया है ॥

मैन्द-द्विविदरॆम्ब श्रेष्ठवानररु रक्तदिन्द तॊय्दु होगि ऒद्दाडुत्ता बिद्दिद्दरु. दीर्घवागि उसिरुबिडुत्ता अळुत्तिद्दाग इब्बरू विशालकाय शत्रुसूदन वानररन्नु खड्गदिन्द नडुवॆये कत्तरिबिट्टरु.॥28½॥

अनुश्वसिति मेदिन्यां पनसः पनसो यथा ॥ २९ ॥
नाराचैर्बहुभिश्छिन्नः शेते दर्यां दरीमुखः ।
कुमुदस्तु महातेजा निष्कूजन् सायकैर्हतः ॥ ३० ॥

‘पनस नामका वानर पककर फटे हुए पनस (कटहल) के समान पृथ्वीपर पड़ा-पड़ा अन्तिम साँसें ले रहा है । दरीमुख अनेक नाराचोंसे छिन्न-भिन्न हो किसी दरी (कन्दरा) में पड़ा सो रहा है । महातेजस्वी कुमुद सायकोंसे घायल हो चीखता-चिल्लाता हुआ मर गया ॥ २९-३० ॥

पनसनॆम्ब वानरनन्नु हिडिदु अवनन्नु बगॆद हलसिन हण्णिनन्तॆ सिगिदु नॆलक्कॆ कॆडॆदाग अवनू कॊनॆय श्वास ऎळॆदनु. दरीमुखनु अनेक बाणगळिन्द भिन्न-भिन्नवागि कन्दरदल्लि बिद्दु मलगिरुवनु. महा तेजस्वी कुमुदनु सरळुगळिन्द गायगॊण्डु अरचुत्ता सत्तुहोदनु.॥29-30॥

पदच्छेदः

28; 29. maindashcha = Mainda; dvividashcha = and Dvivida; ubhau = ariniSuudanau = those two great scourgers of their foes; vyaayatau = the long bodied; vaanararshhabhau = and the foremost of monkeys; rudantau = groaning; niHshvasantau = and breathless; pariivR^itau = their limbs bathed; rudhireNa = in blood; chhinrau = wee cut to pieces; madhye = at the waist-level; asinaa = by a sword.

अनुवादः

“Mainda and Dvivida - those two great scourgers of their foes, the long bodied and the foremost of the monkeys, groaning and breathless, their limbs bathed in blood-were cut to pieces at the waist-level, by a sword.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदो बहुभिश्छिन्नः शरैरासाद्य राक्षसैः ।
परितो रुधिरोद‍्गारी क्षितौ निपतितोऽङ्गदः ॥ ३१ ॥

‘अङ्गदधारी अङ्गदपर आक्रमण करके बहुत-से राक्षसोंने उन्हें बाणोंद्वारा छिन्न-भिन्न कर दिया है । वे सब अङ्गोंसे रक्त बहाते हुए पृथ्वीपर पड़े हैं ॥ ३१ ॥

अङ्गद(तोळ्बन्दि)वन्नु तॊट्ट अङ्गद मेलॆ आक्रमण माडि अनेक राक्षसरु अवनन्नु बाणगळिन्द भिन्न-भिन्नवागिसिदरु. अवनु सर्वाङ्गदिन्द रक्तहरियुत्ता नॆलदल्लि बिद्दिरुवनु.॥31॥

पदच्छेदः

30;31. panasaH = Panasa; anuSvanati = crying for help (was stretched); medinyaam = on the earth; panasoyathaa = under a tree by the same name; chhinnaH = Piered; bahubhiH = by a number of naraachaiH = steel arrows; dariimukhaH = Darimukha; shete = is lying; daryaami = in a pit; mahaa tejaaH = the exceedingly valiant; kumudastu = Kumuda on his part; nishhkuujan = shrieking; hataH = was killed; saayakaiH = by missiles.

