०३० रावणेन शार्दूलप्रेषणम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Dispatched by the king Ravana to ascertain the strength of the army in the opposition-camp, Shardula the demon-spy acquaints his master with the important leaders of the monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

30. रावणके भेजे हुए गुप्तचरों एवं शार्दूलका उससे वानर-सेनाका समाचार बताना और मुख्य-मुख्य वीरोंका परिचय देना

ततस्तमक्षोभ्यबलं लङ्काधिपतये चराः ।
सुवेले राघवं शैले निविष्टं प्रत्यवेदयन् ॥ १ ॥

ततस्तमक्षोभ्य बलम् लंका अधिपतये चराः । सुवेले राघवम् शैले निविष्टम् प्रत्यवेदयन् ॥ ६-३०-१

गुप्तचरोंने लङ्कापति रावणको यह बताया कि श्रीरामचन्द्रजीकी सेना सुवेल पर्वतके पास आकर ठहरी है और वह सर्वथा अजेय है ॥ १ ॥

श्रीरामचन्द्रन सैन्यवु सुवेला पर्वतद बळिगॆ बन्दु निन्तिदॆ हागू अदु सर्वथा अजेय वागिदॆ ऎन्दु गूढचाररु रावणनल्लि तिळिसुत्तिद्दारॆ.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; charaaH = the spies; pratyavedayan = informed; laN^kaadhipate = Ravana; tam = about that; raaghavam = Rama; akshobhyabalam = with his unperturbable army; suvela shaile = on Suvela Mountain.

अनुवादः

Thereafter, the spies informed Ravana about Rama, with his unperturbable army, having encamped on Suvela Mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चाराणां रावणः श्रुत्वा प्राप्तं रामं महाबलम् ।
जातोद्वेगोऽभवत् किञ्चिच्छार्दूलं वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥

चाराणाम् रावणः श्रुत्वा प्राप्तम् रामम् महाबलम् । जात उद्वेगो अभवत् किंचित् शार्दूलम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ६-३०-२

गुप्तचरोंके मुँहसे यह सुनकर कि महाबली श्रीराम आ पहुँचे हैं; रावणको कुछ भय हो गया । वह शार्दूलसे बोला— ॥ २ ॥

महाबलि श्रीरामनु बन्दिरुवनॆन्दु केळि रावणनिगॆ स्वल्प भयवायितु हागू अवनु शार्दूलन बळि हेळिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. shrutvaa = hearing; chaaraaNaam = from the spies; praaptam = about the arrival; mahaabalam = of the exceedingly strong; raamam = Rama; raavaNaH = Ravana; abhavat = became; kimchit = a little; jaatodvegaH = perturbed; abraviit = (and) spoke; vaakyam = (the following) words; sharduulam = to Shardula.

अनुवादः

Hearing from the spies about the arrival of Rama, the exceedingly strong man, Ravana became a little perturbed and spoke to Shardula as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयथावच्च ते वर्णो दीनश्चासि निशाचर ।
नासि कच्चिदमित्राणां क्रुद्धानां वशमागतः ॥ ३ ॥

अयथावच् च ते वर्णो दीनः च असि निशा चर । न असि कच्चिद् अमित्राणाम् क्रुद्धानाम् वशम् आगतः ॥ ६-३०-३

‘निशाचर! तुम्हारे शरीरकी कान्ति पहले-जैसी नहीं रह गयी है । तुम दीन (दुःखी) दिखायी दे रहे हो । कहीं कुपित हुए शत्रुओंके वशमें तो नहीं पड़ गये थे?’ ॥ ३ ॥

निशाचरने ! निन्न शरीरद कान्तियु हिन्दिनन्तॆ इरदॆ मसकागिदॆ. नीनु दीननागि कण्डु बरुवॆ. ऎल्लादरू शत्रुगळ वशदल्लि बिद्दिल्लवल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. nishaachara = O; demon! Te = your; varNaH = complexion; ayathaavat cha = is not so as it should be; asi = you (look); diinashcha = miserable too; na aagataH kachchit = I hope that you have not fallen; vasham = a victim; kruddhaanaam = to the enraged; amitraaNaam = enemies.

अनुवादः

O, demon! Your complexion is not so as it should be. You look miserable too. I hope that you have not fallen a victim to the enraged monkeys."

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति तेनानुशिष्टस्तु वाचं मन्दमुदीरयन् ।
तदा राक्षसशार्दूलं शार्दूलो भयविक्लवः ॥ ४ ॥

इति तेन अनुशिष्टस् तु वाचम् मन्दम् उदीरयत् । तदा राक्षस शार्दूलम् शार्दूलो भय विह्वलः ॥ ६-३०-४

उसके इस प्रकार पूछनेपर भयसे घबराये हुए शार्दूलने राक्षसप्रवर रावणसे मन्द स्वरमें कहा— ॥ ४ ॥

रावणनु हीगॆ केळिदाग भयदिन्द गाबरिगॊण्ड शार्दूलनु राक्षसश्रेष्ठ रावणनल्लि मॆल्लगॆ हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. iti = thus; anushiSTaH = questioned; tena = by Ravana; shaarduulaH = Shardula; bhaya vihvalaH = afflicted with fear; tadaa = then; mandam = sluggishly; udiirayat = spoke; vaacham = (these) words; raakshasa shaarduulam = to Ravana the tiger among demons.

अनुवादः

Thus questioned by Ravana, Shardula afflicted with fear, then sluggishly spoke the following words to Ravana the tiger among demons:

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ते चारयितुं शक्या राजन् वानरपुङ्गवाः ।
विक्रान्ता बलवन्तश्च राघवेण च रक्षिताः ॥ ५ ॥

न ते चारयितुम् शक्या राजन् वानर पुम्गवाः । विक्रान्ता बलवन्तः च राघवेण च रक्षिताः ॥ ६-३०-५

‘राजन्! उन श्रेष्ठ वानरोंकी गतिविधिका पता गुप्तचरोंद्वारा नहीं लगाया जा सकता । वे बड़े पराक्रमी, बलवान् तथा श्रीरामचन्द्रजीके द्वारा सुरक्षित हैं ॥ ५ ॥

राजने! आ श्रेष्ठ वानरर गति-विधिगळन्नु गुप्तचररिन्द तिळियलागुवुदिल्ल. अवरु दॊड्ड पराक्रमी, बलवन्तरू हागू श्रीरामचन्द्रनिन्द सुरक्षितवागिद्दारॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. raajan = O; king! Te = those; vaanara puNgavaaH = excellent monkeys; vikraantaaH = bold; balavantashcha = strong; rakSitaaH cha = and protected; raaghavaNa = by Rama; na shakyaaH = are not capable of being; chaarayitum = spied upon.

