०२९ रावणेन शुक-सारणयोरुच्चाटनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Ravana reprimands Shuka and Sarana, asking them to leave the assembly. He again sends some spies to the place of Rama and Lakshmana. Those spies were got caught by Vibhishana and the monkeys start harassing them. But the compassionate Rama gets them released and the spies reach back Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

29. रावणका शुक और सारणको फटकारकर अपने दरबारसे निकाल देना, उसके भेजे हुए गुप्तचरोंका श्रीरामकी दयासे वानरोंके चंगुलसे छूटकर लङ्कामें आना

शुकेन तु समादिष्टान् दृष्ट्वा स हरियूथपान् ।
लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम् ॥ १ ॥
समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं च विभीषणम् ।
सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम् ॥ २ ॥
अङ्गदं चापि बलिनं वज्रहस्तात्मजात्मजम् ।
हनूमन्तं च विक्रान्तं जाम्बवन्तं च दुर्जयम् ॥ ३ ॥
सुषेणं कुमुदं नीलं नलं च प्लवगर्षभम् ।
गजं गवाक्षं शरभं मैन्दं च द्विविदं तथा ॥ ४ ॥

शुकके बताये अनुसार रावणने समस्त यूथपतियोंको देखकर श्रीरामकी दाहिनी बाँह महापराक्रमी लक्ष्मणको, श्रीरामके निकट बैठे हुए अपने भाई विभीषणको, समस्त वानरोंके राजा भयंकर पराक्रमी सुग्रीवको, इन्द्रपुत्र वालीके बेटे बलवान् अङ्गदको, बल-विक्रमशाली हनुमान् को, दुर्जय वीर जाम्बवान् को तथा सुषेण, कुमुद, नील, वानरश्रेष्ठ नल, गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द एवं द्विविदको भी देखा ॥ १—४ ॥

शुकनु हेळुत्तिद्दन्तॆ रावणनु समस्त सेनापतिगळन्नू, श्रीरामन बलगैयन्तिद्द महापराक्रमि लक्ष्मणनन्नु, श्रीरामन बळियल्लि कुळितिरुव तन्न तम्म विभीषणनन्नू, वानरर राजनाद भयङ्कर पराक्रमि सुग्रीवनू, इन्द्रपुत्र वालिय पुत्र बलवन्त अङ्गदनन्नु, बल-विक्रमशाली हनुमन्तनन्नू, दुर्जयवीर जाम्बवन्तनन्नू, सुषेण, कुमुद, नील, वानर श्रेष्ठ नळनन्नू, गज, गवाक्ष, शरभ, मैन्द-द्विविदरन्नु नोडिदनु.॥1-4॥

किञ्चिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः ।
भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ ॥ ५ ॥

उन सबको देखकर रावणका हृदय कुछ उद्विग्न हो उठा । उसे क्रोध आ गया और उसने बात समाप्त होनेपर वीर शुक और सारणको फटकारा ॥ ५ ॥

अवरॆल्लरन्नु नोडि रावणन मनस्सु उद्विग्नगॊण्डितु. अवनिगॆ क्रोध उण्टागि मातु मुगिदाग वीर शुक मत्तु सारणरन्नु गदरिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

1; 2; 3; 4; 5. dR^iSTvaa = beholding; hariyuuthapaan = those foremost of monkey-leaders; samaadiSTaan = shown; shukena = Shuka; mahaaviiryam = the most valiant; lakshmaNamcha = Lakshmana; raamasya = Rama’s; dakSiNambhujam = right arm; bhraataram = his own brother; vibhiiSaNam = Vibhishana; samiipastham = standing close; raamasya = to Rama; bhiimavikramam = the terribly powerful; sugriivamcha = Sugreeva; sarvavaanararaajam = the king of all monkeys; balinam = the strong; aN^gadam chaapi = Angada; vajra hastaatmajaatmajam = grand son of Indra; the Bearer of the Thunder bolt; vikraantam = the powerful; hanuumantam = Hanuman; durjayam = the invincible; jaambavantam = Jambavan; suSeNam = Sushena; kumudam = Kumuda; niilam = Nila; nalamcha = Nala; plavagarSabham = the excellent of monkeys; gajam = Gaja; gavaakSam = Gavaksha; sharabham = Sharabha; maindam = Mainda; tathaa = and; dvividam = Divivida; saHraavaNaH = that Ravana; aavigna hR^idayaH = his heart agitated; kimchit = a little; jaatakrodhashcha = became enraged; bhartsayaamaasa = abused; tau = those two; viirau = heroes; shuka saaraNau = Shika and Sarana; kathaante = who had completed their report.