अनुवादः

“Panasa, crying for help was stretched on the earth under a tree of the same name. Pierced by lying in a pit. The exceedingly valiant kumuda on his part, shrieking, was killed by a hail of missiles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरयो मथिता नागै रथजालैस्तथापरे ।
शयाना मृदितास्तत्र वायुवेगैरिवाम्बुदाः ॥ ३२ ॥

अङ्गदो बहुभिश्छ्न्नः शरैरासाद्य राक्षसैः । परितो रुधिरोद्गारी क्षितौ निपतिताङ्गदः ॥ ६-३१-३२

‘जैसे बादल वायुके वेगसे फट जाते हैं, उसी प्रकार बड़े-बड़े हाथियों तथा रथसमूहोंने वहाँ सोये हुए वानरोंको रौंदकर मथ डाला ॥ ३२ ॥

गाळिय हॊडॆतक्कॆ मोडगळु चॆदुरि होगुवन्तॆ दॊड्ड दॊड्ड आनॆगळु हागू राक्षसरु अल्लि मलगिद्द वानररन्नु नुच्चुनूरागिसिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. aN^gada = Angada; nipataaN^gadaH = who was adorned with bracelets; lies fallen down; kshhitau = on the ground; rudhirodgaarii = emitting blood; saritaH = on all sides; chhinnaH = (as he was) pierced; raakshhasaiH = by the demons bahubhiH = with many; sharaiH = arrows; aasaadya = after approaching him.

अनुवादः

“Angada, who was adorned with bracelets lies fallen down, emitting blood on all sides, as he was pierced by the demons with many arrows, after approaching him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसृताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः ।
अनुद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः ॥ ३३ ॥

प्रसृताश्च परे त्रस्ता हन्यमाना जघन्यतः ।
अभिद्रुतास्तु रक्षोभिः सिंहैरिव महाद्विपाः ॥

हरयो मथिता वागैरथ जालैस्तथापरे । शयाना मृदितास्तत्र वायुवेगैरिवाम्बुदाः ॥ ६-३१-३३

‘जैसे सिंहके खदेड़नेसे बड़े-बड़े हाथी भागते हैं, उसी प्रकार राक्षसोंके पीछा करनेपर बहुत-से वानर पीठपर बाणोंकी मार खाते हुए भाग गये हैं ॥ ३३ ॥

सिंहगळु अट्टिसिकॊण्डु होदाग आनॆगळु ओडिहोगुवन्तॆये राक्षसरु आक्रमिसिदाग बहळष्टु वानररु बॆन्निगॆ बाण तगुलि एटु तिन्दु ओडिहोदवु.॥33॥

पदच्छेदः

33. apare = other; harayaH = monkeys; shayanaaH = sleeping; tatra = there; mathitaa = were crushed; naagai = by elephants; tathaa = and; rathajaalaiH = multitude of chariots; * ambudaaH iva* = like clouds; m^iditaa = are crushed; vaayuvegaiH = by the velocity of wind.

अनुवादः

“The monkeys sleeping there were crushed by elephants and multitude of chariots, like clouds are crushed to pieces by the velocity of wind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरे पतिताः केचित् केचिद् गगनमाश्रिताः ।
ऋक्षा वृक्षानुपारूढा वानरीं वृत्तिमाश्रिताः ॥ ३४ ॥

प्रसृताश्च परे त्रस्ताः हन्यमाना जघन्यतः । अनुद्रुतास्तु रक्षोBहिः सिम्हैरिव महाद्विपाः ॥ ६-३१-३४

‘कोई समुद्रमें कूद पड़े और कोई आकाशमें उड़ गये हैं । बहुत-से रीछ वानरी वृत्तिका आश्रय ले पेड़ोंपर चढ़ गये हैं ॥ ३४ ॥

कॆलवरु समुद्रक्कॆ हारिदरॆ, कॆलवरु आकाशदल्लि हारिहोदरु. अनेक करडिगळु वानररन्तॆ मरहत्ति कुळितुकॊण्डवु.॥34॥

पदच्छेदः

34. pare = the enemy; prasR^itaaH = fled; trastaaH = in terror; anudrutaaH; pursued; rakshhobhiH = by demons; hanyamaanaaH = while being struck; jaghanyataH = on the back; simhaiH iva = like lions; mahaadvipaaH = pursuing great elephants.

अनुवादः

“The enemy fled in terror, pursued by demons, while being struck on the bak, like lions pursuing great elephants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च ।
पिङ्गलास्ते विरूपाक्षै राक्षसैर्बहवो हताः ॥ ३५ ॥

सागरे पतिताः केचित्केचिद्गगनमाश्रिताः । ऋक्षा वृक्षामपारूढा वानरैर्व्यतिमिश्रिताः ॥ ६-३१-३५

‘विकराल नेत्रोंवाले राक्षसोंने इन बहुसंख्यक भूरे बंदरोंको समुद्रतट, पर्वत और वनोंमें खदेड़-खदेड़कर मार डाला है ॥ ३५ ॥

विकराळ कण्णुगळ्ळुळ राक्षसरु ई असङ्ख्यॆ पिङ्गळ वर्णद कोतिगळन्नु समुद्रतीर, पर्वत मत्तु वनगळल्लि अट्टिसिकॊण्डु होगि कॊन्दुहाकिदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. kechit = some; patitaaH = fell; saagare = in the ocean; kechit = some; aashritaaH = sought shelter; gaganam = in the sky; R^ikshhaaH = the bears; vyatinishritaaH = combined; * vaanaraiH* = with monkeys; upaaruuDhaaH = climbed; viR^ikshhaan = the trees.