अनुवादः

“O, king! Those strong, bold and excellent monkeys protected by Rama are not capable of being spied upon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नापि सम्भाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न लभ्यते ।
सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वतोपमैः ॥ ६ ॥

न अपि सम्भाषितुम् शक्याः सम्प्रश्नो अत्र न लभ्यते । सर्वतो रक्ष्यते पन्था वानरैः पर्वत उपमैः ॥ ६-३०-६

‘उनसे वार्तालाप करना भी असम्भव है; अतः ‘आप कौन हैं, आपका क्या विचार है’ इत्यादि प्रश्नोंके लिये वहाँ अवकाश ही नहीं मिलता । पर्वतोंके समान विशालकाय वानर सब ओरसे मार्गकी रक्षा करते हैं; अतः वहाँ प्रवेश होना भी कठिन ही है ॥ ६ ॥

अवरॊडनॆ मातनाडुवुदू असम्भववागिदॆ; आद्दरिन्द ‘नीवु यारु? निम्म विचारवेनु?’ मुन्ताद प्रश्नॆगळिगॆ अल्लि अवकाशवे इल्ल. पर्वतदन्तह विशालकाय वानररु ऎल्लॆडॆगळिन्द रक्षिसुत्तिरुवाग अल्लिगॆ प्रवेशिसिवुदू कष्टवे आगिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. na shakyaaH = they are not capable of being; sambhaaSitumapi = talked with; na labhyate = nor can be found anything; samprashna = by interrogating; atra = with them; sarvataH = the entire; panthaaH = path; rakshyate = is being protected; vaanaraiH = by the monkeys; parvatopamaiH = looking like mountains.

अनुवादः

“They are not capable of being talked with and nothing can be found in interrogating with them. The entire path is being protected by the monkeys looking like mountains.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविष्टमात्रे ज्ञातोऽहं बले तस्मिन् विचारिते ।
बलाद् गृहीतो रक्षोभिर्बहुधास्मि विचारितः ॥ ७ ॥

प्रविष्ट मात्रे ज्ञातो अहम् बले तस्मिन्न् अचारिते । बलाद् गृहीतो बहुभिर् बहुधा अस्मि विदारितः ॥ ६-३०-७

‘उस सेनामें प्रवेश करके ज्यों ही उसकी गतिविधिका विचार करना आरम्भ किया, त्यों ही विभीषणके साथी राक्षसोंने मुझे पहचानकर बलपूर्वक पकड़ लिया और बारंबार इधर-उधर घुमाया ॥ ७ ॥

आ सैन्यदल्लि प्रवेशिसि अवर गति-विधिगळन्नु अरियलु प्रारम्भिसुत्तले विभीषणन अनुयायिगळु नम्मन्नु गुरुतिसि बलवन्तवागि हिडिदु अत्तन्दित्त ऎळॆदाडिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. aham = I; jJNaataH = was identified; (when); tasmin = that; bale = army; praviSTamaatre = was merely penetrated into (by me); achaarite = and began to be examined; gR^ihiitaH = I was seized; balata = forcibly; rakshobhiH = by the demons (forming the retinue of Vibhishana); asmi = I was; vichaaritaH = investigated (by them); babhudhaaH = in various ways.

अनुवादः

“I was identified when that army was merely penetrated into (by me) and began to be examined. I was seized forcibly by the demons (forming the retinue of Vibhishana), who investigated me in various ways.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तैस्तलैश्चाभिहतो भृशम् ।
परिणीतोऽस्मि हरिभिर्बलमध्ये अमर्षणैः ॥ ८ ॥

जानुभिर् मुष्टिभिर् दन्तैस् तलैः च अभिहतो भृशम् । परिणीतो अस्मि हरिभिर् बलवद्भिर् अमर्षणैः ॥ ६-३०-८

‘उस सेनाके बीच अमर्षसे भरे हुए वानरोंने घुटनों, मुक्कों, दाँतों और थप्पड़ोंसे मुझे बहुत मारा और सारी सेनामें मेरे अपराधकी घोषणा करते हुए सब ओर मुझे घुमाया ॥

आ सैन्यदल्लि क्रोध तुम्बिद वानररु नन्नन्नु कालुगळिन्द, मुष्टिगळिन्द, कैगळिन्द बहळ हॊडॆदरु मत्तु इडी सैन्यदल्लि नानु अपराधि ऎन्दु घोषिसुत्ता, ऎल्लॆडॆ सुत्ताडिसिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. abhihataH = I was beaten; bhR^isham = very much; jaambhiH = with knees; muSTibhiH = fists; dantaiH = teeth; talaishcha = and palms; amarSaNaiH = by the enraged; haribhiH = monkeys; asmi = I was; pariNiitaH = paraded round; balamdhye = in the middle of the army.

अनुवादः

“I was beaten on all sides with knees, fists, teeth and palms by the enraged monkeys. I was also paraded round in the midst of their army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिणीय च सर्वत्र नीतोऽहं रामसंसदि ।
रुधिरस्राविदीनाङ्गो विह्वलश्चलितेन्द्रियः ॥ ९ ॥

परिणीय च सर्वत्र नीतो अहम् राम संसदम् । रुधिर आदिग्ध सर्व अन्गो विह्वलः चलित इन्द्रियः ॥ ६-३०-९

‘सर्वत्र घुमाकर मुझे श्रीरामके दरबारमें ले जाया गया । उस समय मेरे शरीरसे खून निकल रहा था और अङ्ग-अङ्गमें दीनता छा रही थी । मैं व्याकुल हो गया था । मेरी इन्द्रियाँ विचलित हो रही थीं ॥ ९ ॥

ऎल्लॆडॆ ऎळॆदाडि नन्नन्नु श्रीरामन मुन्दॆ कॊण्डुहोदरु. आग नन्न मैयिन्द रक्तसुरियुत्तित्तु. शरीरदल्लॆल्ल दीनतॆ आवरिसित्तु. नानु व्याकुलनागि, नन्न इन्द्रियगळॆल्ल विचलितवागिद्दवु.॥9॥

पदच्छेदः

9. pariNiiya = having been paraded; sarvatra = all around; aham = I; niitaH = was taken; raamasamsadi = to the court of Rama; rudhiraadidighdhasarvaaN^gaH = all my limbs was anointed with blood; vihvalaH = being trembled; chalitendriyaH = my senses were disturbed.

