०२६ रावणस्य कपिनायकविवरणश्रवणेच्छा

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Hearing the submission of Sarana, Ravana climbs up the roof of his palace and sees the entire army of monkeys from there. Ravana enquires about the various monkey leaders and Sarana shows him Nila, Angada, Nala, Sweta, Kumuda, Rambha, Sarabha, Panasa, Vinata and Krathana the army-generals along with their distinguishing characterestics.

स्रोतः: valmikiramayan.net

26. सारणका रावणको पृथक्-पृथक् वानरयूथपतियोंका परिचय देना

तद्वचः सत्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम् ।
निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥ १ ॥

तद् वचः पथ्यम् अक्लीबम् सारणेन अभिभाषितम् । निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम् ॥ ६-२६-१

(शुक और) सारणके ये सच्चे और जोशीले शब्द सुनकर रावणने सारणसे कहा— ॥ १ ॥

सत्यवू धैर्यदिन्दलू कूडिद सारणन मातुगळन्नु केळि रावणनु हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. nishamya = hearing; tat = those; vachaH = words; tathyam = which were truthful; akliibam = and cowardless; abhibhaaSitam = as spoken; saaraNena = by Sarana; raajaa = the king; raavanaH = Ravana; paryabhaSata = spoke; saaraNam = to Sarama (as follows):

अनुवादः

Hearing those words, which were truthful and coward less, as spoken by Sarana, the king Ravana spoke to Sarana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि मामभियुञ्जीरन् देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीतामहं दद्यां सर्वलोकभयादपि ॥ २ ॥

यदि माम् अभियुन्जीरन् देव गन्धर्व दानवाः । न एव सीताम् प्रदास्यामि सर्व लोक भयाद् अपि ॥ ६-२६-२

‘यदि देवता, गन्धर्व और दानव भी मुझसे युद्ध करने आ जायँ और समस्त लोक भय दिखाने लगे तो भी मैं सीताको नहीं दूँगा ॥ २ ॥

देवतॆगळु, गन्धर्वरु, दानवरु नन्नॊन्दिगॆ युद्धक्कॆ बन्दरू, समस्त लोकगळु नन्नन्नु भयपडिसिदरू नानु सीतॆयन्नु रामनिगॆ ऒप्पिसलारॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. aham = I; naiva daasyaami = do not give; siitaam = Seetha; yadi = even if; devagandharva daanavaaH = celestials; celestial musicians or demons; abhiyuNjiiran = attack (me); sarvalokabhayaadapi = or even if there is terror from all the worlds.

अनुवादः

“I do not give Seetha even if the celestials, celestial musicians or demons attack me or even if there is a terror from all the worlds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिः पीडितो भृशम् ।
प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे ॥ ३ ॥
को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति ।

त्वम् तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिर् निर्जितो भृशम् । प्रतिप्रदानम् अद्य एव सीतायाः साधु मन्यसे ॥ ६-२६-३ को हि नाम सपत्नो माम् समरे जेतुम् अर्हति ।

‘सौम्य! जान पड़ता है कि तुम्हें बंदरोंने बहुत तंग किया है । इसीसे भयभीत होकर तुम आज ही सीताको लौटा देना ठीक समझने लगे हो । भला, कौन ऐसा शत्रु है, जो समराङ्गणमें मुझे जीत सके’ ॥ ३ १/२ ॥

सौम्यने! निन्नन्नु कपिगळु बहळ पीडिसिदन्तॆ अनिसुत्तदॆ. इदरिन्द भयगॊण्डु नीनु इन्दे सीतॆयन्नु रामनिगॆ ऒप्पिसुवुदु सरि ऎन्दु तिळिदिरुवॆ. समराङ्गणदल्लि नन्नन्नु गॆल्लबल्ल शत्रुवु यारु ताने इरबल्लनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. O; gentle one! tvamtu = as you were; bhR^isham = very much; piiDitaH- harassed; haribhiH = by the monkeys; paritrastaH = (and hence) fearful; manyase = you are thinking; pratipradaanam = of giving back; siitaayaaH = Seetha; adyaiva = now itself; saadhu = as good.