अनुवादः

“Some monkeys fell in the sea and some sought shelter in the sky. The bears with the monkeys climbed the trees.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेनया ।
क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चास्याहृतं शिरः ॥ ३६ ॥

सागरस्य च तीरेषु शैलेषु च वनेषु च । पिङ्गलास्ते विरूपाक्षे राक्षसैर्बहवो हताः ॥ ६-३१-३६

‘इस प्रकार मेरी सेनाने सैनिकोंसहित तुम्हारे पतिको मौतके घाट उतार दिया । खूनसे भीगा और धूलमें सना हुआ उनका यह मस्तक यहाँ लाया गया है’ ॥ ३६ ॥

ई प्रकार नन्न सैन्यवु सैन्यसहित निन्न पतियन्नु कॊन्दु हाकितु. रक्तदिन्द तॊय्द मत्तु धूळु मॆत्तिकॊण्ड अवन ई मस्तकवन्नु इल्लिगॆ तरलागिदॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. raakshhasaiH = by the demons; viruupaakshhaiH = with monstrous eyes; hataaH = were killed; te = those; bahavaH = multitude; piN^galaaH = of monkeys; tiireshhu = at the shores; saagarasya = of the sea; shaileshhuha = in the mountains vaneshhuha = and in the woods.

अनुवादः

“By the demons with monstrous eyes, were killed a multitude of monkeys, at the shores of the sea, in the mountains an in the woods.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः ।
सीतायामुपशृण्वन्त्यां राक्षसीमिदमब्रवीत् ॥ ३७ ॥

ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः ।
सीतायामपशृण्वत्यां राक्षसीमिदमब्रवीत् ॥

एवम् तव हतो भर्ता ससैन्यो मम सेवया । क्षतजार्द्रं रजोध्वस्तमिदं चाप्याहृतम् शिरः ॥ ६-३१-३७

‘ऐसा कहकर अत्यन्त दुर्जय राक्षसराज रावणने सीताके सुनते-सुनते एक राक्षसीसे कहा— ॥ ३७ ॥

हीगॆ हेळि दुर्जय राक्षस राजनाद रावणनु सीतॆयु केळुवन्ते ओर्व राक्षसिय बळि हेळिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. evam = thus; tava = your; bharataa = husband; sa sainyaH = together with his army; hataH = was killed; * mama senagaaH* = by my army; idam = this; shiraH = head; asya kshhata jaardram = dvenced in his blood; rajodhvastam = and covered with dust; aahR^itam = is procured.

अनुवादः

“Thus, your husband together with his army was killed by my troops. This head, drenched in his blood and besmeared with dust has been gathered up.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसं क्रूरकर्माणं विद्युज्जिह्वं समानय ।
येन तद्राघवशिरः सङ्ग्रामात् स्वयमाहृतम् ॥ ३८ ॥

ततः परमदुर्धर्षो रावणो राक्षसेश्वरः । सीतायामुपशृण्वत्यां राक्षसीमिद मब्रवीत् ॥ ६-३१-३८

‘तुम क्रूरकर्मा राक्षस विद्युज्जिह्वको बुला ले आओ, जो स्वयं संग्रामभूमिसे रामका सिर यहाँ ले आया है’ ॥

पदच्छेदः

38. tataH = thereafter; raavaNaH = Ravana; paramadurdharshhaH = very much difficult to be attacked; raakshhashvaraH = and the lord of demns; siitaayaam upashR^iNya = while Seetha was overhearing; abraviit = spoke; idam = these words; raakshhasiim = to an ogress.