अनुवादः

“Having been paraded all around thus, I was finally taken to the court of Rama. All my limbs were bleeding and Rama. All my limbs were bleeding and I was trembling, with my senses disturbed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हरिभिर्वध्यमानश्च याचमानः कृताञ्जलिः ।
राघवेण परित्रातो मा मेति च यदृच्छया ॥ १० ॥

हरिभिर् वध्यमानः च याचमानः कृत अन्जलिः । राघवेण परित्रातो जीवामि ह यदृच्चया ॥ ६-३०-१०

‘वानर पीट रहे थे और मैं हाथ जोड़कर रक्षाके लिये याचना कर रहा था । उस दशामें श्रीरामने अकस्मात् ‘मत मारो, मत मारो’ कहकर मेरी रक्षा की ॥ १० ॥

वानररु हॊडॆयुत्तिद्दाग नानु अवर बळि कैमुगिदु रक्षिसबेकॆन्दु अङ्गलाचुत्तिद्दॆ. आ स्थितियल्लि श्रीरामनु अकस्मात्तागि अवनन्नु हॊडॆयबेडि, हॊडॆयबेडि ऎन्दु हेळि रक्षिसिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. vadhyamaanaH = while being plagmed; haribhiH = by the monkeys; yaachamaanaH = and asked for protection; kR^itaN^jaliH = with joined palms; paritraataH = I was saved; yard^ichchhayaa = fortunately; raaghaveNa = by Rama; maameti cha = saying “stay! Stay!”.

अनुवादः

“While being plagued by the monkeys and asked for protection with joined palms, I was saved fortunately by Rama, saying �stay!stay!'

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष शैलशिलाभिस्तु पूरयित्वा महार्णवम् ।
द्वारमाश्रित्य लङ्काया रामस्तिष्ठति सायुधः ॥ ११ ॥

एष शैलैः शिलाभिः च पूरयित्वा महाअर्णवम् । द्वारम् आश्रित्य लंकाया रामस् तिष्ठति सायुधः ॥ ६-३०-११

‘श्रीराम पर्वतीय शिलाखण्डोंद्वारा समुद्रको पाटकर लङ्काके दरवाजेपर आ धमके हैं और हाथमें धनुष लिये खड़े हैं ॥ ११ ॥

श्रीरामनु पर्वतद बण्डॆगळिन्द समुद्रवन्नु तुम्बि लङ्कॆय बागिलिगॆ बन्दु, कैय्ललि धनुस्सन्नु हिडिदु निन्तिरुवनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. eSaH = that; raamaH = Rama; puurayitvaa = has filled; mahaarNavam = the sea; shailaiH = with boulders; shilaabhishcha = and rocks; aashritya = taking up his position; dvaaram = at the gates; laN^kaayaaH = of Lanka; tiSThati = and stands there; saayndhaH = well equipped with weapon.

अनुवादः

“Rama has filled the sea with boulders and rocks, taking up his position at the gates of Lanka and stands there, well-equipped with weapons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गरुडव्यूहमास्थाय सर्वतो हरिभिर्वृतः ।
मां विसृज्य महातेजा लङ्कामेवातिवर्तते ॥ १२ ॥

गरुडव्यॆहमास्थाय सर्वतो हरिभिर्वृतः ।
मां विसृज्य महातेजा लङ्कामेवाभितिर्तते ॥

गरुड व्यूहम् आस्थाय सर्वतो हरिभिर् वृतः । माम् विसृज्य महातेजा लंकाम् एव अभिवर्तते ॥ ६-३०-१२

‘वे महातेजस्वी रघुनाथजी गरुड़व्यूहका आश्रय ले वानरोंके बीचमें विराजमान हैं और मुझे विदा करके वे लङ्कापर चढ़े चले आ रहे हैं ॥ १२ ॥

आ महातेजस्वी रघुनाथनु गरुडव्यूहवन्नु आश्रयिसि वानरर नडुवॆ विराजिसुत्तिरुवनु. नन्नन्नु बीळ्कॊट्टु लङ्कॆय मेलॆ आक्रमण माडलु बरुत्तिद्दानॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. visR^ijya = having released; maam = me; mahaatejajaaH = Rama of great splendour; aasthaaya = arranged; (the army); garuDa vyuuham = in the form of Garuda (an eagle); vR^itaH = (He is) encircled; sarvataH = on all sides; haribhiH = by monkeys; abhivartate = and is approaching; laN^kaameva = towards Lanka.

अनुवादः

“Having released me, Rama of great splendour arranged the army in the form of Garuda (an eagle). He is encircled on all sides by the monkeys and is approaching towards Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा प्राकारमायाति क्षिप्रमेकतरं कुरु ।
सीतां वापि प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम् ॥ १३ ॥

पुरा प्राकारम् आयाति क्षिप्रम् एकतरम् कुरु । सीताम् च अस्मै प्रयच्च आशु सुयुद्धम् वा प्रदीयताम् ॥ ६-३०-१३

‘जबतक वे लङ्काके परकोटेतक पहुँचें, उसके पहले ही आप शीघ्रतापूर्वक दोमेंसे एक काम अवश्य कर डालिये—या तो उन्हें सीताजीको लौटा दीजिये या युद्धस्थलमें खड़े होकर उनका सामना कीजिये’ ॥ १३ ॥

अवनु लङ्कॆय प्राकारद बळिगॆ बरुव मॊदले नीवु बेगने ऒन्दो सीतॆयन्नु हिन्दिरुगिसिरि, इल्लवे रणरङ्गदल्लि निन्तु अवनन्नु ऎदुरिसिरि.॥13॥

पदच्छेदः

13. puraa aayaati = he may reach; praakaaram = the ramparts; kuru = do; ekataram = one thing or the other; kshipram = quickly; vaa = or; prayaachchha = give away; siitaam = Seetha; aashu = immediately; pradiiyataam vaapi = or even give him; yuddham = a battle.