अनुवादः

Beholding those foremost of monkey leaders pointed out by Shuka- the most valiant Lakshmana; Rama’s right arm, his own brother Vibhishana standing close to Rama, the terribly powerful Sugreeva the king of all monkeys, the strong Angada grandson of Indra the wielder of thunderbolt, the powerful Hanuman, the imincible Jambavan, Sushena, Kumuda, Nila, Nala the excellent of monkeys, Gaja, Gavaksha, Sharabha, Mainda and Dvivida- that Ravana - his heart became agitated a little, was enraged and then abused those two heroes Shuka and Sarana who had completed their report.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।
रोषगद‍्गदया वाचा संरब्धं परुषं तथा ॥ ६ ॥

अधो मुखौ तौ प्रणताव् अब्रवीत् शुक सारणौ । रोष गद्गदया वाचा सम्रब्धः परुषम् वचः ॥ २-२९-६

‘बेचारे शुक और सारण विनीत भावसे नीचे मुँह किये खड़े रहे और रावणने रोषगद‍्गद वाणीमें क्रोधपूर्वक यह कठोर बात कही— ॥ ६ ॥

बडपायि शुक-सारणरु विनीतरागि तलॆ तग्गिसि निन्तुकॊण्डिद्दरु. रावणनु रोषगद्गद वाणियिन्द क्रोधपूर्वक कठोरवागि नुडिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. (Ravana) abraviit = spoke; tau = to those; shuka saaraNau = Shuka and Sarana; praNatau = who saluted; adhomukhau = with their faces bent donw; vaachaa = in a voice; roSagadgadayaa = choked in anger; samrabdham = excited; tathaa = and paruSam = and harsh.

अनुवादः

Ravana spoke (the following) excited and harsh words, in a voice choked in anger to Shuka and Sarana who stood saluting with their faces bent down.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तावत् सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः ।
विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहे प्रग्रहे प्रभोः ॥ ७ ॥

न तावत् सदृशम् नाम सचिवैर् उपजीविभिः । विप्रियम् नृपतेर् वक्तुम् निग्रह प्रग्रहे विभोः ॥ २-२९-७

‘राजा निग्रह और अनुग्रह करनेमें भी समर्थ होता है । उसके सहारे जीविका चलानेवाले मन्त्रियोंको ऐसी कोई बात नहीं कहनी चाहिये, जो उसे अप्रिय लगे ॥ ७ ॥

राजनु निग्रह मत्तु अनुग्रह माडलु समर्थनिरुत्तानॆ. अवन आश्रयदल्लिरुव मन्त्रिगळु राजनिगॆ अप्रियवाद याव मातन्नु आडबारदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. na taavatnaama = It is not; sadR^isham = befitting; vaktum = to utter; vipriyam = unpleasant words; upajivibhiH = by dependent; sachivaiH = ministers; nR^ipate = to their king; prabhoH = who has the power; nigrahe = to mete out punishment; pragrahe = or reward.

अनुवादः

“It is not befitting to utter unpleasant words by dependent ministers to their king who has the power to mete out any punishment or reward.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम् ।
उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम् ॥ ८ ॥

रिपूणाम् प्रतिकूलानाम् युद्ध अर्थम् अभिवर्तताम् । उभाभ्याम् सदृशम् नाम वक्तुम् अप्रस्तवे स्तवम् ॥ २-२९-८

‘जो शत्रु अपने विरोधी हैं और युद्धके लिये सामने आये हैं; उनकी बिना किसी प्रसङ्गके ही स्तुति करना क्या तुम दोनोंके लिये उचित था? ॥ ८ ॥

नन्न विरोधि शत्रुवु युद्धक्कागिये इल्लिगॆ बन्दिरुवनु. यावुदे प्रस्तापविल्लदॆ शत्रुवन्नु स्तुतिसुवुदु निम्मिब्बरिगॆ उचितवागित्ते.॥8॥

पदच्छेदः

8. sadR^isham naama = Is it proper; vaktum = to utter; stavam = praise; vipuuNaam = of the enemies; pratikuulaanaam = who are adverse to us; abhivartataam = and who are coming; yuddhartham = for war; ubhaabhyaam = by both of you; aprastave = irrelevantly?

