०२७ शरणेन कपिसैन्यवर्णनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Sharana continues to describe the individual strengths of the various commanders in the army of monkeys, mentioning their names one by one, in detail.

स्रोतः: valmikiramayan.net

27. वानरसेनाके प्रधान यूथपतियोंका परिचय

तांस्तु ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् ।
राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ॥ १ ॥

तांस्तु ते सम्प्रक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान् । राघव अर्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम् ॥ ६-२७-१

(सारणने कहा—) ‘राक्षसराज! आप वानर-सेनाका निरीक्षण कर रहे हैं, इसलिये मैं आपको उन यूथपतियोंका परिचय दे रहा हूँ, जो रघुनाथजीके लिये पराक्रम करनेको उद्यत हैं और अपने प्राणोंका मोह नहीं रखते हैं ॥ १ ॥

सारणनु मुन्दुवरिसुत्तानॆ- महाराज! वानर सैन्यवन्नु गमनिसुत्तिरुव निमगॆ, रामन सलुवागि तम्म पराक्रम तोरुव, जीवद हङ्गन्नु तॊरॆदु बन्दिरुव दळपतिगळ परिचयमाडिकॊडुत्तेनॆ.॥1॥

स्निग्धा यस्य बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः ।
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ २ ॥
प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः ।
पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष वानरः ॥ ३ ॥
यं पृष्ठतोऽनुगच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ।
वृक्षानुद्यम्य सहसा लङ्कारोहणतत्पराः ॥ ४ ॥
यूथपा हरिराजस्य किङ्कराः समुपस्थिताः ।

स्निग्दा यस्य बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः ।
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः ॥ प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः ।
पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष वानरः ॥ यं पृष्ठ तोऽनुगच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः ।
द्रुमानुद्यम्य सहसा लङ्कारोहणतत्पराः ॥
यूथपा हरिराजस्य किङ्कराः समुपस्थिताः ।

स्निग्धा यस्य बहु श्यामा बाला लान्गूलम् आश्रिताः । ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोर कर्मणः ॥ ६-२७-२ प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्य इव मरीचयः । पृथिव्याम् च अनुकृष्यन्ते हरो नाम एष यूथपः ॥ ६-२७-३ यम् पृष्ठतो अनुगच्चन्ति शतशो अथ सहस्रशः । वृक्षानुद्यम्य सहसा लङ्का रोहणतत्पराः ॥ ६-२७-४ यूथपा हरिराजस्य किम्कराः समुपस्थिताः ।

‘इधर यह हर नामका वानर है । भयंकर कर्म करनेवाले इस वानरकी लंबी पूँछपर लाल, पीले, भूरे और सफेद रंगके साढ़े तीन-तीन हाथ बड़े-बड़े चिकने रोएँ हैं । ये इधर-उधर फैले हुए रोम उठे होनेके कारण सूर्यकी किरणोंके समान चमक रहे हैं तथा चलते समय भूमिपर लोटते रहते हैं । इसके पीछे वानरराजके किंकररूप सैकड़ों और हजारों यूथपति उपस्थित हो वृक्ष उठाये सहसा लङ्कापर आक्रमण करनेके लिये चले आ रहे हैं ॥ २—४ १/२ ॥

अल्लि काणुत्तिरुववने हरनॆम्ब वानरनु भयङ्कर कर्ममाडुव इवन उद्दवाद बालदल्लि कॆम्पु-हळदि बूदु बिळि बण्णद अनेक मारुगळष्टु कूदलुगळिवॆ. हरडिकॊण्डु मेलक्कॆद्द इवन कूदलुगळु सूर्यकिरणगळन्तॆ हॊळॆयुत्तिवॆ, नडॆवाग नॆलदल्लि ऎळॆदाडिकॊण्डु होगुत्तानॆ. इवन हिन्दॆ लङ्कॆयन्नु आक्रमिसलु नूरारु साविर वानर किङ्कररु वृक्षगळन्नॆत्तिकॊण्डु सिद्धरागि निन्तिद्दारॆ.॥2-4॥

पदच्छेदः

4. shatashaH = hundreds; atha = and; sahasrashaH = thousands; yuuthapaaH = of troop-leaders; samupasthitaaH = who are resoled; kimkaraaH = to be the servants; hariraajasya = of Sugreeva; pR^iSThateH = behind; yam = whom; anugachchhanti = they are following; udyamya = carrying; vR^ikSaan = trees; laN^kaarohaNatatparaaH = with an intention to mount the city of Lanka; sahasaa = soon.

अनुवादः

“Hundreds and thousands of troop-leaders who are resolved to be the servants of Sugreeva rally behind him, carrying trees with them and with an intention to attack Lanka soon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि ॥ ५ ॥
असिताञ्जनसङ्काशान् युद्धे सत्यपराक्रमान् ।
असङ्ख्येयाननिर्देशान् परं पारमिवोदधेः ॥ ६ ॥
पर्वतेषु च ये केचिद् विषयेषु नदीषु च ।
एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नृक्षाः सुदारुणाः ॥ ७ ॥
एषां मध्ये स्थितो राजन् भीमाक्षो भीमदर्शनः ।
पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात् परिवारितः ॥ ८ ॥
ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठमध्यास्ते नर्मदां पिबन् ।
सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः ॥ ९ ॥

नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि ॥ असिताञ्जनसङ्काशान् युद्धे सत्यपराक्रमान् ।
असङ्ख्येयान निर्देशान् परं पारमिवोदधेः ॥ पर्वतेषु च ये केचिद् विषयेषु नदीषु च।
एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नक्षाः सुदारणाः ॥ एषां मध्ये स्थितो राजन् भीमाक्षो भीमदर्शनः ।
पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात् परिवारितः ॥ ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठ मध्यास्ते नर्मदां पिबन् ।
सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः ॥

नीलान् इव महामेघांस् तिष्ठतो यांस् तु पश्यसि ॥ ६-२७-५ असितान् जन सम्काशान् युद्धे सत्य पराक्रमान् । असम्ख्येयान् अनिर्देश्यान् परम् पारम् इव उदधेः ॥ ६-२७-६ पर्वतेषु च ये केचिद् विषमेषु नदीषु च । एते त्वाम् अभिवर्तन्ते राजन्न् ऋष्काः सुदारुणाः ॥ ६-२७-७ एषाम् मध्ये स्थितो राजन् भीम अक्षो भीम दर्शनः । पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात् परिवारितः ॥ ६-२७-८ ऋक्षवन्तम् गिरि श्रेष्ठम् अध्यास्ते नर्मदाम् पिबन् । सर्व ऋक्षाणाम् अधिपतिर् धूम्रो नाम एष यूथपः ॥ ६-२७-९

‘उधर नील महामेघ और अञ्जनके समान काले रंगके जिन रीछोंको आप खड़े देख रहे हैं, वे युद्धमें सच्चा पराक्रम प्रकट करनेवाले हैं । समुद्रके दूसरे तटपर स्थित हुए बालुका-कणोंके समान इनकी गणना नहीं की जा सकती, इसीलिये पृथक्-पृथक् नाम लेकर इनके विषयमें कुछ बताना सम्भव नहीं है । ये सब पर्वतों, विभिन्न देशों और नदियोंके तटोंपर रहते हैं । राजन्! ये अत्यन्त भयंकर स्वभाववाले रीछ आपपर चढ़े आ रहे हैं । इनके बीचमें इनका राजा खड़ा है, जिसकी आँखें बड़ी भयानक और जो दूसरोंके देखनेमें भी बड़ा भयंकर जान पड़ता है । वह काले मेघोंसे घिरे हुए इन्द्रकी भाँति चारों ओरसे इन रीछोंद्वारा घिरा हुआ है । इसका नाम धूम्र है । यह समस्त रीछोंका राजा और यूथपति है । यह रीछराज धूम्र पर्वतश्रेष्ठ ऋक्षवान् पर रहता और नर्मदाका जल पीता है ॥ ५—९ ॥