अनुवादः

“O, gentle one! As you were harassed very much by the monkeys and hence fearful; you are thingking of giving back Seetha now itself as good.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ॥ ४ ॥
आरुरोह ततः श्रीमान् प्रासादं हिमपाण्डुरम् ।
बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया ॥ ५ ॥

इति उक्त्वा परुषम् वाक्यम् रावणो राक्षस अधिपः । बहु ताल समुत्सेधम् रावणो अथ दिदृक्षया । ६-२६-४ आरुरोह ततः श्रीमान् प्रासादम् हिम पाण्डुरम् ।

ऐसा कठोर वचन कहकर श्रीमान् राक्षसराज रावण वानरोंकी सेनाका निरीक्षण करनेके लिये अपनी कई ताल ऊँची और बर्फके समान श्वेत रंगकी अट्टालिकापर चढ़ गया ॥ ४-५ ॥

हीगॆ कठोर मातनाडि श्रीमान् राक्षसराज रावणनु वानर सैन्यद निरीक्षणॆगागि अनेक ताल वृक्षगळष्टु ऎत्तरवाद हिमदन्ते बॆळ्ळगिन सौधद मेलॆ हत्तिदनु.॥4-.॥

पदच्छेदः

4; 5. kaH = which; sapatnaH = enemy; arhati = is fit; jitum = to defeat; maam = me; samare = in battle? raavaNaH = Ravana; raakShasaadhipaH = the lord of demons; raavaNaH = causing (the world) to cry; shriimaan = the illustrious demon; uktvaa = spoke; paruSam = harsha; vaakyam = words; iti = as aforesaid; atha = and then; tataH = from there; aaruroha = ascended; praasaadam = the roof of his palace; hitapaaNDuuram = which was white like snow; bahutaala samutsedham = and equal in height to several; palmyra trees; didR^ikSayaa = with a desire to see (the army of monkeys).

अनुवादः

“Which enemy can defeat me in battle?” The illustrious Ravana, the lord of demons, causing the world to cry, spoke harsh words as aforesaid and then from there ascended the roof of his palace which was shining white like his snow and which was equal to the height his snow and which was equal to the height of several palmyrah trees, with a desire to see the army of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।
पश्यमानः समुद्रं तं पर्वतांश्च वनानि च ॥ ६ ॥
ददर्श पृथिवीदेशं सुसम्पूर्णं प्लवङ्गमैः ।

ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्छितः ।
पश्यमानः समुद्रं तं पर्वतांश्च वनानि च ॥
ददर्श पृथिवीदेशं सुसम्पूर्णं प्लवङ्गमैः ।

ताभ्याम् चराभ्याम् सहितो रावणः क्रोध मूर्चितः । पश्यमानः समुद्रम् च पर्वतामः च वनानि च ॥ ६-२६-६ ददर्श पृथिवी देशम् सुसम्पूर्णम् प्लवम् गमैः ।

उस समय रावण क्रोधसे तमतमा उठा था । उसने उन दोनों गुप्तचरोंके साथ जब समुद्र, पर्वत और वनोंपर दृष्टिपात किया, तब पृथिवीका सारा प्रदेश वानरोंसे भरा दिखायी दिया ॥ ६ १/२ ॥

आग रावणनु सिट्टिनिन्द उलिदॆदिद्दनु. अवनु आग गुप्तचररॊन्दिगॆ समुद्र, पर्वत मत्तु वानररन्नु नोडिदाग अल्लिद्द भूभागवु वानररिन्द तुम्बिहोदुदु कण्डुबन्तु.॥6½॥

पदच्छेदः

6. raavanaH = Ravana; krodhamurchhitaH = stupefied with anger; sahitaH = along with; taabhyaam = those; charaabhyaam = spies; pashyamaanaH = was seeing; tam samudram = that ocean; parvataamshca = the mountains; vanaanicha = and the forest; dadarsha = and beheld; pR^ithiviidasham = the entire land; susampuurNam = completly filled; plavaNgamaiH = with monkeys.

अनुवादः

Ravana, stupefied with anger, along with his spies, saw that ocean, the mountains and the forests and beheld the entire land completely filled with monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदपारमसह्यं च वानराणां महाबलम् ॥ ७ ॥
आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम् ।

तद् अपारम् असम्ख्येयम् वानराणाम् महद् बलम् ॥ ६-२६-७ आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्च सारणम् ।

वानरोंकी वह विशाल सेना अपार और असह्य थी । उसे देखकर राजा रावणने सारणसे पूछा— ॥ ७ १/२ ॥

वानरर आ सैन्यवु अपार हागू असह्यवागित्तु. अदन्नु नोडि रावणनु सारणनल्लि केळिदनु.॥7½॥

पदच्छेदः

7. aalokya = seeing; tat = that; mahaabalam = great army; vaanaraaNaam = of monkeys; apaaram = which was boundless; asahyamcha = and intolerable; raajaa = the king; raavaNaH = Ravana; paripaprachchha = asked; saaraNam = sarana; (as follows):

अनुवादः

Seeing that great army of monkeys, which was boundless and intolerable, the king Ravana asked Sarana as follows:-

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषां के वानरा मुख्याः के शूराः के महाबलाः ॥ ८ ॥