अनुवादः

“Before he reaches the ramparts, do one thing or the other quickly or give away Seetha immediately or even offer him battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनसा तत् तदा प्रेक्ष्य तच्छ्रुत्वा राक्षसाधिपः ।
शार्दूलं सुमहद्वाक्यमथोवाच स रावणः ॥ १४ ॥

मनसा सम्तताप अथ तत् श्रुत्वा राक्षस अधिपः । शार्दूलस्य महद् वाक्यम् अथ उवाच स रावणः ॥ ६-३०-१४

उसकी बात सुनकर मन-ही-मन उसपर विचार करनेके पश्चात् राक्षसराज रावणने शार्दूलसे यह महत्त्वपूर्ण बात कही— ॥ १४ ॥

शार्दूलन मातन्नु केळि मनस्सिनल्लॆ अदर कुरितु विचारमाडि रावणनु अवनल्लि हीगॆ महत्व पूर्ण मातन्नु हेळिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. shrutvaa = having heard; tat = those words; saH = that; raavaNaH = Ravana; raakshasaadhipaH = the Lord of demons; tadaa = then; prekshya manasaa = reflected; tat = on it; atham = and thereafter; uvaacha = spoke; sumahat vaakyam = the significant words; shaarduulam = to shardula.

अनुवादः

Having heard those words, Ravana the lord of demons reflected on it and thereafter spoke the following significant words to Shardula.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि मां प्रतियुध्यन्ते देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ १५ ॥

यदि माम् प्रतियुध्येरन् देव गन्धर्व दानवाः । न एव सीताम् प्रदास्यामि सर्व लोक भयाद् अपि ॥ ६-३०-१५

‘यदि देवता, गन्धर्व और दानव मुझसे युद्ध करें और सम्पूर्ण लोक मुझे भय देने लगे तो भी मैं सीताको नहीं लौटाऊँगा’ ॥ १५ ॥

देवतॆगळु, गन्धर्वरु, दानवरु नन्नॊन्दिगॆ युद्ध माडिदरू, समस्त जगत्तु नन्नन्नु हॆदरिसिदरू नानु सीतॆयल्लि मरळिसलारॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. naira pradaasyaami = I will not give away; siitaam = Seetha; yadi = even if; deva gandharva daanavaaH = the celestials or Gandharvas the celestial musicians or the demons; pratiyudhyerannapi = were to fight again; maam = me; sarva loka bhayaadapi = or even under danger from all beings.

अनुवादः

“I will not give away Seetha even if the celestials or Gandharvas the celestial musicians or the demons were to fight against me or even under danger from all beings.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महातेजा रावणः पुनरब्रवीत् ।
चरिता भवता सेना केऽत्र शूराः प्लवङ्गमाः ॥ १६ ॥

एवम् उक्त्वा महातेजा रावणः पुनर् अब्रवीत् । चारिता भवता सेना के अत्र शूराः प्लवम् गमाः ॥ ६-३०-१६

ऐसा कहकर महातेजस्वी रावण फिर बोला—‘तुम तो वानरोंकी सेनामें विचरण कर चुके हो; उसमें कौन-कौन-से वानर अधिक शूरवीर हैं? ॥ १६ ॥

हीगॆ हेळि महातेजस्वी रावणनु पुनः हेळिदनु - नीनादरो वानर सैन्यदल्लि तिरुगाडिबिट्टिरुवॆ. अवरल्लि याव याव वानररु हॆच्चु शूररागिद्दारॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaatejaaH = the heroic; raavaNaH = Ravana; evam = thus; uktvaa = uttered; punaH = and again; abraviit = spoke (as follows); senaa = (has) the army; charitaa = been espied; bhavataa = by you? Ke = who; shuuraaH = are the valiant; plavaN^gamaaH = monkeys; atra = among them?

अनुवादः

After uttering the aforesaid words, the heroic Ravana again spoke as follows: “Has the army been espied by you? Who are the valiant monkeys among them?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किम्प्रभाः कीदृशाः सौम्य वानरा ये दुरासदाः ।
कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च तत्त्वमाख्याहि राक्षस ॥ १७ ॥

कीदृशाः किम् प्रभावाः च वानरा ये दुरासदाः । कस्य पुत्राः च पौत्राः च तत्त्वम् आख्याहि राक्षस ॥ ६-३०-१७

‘सौम्य! जो दुर्जय वानर हैं, वे कैसे हैं? उनका प्रभाव कैसा है? तथा वे किसके पुत्र और पौत्र हैं? राक्षस! ये सब बातें ठीक-ठीक बताओ ॥ १७ ॥

सौम्यने! ई दुर्जय वानररु यारागिद्दारॆ? अवर प्रभाव ऎन्तहुदु? अवरु यार पुत्ररागिद्दारॆ? राक्षसने! इदॆल्लवन्नु सरियागि तिळिसु.॥17॥

पदच्छेदः

17. suurata = O; the virtuous; saumya = gentle man!; kimprabhaaH vaanaraaH = what radiance do the monkeys have; ye = who; duraasadaaH = an difficult to be conquered? kiidR^ishaaH = of what kind? Kasya = whose; putraaH = sons (are they?) pautrashcha = whose grandsons are they? Tvam = you; aakhyaahi = describe; tat = it.