अत्तकडॆ, महामेघ गळन्तॆयू, कप्पाद काडिगॆयन्तॆयू इरुव करडि गळन्नु नोडुत्तिरुवॆयल्लवे? अवरॆल्लरू युद्धदल्लि निजवाद पराक्रमवन्नु तोरिसतक्कवरु. समुद्रद आचॆय दडवु काणदन्तॆ, कण्णुगळिगॆ निलुकदष्टु विशालवागि व्यापिसिकॊण्डिद्दारॆ. असङ्ख्यातरागिद्दारॆ. अवरल्लि ऒब्बब्ब दळपतियन्नु परिचयिसलु साध्यवे इल्ल. इवरॆल्लरू पर्वतगळल्लि बेरॆ बेरॆ देशगळल्लि नदीतीरगळल्लि वासिसुत्तारॆ. राजने! अत्यन्त भयङ्कर स्वभावद ई करडिगळु निन्न मेलॆ आक्रमण माडलु बरुत्तिद्दारॆ. इवर मध्यदल्लि भयङ्करवागि काणुव, भयङ्करवाद कण्णुगळुळ्ळ धूम्रनॆम्ब दळपतियिद्दानॆ. मेघगळिन्द सुत्तुवरॆद इन्द्रनन्तॆ, इवन सुत्तलू करडिगळ नायकरु आवरिसिकॊण्डिरुवरु. इवनु नर्मदा नदिय नीरन्नु कुडियुत्ता ऋक्षवन्त ऎम्ब श्रेष्ठ पर्वतदल्लि वासिसुत्तानॆ. ऎल्ल करडिगळिगॆ इवने राजनागिद्दानॆ.॥5-9॥

पदच्छेदः

5; 6; 7. raajam = O; king! tiSThataH = those who appear; niilan = black; mahaameghaamiva = like big clouds; asitaaNjana samkaashaaH = akin to black collyrium; ete = these are; R^iKSaaH = bears; sudaaruNaaH = who are extremely ferocious; satyaparaakramaan = truly mighty; yuddhe = in combat; asamkyeyaan = exceedingly in large number; anirdeshyaan = undefinable ; param paaramiva = like the other shore; udadheH = of the ocean; yaan tu = whom; pashyasi = you are seeing; ye kechit = some of whom; (reside); parvateSu = in mountains; viSayeSu = in plains; nadiiSu cha = and on river-banks abhivartante = and they are coming towards; tvaam = you.

अनुवादः

“O, king! Those who appear black like black-clouds and akin to black collyrium are extremely ferocious bears, truly mighty in combat, which are in exceedingly large number, indefinable like the other shore of an ocean, whom you are observing and serve of whom reside in mountains, plains and on river-banks. They are all coming towards you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8; 9. raajan = O; king! sthitaH = standing; eSaam madhye = in the middle; bhiimakSaH = with terrific eyes; bhayadarshanaH = of fearful appearance; parivaaritaH = encircled; samantaat = by all; parjanyaH iva = like Parajanya ( the Lord of rain); jiimutaiH = (being encircled) by clouds; eSaH = he; yuuthapaH = is the army-chief; dhuumraH naama = called Dhumra; adhipatiH = the lord sarvarkSaaNaam = of all bears; piban = who drinks; narmadaam = the waters of River Narmada; adhyaaste = and resides; girishreSTham = on an excellent mountain; R^ikSavantam = called Rikshanvanta.

अनुवादः

“O, king! He who is standing in the middle, with terrific eyes and of fearful appearance, encircled by all like Parjanya (the rain-god) being encircled by clouds; is the army-chief called Dhumra, the Lord of all bears, who drinks the waters of River Narmada and resides on an excellent mountain named Rikshavanta.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यवीयानस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम् ।
भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे ॥ १० ॥
स एष जाम्बवान् नाम महायूथपयूथपः ।
प्रशान्तो गुरुवर्ती च सम्प्रहारेष्वमर्षणः ॥ ११ ॥

यवीयानस्य तु भ्राता पश्यॆनं पर्वतोपमम् ।
भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे ॥ स एष जाम्बवान्नाम महायूथपयूथपः ।
प्रशान्तो गुरुवर्ती च सम्प्रहारेष्वमर्षणः ॥

यवीयान् अस्य तु भ्राता पश्य एनम् पर्वत उपमम् भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस् तु पराक्रमे ॥ ६-२७-१० स एष जाम्बवान् नाम महायूथप यूथपः । प्रशान्तो गुरु वर्ती च सम्प्रहारेष्व् अमर्षणः ॥ ६-२७-११

‘इस धूम्रके छोटे भाई जाम्बवान् हैं, जो महान् यूथपतियोंके भी यूथपति हैं । देखिये ये कैसे पर्वताकार दिखायी देते हैं । ये रूपमें तो अपने भाईके समान ही हैं; किंतु पराक्रममें उससे भी बढ़कर हैं । इनका स्वभाव शान्त है । ये बड़े भाई तथा गुरुजनोंकी आज्ञाके अधीन रहते हैं और उनकी सेवा करते हैं । युद्धके अवसरोंपर इनका रोष और अमर्ष बहुत बढ़ जाता है ॥ १०-११ ॥

ई धूम्रन तम्म जाम्बवन्तनु महादळपतिगळिगू दण्डनायकनागिद्दानॆ. नोडु इवनु हेगॆ पर्वतदन्तॆ काणुत्तिरुवनु? इवनु रूपदल्लि तम्मनन्तॆ इद्दरू पराक्रमदल्लि अवनिगिन्तलू हॆच्चिनवनु. शान्त स्वभावद इवनु अण्णन हागू हिरियर आज्ञॆगधीननागि इरुत्तानॆ. अवर सेवॆ माडुत्तानॆ. युद्धगळल्लि मात्र इवनु सहनॆयिल्लदवनागुत्तानॆ.॥10-11॥

पदच्छेदः

10; 11. pashya = see; enam = him; parvatopamam = who is resembling a mountain; yaniiyaan = the younger; bhraataa = brother; asya = of Dhumra; samaanaH = resembling; bhraatraa = his brother; ruupeNa = in appearance; vishiSTaH = but distinguished; paraakrame = in prowess; sa eSaH = he as such; mahaayuuthapayuuthapaH = is a commander of even the mighty generals; jaambavaannaama = called jambavan; prakraantaH = who is setting on a march (for the battle); guruvartiicha = who has respectful behaviour towards venerable persons; aamarSaNaH = and who is impatient; samprahaareSu = in battle.

अनुवादः

“See him who is appearing like a mountain the younger brother of Dhumra, though in form resembling like his brother, is more distinguished in prowess. He as such is a commander of even the mighty generals called Jambavan, who is setting on the march (for the battle). He has a respectful behaviour towards venerable persons impatient in battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतेन साह्यं तु महत् कृतं शक्रस्य धीमता ।
दैवासुरे जाम्बवता लब्धाश्च बहवो वराः ॥ १२ ॥

एतेन साह्यम् सुमहत् कृतम् शक्रस्य धीमता । देव असुरे जाम्बवता लब्धाः च बहवो वराः ॥ ६-२७-१२

‘इन बुद्धिमान् जाम्बवान् ने देवासुर-संग्राममें इन्द्रकी बहुत बड़ी सहायता की थी और उनसे इन्हें बहुत-से वर भी प्राप्त हुए थे ॥ १२ ॥

पदच्छेदः

12. etena = by this; jaambavataa = Jambavan; dhiimataa = the intelligent; mahat = a great; saahyam = help; kR^itam = was done; shakrasya = to Indra (Lord of celestials); devaasure in a battle between celestials and demons; bhavaH = and many; varaashcha = boons also; labdhaaH = were obtained.

अनुवादः

By the intelligent Jambavan, a great help was rendered to Indra (the lord of celestials) in a battle between celestials and demons and many boons were obtained."