अनुवादः

“Is it proper for both of you to shower irrelevant praise on our enemies who are adverse to us and are approaching for a war?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः ।
सारं यद् राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते ॥ ९ ॥

आचार्या गुरुवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः ।
सारं यद्राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते ॥

आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वाम् पर्युपासिताः । सारम् यद् राज शास्त्राणाम् अनुजीव्यम् न गृह्यते ॥ २-२९-९

‘तुमलोगोंने आचार्य, गुरु और वृद्धोंकी व्यर्थ ही सेवा की है; क्योंकि राजनीतिका जो संग्रहणीय सार है, उसे तुम नहीं ग्रहण कर सके ॥ ९ ॥

नीवुगळु माडिद आचार्य, गुरुगळ मत्तु वृद्धर सेवॆ व्यर्थवायितु; एकॆन्दरॆ अदु राजनीतिय सङ्ग्रहणॆय सारवागिदॆ, अदन्नु नीवु ग्रहिसलिल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. vR^ithaa = in vain; paryupaasitaaH = have you sat at the feet; aachaaryaaH = of your elders; guravaH = and your preceptors; vR^iddhaaH = and the aged; yat = since; saaram = the essence; anujiivyam = to be followed; raaja shastraaNaam = from political sciences; nagR^ihyate = has not been grasped; vaam = by both of you.

अनुवादः

“In vain have you sat at the feet of your elders, your preceptors and the aged, since the essence to be followed from political sciences has not been grasped by both of you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गृहीतो वा न विज्ञातो भारोऽज्ञानस्य वाह्यते ।
ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम् ॥ १० ॥

गृहीतो वा न विज्ञातो भारोऽज्ञानस्य वाह्यते ।
ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्यधराम्यहम् ॥

गृहीतो वा न विज्ञातो भारो ज्ञानस्य वा उच्यते । ईदृशैः सचिवैर् युक्तो मूर्खैर् दिष्ट्या धरामि अहम् ॥ २-२९-१०

‘यदि तुमने उसे ग्रहण भी किया हो तो भी इस समय तुम्हें उसका ज्ञान नहीं रह गया है—तुमने उसे भुला दिया है । तुमलोग केवल अज्ञानका बोझ ढो रहे हो । ऐसे मूर्ख मन्त्रियोंके सम्पर्कमें रहते हुए भी जो मैं अपने राज्यको सुरक्षित रख सका हूँ, यह सौभाग्यकी ही बात है ॥ १० ॥

नीवु अदन्नु ग्रहिसिद्दरू ईग निमगॆ अदु ज्ञापकविरलिल्ल. नीवु केवल अज्ञानद हॊरॆयन्ने हॊत्तिरुविरि. निम्मन्तह मूर्ख मन्त्रिगळ सम्पर्कदल्लिरुव नानु नन्न राज्यवन्नु सुरक्षितवागि इरिसिकॊण्डिरुवुदु सौभाग्यद मातागिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. grahitaH = or if you have imbibed them; na vijJNaato raa = you have not remembered them; vaahyate vaa bhaaraH = you are over-burdened; ajJNaanasya = with ignorance; yuktaH = being associated; iidR^ishaiH = with such; sachiraiH = ministers; murkhaiH = who are fools; diSTyaa = it is a miracle; aham (that) I; dharaami = I am able to retain my sovereignity.

अनुवादः

“Or if you have imbibed them, you have not remembered them. You are over-burdened with ignorance! Being associated with such foolish ministers, it is a miracle that I am still able to retain my sovereignty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं नु मृत्योर्भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः ।
यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम् ॥ ११ ॥

किम् नु मृत्योर् भयम् न अस्ति माम् वक्तुम् परुषम् वचः । यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्चति शुभ अशुभम् ॥ २-२९-११

‘मैं इस राज्यका शासक हूँ । मेरी जिह्वा ही तुम्हें शुभ या अशुभकी प्राप्ति करा सकती है—मैं वाणीमात्रसे तुमपर निग्रह और अनुग्रह कर सकता हूँ; फिर भी तुम दोनोंने मेरे सामने कठोर बात कहनेका साहस किया । क्या तुम्हें मृत्युका भय नहीं है? ॥ ११ ॥

नानु ई राज्यद शासकनागिद्देनॆ. नन्न माते निमगॆ शुभ अथवा अशुभ माडबल्लदु. नानु केवल मातिनिन्दले निम्म निग्रह मत्तु अनुग्रह माडबल्लॆनु; हीगिद्दरू नीविब्बरु नन्न मुन्दॆ कठोर मातन्नु आडुव साहस माडिदिरि. निमगॆ साविन भयवे इल्लवे.॥11॥

पदच्छेदः

11. naasti kimnu = have you no; bhayam = fear; mR^ityoH = of death; vaktum = to speak; paruSam = (such) rude; vachaH = words; maam = to me; prayachchhati = who dispenses; shubhaashubham = good and evil; yasyame = by my; jihvaa = tongue; shaasataH = which commands.