अनुवादः

“O, the virtuous gentle Shardula! What radiance do the monkeys, who are difficult to be conquered possess of? what kind? Whose sons and grandsons are they? You tell me that information.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथात्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषां बलाबलम् ।
अवश्यं खलु सङ्ख्यानं कर्तव्यं युद्धमिच्छता ॥ १८ ॥

तथात्र प्रतिपत्स्यामि ज्ञात्वा तेषाम् बल अबलम् । अवश्यम् बल सम्ख्यानम् कर्तव्यम् युद्धम् इच्चता ॥ ६-३०-१८

‘उन वानरोंका बलाबल जानकर तदनुसार कर्तव्यका निश्चय करूँगा । युद्धकी इच्छा रखनेवाले पुरुषको अपने तथा शत्रुपक्षकी सेनाकी गणना—उसके विषयकी आवश्यक जानकारी अवश्य करनी चाहिये’ ॥ १८ ॥

आ वानरर बला बलगळन्नु तिळिदु अदक्कनुसारवागि कर्तव्यवन्नु निश्चयिसुवॆनु. युद्धद इच्छॆयुळ्ळ पुरुषनु तन्न मत्तु शत्रुपक्षद सैन्यद गणनॆ-अवर विषयद आवश्यक अरिवु इरुवुदु अगत्यवागिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. jJNaatvaa = after knowing; teSaam = their; balaabalam = strength and weakness; pratipatsyaami = I will decide; atra = in this matter; tathaa = accordingly; kartavyam khalu = Is it not necessary; samkhyaanam = to count; avashyam = clearly; ichchhataam = those who are yearning; yuddham = for battle?

अनुवादः

“After knowing their strengths and weakness, I will decide in this matter accordingly. Is it not necessary to count clearly those who are really yearning to fight the battle?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथैवमुक्तः शार्दूलो रावणेनोत्तमश्चरः ।
इदं वचनमारेभे वक्तुं रावणसन्निधौ ॥ १९ ॥

अथैवमुक्तः शार्दूलो रावणेनोत्तमश्चरः ।
इदं वचनमारेभे वक्तं रावणसन्निधौ ॥

अथ एवम् उक्तः शार्दूलो रावणेन उत्तमः चरः । इदम् वचनम् आरेभे वक्तुम् रावण सम्निधौ ॥ ६-३०-१९

रावणके इस प्रकार पूछनेपर श्रेष्ठ गुप्तचर शार्दूलने उसके समीप यों कहना आरम्भ किया— ॥ १९ ॥

रावणनु हीगॆ केळिदाग श्रेष्ठगुप्तचर शार्दूलनु हीगॆ हेळलु प्रारम्भिसिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. evam = thus; uktaH = spoken; raavaNena = by Ravana; shaarduulaH = Shardula; uttamaH charaH = the excellent spy; atha = then; aarebhe = started; vaktum = to tell; idam = these; vachanam = words; raavaNa samvidhau = for Ravana’s clearance.

अनुवादः

Hearing Ravana’s words, Shardula the excellent spy then started to narrate these words for Ravana’s information:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथर्क्षरजसः पुत्रो युधि राजन् सुदुर्जयः ।
गद‍्गदस्याथ पुत्रोऽत्र जाम्बवानिति विश्रुतः ॥ २० ॥

अथ ऋक्ष रजसः पुत्रो युधि राजन् सुदुर्जयः । गद्गदस्य अथ पुत्रो अत्र जाम्बवान् इति विश्रुतः ॥ ६-३०-२०

‘राजन्! उस वानरसेनामें जाम्बवान् नामसे प्रसिद्ध एक वीर है, जिसको युद्धमें परास्त करना बहुत ही कठिन है । वह ऋक्षरजा तथा गद्गदका पुत्र है ॥ २० ॥

राजने ! आ वानर सैन्यदल्लि जाम्बवन्त ऎम्ब प्रसिद्ध वीरनिद्दनॆ. अवनन्नु युद्धदल्लि सोलिसुवुदु बहळ कठिणवागिदॆ. अवनु ऋक्षराज हागू गद्गदन पुत्रनागिद्दानॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. atha = certainly; raajaa = king Sugreeva; putraH = the son; R^iksharajasaH = of Riksharajasa; duraasadaH = is difficult to be conquered; yudhi = in battle; atra = here; sutraH = is the so; gadgadasya = of Gadgada; vishrutaH = famously; jaambavaaniti = called as Jambavan.

अनुवादः

“Certainly, king Sugreeva, the son of Riksharajasa, is difficult to be conquered in battle. Here is the son of Gadgada, famously called as Jambavan.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गद‍्गदस्याथ पुत्रोऽन्यो गुरुपुत्रः शतक्रतोः ।
कदनं यस्य पुत्रेण कृतमेकेन रक्षसाम् ॥ २१ ॥

गद्गदस्य एव पुत्रो अन्यो गुरु पुत्रः शत क्रतोः । कदनम् यस्य पुत्रेण कृतम् एकेन रक्षसाम् ॥ ६-३०-२१

‘गद‍्गदका एक दूसरा पुत्र भी है (जिसका नाम धूम्र है) । इन्द्रके गुरु बृहस्पतिका पुत्र केसरी है, जिसके पुत्र हनुमान् ने अकेले ही यहाँ आकर पहले बहुत-से राक्षसोंका संहार कर डाला था ॥ २१ ॥

गद्गदन इन्नॊब्ब धूम्रनॆम्ब पुत्रनू इद्दानॆ. इन्द्रन गुरु बृहस्पतिय पुत्र केसरियागिद्दानॆ, अवन पुत्र हनुमन्तनु ऒब्बण्टिगनागि इल्लिगॆ बन्दु बहळष्टु राक्षसरन्नु संहरिसिरुवनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. asyaH = the other one; putraH = is the son; gadgadasyaiva = of the same Gadagada. (another one); guruputraH = is the son of Brihaspati; the teacher; shatakratoH = of Indra the god of celestials; (called Kesari); yasya = by whose; putreNa = son (Hanuman); ekena = alone; kadanam = the destroyal; rakshasaam = of demons; kR^itam = was done.

अनुवादः

“The other one is the son of the same Gadgada. Another one is the son of Brihaspati the teacher of Indra the lord of celestials, called Kesari by whose son Hanuman the demons were destroyed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुषेणश्चात्र धर्मात्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् ।
सौम्यः सोमात्मजश्चात्र राजन् दधिमुखः कपिः ॥ २२ ॥

सुषेणः च अपि धर्म आत्मा पुत्रो धर्मस्य वीर्यवान् । सौम्यः सोम आत्मजः च अत्र राजन् दधि मुखः कपिः ॥ ६-३०-२२

‘धर्मात्मा और पराक्रमी सुषेण धर्मका पुत्र है । राजन्! दधिमुख नामक सौम्य वानर चन्द्रमाका बेटा है ॥ २२ ॥

धर्मात्मा, पराक्रमि सुषेणनु धर्मन पुत्रनागिद्दानॆ. राजने! दधिमुखनॆम्ब सौम्य वानरनु चन्द्रन मगनागिद्दानॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. raajan = O; king! Atra = here is; suSeNashcha = Sushena; putraH = the son; dharmasya = of Yama the lord of Death; viiryavaan = who is valiant; dharmaatmaa = and virtuous minded; dadhimukhaH kapiH = and a monkey called Dadhimukha; somaatmajaH = who is the son of moon; saumyaH = and cool-minded.