स्रोतः: valmikiramayan.net

बुद्धिवन्त ई जाम्बवन्तनु देवासुरर सङ्ग्रामदल्लि इन्द्रनिगॆ बहळ दॊड्ड सहाय माडिद्दनु हागू इन्द्रनिन्द इवनु बहळष्टु वरगळन्नु पडॆदुकॊण्डिद्दनु.॥1.॥

आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः ।
मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योरुद्विजन्ति च ॥ १३ ॥
राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः ।
एतस्य सैन्या बहवो विचरन्त्यमितौजसः ॥ १४ ॥

आरुह्य पर्वत अग्रेभ्यो महाअभ्र विपुलाः शिलाः । मुन्चन्ति विपुल आकारा न मृत्योर् उद्विजन्ति च ॥ ६-२७-१३ राक्षसानाम् च सदृशाः पिशाचानाम् च रोमशाः । एतस्य सैन्ये बहवो विचरन्ति अग्नि तेजसः ॥ ६-२७-१४

‘इनके बहुत-से सैनिक विचरते हैं, जिनके बल-पराक्रमकी कोई सीमा नहीं है । इन सबके शरीर बड़ी-बड़ी रोमावलियोंसे भरे हुए हैं । ये राक्षसों और पिशाचोंके समान क्रूर हैं और बड़े-बड़े पर्वत-शिखरोंपर चढ़कर वहाँसे महान् मेघोंके समान विशाल एवं विस्तृत शिलाखण्ड शत्रुओंपर छोड़ते हैं । इन्हें मृत्युसे कभी भय नहीं होता ॥ १३-१४ ॥

असीम बल पराक्रमि. इवन सैनिकरु ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसुत्तिरुवरु. इवरॆल्लर दॊड्डदाद शरीरगळु दट्टवाद कूदलुगळिन्द कूडिकॊण्डिवॆ. इवनु राक्षस मत्तु पिशाच सदृशरु. मृत्युविगू हॆदरदे इरुव इवरु पर्वतशिखरगळन्नु हत्ति मेघगळन्तह भारी कल्लु बण्डॆगळन्नु शत्रुगळ मेलॆ ऎसॆयुत्तारॆ.॥13-14॥

पदच्छेदः

13; 14. etasya = his; vipulaakaaraaH = gaint bodied; sainyaaH = troops; sadR^ishaaH = equal to; raakSasaanaam = demons; pishachaanaam cha = and devils; romashaaH = having thick hair; amitaujasaH = and endowed with unlimited energy; vicharanti = wonder about; aaruuhya = climbing; parvataagrebhyaH = mountain-heights; muN^chanti = and hurl; mahaabhra vipulaaH = as big as huge clouds; shilaaH = massive rocks; naudvijanti = they do not fear; mR^ityaH = for death.

अनुवादः

“Jambavan’s giant bodied troops, resembling demons and devils, having thick hair and endowed with unlimited energy, wander about, climbing mountain-heights and hurl massive rocks as big as huge clouds. They do not have a fear in facing death.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

य एनमभिसंरब्धं प्लवमानमवस्थितम् ।
प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थिता यूथपयूथपम् ॥ १५ ॥
एष राजन् सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः ।
बलेन बलसंयुक्तो दम्भो नामैष यूथपः ॥ १६ ॥

य एनमभिसंरब्धं प्लवमानमिवस्थितम् ।
प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थिता यूथपयूथपम् ॥ एष राजन् सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः ।
बलेन बल संयुक्तो दम्भो नामैष यूथपः ॥

यम् त्व् एनम् अभिसम्रब्धम् प्लवमानम् इव स्थितम् । प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थितम् यूथप यूथपम् ॥ ६-२७-१५ एष राजन् सहस्र अक्षम् पर्युपास्ते हरि ईश्वरः । बलेन बल सम्पन्नो रम्भो नाम एष यूथपः ॥ ६-२७-१६

‘जो खेल-खेलमें ही कभी उछलता और कभी खड़ा होता है, वहाँ खड़े हुए सब वानर जिसकी ओर आश्चर्यपूर्वक देखते हैं, जो यूथपतियोंका भी सरदार है और रोषसे भरा दिखायी देता है, यह दम्भ नामसे प्रसिद्ध यूथपति है । इसके पास बहुत बड़ी सेना है । राजन्! यह वानरराज दम्भ अपनी सेनाद्वारा ही सहस्राक्ष इन्द्रकी उपासना करता है—उनकी सहायताके लिये सेनाएँ भेजता रहता है ॥ १५-१६ ॥

ई दम्भनॆन्दु प्रसिद्धनाद वानर दळपतिय दण्ड नायकनु लीलाजालवागि नॆगॆयुत्ता, कॆलवॊम्मॆ निन्तिरुत्तानॆ. ऎल्ल वानररु अवन कडॆगॆ आश्चर्य दिन्द नोडुत्तिरुत्तारॆ. सदाकाल रोषगॊण्डु काणुव इवन बळि बहळ दॊड्ड सैन्यविदॆ. राजने! ई वानरराज दम्भनु तन्न सैन्यद मूलकवे सहस्राक्ष इन्द्रन उपासनॆ माडुत्तानॆ, अवन सहायक्कॆ सैन्यवन्नु कळिसिकॊडुत्ता इरुत्तानॆ.॥15-16॥

पदच्छेदः

15; 16. raajan = O; king! eSaH = this; hariishvaraH = lord of monkeys; yuuthapayuuthapam = the commander of the commanders; yam enam = on whom; abhisamrabdham = whether he is in a hurried fury; plavamaaniva = or leaking; sthitam = or standing still; sarve = all; vaanaraaH = the monkeys; sthitam = stand; prekSante = looking; eSaH = he dambhonama = is called Dambha; balasamyuktaH = who along with his army; balena = in bulkiness; parayupaaste = dwell on; sahasraakSam = Sahasraksha mountain.

अनुवादः

“O, king! This Lord of monkeys- the commander of commanders on whom, whether he is in a hurried fury or leaping or standing still and all the monkeys stand looking - he is called Dambha who along with his bulky troops dwell on Sahasraksha mountain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यः स्थितं योजने शैलं गच्छन् पार्श्वेन सेवते ।
ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् ॥ १७ ॥
यस्मात् तु परमं रूपं चतुष्पात्सु न विद्यते ।
श्रुतः सन्नादनो नाम वानराणां पितामहः ॥ १८ ॥
येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता ।
पराजयश्च न प्राप्तः सोऽयं यूथपयूथपः ॥ १९ ॥

यः स्थितम् योजने शैलम् गच्चन् पार्श्वेन सेवते । ऊर्ध्वम् तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम् ॥ ६-२७-१७ यस्मान् न परमम् रूपम् चतुष्पादेषु विद्यते । श्रुतः सम्नादनो नाम वानराणाम् पितामहः ॥ ६-२७-१८ येन युद्धम् तदा दत्तम् रणे शक्रस्य धीमता । पराजयः च न प्राप्तः सो अयम् यूथप यूथपः ॥ ६-२७-१९

‘जो चलते समय एक योजन दूर खड़े हुए पर्वतको भी अपने पार्श्वभागसे छू लेता है और एक योजन ऊँचेकी वस्तुतक अपने शरीरसे ही पहुँचकर उसे ग्रहण कर लेता है, चौपायोंमें जिससे बड़ा रूप कहीं नहीं है, वह वानर संनादन नामसे विख्यात है । उसे वानरोंका पितामह कहा जाता है । उस बुद्धिमान् वानरने किसी समय इन्द्रको अपने साथ युद्धका अवसर दिया था, किंतु वह उनसे परास्त नहीं हुआ था, वही यह यूथपतियोंका भी सरदार है ॥ १७—१९ ॥