अनुवादः

Thereafter, Ravana the Lord of demons who was very much difficult to be attacked, spoke the following words to an ogress, while Seetha was overhearing them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीनु क्रूरकर्मि राक्षस विद्युज्जिह्वनन्नु करॆदु ता. अवनु स्वतः रणभूमियिन्द रामन शिरस्सन्नु इल्लिगॆ तन्दिरुवनु.॥3.॥

पदच्छेदः

3. ayam = this; mantrakaalaH = time for delibration; sampraaptaH iti = has come; naH = to us; (Let); sarve = all; mantriNaH = the ministerial; raakshhasaaH = demons; shiighram = quickly; aagaantu = come; susamaahitaaH = with keenly attentive minds.

अनुवादः

“The time for deliberation has come to us. Let our ministerial colleagues come quickly with their keenly attentive minds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विद्युज्जिह्वस्तदा गृह्य शिरस्तत्सशरासनम् ।
प्रणामं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः ॥ ३९ ॥
तमब्रवीत् ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम् ।
विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीपपरिवर्तिनम् ॥ ४० ॥

विद्युज्जिह्वस्तदा गृह्य शिरस्तत्स शरासनम् ।
प्रमाणं शिरसा कृत्वा रावणस्याग्रतः स्थितः ॥ तमब्रवीत्ततो राजा रावणो राक्षसं स्थितम् ।
विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं समीप परिवर्तिनम् ॥

तब विद्युज्जिह्व धनुषसहित उस मस्तकको लेकर आया और सिर झुका रावणको प्रणाम करके उसके सामने खड़ा हो गया । उस समय अपने पास खड़े हुए विशाल जिह्वावाले राक्षस विद्युज्जिह्वसे राजा रावण यों बोला—

आ विद्युज्जिह्वनु धनुस्सु सहित आ मस्तकवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बन्दु रावणनिगॆ शिरबागि वन्दिसि अवन ऎदुरिगॆ निन्तनु. आग तन्न बळि निन्तिद्द विशालजिह्वॆयुळ्ळ राक्षस विद्युजिह्वनल्लि रावणनु हीगॆ हेळिदनु.॥39-40॥

पदच्छेदः

39. samaanaya = bring; vidyujjihvam = Vidyujjihva; raakshhasam = the demons; kruurakarmaaNam = of the cruel deed; yena = by whom; tat = that; raaghava shiraH = Raghava’s head; aahR^itam = was brought; svayam = by himself; saN^graamaat = from the battle-field.

अनुवादः

“Bring Vidyujjihva, the demon of the cruel deed, by whom himself Raghava’s head was brought back from the battle-field.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

40. tadaa = then; gR^iya; holding; tat shiraH = that head; sa sharaasanam = along with a bow; vidyujjihvaH = Vidyujjihva; kR^itva = making a respectful salute; shirasaa = with his head bent low; sthitaH = stood; agrataH = in front; raavaNasya = of Ravana.

अनुवादः

Holding that head along with a bow, Vidyujjihva making a respectful salute with his head bent low, stood in front of Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्रतः कुरु सीतायाः शीघ्रं दाशरथेः शिरः ।
अवस्थां पश्चिमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु ॥ ४१ ॥

‘तुम दशरथकुमार रामका मस्तक शीघ्र ही सीताके आगे रख दो, जिससे यह बेचारी अपने पतिकी अन्तिम अवस्थाका अच्छी तरह दर्शन कर ले’ ॥ ४१ ॥

नीनु दशरथनन्दन रामन शिरस्सन्नु बेगने सीतॆय मुन्दॆ इरिसु. अदरिन्द ई बडपायि तन्न पतिय अन्तिम स्थितियन्नु चॆन्नागि नोडलि.॥41॥

पदच्छेदः

41. tataH = thereafter; raajaa = the king; raavaNaH = Ravana; abraviit = spoke; tam vidyujjihvam = to that Vidyujjihva; raakshhasam = the demon; mahaajihvam = who had a huge tongue; sthitam = and who was standing; samiipa parivartinam = and moving closely.

अनुवादः

Thereafter, the king Ravana spoke the following words to Vidyujjihva, the demon who had a large tongue and who was standing and moving closely.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तं तु तद् रक्षः शिरस्तत् प्रियदर्शनम् ।
उपनिक्षिप्य सीतायाः क्षिप्रमन्तरधीयत ॥ ४२ ॥

अग्रतः कुरु सीतायाः श्रीघ्रं दाशरथेः शिरः । अवस्थां पशिचमां भर्तुः कृपणा साधु पश्यतु ॥ ६-३१-४२

रावणके ऐसा कहनेपर वह राक्षस उस सुन्दर मस्तकको सीताके निकट रखकर तत्काल अदृश्य हो गया ॥ ४२ ॥

रावणनु हीगॆ हेळिदाग आ राक्षसनु आ सुन्दर मस्तकवन्नु सीतॆय मुन्दॆ इरिसि तत्क्षण अदृश्य नादनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. kuru = keep; daasharatheH = Rama’s; shiraH = head; shiighram = immediately; agrataH = in front; siitaayaaH = of Seetha; kR^ipaNaa = (let) the miserable Seetha; pashyatu = see; saadhu = well; pashchimaam = the find; avasthaam = condition; bhartaH = of her husband.