अनुवादः

“O, king! Here is Sushena the son of Yama the Lord of Death who is valiant and virtuous, as well as a monkey called Dadhimukha, the cool-minded, who is the son of moon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमुखो दुर्मुखश्चात्र वेगदर्शी च वानरः ।
मृत्युर्वानररूपेण नूनं सृष्टः स्वयम्भुवा ॥ २३ ॥

सुमुखो दुर्मुखः च अत्र वेग दर्शी च वानरः । मृत्युर् वानर रूपेण नूनम् सृष्टः स्वयम्भुवा ॥ ६-३०-२३

‘सुमुख, दुर्मुख और वेगदर्शी नामक वानर—ये मृत्युके पुत्र हैं । निश्चय ही स्वयम्भू ब्रह्माने मृत्युकी ही इन वानरोंके रूपमें सृष्टि की है ॥ २३ ॥

सुमुख, दुर्मुख मत्तु वेगदर्शि ऎम्ब वानररु मृत्युविन पुत्ररागिद्दारॆ. स्वयम्भू ब्रह्मदेवरु खण्डितवागि मृत्युरूपदल्ले ई वानररन्नु सृष्टिसिरुवरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. sumukhaH = Sumukha; durmukhashchaiva = Durmukha; vaanaraH = and monkey called; vegadarshiicha = called Vegadarshi; nuunam = are surely; mR^ityuH = the death; sR^iSTaH = created; vaanara rapeNa = in the form of monkeys; svayambhuvaa = by Brahma the Lord of creation.

अनुवादः

“Sumukha, Durmukha and a monkey called Vegadarshi are surely the personifications of death in the form of monkeys, created by Brahma, the Lord of creation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रो हुतवहस्यात्र नीलः सेनापतिः स्वयम् ।
अनिलस्य तु पुत्रोऽत्र हनूमानिति विश्रुतः ॥ २४ ॥

पुत्रॊ हुतवहस्याथ नीलः सेनापतिः स्वयम् ।
अनिलस्य तु पुत्रोऽत्र हनूमानिति विश्रुतः ॥

पुत्रो हुत वहस्य अथ नीलः सेना पतिः स्वयम् । अनिलस्य च पुत्रो अत्र हनूमान् इति विश्रुतः ॥ ६-३०-२४

‘स्वयं सेनापति नील अग्निका पुत्र है । सुविख्यात वीर हनुमान् वायुका बेटा है ॥ २४ ॥

स्वयं सेनापति नीलनु अग्निय पुत्रनु. विख्यात वीर हनुमन्तनु वायुपुत्रनागिद्दानॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. atra = here is; niilaH = Nila; senaapatiH = the army-general; svayam = himself; putraH = the son; hutavahasya = of Agni the Lord of Fire; atra = here is; anilasya putraH = the son of Vayu the Lord of Wind; vishrutaH = well-know; hanumaaniti = as Hanuman.

अनुवादः

“Here is Nila the army-general himself, the son of Agni the Lord of Fire. Here is the son of Vayu the Lord of Wind well- known as Hanuman.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नप्ता शक्रस्य दुर्धर्षो बलवानङ्गदो युवा ।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसम्भवौ ॥ २५ ॥

नप्ता शक्रस्य दुर्धर्घो बलवानङ्गदो युवा ।
मैन्दश्च द्विविदश्चोभौ बलिनावश्विसम्भवौ ॥

‘बलवान् एवं दुर्जय वीर अङ्गद इन्द्रका नाती है । वह अभी नौजवान है । बलवान् वानर मैन्द और द्विविद—ये दोनों अश्विनीकुमारोंके पुत्र हैं ॥ २५ ॥

बलवन्त हागू दुर्जयवीर अङ्गदनु इन्द्रन मॊम्मगनागिद्दानॆ. अवनु इन्नू तरुणनागिद्दानॆ. बलिष्ठराद मैन्द-द्विविदरु अश्विनी कुमारर पुत्ररागिद्दारॆ.॥25॥

पुत्रा वैवस्वतस्याथ पञ्च कालान्तकोपमाः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ २६ ॥

‘गज, गवाक्ष, गवय, शरभ और गन्धमादन—ये पाँच यमराजके पुत्र हैं और काल एवं अन्तकके समान पराक्रमी हैं ॥ २६ ॥

गज, गवाक्ष, गवय, शरभ मत्तु गन्धमादन इवरु यमन पुत्ररागिद्दु, कालान्तकनन्तॆ पराक्रमिगळागिद्दारॆ.॥26॥

दश वानरकोट्यश्च शूराणां युद्धकाङ्क्षिणाम् ।
श्रीमतां देवपुत्राणां शेषं नाख्यातुमुत्सहे ॥ २७ ॥

‘इस प्रकार देवताओंसे उत्पन्न हुए तेजस्वी शूरवीर वानरोंकी संख्या दस करोड़ है । वे सब-के-सब युद्धकी इच्छा रखनेवाले हैं । इनके अतिरिक्त जो शेष वानर हैं, उनके विषयमें मैं कुछ नहीं कह सकता; क्योंकि उनकी गणना असम्भव है ॥ २७ ॥

ई प्रकार देवतॆगळिन्द उत्पन्नराद तेजस्वी शूरवीर वानरर सङ्ख्यॆ हत्तुकोटियागिदॆ. इवरॆल्लरू युद्धद इच्छॆयुळ्ळवरागिद्दारॆ. इवरल्लदॆ उळिद वानरर विषयदल्लि नानेनू हेळलारॆ, एकॆन्दरॆ अवर गणनॆये असम्भववागिदॆ.॥27॥

पदच्छेदः

25; 26; 27. yuvaa = the young; an^gadaH = Angada; shakrasya = Indra’s; naptaa = grandson; balavaan = the stron; durdharSaH = and invincible; ubhau = both; balinau = the mighty; maindashacha = Mainda; dvividashcha = and Dvivida; ashvisambhavau = born of the two divinities of Ashvin*; atha = and; gaja = Gaja; gavaakSaH = Gavaksha; gavayaH = Gavaya; sharabhaH = Sharabha; gandhamaadhanaH = and Gandhamadhana; paN^cha = the five; putraaH = sons; vaivasvatasya = of Yama the God of Death; kaalaantkopamaa = resembling Yama at the time of dissolution of the world; dasha = ten; vaanarakoTyashcha = crores of monkeys; shuuraaNaam = the valiant ones; yuddhakaaNkshiNaam = who are yearning for battle (are here); na utsahe = I cannot venture; aakhyaatum = to tell; sheSaam = about remaining; devaputraaNaam = sons of god; shriimataam = the glorious.