अत्तकडॆ निन्तिरुव वानरर पितामहनाद सन्नादनॆम्ब यूथपर दण्डनायकनन्नु नोडु. अवनु नडॆयुत्तिरुवाग ऒन्दु योजन दूरदल्लिरुव पर्वतवन्नु तन्न कैयिन्दले मुट्टुवनु. मत्तु ऒन्दु योजन ऎत्तरवाद वस्तुवन्नु तन्न विशाल शरीरदिन्दले पडॆदुकॊळ्ळुवनु. नाल्कु कालुगळिरुव प्राणिगळल्लि अन्तह रूपवु बेरॆ यारिगू इल्ल. आ बुद्धिवन्तनु ऎन्दो इन्द्रनिगॆ तन्नॊन्दिगॆ युद्धद अवकाश माडिकॊट्टिद्दनु. आदरॆ अवनु इन्द्रनिन्द सोललिल्ल. अवने ई दळपतिगळ दण्ड नायकनागिद्दानॆ.॥17-1.॥

पदच्छेदः

17; 18; 19. yaH = he who; sevate = walking on all fours; (touches); paarshvena = with his flanks; shailam = a mountain; sthitam = situated; yogane = at a distance of one Yogana (eight miles); tathaiva = and reaching; (an object); yojanam = one Yojana; uurdhavam = high; praapnoti = obtains it; kaayena = with his body; yasmaat = more than whose; paramam = huge; ruupam = from; na chatuSpaatsu = no four-legged anima; vidyate = is having; yena = by whose; dhiimataa = intelligence; yuddham = battle; dattam = was given; puraa = earlier; shakrasya = to Indra; the Lord of celestials; raNe = on a field of battle; na paraajayaH = but no defeat; praaptaH = was sustained; ayam = he; saH = as such; yuuthapa yuuthapaH = is a commander of commanders; pitaamahaH; shrutaH = famous; samnaadanonaama = as Samnadana by name.

अनुवादः

“He who, walking on all fours touches with his flanks, a mountain situated at a distance of one Yojana (eight miles) and reaching an object one Yojana high, obtains it with his body, whose huge form no other four-begged animal is having, by which intelligent monkey, battle was given earlier to Indra the Lord of celestials on a field of battle but no defeat was sustained by him, he is a commander of commanders and the grand-father of monkeys, famous as Samnadana by name.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

1. pravakSyaami = I shall tell; te = you; prekSamaaNasya = who are looking; taan yuuthapaan = about those army-chiefs; ye = who; paraakraantaaH = moved forward; raaghavaarthe = for the sake of Rama; narakSanti = without protecting; jiivitam = their life.

अनुवादः

“I on my part shall tell you, who are keenly observing about those army-chiefs, who are ready to show their valour in the case of Rama, even without caring for their lives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः ।
एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना ॥ २० ॥
तदा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् ।
यत्र वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते ॥ २१ ॥
यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिन्नरसेविनाम् ।
विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप ॥ २२ ॥
तत्रैष रमते श्रीमान् बलवान् वानरोत्तमः ।
युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः ॥ २३ ॥
वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समवस्थितः ।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ २४ ॥

यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः ।
एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना ॥ तदा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम् ।
यत्र वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते ॥ यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिन्नर सेविनाम् ।
विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप ॥ तत्रैष रमते श्रीमान् बलवान् वानरोत्तमः ।
युद्देष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः ॥ वृतः कोटि सहस्रेण हरीणां समवस्थितः ।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥

‘युद्धके लिये जाते समय जिसका पराक्रम इन्द्रके समान दृष्टिगोचर होता है तथा देवताओं और असुरोंके युद्धमें देवताओंकी सहायताके लिये जिसे अग्निदेवने एक गन्धर्व-कन्याके गर्भसे उत्पन्न किया था, वही यह क्रथन नामक यूथपति है । राक्षसराज! बहुत-से किन्नर जिनका सेवन करते हैं, उन बड़े-बड़े पर्वतोंका जो राजा है और आपके भाई कुबेरको सदा विहारका सुख प्रदान करता है तथा जिसपर उगे हुए जामुनके वृक्षके नीचे राजाधिराज कुबेर बैठा करते हैं, उसी पर्वतपर यह तेजस्वी बलवान् वानरशिरोमणि श्रीमान् क्रथन भी रमण करता है । यह युद्धमें कभी अपनी प्रशंसा नहीं करता और दस अरब वानरोंसे घिरा रहता है । यह भी अपनी सेनाके द्वारा लङ्काको रौंद डालनेका हौसला रखता है ॥ २०—२४ ॥

पदच्छेदः

20. yasya = whose; vikramaaNasya = striding; paraakramaaH = prowess; shakrasyeva = is like that of Indra the Lord of celestials; eSaH = this Samnada; utpannaH = was born; gandharva kanyaayaam = of a youthful Gandharva maiden; kR^iSNavartmanaa = and Krishnavartmana; tadaa = then; devaasurayuddhe = in a combat between celestials and demons; saahyaartham = for the purpose of helping; trividvaukasaam = the celestials.

अनुवादः

“This Samnada, whose striding prowess is equal to that of Indra the Lord of Celestials was born of a youthful Gandharva maiden and krishnavartman for the purpose of helping the celestials in a combat between celestials and demoneous.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21; 22; 23. raakshasaadhipa = O; king of demons! eSaH = this; yuuthapaH = commander; krathanonaama = named krathane; vaishravaNaH = the son of Visravasa; raajaa = the illustrious one; upaniSevate = who stis; jambuum = beneath the Jambu tree; yatra; on that mountain; parvatendraaNaam = the king of peaks; bahukimnarasevinaam = frequented by kinneras; yaH = which mountain; vihaarasukhadaH = affords delight; te bhraatuH = to your brother; tatra = it is near there; shriimaaan = that fortunate one; balavaan = that powerful vaanarottamaH = lord of the monkeys; akatthanaH = whose prowess is not confined to words; yuddhesu = in battles; (krathana); nityam = forever; ramate = sports.

अनुवादः

“O king of demons! This commander named Krathana, the son of Visravasa, the illustrious one, sits beneath the Jambu tree, on that mountain, the king of peaks, which is frequented by Kinneras, and which mountain affords delight constantly to your brother. It is near there, Krathana, that fortunate one, that powerful lord of the monkeys, whose prowess in not confined to words in battles, sports.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अल्लिये मत्तॊब्ब दण्डनायकनिद्दानॆ, अवनन्नु नोडु. अवने क्रथनॆम्ब वानर श्रेष्ठनु. अवनल्लि इन्द्रनन्तह पराक्रमविदॆ. देवासरर युद्धदल्लि देवतॆगळिगॆ सहायमाडलु अग्निदेवनु गन्धर्वकन्यॆयल्लि क्रथनन्नु पडॆदुकॊण्डिद्दनु. अनेक किन्नररिन्द सेविसल्पडुव, श्रेष्ठ पर्वतगळिगॆ राजनाद, विहारिगळिगॆ सुखदायकनाद, निन्न अण्ण कुबेरनु रमिसुव जम्बूवृक्षद आश्रयदल्ले महापराक्रमियाद, श्रीमन्तनाद, महाबलिष्ठनाद क्रथनू रमिसुत्तिरुत्तानॆ. युद्धगळल्लि ऎन्दिगू इवनु जम्ब कॊच्चिकॊळ्ळुवुदिल्ल. साविर कोटि सैनिकरिन्द परिवृतनागि, अवनू कूड तन्न सैन्यदॊन्दिगॆ लङ्कॆयन्नु ध्वंसमाडलु आशिसिद्दानॆ.॥20-2.॥

पदच्छेदः

24. eSaiva = he indeed; sthitaH = is standing; vR^itaH = surrounded; koTisahasreNa = by a thousand crores; hariiNaam = of monkeys; aashamsae = and hopes; marditum = to crush; laN^kaam = Lanka; svena = by his; aniikena = army.