एषाम् वानर मुख्यानाम् के शूराः के महाबलाः ॥ ६-२६-८ के पूर्वम् अभिवर्तन्ते महाउत्साहाः समन्ततः ।

‘सारण! इन वानरोंमें कौन-कौनसे मुख्य हैं? कौन शूरवीर हैं और कौन बलमें बहुत बढ़े-चढ़े हैं? ॥ ८ ॥

सारणने! ई वानररल्लि यारु-यारु प्रमुखरागिद्दारॆ? यारु शूर-वीर मत्तु महाबलिष्ठ रागिद्दारॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. ke = which; vaanaraaH = monkeys; mukhyaaH = are importat; eSaam = in them? ke = who; shuuraaH = are valiant? ke = who; mahaabalaaH = are very strong? ke = who; abhivartante = will stay; puurvam = in front; samantataH = at all places; mahatsaahaaH = with great energy?

अनुवादः

“Which monkeys are important among them? Who are valiant ones? Who are the very strong ones? Who will stay in front at all places, with great energy?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः ।
केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः ॥ ९ ॥
सारणाचक्ष्व मे सर्वं किम्प्रभावाः प्लवङ्गमाः ।

केषाम् शृणोति सुग्रीवः के वा यूथप यूथपाः ॥ ६-२६-९ सारण आचक्ष्व मे सर्वम् के प्रधानाः प्लवम् गमाः ।

‘कौन-कौनसे वानर महान् उत्साहसे सम्पन्न होकर युद्धमें आगे-आगे रहते हैं? सुग्रीव किनकी बातें सुनते हैं और कौन यूथपतियोंके भी यूथपति हैं? सारण! ये सारी बातें मुझे बताओ । साथ ही यह भी कहो कि उन वानरोंका प्रभाव कैसा है?’ ॥ ९ १/२ ॥

याव याव वानररु महा उत्साहदिन्द कूडिद्दु, युद्धदल्लि मुम्भागदल्लि इरुत्तारॆ? सुग्रीवनु यार मातन्नु केळुवनु? इल्लिरुव अनेक सेनापतिगळिगॆ दण्डनायकनु यारु? सारणने! ई वानरर प्रभाव-पराक्रमगळादरू ऎष्टिदॆ? इदॆल्लवन्नू ननगॆ तिळिसु.॥9½॥

पदच्छेदः

9. keSaam = to whom; sugriivaH = will Sugreeva; shruNoti = hear? ke vaa = who; yuuthapa yuthapaaH = are the generals of the commanders of the monkey- hordes? kimprabhaavaaH = what is the influence; plavangamaaH = of the monkeys?saaraNa = O; Sarana! aachakshva = tell; me = me; sarvam = all.

अनुवादः

“To whom Sugreeva will hear? Who are the generals of the commanders of the monkey-heads? What is the influence of the monkeys? O, Sarana! Tell me all.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः ॥ १० ॥
आबभाषेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तत्र वनौकसः ।

सारणो राक्षस इन्द्रस्य वचनम् परिपृच्चतः ॥ ६-२६-१० आचचक्षे अथ मुख्यज्ञो मुख्यांस् तांस् तु वन ओकसः ।

इस प्रकार पूछते हुए राक्षसराज रावणका वचन सुनकर मुख्य-मुख्य वानरोंको जाननेवाले सारणने उन मुख्य वानरोंका परिचय देते हुए कहा— ॥ १० १/२ ॥

रावणनु हीगॆ केळिदाग मुख्य मुख्य वानररन्नु बल्ल सारणनु अवर परिचयवन्नु माडिकॊडलु तॊडगिदनु.॥10½॥

पदच्छेदः

10. atha = then; saraNaH = Sarana; mukhyajJNaH = who knew the chiefs of monkesy; aababhaaSati = spoke; vachanam = (the follwoing) words; mukhyaan = about the chiefs; vanaukasaH = of the monkeys; tatra = in them; raakSasendrasya = to the lord of demons; paripR^ichchhataH = who was enquiring (about them).

अनुवादः

Then, Sarana who knew the chiefs of monkeys, spoke the following words about the chiefs of the monkeys i them, to the lord of demons who was enquiring about them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः ॥ ११ ॥
यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः ।
यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा ॥ १२ ॥
लङ्का प्रतिहता सर्वा सशैलवनकानना ।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ १३ ॥
बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः ।

एष यो अभिमुखो लंकाम् नर्दंस् तिष्ठति वानरः ॥ ६-२६-११ यूथपानाम् सहस्राणाम् शतेन परिवारितः । यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा ॥ ६-२६-१२ लंका प्रवेपते सर्वा सशैल वन कानना । सर्व शाखा मृग इन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥ ६-२६-१३ बल अग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नाम एष यूथपः ।