अनुवादः

“The young Angada, Indra’s grandson, the strong and invincible one, both the mighty Mainda and Dvinda born of the two divinties of Ashvin* as well as Gaja, Gavaksha, Gavaya, Sharabha and Gandhamadhana the five sons of Yama the God of Death all of them resembling Yama at the time of dissolution of the world, the valiant ten crores of monkeys who are yearning for battle are all here. I cannot venture to tell about the remaining glorious sons of god.”

टिप्पनी

The two divinities of Ashvin are said to appear in the sky before the dawn in a golden carriage drawn by horses or birds, they bring treasures to men and avert misfortune and sickness; they are considered as the physicians of heaven.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रो दशरथस्यैष सिंहसंहननो युवा ।
दूषणो निहतो येन खरश्च त्रिशिरास्तथा ॥ २८ ॥

पुत्रो दशरथस्येष सिम्हसम्हननो युवा । दूषणो निहतो येन खरश्च त्रिशिरास्तथा ॥ ६-३०-२८

‘दशरथनन्दन श्रीरामका श्रीविग्रह सिंहके समान सुगठित है । इनकी युवावस्था है । इन्होंने अकेले ही खर-दूषण और त्रिशिराका संहार किया था ॥ २८ ॥

दशरथनन्दन श्रीरामन श्रीविग्रहवु सिंहदन्तॆ मैकट्टु इद्दु तरुणवागिदॆ. इवनॊब्बने खर-दूषण-त्रिशिररन्नु संहरिसिरुवनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. eSaH = this; yuvaa = young man; (is Rama); dasharathasya = Dasaratha’s; putraH = son; simha samhananaH = who is well-built like a lion; yena = by whom; duuSaNaH = Dushana; nihataH = was killed; tathaa = as also; kharashcha = Khara; trishiraaH = and Trishira.

अनुवादः

“This young man is Rama, Dasartha’s son, who is well-built like a lion, by whom Dushana ws killed as also Khara and Trishana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नास्ति रामस्य सदृशे विक्रमे भुवि कश्चन ।
विराधो निहतो येन कबन्धश्चान्तकोपमः ॥ २९ ॥

नास्ति रामस्य सदृशो विक्रमे भुवि कश्चन । विराधो निहतो येन कबन्धश्चान्तकोपमः ॥ ६-३०-२९

‘इस भूमण्डलमें श्रीरामचन्द्रजीके समान पराक्रमी वीर दूसरा कोई नहीं है । इन्होंने ही विराधका और कालके समान विकराल कबन्धका भी वध किया था ॥

विराध मत्तु कालनन्तिद्द विकराळ कबन्धनन्नु वधिसिद श्रीरामचन्द्रनन्तॆ पराक्रमि ई भूमण्डलदल्लि यारू इल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. naasti kashchana = there is no one; bhuvi = on earth; sadR^ishaH = who is equal; vikrame = in prowess; raamasya = to Rama; yena = by whom; viraadho = Viradha; nihataH = was killed; kabandhashcha = as also Kabandha; antakopamaH = who was equal to Yama.

अनुवादः

“There is no one on earth who is equal in prowess to Rama, by whom Viradha was killed as also Kabandha who was equal to Yama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वक्तुं न शक्तो रामस्य गुणान् कश्चिन्नरः क्षितौ ।
जनस्थानगता येन तावन्तो राक्षसा हताः ॥ ३० ॥

वक्तुं न शक्तो रामस्य गुणान्कश्चिन्नरः क्षितौ ।
जनस्थानगता येन यावन्तो राक्षसा हताः ॥

‘इस भूतलपर कोई भी मनुष्य ऐसा नहीं है, जो श्रीरामके गुणोंका पूर्णरूपसे वर्णन कर सके । श्रीरामने ही जनस्थानमें उतने राक्षसोंका संहार किया था ॥ ३० ॥

श्रीरामन गुणगळन्नु पूर्णवागि वर्णिसबल्ल मनुष्यनु ई भूमण्डलदल्लि यारू इल्ल. जनस्थानदल्लि श्रीरामने हदिनाल्कु साविर राक्षसरन्नु संहरिसिरुवनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. na shaktaH naraH kashchit = No man is able; kSitau = on this earth; vaktum = to tell; guNaan = the qualities; raamasya = of Rama; yena = by whom; taavantaH = all raakshasaH = the demons; janasthaanagataaH = staying in Janasthana; hataaH = were killed.

अनुवादः

“No man on this earth is able to narrate the qualities of Rama, by whom all the demons staying in Janasthana were killed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातङ्गानामिवर्षभः ।
यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेदपि वासवः ॥ ३१ ॥

लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातङ्गवामिवर्षभः । यस्य बाणपथम् प्राप्य व जीवेदपि वासवः ॥ ६-३०-३१

‘धर्मात्मा लक्ष्मण भी श्रेष्ठ गजराजके समान पराक्रमी हैं, उनके बाणोंका निशाना बन जानेपर देवराज इन्द्र भी जीवित नहीं रह सकते ॥ ३१ ॥

श्वेतो ज्योतिर्मुखश्चात्र भास्करस्यात्मसम्भवौ ।
वरुणस्याथ पुत्रोऽथ हेमकूटः प्लवङ्गमः ॥ ३१ ॥

लक्ष्मणश्चात्र धर्मात्मा मातङ्गानामिवर्षभः ।
यस्य बाणपथं प्राप्य न जीवेदपि वासवः ॥