अनुवादः

“He indeed is standing, surrounded by a thousand crores of monkeys. He hopes to crush Lanka with the help of his army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2;3. eSaH = he; vaanaraH = is a monkey; haronaama = called Hara; ghora karmaNaH = who has terrific acts; yasya = whose; baalaaH = hair; aashritaaH = resting on; laaN^guulam = his tail; bahuvyaamaH = measuring many fathoms; snighdhaaH = which are soft; taamraaH = red in colour; piitaaH = yello; sitaaH = white; shvetaaH = super white; prakiirNaaH = wavery; prakaashante = shining; marrichayaH iva = like the rays; suuryasya = of the sun; pragR^ihiitaa = standing erect; anukR^iSyante = and dragging; pR^ittivyaam = along the ground.

अनुवादः

“He is a monkey called Hara, who has terrific acts to his credit. The hair on his tail, measuring many fathoms, soft, red in colour, yellow, white and super-white, wavery and shining like the rays of the sun standing erect thrown about are dragging along the ground.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो गङ्गामनुपर्येति त्रासयन् गजयूथपान् ।
हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ २५ ॥
एष यूथपतिर्नेता गर्जन् गिरिगुहाशयः ।
गजान् रोधयते वन्यानारुजंश्च महीरुहान् ॥ २६ ॥
हरीणां वाहिनीमुख्यो नदीं हैमवतीमनु ।
उशीरबीजमाश्रित्य मन्दरं पर्वतोत्तमम् ॥ २७ ॥
रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् ।
एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते ॥ २८ ॥
वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनाम् ।
स एष नेता चैतेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ २९ ॥
स एष दुर्धरो राजन् प्रमाथी नाम यूथपः ।
वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि ॥ ३० ॥
अनीकमपि संरब्धं वानराणां तरस्विनाम् ।
उद्‍धूतमरुणाभासं पवनेन समन्ततः ॥ ३१ ॥
विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद‍्बहुलं रजः ।

यो गङ्गामनुपर्येति त्रासयन् गजयूथपान् ।
हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ एष यूथपतिर्नेता गर्जन्गिरिगुहाशयः ।
गजान्रोधयते वन्यानारुजंश्च महीरुहान् ॥ हरीणां वाहिनीमुख्यो नदीं हैमवतीमनु ।
उशीरबीजमाश्रित्य मन्दरं पर्वत्तोतमम् ॥ रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम् ।
एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते ॥ वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनाम् ।
स एष नेता चैतेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ स एष दुर्धरो राजन् प्रमाथी नामयूथपः ।
वातेनेवोद्धतं मेघं यमेन मनुपश्यसि ॥ अनीकमपि संरब्धं वानराणां तरस्विनाम् ।
उद्धूतमरुणाभासं पवनेन समन्ततः ॥
विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः ।

‘जो हाथियों और वानरोंके पुराने* वैरका स्मरण करके गज-यूथपतियोंको भयभीत करता हुआ गङ्गाके किनारे विचरा करता है, जंगली पेड़ोंको तोड़-उखाड़कर उनके द्वारा हाथियोंको आगे बढ़नेसे रोक देता है, पर्वतोंकी कन्दरामें सोता और जोर-जोरसे गर्जना करता है, वानरयूथोंका स्वामी तथा संचालक है, वानरोंकी सेनामें जिसे प्रमुख वीर माना जाता है, जो गङ्गातटपर विद्यमान उशीरबीज नामक पर्वत तथा गिरिश्रेष्ठ मन्दराचलका आश्रय लेकर रहता एवं रमण करता है और जो वानरोंमें उसी प्रकार श्रेष्ठ स्थान रखता है जैसे स्वर्गके देवताओंमें साक्षात् इन्द्र, वही यह दुर्जय वीर प्रमाथी नामक यूथपति है । इसके साथ बल और पराक्रमपर गर्व रखकर गर्जना करनेवाले दस करोड़ वानर रहते हैं, जो अपने बाहुबलसे सुशोभित होते हैं । यह प्रमाथी इन सभी महात्मा वानरोंका नेता है । वायुके वेगसे उठे हुए मेघकी भाँति जिस वानरकी ओर आप बारंबार देख रहे हैं, जिससे सम्बन्ध रखनेवाले वेगशाली वानरोंकी सेना भी रोषसे भरी दिखायी देती है तथा जिसकी सेनाद्वारा उड़ायी गयी धूमिल रंगकी बहुत बड़ी धूलिराशि वायुसे सब ओर फैलकर जिसके निकट गिर रही है, वही यह प्रमाथी नामक वीर है ॥ २५—३१ १/२ ॥

\* हनुमान् जी के पिता वानरराज केसरीने शम्बसादन नामक राक्षसको, जो हाथीका रूप धारण करके आया था, मार डाला था । इसीसे पूर्वकालमें हाथियोंसे वानरोंका वैर बँध गया था ।

पदच्छेदः

25; 26. 25; 26. yaH = He who; anuparyet = usually roam; gaN^gaam = by the ganges; traasayan = sowing terror; gaja yuuthapaan = leaders of herds of elephants; anumaran = remembering as he does; puurva vairam = the old quarrel; hastinaam = between elephants; vaanaraaNaam ca = and monkeys; garjan = thundering; aarujamshca = and uprooting; mahiiruhaan = trees; yuuthapatiH = the commander; netaa = and the leader (of monkeys); eSaH = this; pramathigiriguhaashayaH = dwells in the mountain caves; rodhayate = subduing; vanyaan gajaan = wild elephants.

अनुवादः

“He who usually roams by the Ganges, sowing terror among leaders of herds of elephants, remembering as he does the old quarrel between elephants and monkeys, thundering and uprooting trees, he is the commander and leader of monkeys called Pramathim who dwells in mountain-caves, subduing wild elephants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. vaanarashreSThaH = this excellent one among monkeys; vaahinii mukhyaH = and this army-chief; hariiNaam = of monkeys; aashritya = taking shelter in; Mandara = Mandara; parvatottamam = the formost of mountains; ushiirabiijam = and the mountain called Ushirabija; nadim anu = alongside the River Ganaga; ramte = passes his life happily; shukraH iva = like unto Indra; svayam = himself.

अनुवादः

“This excellent one among the monkeys and this army-chief of monkeys, taking shelter in Mandara the foremost of mountains and the mountain called ushirabija alongside the River Ganga, passes his life happily like unto Indra himself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

28. shatasahasraaNaam = a hundred thousands of monkeys; viirya vikrama dR^iptaanaam = proud of their strength and prowess; baahushalinaam = with radiant fore-arms; nardataam = making a roaring sound; abhivartate = are following; enam = him.

अनुवादः

“A hundred thousands of monkeys; proud of their strength and prowess with their radiant fore-arms, making a roaring noise, are following him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणने! नीनल्लि नोडुत्तिरुव वानर नायकने प्रमाधि ऎम्बुवनु. वानररिगू मत्तु आनॆगळिगू इरुव हिन्दिन वैरवन्नु स्मरिसुत्ता प्रमाधियु आनॆगळन्नु भयगॊळिसुत्ता गङ्गानदिय तीरदल्लि सञ्चरिसुत्तानॆ. गिरिगळ गुहॆगळल्लि मलगुव प्रमाधियु काडिनल्लिरुव वृक्षगळन्नु बुडसहित कित्तु आनॆगळु होगुव हादियल्लिरिसि अवुगळु मुन्दॆ होगदन्तॆ तडॆयुवनु. वानरर वाहिनिगॆ दण्ड नायकनागिरुव अवनु गङ्गानदिय तीरदल्लिरुव उशीरबीजवॆम्ब पर्वतवन्नू, पर्वतगळल्लि श्रेष्ठवाद मन्दर पर्वतवन्नु आश्रयिसि देवलोकद इन्द्रनन्तॆ विहरिसुत्तिरुवनु. वीर्य-पराक्रमगळिन्द गर्विष्ठनागिरुव, बाहुबलदिन्द शोभिसुव, सर्वकालदल्लियू गर्जिसुत्तिरुव हत्तुकोटि वानर सैनिकरु प्रमाधियन्नु अनुसरिसि होगुत्तिरुत्तारॆ. वानररिगॆ इवने नेतारनु. वेगशालिगळाद वानररिन्द कूडिरुव, यार सैन्यवु कोपगॊण्डिरुवुदो, वायुविनिन्द चदुरिहोद मेघदन्तॆ इरुव यावनन्नु नीनु नोडुत्तिरुवॆयो अवने प्रमाधियु. गाळियिन्द ऎद्दिरुव ऎण्णॆगम्पिनन्तॆ इरुव धूळु पुनः सुत्तिकॊण्डु बीळुत्तिरुव स्थळवे प्रमाधियदागिदॆ.॥25-31॥

पदच्छेदः

29. saH eSaH = he as such; netaa = is the leader; eteSaam = of these; mahaatmanaam = high-souled; vaanaraaNaam = monkeys; raajan = O; king!; saH eSaH = he as such; yuuthapaH = is the commander; pramaathii naama = called Pramathi; durdharaH = the one difficult to be conquered.