अनुवादः

“Have you no fear of death that you dare address me thus rudely, I whose tongue that you dare tongue dispenses good and evil?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः ।
राजदण्डपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः ॥ १२ ॥

आप्येव दहनं स्पष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः ।
राजदण्ड परामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः ॥

अपि एव दहनम् स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः । राज दोष परामृष्टास् तिष्ठन्ते न अपराधिनः ॥ २-२९-१२

‘वनमें दावानलका स्पर्श करके भी वहाँके वृक्ष खड़े रह जायँ, यह सम्भव है; परंतु राजदण्डके अधिकारी अपराधी नहीं टिक सकते । वे सर्वथा नष्ट हो जाते हैं ॥ १२ ॥

दावानलदल्लि बॆन्दु होद मरगळू जीवन्तवागिरबल्लवु, आदरॆ राज दण्डक्कॆ ऒळपट्ट अपराधिगळु खण्डितवागि उळियलाररु. अवरु सर्वथा नाशवागि होगुवरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. paadapaaH = trees; tiSThanti = survive; vane = in the forest; spR^iSTvaa apyaiva = even if disturbed; dahanam = by fire; (But); aparaadhinaH = the guilty; na tiSThante = cannot survive; raja daN^DaparaamR^iSTaaH = if touched by the royal scepter.

अनुवादः

“Trees may survive in the forest, even if disturbed by fire. But the guilty cannot survive, if touched by the royal scepter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हन्यामहं त्विमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसिनौ ।
यदि पूर्वोपकारैर्मे क्रोधो न मृदुतां व्रजेत् ॥ १३ ॥

हन्याम् अहम् इमौ पापौ शत्रु पक्ष प्रशंसकौ । यदि पूर्व उपकारैर् मे न क्रोधो मृदुताम् व्रजेत् ॥ २-२९-१३

‘यदि इनके पहलेके उपकारोंको याद करके मेरा क्रोध नरम न पड़ जाता तो शत्रुपक्षकी प्रशंसा करनेवाले इन दोनों पापियोंको मैं अभी मार डालता ॥ १३ ॥

हिन्दॆ नीवु माडिद उपकारद स्मरणॆयिन्द नन्न कोपवु स्वल्पमट्टिगॆ शान्तवागिदॆ; इल्लदिद्दरॆ शत्रुपक्षवन्नु प्रशंसिसुत्तिरुव निम्मिब्बरन्नु ईगागले कॊन्दुबिडुत्तिदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. yadi = If; me = my; krodhaH = anger; na vrajet mR^idutaam = is not softened; puurvopakaaraiH = by the services they rendered earlier; aham = I; hanyaam = would have killed; imau paapau = these two miscreants; satrupakSaprashamsinau = who are praising the band of enemies.

अनुवादः

“If my anger is not softened by the services they rendered earlier, I would have killed thse two miscreants who are praising the band of enemies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपध्वंसत नश्यध्वं सन्निकर्षादितो मम ।
नहि वां हन्तुमिच्छामि स्मराम्युपकृतानि वाम् ।
हतावेव कृतघ्नौ द्वौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ ॥ १४ ॥

अपध्वंसत गच्चध्वम् सम्निकर्षाद् इतो मम । न हि वाम् हन्तुम् इच्चामि स्मरन्न् उपकृतानि वाम् ॥ २-२९-१४ हताव् एव कृतघ्नौ तौ मयि स्नेह परान् मुखौ ।

‘अब तुम दोनों मेरी सभामें प्रवेशके अधिकारसे वञ्चित हो । मेरे पाससे चले जाओ; फिर कभी मुझे अपना मुँह न दिखाना । मैं तुम दोनोंका वध करना नहीं चाहता; क्योंकि तुम दोनोंके किये हुए उपकारोंको सदा स्मरण रखता हूँ । तुम दोनों मेरे स्नेहसे विमुख और कृतघ्न हो, अतः मरे हुएके ही समान हो’ ॥ १४ ॥

कृतघ्नरे! ईगले नीवु इल्लिन्द हॊरटुहोगिरि, मुन्दॆ ऎन्दू निम्म मुख तोरिसबेडि. नानु निम्मिब्बरन्नु वधिसलु बयसु वुदिल्ल. एकॆन्दरॆ नीविब्बरू माडिद उपकारवन्नु नानु सदा स्मरिसुत्तिद्देनॆ. नन्न स्नेहदिन्द विमुखराद नीवु सत्तुहोदरॆन्दे भाविसुत्तेनॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. apadhvamsata = keep away; mama = from my; itaH = this; samnikarSaat = neighbourhood; na shyadhvam = do not be seen anywhere here; smaraani = I am recollectin; vaam = your; upakR^itaani = services; na ichchhaami = I do not wish; hantum = to kill; vaam = you; dvau = both of you; kR^itaghnau = who are ungrateful; snehaparaaN^mukhau = and affection-less; mayi = towards me; hataaveva = are just as dead.