‘इनके सिवा उस सेनामें श्वेत और ज्योतिर्मुख—ये दो वानर भगवान् सूर्यके औरस पुत्र हैं । हेमकूट नामका वानर वरुणका पुत्र बताया जाता है ॥ ३२ ॥

इवरल्लदे आ सैन्यदल्लि श्वेत मत्तु जोतिर्मुखरॆम्ब इब्बरु वानरु सूर्यन पुत्ररागिद्दारॆ. हेमकूटनॆम्ब वानररु वरुणन मगनागिद्दानॆ.॥32॥

धर्मात्मा लक्ष्मणनू श्रेष्ठ गजराजनन्तॆ पराक्रमियागिद्दु, अवनु बाणद गुरियिट्टरॆ देवराज इन्द्रनू बदुकिरलारनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. praapya = having stood; yasya = on whose; baaNapatham = path of arrows; vaasavaH api = even Indra the Lord of celestials; na jiivet = could not survive; lakshmaNashcha = that Lakshamna; dharmaatmaa = the virtuous man; R^iSabhaH iva = resembling the most excellent of elephants; maataN^gaanaam = among elephants.

अनुवादः

“Here too is the virtuous Lakshamana, resembling the most excellent elephant among elephants, in the path of whose arrows, even Indra the Lord of celestials himself could not survive

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वकर्मसुतो वीरो नलः प्लवगसत्तमः ।
विक्रान्तो वेगवानत्र वसुपुत्रः स दुर्धरः ॥ ३३ ॥

‘वानरशिरोमणि वीरवर नल विश्वकर्माके पुत्र हैं । वेगशाली और पराक्रमी दुर्धर वसु देवताका पुत्र है ॥

वानरप्रवर वीरनळनु विश्वकर्मन पुत्रनागिद्दानॆ. वेगशालि मत्तु पराक्रमि दुर्धरनु वसुदेवतॆय पुत्रनागिद्दानॆ.॥33॥

पदच्छेदः

32; 33. shveta = Sweta; jyotirmukhashcha = and Jyotirmukha; aatmasambhavau = the sons; bhaaskarasya = of the sun-god; plavaN^gamaH = a monkey called; hemakuuTaH = Hemakuta; anyaH putraH = another son; varuNasya = of Varuna; nalaH = Nala; vishvakarmasutaH = the son of Vishvakarma; viiraH = the strong; plavN^gama sattamaH = and the best of monkeys; saH = (as well as) that; durdharaH = Durdhara; vasuputraH = the son of Vasus; vikraantaH = the mighty; vegavaan = and the swift; atra = are here.

अनुवादः

“Sweta and Jyotirmukha, the sons of the sun-god, a monkey called Hemakuta, another son of Varuna, Nila the son of Visvakarma the strong and the best of monkeys, as well as that mighty and swift Durdhara the son of Vasus are all here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानां वरिष्ठश्च तव भ्राता विभीषणः ।
प्रतिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः ॥ ३४ ॥

राक्षसानां वरिष्ठश्च तव भ्राता विभीषणः ।
परिगृह्य पुरीं लङ्कां राघवस्य हिते रतः ॥

राक्षसानाम् वरिष्ठः च तव भ्राता विभीषणः । परिगृह्य पुरीम् लंकाम् राघवस्य हिते रतः॥ ६-३०-३४

‘आपके भाई राक्षसशिरोमणि विभीषण भी लङ्कापुरीका राज्य लेकर श्रीरघुनाथजीके ही हितसाधनमें तत्पर रहते हैं ॥

निम्म तम्म विभीषणनू कूड लङ्कॆय राज्यवन्नु पडॆदु श्रीरघुनाथन हितसाधनॆयल्ले तत्परनागिरुवनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. variSThashcha = there is the prince; raakSasaanaam = of demons; vibhiiSaNaH = Vibhishana; tava = your; bhraataa = brother; prtigR^ihya = who having secured; laN^kaam puriim = the city of Lanka; (as a prospective gift from Rama); rataH = remains devoted; hite = to be good; raaghavasya = of Rama.

अनुवादः

“There is the prince of demons Vibhishana, your brother, who having secured the city of Lanka (as a prospective gift from Rama) remains devoted to the good of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सर्वं समाख्यातं तथा वै वानरं बलम् ।
सुवेलेऽधिष्ठितं शैले शेषकार्ये भवान् गतिः ॥ ३५ ॥

इति सर्वम् समाख्यातम् तव इदम् वानरम् बलम् । सुवेले अधिष्ठितम् शैले शेष कार्ये भवान् गतिः ॥ ६-३०-३५

‘इस प्रकार मैंने सुवेल पर्वतपर ठहरी हुई वानरसेनाकापूरा-पूरा वर्णन कर दिया । अब जो शेष कार्य है, वह आपके ही हाथ है’* ॥ ३५ ॥

\* इस सर्गमें जो वानरोंके जन्मका वर्णन किया गया है, वह प्रायः बालकाण्डके सत्रहवें सर्गमें किये गये वर्णनसे विरुद्ध है । वहाँ वरुणसे सुषेण, पर्जन्यसे शरभ और कुबेरसे गन्धमादनकी उत्पत्ति कही गयी है । परंतु इस सर्गमें सुषेणको धर्मका तथा शरभ और गन्धमादनको वैवस्वत यमका पुत्र कहा गया है । इस विरोधका परिहार यही है कि यहाँ कहे गये सुषेण आदि बालकाण्डवर्णित सुषेण आदिसे भिन्न हैं ।

हीगॆ सुवेल पर्वतदल्लि बीडुबिट्ट वानर सैन्यद पूर्ण परिचयवन्नु नानु माडिसिरुवॆनु. इन्नु उळिदिरुव कार्य निम्म कैयल्ले इदॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. iti = thus; samaakhyaatam = has been; described; idam = about this; sarvam = entire; vaanaram balam = army of monkeys; adhiSThitam = stationed; suvele shaile = on the Mount Suvela; bhavaan = It is for you; gatiH = to decide; sheSakaarye = what remains to be done!.

अनुवादः

“Thus, I have described about the entire army of monkeys stationed on the Mount Suvela. Now, it is for you to decide what remains to be done!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥ ३० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनििर्मत आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि मूवत्तनॆय सर्गवु पूर्णवायितु.॥30॥