अनुवादः

“He is the leader of these high-soled monkeys. O, king! He is the commander called Pramathi, the one difficult to be conquered.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30; 31. enam = he; yam = whom; samanupashyasi = you are seeing; meghamiva = as a cloud; uddhatam = raised; vaatena = by wind; (is Pramathi); yatra = in which place; aruNaabhaasam = a red illumined; rajah = dust; bahulam = in great quantity; uddhuutam = and raised; vivartamaanam = is tossed about; pavanena = by wind; (there exists); tarasvinaam = energetic; samrabdham = ad excited aniikamapi = army also; vaanaraaNaam = of monkeys.

अनुवादः

“He whom you are beholding a cloud raised by wind is Pramathi. At that place, a great quantity of red illumined dust is tossed about and raised by wind in various ways in different directions. Energetic and excited army of monkeys is also stationed there along with Pramathi.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः ॥ ३२ ॥
शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम् ।
गोलाङ्गूलं महाराज गवाक्षं नाम यूथपम् ॥ ३३ ॥
परिवार्याभिनर्दन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा ।

एते असित मुखा घोरा गो लान्गूला महाबलाः ॥ ६-२७-३२ शतम् शत सहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतु बन्धनम् । गो लान्गूलम् महावेगम् गव अक्षम् नाम यूथपम् ॥ ६-२७-३३ परिवार्य अभिवर्तन्ते लंकाम् मर्दितुम् ओजसा ।

‘ये काले मुँहवाले लंगूरजातिके वानर हैं । इनमें महान् बल है । इन भयंकर वानरोंकी संख्या एक करोड़ है । महाराज! जिसने सेतु बाँधनेमें सहायता की है, उस लंगूरजातिके गवाक्ष नामक यूथपतिको चारों ओरसे घेरकर ये वानर चल रहे हैं और लङ्काको बलपूर्वक कुचल डालनेके लिये जोर-जोरसे गर्जना करते हैं ॥ ३२-३३ १/२ ॥

अल्लि काणुव कप्पाद मुखवुळ्ळ गोलाङ्गूल जातिगॆ सेरिद वानररु महाबलिष्ठरागिद्दारॆ. ई वानरर सङ्ख्यॆ ऒन्दु कोटियष्टिदॆ. महाराजा! सेतुबन्धनदल्लि सहायकराद गोलाङ्गूल जातिय गवाक्ष ऎम्ब यूथपतिगळन्नु सुत्तलू आवरिसिकॊण्डु ई वानरनु नडॆयुत्तिद्दु, लङ्कॆयन्नु बलवन्तवागि मर्दिसलु जोरुजोरागि गर्जिसुत्ता इद्दानॆ.॥32-33॥

पदच्छेदः

32; 33. mahaaraaja = O; monarch! Shatam = one hundred; shatasahasraaNi = laksha; golaaN^guulaaH = of monkeys; asitamukhaaH = with black faces; ghoraaH = fearful; mahaabalaaH = and with great strength; dR^iSTvaa = experiencing (the crossing of); setubandhanam = the bridge; parivaarya = surrounded; yuuthapam = the troop-leaders; gavaakshamnaama = by name Gavaksha; golaaN^guulam = a monkey; abhinardante = and were making a roaring noise; marditum = to crush; laN^kaam = Lanka; ojasaa = by their bodily strength.

अनुवादः

“O, monarch! One hundred lakhs of monkeys with their black faces, with fearful appearance and with great strength, experiencing the crossing of the bridge, surrounds the troop-leader by name Gavaksha, a monkey and are making a roaring noise, ready to crush Lanka by their bodily strength.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रमराचरिता यत्र सर्वकालफलद्रुमाः ॥ ३४ ॥
यं सूर्यस्तुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम् ।
यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः ॥ ३५ ॥
यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः ।
सर्वकामफला वृक्षाः सदा फलसमन्विताः ॥ ३६ ॥
मधूनि च महार्हाणि यस्मिन् पर्वतसत्तमे ।
तत्रैष रमते राजन् रम्ये काञ्चनपर्वते ॥ ३७ ॥
मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः ।

भ्रमर आचरिता यत्र सर्व काम फल द्रुमाः ॥ ६-२७-३४ यम् सूर्य तुल्य वर्ण आभम् अनुपर्येति पर्वतम् । यस्य भासा सदा भान्ति तद् वर्णा मृग पक्षिणः ॥ ६-२७-३५ यस्य प्रस्थम् महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः । सर्वकामफला वृक्षाः सर्वे फलसमन्विताः ॥ ६-२७-३६ मधूनि च महार्हाणि यस्मिन् पर्वतसत्तमे । तत्र एष रमते राजन् रम्ये कान्चन पर्वते ॥ ६-२७-३७ मुख्यो वानर मुख्यानाम् केसरी नाम यूथपः ।

‘जिस पर्वतपर सभी ऋतुओंमें फल देनेवाले वृक्ष भ्रमरोंसे सेवित दिखायी देते हैं, सूर्यदेव अपने ही समान वर्णवाले जिस पर्वतकी प्रतिदिन परिक्रमा करते हैं, जिसकी कान्तिसे वहाँके मृग और पक्षी सदा सुनहरे रंगके प्रतीत होते हैं, महात्मा महर्षिगण जिसके शिखरका कभी त्याग नहीं करते हैं, जहाँके सभी वृक्ष सम्पूर्ण मनोवाञ्छित वस्तुओंको फलके रूपमें प्रदान करते हैं और उनमें सदा फल लगे रहते हैं, जिस श्रेष्ठ शैलपर बहुमूल्य मधु उपलब्ध होता है, उसी रमणीय सुवर्णमय पर्वत महामेरुपर ये प्रमुख वानरोंमें प्रधान यूथपति केसरी रमण करते हैं ॥ ३४—३७ १/२ ॥

अल्लि काणुत्तिरुववने हनुमन्तन तन्दॆयाद केसरियु. याव पर्वतदल्लि ऎल्ल ऋतुगळल्लि फलगळन्नु बिडुव मत्तु दुम्बिगळिन्द सेवितवाद वृक्षगळु समृद्धवागिवॆयो, सूर्यनु तनगॆ समानवाद बण्णविरुव याव पर्वतवन्नु दिननित्य प्रदक्षिणॆ माडुवनो, याव पर्वतद कान्तियिन्द अल्लिरुव मृग-पक्षिगळू सुवर्ण मयवागि काणुत्तिवॆयो, महात्मराद महर्षिगळु याव पर्वतद शिखरवन्नु बिट्टुहोगुवुदिल्लवो, याव पर्वतदल्लिरुव वृक्षगळु यावागलू फलसमृद्धवागिरुववो, ऎल्लि श्रेष्ठवाद बहुमूल्य मधुवु सदा दॊरॆयु वुदो अन्तह सुवर्णमयवाद सुन्दर मेरुपर्वतदल्लि प्रमुखवानररल्लि मुख्यनाद केसरियु रमिसुत्ता इरुत्तानॆ.॥34-37॥

पदच्छेदः

34; 35; 36; 37. raajan = O; king! eSaH = this; yuuthapaH = army-chief; kesariinaama = called Kesari; mukhyaH = the chief; vaanaramukhyaanaam = of the commanders of monkeys; ramate = wanders; kaaN^chana parvate = in Kauchana Mountain; yatra = wherein; sarvakaala phaladrumaaH = there are trees which yield fruits in all seasons; bhramaraarachitaa = occupied with large black bees; yam = to which; suuryaH = the sun; anuparyeti = makes a whole round (of the mountain); tulyavarNaabham = equal to its own colour and splendour; yasya = by whose; bhaasaa = brightness; mR^iga pakSiNaH = animals and birds; sadaa = forever; bhaanti = shine; tadvarNaaH = with that hue; yasya = whose; prastham = table land on the top of the mountain; maharSayaH = the great sages; na tyajanti = do not leave; vR^ikshaaH = the trees; sarvakaamaphalaaH = all mongo trees phalasamanvitattladen with fruits; sarve = on all sides; yasmin = in which; parvata sattame = excellent mountin; madhuuni = honey-bees; mahaarhaaNi = are of most superior variety.