अनुवादः

“Keep away from my neighbourhood. Do not be seen anywhere here. I am recollecting your past services and hence do not wish to kill you. Both of you, who are ungrateful and unfaithful towards me, are just as dead to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तौ तु सव्रीडौ तौ दृष्ट्वा शुकसारणौ ।
रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ ॥ १५ ॥

एवम् उक्तौ तु सव्रीडौ ताव् उभौ शुक सारणौ ॥ २-२९-१५ रावणम् जय शब्देन प्रतिनन्द्य अभिनिह्सृतौ ।

उसके ऐसा कहनेपर शुक और सारण बहुत लज्जित हुए और जय-जयकारके द्वारा रावणका अभिनन्दन करके वहाँसे निकल गये ॥ १५ ॥

रावणनु हीगॆ हेळिदाग शुक-सारणरु तुम्बा नाचिकॊण्डु रावणेश्वरनिगॆ जयजयकार माडि अभिनन्दिसि अल्लिन्द हॊरटु होदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tau shukasaariNau = those Shuka and Sarana; evam = thus; uktau = told; savriidau = they were ashamed; dR^iSTvaa = having seen; raavaNam = Ravana; niHsR^itau = and went away; pratinandya = having enlogised; jayashabdena = with words of victory.

अनुवादः

Hearing Ravana’s words, Shuka and Sarana felt ashamed to see Ravana paid obeisance to him saying, “Be thou victorious!” and went away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवीच्च दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् ।
उपस्थापय मे शीघ्रं चारानिति निशाचरः ।
महोदरस्तथोक्तस्तु शीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ॥ १६ ॥

अब्रवीच्च दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् ।
उपस्थापय मे शीघ्रं चारानीति निशाचरः ।
महोदरस्तथोक्तस्तु शीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ॥

अब्रवीत् स दशग्रीवः समीपस्थम् महाउदरम् ॥ २-२९-१६ उपस्थापय शीघ्रम् मे चारान् नीति विशारदान् ।

इसके पश्चात् दशमुख रावणने अपने पास बैठे हुए महोदरसे कहा—‘मेरे सामने शीघ्र ही गुप्तचरोंको उपस्थित होनेकी आज्ञा दो ।’ यह आदेश पाकर निशाचर महोदरने शीघ्र ही गुप्तचरोंको हाजिर होनेकी आज्ञा दी ॥ १६ ॥

बळिक तन्न बळि कुळितिरुव महोदरनल्लि रावणनु हेळिदनु- नन्न ऎदुरिगॆ बेगने गुप्तचररु बरुवन्तॆ आज्ञापिसु. रावणन ई आदेशदन्तॆ महोदरनु गुप्तचररन्नु करॆसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. nishaacharaH = the deomon; dashagriivaH = Ravana; abraviit = spoke; mahodaram = to Mahodara; samipastham = who was standing nearby (as follows):- upasthaaya = bring; me = me; chaaraan = spies; shiighram = quickly.

अनुवादः

The demon Ravana spoke to Mahodara who was standing nearby as follows: “Bring me the spies here quickly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्चाराः सन्त्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात् ।
उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषः ॥ १७ ॥

राजाकी आज्ञा पाकर गुप्तचर उसी समय विजयसूचक आशीर्वाद दे हाथ जोड़े सेवामें उपस्थित हुए ॥ १७ ॥

राजन अप्पणॆ पडॆदु गुप्तचररु आगले विजयसूचक आशीर्वाद कॊडुत्ता कैमुगिदु सेवॆयल्लि उपस्थितरादरु.॥17॥

तानब्रवीत् ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
चारान् प्रत्यायिकान् शूरान् धीरान् विगतसाध्वसान् ॥ १८ ॥

वे सभी गुप्तचर विश्वासपात्र, शूरवीर, धीर एवं निर्भय थे । राक्षसराज रावणने उनसे यह बात कही—

आ ऎल्ल गुप्तचररु विश्वासिगळू, शूर-धीर, निर्भयरू आगिद्दु. राक्षस राज रावणनु अवरल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

17; 18. mehodaraH = Mahodara; tathaa = thus; uktaH = spoken; shiighram = quickly; aajJNaapayat = ordered; charaan = for the spies; tataH = then; chaaraaH = the spies; praaptaaH = who came; samtvaritaaH = hurriedly; paarthiva shaasanat = as per the order of the king; praaJNjalayaH = paid obeisance by joining their palms; upasthitaaH = and approached; vadhayitvaa = having felicitated (Ravana); jayaashiSaH = expressing their desire to see him victorious.