अनुवादः

“Keep Rama’s head immediately in front of Seetha. Let the miserable Seetha see well the final condition of her husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणश्चापि चिक्षेप भास्वरं कार्मुकं महत् ।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं रामस्यैतदिति ब्रुवन् ॥ ४३ ॥

रावणने भी उस विशाल चमकीले धनुषको यह कहकर सीताके सामने डाल दिया कि यही रामका त्रिभुवनविख्यात धनुष है ॥ ४३ ॥

रावणनू कूड आ विशाल हॊळॆयुत्तिरुव धनुस्सन्नु ‘इदे रामन त्रिभुवन विख्यात धनुष्य’ ऎन्दु हेळि सीतॆय मुन्दॆ इट्टुबिट्टनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. tat rakshhaH = that demon; evam = thus; uktam = spoken; upamikshhipya = desposited in the vicinity; siitaayaaH = of Seetha; tat = that; shiraH = head; priyadarshanam = whih was pleasant to look at; kshhipram = and soon; antaradhiiyata = disappeared from the site.

अनुवादः

Hearing Ravana’s words, that demon deposited the cherished head in the vicinity of Seetha and soon disappeared from the site.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं तत् तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमावृतम् ।
इह प्रहस्तेनानीतं तं हत्वा निशि मानुषम् ॥ ४४ ॥

फिर बोला—‘सीते! यही तुम्हारे रामका प्रत्यञ्चासहित धनुष है । रातके समय उस मनुष्यको मारकर प्रहस्त इस धनुषको यहाँ ले आया है’ ॥ ४४ ॥

मत्तॆ सीते! इदे निन्न रामन हॆदॆ एरिसिद धनुस्सु आगिदॆ. रात्रियल्लि अवनन्नु कॊन्दु प्रहस्तनु ई धनुस्सन्नु इल्लिगॆ तन्दिरुवनु ऎन्दु हेळिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. etat = this is; raamasya = Rama’s; vikhyaatam = (bow) famous; tishhu lokeshhu = in the three worlds; raavaNashhaai = Ravana; bruvan = speaking; iti = thus; hikshhepa = threw ( in front of Seetha); bhaasvaram = the shining; mahat = great; kaarmukam = bow.

अनुवादः

“Here is Rama’s bow famous in the three worlds!” - saying thus, Ravana threw a great shining bow in front of Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स विद्युज्जिह्वेन सहैव तच्छिरो
धनुश्च भूमौ विनिकीर्यमाणः ।
विदेहराजस्य सुतां यशस्विनीं
ततोऽब्रवीत् तां भव मे वशानुगा ॥ ४५ ॥

इदम् तत्तव रामस्य कार्मुकं ज्यासमाव्ऱ्६इतम् । इह प्रहस्तेवानीतम् तम् हत्वा निशि मानुषम् ॥ ६-३१-४५

जब विद्युज्जिह्वने मस्तक वहाँ रखा, उसके साथ ही रावणने वह धनुष पृथ्वीपर डाल दिया । तत्पश्चात् वह विदेहराजकुमारी यशस्विनी सीतासे बोला—‘अब तुम मेरे वशमें हो जाओ’ ॥ ४५ ॥

विद्युज्जिह्वनु मस्तकवन्नु अल्लि इरिसिदाग, रावणनू धनुस्सन्नु अल्लि नॆलद मेलॆ इट्टु विदेहकुमारि यशस्विनी सीतॆयल्लि ‘इन्नु नीनु नन्न वशळागु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. idam = this is; tat = that; kaarmukam = bow; jyaa samaavR^itam = with its cord stretched; tava raamasya = belonging to Rama; aaniitam = that was brought back; prahastena = by Prahasta; iha = here; hatvaa = after killing; tam = that; maanushham = man; nishi = in the night.

अनुवादः

“This is the bow with its cord stretched, belonging to Rama, that was brought back by Prahasta here, after killing that hero in the night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ॥ ३१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें इकतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि मूवत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥31॥