अनुवादः

“O, king! This army-chief called Kesari, the chief of the commanders of monkeys, wanders in Kanchana mountain wherein there are trees which yield fruits in all seasons, inhabited by large black-bees, to which the sun circumambulates clock-wise, the mountain shining with its own colour and splendour, by whose brightness, the animals and birds ever shine with the same hue, whose table-land on the top of the mountain the great sages do not leave, wherein trees, all mango-trees laden with fruits on all sides and wherein inhabit honey-bees of excellent variety.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

षष्टिर्गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः ॥ ३८ ॥
तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम् ।

षष्टि र्गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः ॥
शेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम् ।

‘साठ हजार जो रमणीय सुवर्णमय पर्वत हैं, उनके बीचमें एक श्रेष्ठ पर्वत है, जिसका नाम है सावर्णिमेरु । निष्पाप निशाचरपते! जैसे राक्षसोंमें आप श्रेष्ठ हैं, उसी प्रकार पर्वतोंमें वह सावर्णिमेरु उत्तम है ॥ ३८ १/२ ॥

अरवत्तु साविर रमणीय सुवर्णमय पर्वतगळ नडुवॆ सावर्णिमेरु ऎम्ब ऒन्दु श्रेष्ठ पर्वतविदॆ. राक्षसपतिये! राक्षसरल्लि नीवु श्रेष्ठरागिरुवन्तॆये पर्वतगळल्लि आ पर्वतवु श्रेष्ठवागिदॆ.॥38॥

तत्रैके कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः ॥ ३९ ॥
निवसन्त्यन्तिमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रा नखायुधाः ।
सिंहा इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ॥ ४० ॥
सर्वे वैश्वानरसमा ज्वलदाशीविषोपमाः ।
सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातङ्गसन्निभाः ॥ ४१ ॥
महापर्वतसङ्काशा महाजीमूतनिःस्वनाः ।
वृत्तपिङ्गलनेत्रा हि महाभीमगतिस्वनाः ॥ ४२ ॥
मर्दयन्तीव ते सर्वे तस्थुर्लङ्कां समीक्ष्य ते ।

‘वहाँ जो पर्वतका अन्तिम शिखर है, उसपर कपिल (भूरे), श्वेत, लाल मुँहवाले और मधुके समान पिङ्गल वर्णवाले वानर निवास करते हैं, जिनके दाँत बड़े तीखे हैं और नख ही उनके आयुध हैं । वे सब सिंहके समान चार दाँतोंवाले, व्याघ्रके समान दुर्जय, अग्निके समान तेजस्वी और प्रज्वलित मुखवाले विषधर सर्पके समान क्रोधी होते हैं । उनकी पूँछ बहुत बड़ी ऊपरको ऊठी हुई और सुन्दर होती है । वे मतवाले हाथीके समान पराक्रमी, महान् पर्वतके समान ऊँचे और सुदृढ़ शरीरवाले तथा महान् मेघके समान गम्भीर गर्जना करनेवाले हैं । उनके नेत्र गोल-गोल एवं पिङ्गल वर्णके होते हैं । उनके चलनेपर बड़ा भयानक शब्द होता है । वे सभी वानर यहाँ आकर इस तरह खड़े हैं, मानो आपकी लङ्काको देखते ही मसल डालेंगे ॥ ३९—४२ १/२ ॥

आ पर्वतद कॊनॆय शिखरदल्लि कपिल, बिळि, कॆम्पु मुखगळिरुव जेनिनन्तॆ पिङ्गळवर्णद वानररु वासिसुत्तारॆ. अवर हल्लुगळु हरितवागिद्दु, उगुरुगळे आयुधगळागिवॆ. अवरॆल्लरू सिंहदन्तॆ नाल्कु कॊरॆदाडॆगळन्नु हॊन्दिद्दु हुलिगळन्तॆ दुर्जयरागिद्दारॆ, अग्नियन्तॆ तेजस्विगळू, उरियुव मुखवुळ्ळ विषधर सर्पगळन्तॆ क्रोधिगळागिद्दारॆ. अवुगळ बालगळु उद्दवागिद्दु सुन्दरवागि मेलक्कॆ निमिरिनिन्तिरुत्तदॆ. अवुगळु मदिसिद आनॆयन्तॆ पराक्रमिगळू, महापर्वतदन्तॆ ऎत्तरवू, सुदृढ शरीरिगळू, महामेघदन्तॆ गर्जिसुववरू आगिद्दारॆ. कण्णुगळु दुण्डगागिद्दु, पिङ्गळवर्ण द्दागिरुत्तवॆ. अवरु नडॆयुवागले भयङ्कर शब्दवागुत्तदॆ. आ ऎल्ल वानरु इल्लिगॆ बन्दु लङ्कॆयन्नु नोडुत्तले मर्दिसिबिडुवन्तॆ निन्तुकॊण्डिरुवरु.॥39- 42॥

पदच्छेदः

38; 39; 40; 41; 42. anagha = O; faultless king! SaSTiH = there are sixty; girisahasraaNi = thousand mountains; ramyaaH = in that beautiful; kaaNchana parvataaH = golden mountain ranges; tvamiva = as you are rakshasaam = in the middle of demons; girivaraH = there is an excellent mountain; madhye = in the middle; teSam = of that mountain-range; tatra = in that range; ete = there; antimagirau = in the last mountain; ete = these monkeys; kapilaaH = the tawny coloured one; shvetaaH = the white coloured one; taamraasyaaH = with copper coloured faces; madhupiNgalaaH = honey-like reddish brown coloured; tiikshaNadamSTraaH = having ferocious tusks; nakhaayudhaaH = with nails as their weapons; chaturdamSTraaH = having four tusks; sinhaa iva = like lions; duraasadaaH = difficult to be approached; vyaaghraa iva = like tigers; sarve = all; vaishvaanara samo = equal to fire; jvaladaashiiviSopamaa = like unto serpants vomiting poison; sudiirghaaNchita laaNguulaaH = with their very long coiling tails; matta maataN^ga sannibhaaH = resembling elephants in rut; mahaa parvata samkaasaat = equal to mighty mountains; mahaajiimuutaniHsnaaH = having great thunderous sound like that of cloud; nivasnati are residing; sarve = all of them; tasthuH = stand; samiikshya = looking on; te = your; laN^kaam = Lanka; te mardayantiiva = as if they are about to crush it.