अनुवादः

Hearing those words, Mahodara immediately ordered for the spies. The spies came hurriedly as per the orders of the king, paid obeisance to him by joining their palms and approached him, having made a complement expressing their desire to see him victorious.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतो गच्छत रामस्य व्यवसायं परीक्षितुम् ।
मन्त्रेष्वभ्यन्तरा येऽस्य प्रीत्या तेन समागताः ॥ १९ ॥

तान् अब्रवीत् ततो वाक्यम् रावणो राक्षस अधिपः ॥ २-२९-१९ चारान् प्रत्ययिकान् शूरान् भक्तान् विगत साध्वसान् ।

‘तुमलोग अभी वानरसेनामें रामका क्या निश्चय है, यह जाननेके लिये तथा गुप्तमन्त्रणामें भाग लेनेवाले जो उनके अन्तरङ्ग मन्त्री हैं और जो लोग प्रेमपूर्वक उनसे मिले हैं—उनके मित्र हो गये हैं; उन सबके भी निश्चित विचार क्या हैं, इसकी जाँच करनेके लिये यहाँसे जाओ ॥ १९ ॥

नीवु ईगले होगि वानर सैन्यदल्लि रामन निश्चय वेनिदॆ? इदन्नु तिळियलु, गुप्तसमालोचनॆयल्लि भागवहिसुव अन्तरङ्ग मन्त्रिगळ हागू अवनिगॆ भेटियागुव मित्रर हीगॆ ऎल्लर निश्चित विचारवेनु? ऎम्बुदन्नु तिळियलु अल्लिगॆ होगिरि.॥19॥

पदच्छेदः

19. tataH = then; raavaNaH = Ravana; raakshasaadhipaH = the king of demons; abraviit = spoke; vaakyam = (these) words; taan charaan = to those spies; praatyayikam = who were faithful; shuuraan = brave; dhiiraan = energetic; vigata saadhvasaan = and free from fear.

अनुवादः

Then, Ravana the king of demons spoke the following words to those spies, who were faithful, brave, energetic and free from fear:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं स्वपिति जागर्ति किमद्य च करिष्यति ।
विज्ञाय निपुणं सर्वमागन्तव्यमशेषतः ॥ २० ॥

इतो गच्चत रामस्य व्यवसायम् परीक्षथ ॥ २-२९-२० मन्त्रेष्व् अभ्यन्तरा ये अस्य प्रीत्या तेन समागताः ।

‘वे कैसे सोते हैं? किस तरह जागते हैं और आज क्या करेंगे?—इन सब बातोंका पूर्णरूपसे अच्छी तरह पता लगाकर लौट आओ ॥ २० ॥

अवरु हेगॆ मलगुत्तारॆ? हेगॆ ऎच्चरवागिरुत्तारॆ? इन्दु एनु माडुवरु? इदॆल्लवन्नू सरियागि तिळिदु मरळि बन्निरि.॥20॥

पदच्छेदः

20. gachchhata = you go; itaH = from here; pariikshitum = to investigate; vyavasaayam = about the first impression; raamasya = about Rama; ye = (as regards) who; abhyantaraaH = are the intimate friends; asya = to him; samaagataaH = and those who joined; tena = with him; priityaa = in affection.

अनुवादः

“You go from here to investigate about the first impression concerning Rama, as regards who are his intimate friends and in respect of those who joined on his side with a liking towards him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः ।
युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥ २१ ॥

कथम् स्वपिति जागर्ति किम् अन्यच् च करिष्यति ॥ २-२९-२१ विज्ञाय निपुणम् सर्वम् आगन्तव्यम् अशेषतः ।

‘गुप्तचरके द्वारा यदि शत्रुकी गति-विधिका पता चल जाय तो बुद्धिमान् राजा थोड़े-से ही प्रयत्नके द्वारा युद्धमें उसे धर दबाते और मार भगाते हैं’ ॥ २१ ॥

गुप्तचरर मूलक शत्रुविन गति-विधानवन्नु तिळिदुकॊण्डरॆ बुद्धिवन्त राजनु अल्पप्रयत्नदिन्दले युद्धदल्लि अवरन्नु हॊडॆदोडिसि बिडुवनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. katham = how; (is he); svapiti = sleeping? Jaagarti = and waking up? Kim = what; kariSyati = will he do; adya = now? Aagantavyam = you ought to come; vijJNaaya = after acquainting with; sarvam = all this; asheSaaH = completely; nipuNam = and skillfully.

अनुवादः

“Find out what are his hours of sleeping and waking and what he intends to do next. You ought to come here, after acquainting with all this information completely and skillfully.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम् ।
शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम् ॥ २२ ॥

चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर् वसुधा अधिपैः ॥ २-२९-२२ युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ।

तब ‘बहुत अच्छा’ कहकर हर्षमें भरे हुए गुप्तचरोंने शार्दूलको आगे करके राक्षसराज रावणकी परिक्रमा की ॥ २२ ॥

‘हागॆये आगली’ ऎन्दु हेळि हर्षगॊण्ड गुप्तचररु शार्दूलनन्नु मुन्दुमाडि रावणनिगॆ प्रदक्षिणॆ माडिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. vasudhaadhipaiH = by kings; paNDitaiH = who are shrewd; shatruH = an enemy; yuddhe = in battle; samaasaadhya = who is got; chaareNa = through spies; nirasyate = will be defeated; svalpena = with a little; yatnena = of effort.

अनुवादः

“An enemy in battle, got known through spies by kings, will be defeated with only a little of effort.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तं तु महात्मानं चारा राक्षससत्तमम् ।
कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणः ॥ २३ ॥

चारास् तु ते तथा इति उक्त्वा प्रहृष्टा राक्षस ईश्वरम् ॥ २-२९-२३ शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम् ।

इस प्रकार वे गुप्तचर राक्षसशिरोमणि महाकाय रावणकी परिक्रमा करके उस स्थानपर गये, जहाँ लक्ष्मणसहित श्रीराम विराजमान थे ॥ २३ ॥

हीगॆ रावणेश्वरनिगॆ प्रदक्षिणॆ माडि आ गुप्तचररु लक्ष्मण सहित श्रीरामनु विराजिसुत्तिद्दल्लिगॆ होदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. te = those; chaaraastu = spies on their part; prahR^iSTaaH = were delighted; uktvaa = spoke; tatheti = “May it be so”; kR^itvaa = kept; shaarduulam = Shardula; agrataH = in front; chakruH = and made; pradakshiNam = clockwise circumambulation; raakshasesvaram = around Ravana.

अनुवादः

Those spies on their part delightfully replied, “May it be so”, kept Shardula in their front and made their circumambulation clockwise around Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ ।
प्रच्छन्ना ददृशुर्गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ ॥ २४ ॥

सुवेल पर्वतके निकट जाकर उन गुप्तचरोंने छिपे रहकर श्रीराम, लक्ष्मण, सुग्रीव और विभीषणको देखा ॥

सुवेल पर्वतद बळिगॆ होगि आ गुप्तचररु अडगिद्दु श्रीराम, लक्ष्मण, सुग्रीव मत्तु विभीषणरन्नु नोडिदर.॥24॥

पदच्छेदः

24. tataH = then; chaaraaH = the spies; pradakSiNam kR^itvaa = having made the circumambulation; (around); tam = that; raakSasa sattamam = excellent demon; mahaatmaanam = the distinguished; jagmuH = and went; yatra = to the place where; raamaH = Rama; salakSmaNaH = along with Lakshmana (were there).

अनुवादः

Having thus made circumambulation to Ravana the excellent and the distinguished demon, the spies went to the place where Rama along with Lakshmana were there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रेक्षमाणाश्चमूं तां च बभूवुर्भयविह्वलाः ।
ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः ॥ २५ ॥

ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे राम लक्ष्मणौ ॥ २-२९-२५ प्रच्चन्ना ददृशुर् गत्वा ससुग्रीव विभीषणौ ।

वानरोंकी उस सेनाको देखकर वे भयसे व्याकुल हो उठे । इतनेहीमें धर्मात्मा राक्षसराज विभीषणने उन सब राक्षसोंको देख लिया ॥ २५ ॥

वानरर आ सैन्यवन्नु नोडि भयदिन्द व्याकुलरादरु. अष्टरल्लि धर्मात्मा राक्षसराज विभीषणनु आ गुप्तचर राक्षसरन्नु नोडिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. gatvaa = having gone; prachchhannaaH = in a disguised manner; te = they; dadR^ishuH = saw; raamalakshmaNau = Rama and Lakshman; sa sugriiva vibhiiSaNau = together with Sugreeva and Vibhishana; saniipe = in the vicinity; suvelasya shailasya = of mountain Suvela.

अनुवादः

Having gone in a disguised manner, those spies saw Rama and Lakshman together with Sugreeva and Vibhishana in the neighbourhood of Mountain Suvela.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्छया ।
शार्दूलो ग्राहितस्त्वेकः पापोऽयमिति राक्षसः ॥ २६ ॥

प्रेक्षमाणाश्चमूम् ताम् च बभूवुर्भयविह्वलाः ॥ २-२९-२६ ते तु धर्म आत्मना दृष्टा राक्षस इन्द्रेण राक्षसाः ।

तब उन्होंने अकस्मात् वहाँ आये हुए राक्षसोंको फटकारा और अकेले शार्दूलको यह सोचकर पकड़वा लिया कि यह राक्षस बड़ा पापी है ॥ २६ ॥

आग अवनु अकस्मात् अल्लिगॆ बन्दिरुव राक्षसरन्नु गदरिसि, शार्दूलनॊब्बनन्नु इवनु पापि ऎन्दु तिळिदु बन्धिसिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. prekshamaaNaaH = seeing; taam chamuum = that army; te raakshasaaH = those demons; babhuuvuH = became; bhayavihvalaaH = overwhelmed with fear; dR^iSTaaH = and were observed; raakshasendreNa = by Vibhishana the Lord of demons; dharmaatmanaa = the high-souled.