अनुवादः

“O, faultless king! There are sixty thousand mountains in that beautiful golden mountain ranges. There is an excellent mountain the middle of that mountain range as you the middle of that demons. In that mountain range there, in the last mountain these monkeys reside. Some of the monkeys are tawny coloured, some are white-coloured and with nails as their weapons; having four tusks, with nails as their weapons having four tusks like lions, difficult to be approached like tigers, resembling fire, like unto serpents vomiting poison with their very long coiling tails, resembling elephants in rut, equal to mighty mountains and making great thunderous sound like that of clouds. All of them stand looking on your Lanka as if they are about to crush it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् ॥ ४३ ॥
जयार्थी नित्यमादित्यमुपतिष्ठति वीर्यवान् ।
नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजन् शतबलीति यः ॥ ४४ ॥

एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् ॥ ६-२७-४३ जयार्थी नित्यमादित्यमुपतिष्ठति बुद्धिमान् । नाम्ना पृथिव्याम् विख्यातो राजन् शत बली इति यः ॥ ६-२७-४४ एष एव आशंसते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् ।

‘देखिये उनके बीचमें यह उनका पराक्रमी सेनापति खड़ा है । यह बड़ा बलवान् है और विजयकी प्राप्तिके लिये सदा सूर्यदेवकी उपासना करता है । राजन्! यह वीर इस भूमण्डलमें शतबलिके नामसे विख्यात है ॥ ४३-४४ ॥

राजने! नोडि, अवर नडुवॆ पराक्रमि सेनापति याद शतबलि ऎम्ब विख्यात वानरनु निन्तिरुवनु. इवनु महाबल वन्तनू, विजयक्कागि सदा सूर्यनन्नु उपासिसुत्तानॆ.॥43-44॥

पदच्छेदः

43; 44. raajan = O; king! eSaH = he; yaH = who tiSThati = stands; madhye = in the middle; viiryavaan = is the powerful; adhipatiH = leader; eSaam = of the monkeys; nityam = (who) ever; upatiSThate = faces; aadityam = sun; buddhimaan = He is a wise man to conquer you; vikhyaataH = he is famours; pR^ithivyaam = in the world; naamnaa = by the name; shatabaliiti = of Shatabli; eSaiva = Indeed is he; aashamasate = who swears; marditum = to destroy; laN^kaam = Lanka; svena aniikena = with his troops.

अनुवादः

“O, king! He who stands in the middle is the powerful leader of the monkeys who ever faces the sun, who is a wise man, eager to conquer you and is famous in the world by the name, Shatabali. He swears to destroy Lanka with his troops.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ।
विक्रान्तो बलवान् शूरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥ ४५ ॥
रामप्रियार्थं प्राणानां दयां न कुरुते हरिः ।

‘बलवान्, पराक्रमी तथा शूरवीर यह शतबलि भी अपने ही पुरुषार्थके भरोसे युद्धके लिये खड़ा है और अपनी सेनाद्वारा लङ्कापुरीको मसल डालना चाहता है । यह वानरवीर श्रीरामचन्द्रजीका प्रिय करनेके लिये अपने प्राणोंपर भी दया नहीं करता है ॥ ४५ १/२ ॥

बलिष्ठनाद पराक्रमि - शूरवीर ई शतबलियू तन्न पौरुषद भरवसॆयिन्द युद्धक्कागि निन्तिरुवनु. तन्न सैन्यदॊन्दिगॆ लङ्कॆयन्नु धूळीपटनागिसलु बयसुत्ति रुवनु. ई वानरवीरनु श्रीरामचन्द्रनिगॆ प्रियवन्नुण्टुमाडलु तन्न प्राणगळन्नु लॆक्किसुवुदिल्ल.॥45॥

पदच्छेदः

45. hariH = this monkey; vikraantaH = is courageous; balavaan = stron; shuuraH = valiant; vyavasthitaH = established; sve = in his; paurSe = manliness; na kurute = and does not make; dayaam = pity for; praaNaanaam = his lives; raamapriyaartham = for the sake of Rama.

अनुवादः

“This Shatabali the monkey is courageous, strong, valiant and is established in his manliness. He does not care for his life, in the cause of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः ॥ ४६ ॥
एकैकमेव योधानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः ।

गजो गव अक्षो गवयो नलो नीलः च वानरः । एक एक एव यूथानाम् कोटिभिर् दशभिर् वृतः ॥ ६-२७-४६

‘गज, गवाक्ष, गवय, नल और नील—इनमेंसे एक-एक सेनापति दस-दस करोड़ योद्धाओंसे घिरा हुआ है ॥ ४६ १/२ ॥

गज, गवाक्ष, गवय, नळ, नील इवरल्लि ऒब्बॊब्ब सेनापतियु हत्तु हत्तु कोटि योधरिन्द सुत्तु वरिदरुवरु.॥46॥

पदच्छेदः

46. ekaikameva = every single one; gajaH = Gaja; gavakshaH = Gavaksha; gavayaH = Gavaya; nalaH = Nala; niilaH vaanarashcha = and a monkey called Nila; (each) vR^itaH = is surrounded; dasha koTibhiH = by ten crores; yodhaanaam = of warriors.

अनुवादः

“Each and every single one, like Gaja, Gavaya, Nala and a monkey called Nila is surrounded by crores of warriors.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः ।
न शक्यन्ते बहुत्वात् तु सङ्ख्यातुं लघुविक्रमाः ॥ ४७ ॥

तथान्ये वानरश्रेष्ठाः विन्ध्यपर्वतवासिनः ।
न शक्यन्ते बहुत्वात्तु सङ्ख्यातुं लघुविक्रमाः ॥

तथा अन्ये वानर श्रेष्ठा विन्ध्य पर्वत वासिनः । न शक्यन्ते बहुत्वात् तु सम्ख्यातुम् लघु विक्रमाः ॥ ६-२७-४७

‘इसी तरह विन्ध्यपर्वतपर निवास करनेवाले और भी बहुत-से शीघ्र पराक्रमी श्रेष्ठ वानर हैं, जो अधिक होनेके कारण गिने नहीं जा सकते ॥ ४७ ॥

इदे रीति विन्ध्यपर्वतदल्लि वासिसुव इन्नू अनेक शीघ्रपराक्रमि, श्रेष्ठ असङ्ख्य वानररू इद्दारॆ.॥47॥

पदच्छेदः

47. tathaa = besides; anye = other; vaanara shreSThaH = excellent monkeys; vindhya parvata vaasinaH = residing in vindhya mountain; laghuvikramaaH = and are impossible; samkhyaatum = to be counted; bahutvaat = because of their multitude.

अनुवादः

“Besides, other excellent monkeys residing in Vindhya mountain are quick-paced and are impossible to be counted because of their multitude.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे महाराज महाप्रभावाः
सर्वे महाशैलनिकाशकायाः ।
सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन
कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम् ॥ ४८ ॥

‘महाराज! ये सभी वानर बड़े प्रभावशाली हैं । सभीके शरीर बड़े-बड़े पर्वतोंके समान विशाल हैं और सभी क्षणभरमें भूमण्डलके समस्त पर्वतोंको चूर-चूर करके सब ओर बिखेर देनेकी शक्ति रखते हैं’ ॥ ४८ ॥

महाराजा! इवॆल्ल वानरु बहळ प्रभावशालिगळागिद्दु, दॊड्ड दॊड्ड पर्वतगळन्तॆ विशालकायरागिद्दारॆ. ऎल्लरू क्षणार्धदल्लि भूमण्डलद समस्त पर्वतगळन्नु नुच्चु नूरागिसि ऎल्लॆडॆ चॆल्लि बिडुव शक्तिवन्तरागिद्दारॆ.॥48॥

पदच्छेदः

48. mahaaraaja = O; monarch! Sarve = all of them; mahaa prabhavaaH = are highly prominent; sarve = all of them; mahaashailanikaashakaayaaH = are having their stature; equal to great mountains; sarve = all of them; samarthaaH = are capable; kshaNena = in a moment; kartum = to level; pR^ithiviim = the earth; pravidhvasta vikiirNa shailaam = by uprooting and razing to its mountains to the ground.

अनुवादः

“O, monarch! All of them are highly prominent, their stature equal to high hills and all of them are capable in a moment to level the earth by uprooting and razing its mountains earth by uprooting and razing its mountains to the ground.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशः सर्गः ॥ २७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें सत्ताईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि इप्पत्तेळनॆय सर्गः पूर्णवायितु. ॥27॥