अनुवादः

Seeing that army, those demons became overwhelmed with fear. However, they were observed by the high-souled Vibhishana the Lord of demons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मोचितः सोऽपि रामेण वध्यमानः प्लवङ्गमैः ।
आनृशंस्येन रामेण मोचिता राक्षसाः परे ॥ २७ ॥

विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्चया ॥ २-२९-२७ शार्दूलो ग्राहितस्त्वेकः पापोऽयमिति राक्षसः ।

फिर तो वानर उसे पीटने लगे । तब भगवान् श्रीरामने दयावश उसे तथा अन्य राक्षसोंको भी छुड़ा दिया ॥ २७ ॥

मत्तॆ वानररु अवनन्नु बडियतॊडगिदरु. आग श्रीरामनु दयॆदोरि अवनन्नु हागू इतर राक्षसरन्नु बिडुगडॆगॊळिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. yard^ichchhayaa = accidentally; tatrasthaaH = the demons there; nigR^ihiitaaH = were caught; vibhiiSaNena = by Vibhishana; iti = saying that; ayam = this; raakSasaH = demon; paapaH = was a wicked person; shaarduulaH tu = Shardula; ekaH = alone; graahitaH = was got seized.

अनुवादः

Accidentally, the deomons there were caught by Vibhishana, who said that the demon Shardula among them was wicked and got him alone seized.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानरैरर्दितास्ते तु विक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।
पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः ॥ २८ ॥

मोक्षितः सोऽपि रामेण वध्यमानः प्लवङ्गमैः ॥ २-२९-२८ अनृशंसेन रामेण मोक्षिता राक्षसाः सरे ।

बल-विक्रमसम्पन्न शीघ्र पराक्रमी वानरोंसे पीड़ित हो उन राक्षसोंके होश उड़ गये और वे हाँफते-हाँफते फिर लङ्कामें जा पहुँचे ॥ २८ ॥

बलविक्रम सम्पन्न शीघ्र पराक्रमि वानररिन्द एटु तिन्दु आ राक्षसर जङ्घाबल उडुगिहोयितु. अवरु एदुसिरु बिडुत्ता लङ्कॆगॆ तॆरळिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. so.api = that Shardula also; vadhyamaanaH = who was about to be killed; plavaN^gamaiH = by the monkeys; mochitaH = was got released; raameNa = by Rama; pare = the other; raakSasaaH = demons; mokSitaaH = wee got released; raameNa = by Rama; anR^ishamsena = the kind man.

अनुवादः

That Shardula also, who was going to be killed by the monkeys, was got released by Rama. The other demons also were got released by Rama, the kind man.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो दशग्रीवमुपस्थितास्ते
चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः ।
गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं
न्यवेदयन् रामबलं महाबलाः ॥ २९ ॥

वानरैर् अर्दितास् ते तु विक्रान्तैर् लघु विक्रमैः ॥ २-२९-२९ पुनर् लंकाम् अनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्ट चेतसः ।

तदनन्तर रावणकी सेवामें उपस्थित हो चरके वेशमें सदा बाहर विचरनेवाले उन महाबली निशाचरोंने यह सूचना दी कि श्रीरामचन्द्रजीकी सेना सुवेल पर्वतके निकट डेरा डाले पड़ी है ॥ २९ ॥

रावणन सेवॆयल्लि उपस्थितराद गुप्तचररु सदा हॊरगॆ सञ्चरिसुव आ महाबली निशाचररु-श्रीरामचन्द्रन सैन्यवु सुवेला पर्वतद बळियल्लि बीडुबिट्टिदॆ ऎन्दु सूचिसिदरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. te = those demons; arditaaH = harassed; vaanaraiH = by the monkeys; vikraantaiH = the courageous; laghuvikramaiH = and the quick-footed; naSTachetasaH = became insensible; shvasantaH = heaved a sigh; anupraaptaaH = and reached; laN^kaam = Lanka; punaH = again.

अनुवादः

Those demons, harassed by the courageous and the quick-paced monkeys, became insensible, heaved a sigh and reached back Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥ २९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें उन्तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि इप्पत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥29॥