‘महाराज! यह जो लङ्काकी ओर मुख करके खड़ा है और गरज रहा है, एक लाख यूथपोंसे घिरा हुआ है तथा जिसकी गर्जनाके अत्यन्त गम्भीर घोषसे परकोटे, दरवाजे, पर्वत और वनोंके सहित सारी लङ्का प्रतिहत हो गूँज उठी है, इसका नाम नील है । यह वीर यूथपतियोंमेंसे है । समस्त वानरोंके राजा महामना सुग्रीवकी सेनाके आगे यही खड़ा होता है ॥ ११—१३ १/२ ॥

महाराज! लङ्कॆय कडॆगॆ मुख माडि निन्तु गर्जिसुत्तिरुवनु ऒन्दु लक्ष सेनापतिगळिन्द सुत्तुवरॆदिरुवनु. इवन गर्जनॆय गम्भीर घोषदिन्द प्राकार, हॆब्बागिलु, पर्वत-वनगळ सहित इडी लङ्कॆयु प्रतिध्वनिसुत्तिदॆ. इवन हॆसरु नील ऎन्दिद्दु, वीर सेनापतियागिद्दानॆ. समस्त वानरर राजा सुग्रीवन सैन्यद मुम्भागदल्लि इवने निन्तिरुत्तानॆ.॥11-13½॥

पदच्छेदः

11; 12; 13. eSaH = he; niilonaama = is named Nila; viiraH = the heroic; yuuthapaH = chief of army; yasya = by whose; mahataa = great; ghoSeNa = battle-ery; sarvaa = the entire; laN^kaa = Lanka; sapraakaraa = with its ramparts; sashailavanakaananaa = with its mountains; gardens and forest; pratihataa = is resounding; yaH = which; eSaH = this; vaanaraH = monkey; parivaaritaH = is encircled; shatena = by hundreds; sahasreNaa = and thousands; yuuthapaanaam = of chiefs of the troops; tiSThati = and who is staitoned; laN^kaam abhi mukhaH = with his face directed towards Lanka; nardan = and making a roaring sound; tiSThate = (He is) standing; blaagre = in front of the army; sugriivasya = of Sugreeva; mahaatmanaH = the high-souled; sarv ashakhaa mR^igendrasya = lord of all the monkeys.

अनुवादः

“He, the valiant one, who holds his arms high, who tramples the earth under his feet as he marches, whose face is turned towards Lanka, who in fury is knitting his brows very much, who is resembling a mountain- peak in stature, who is like filaments of a louts in hue, who is excess of anger continuously lashes out his tail and the swish of which is heard in ten regions, he is the prince named Angada, anointed by Sugreeva the king of monkeys and is challenging you to the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाहू प्रगृह्य यः पद‍्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान् ॥ १४ ॥
लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते ।
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसन्निभः ॥ १५ ॥
स्फोटयत्यतिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः ।
यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्ति प्रदिशो दश ॥ १६ ॥
एष वानरराजेन सुग्रीवेणाभिषेचितः ।
युवराजोऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे ॥ १७ ॥

बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्याम् महीम् गच्चति वीर्यवान् ॥ ६-२६-१४ लंकाम् अभिमुखः कोपाद् अभीक्ष्णम् च विजृम्भते । गिरि शृन्ग प्रतीकाशः पद्म किन्जल्क सम्निभः ॥ ६-२६-१५ स्फोटयति अभिसम्रब्धो लान्गूलम् च पुनः पुनः । यस्य लान्गूल शब्देन स्वनन्ति इव दिशो दश ॥ ६-२६-१६ एष वानर राजेन सुर्ग्रीवेण अभिषेचितः । यौवराज्ये अन्गदो नाम त्वाम् आह्वयति सम्युगे ॥ ६-२६-१७

‘जो पराक्रमी वानर दोनों उठी हुई बाँहोंको एक दूसरीसे पकड़कर दोनों पैरोंसे पृथ्वीपर टहल रहा है, लङ्काकी ओर मुख करके क्रोधपूर्वक देखता है और बारंबार अँगड़ाई लेता है, जिसका शरीर पर्वतशिखरके समान ऊँचा है, जिसकी कान्ति कमलकेसरके समान सुनहले रंगकी है, जो रोषसे भरकर बारंबार अपनी पूँछ पटक रहा है तथा जिसकी पूँछके पटकनेकी आवाजसे दसों दिशाएँ गूँज उठती हैं, यह युवराज अङ्गद है । वानरराज सुग्रीवने इसका युवराजके पदपर अभिषेक किया है । यह अपने साथ युद्धके लिये आपको ललकारता है ॥ १४—१७ ॥

अल्लि नोडु, अल्लॊब्ब वानर श्रेष्ठनु कैगळिन्द बाहुगळन्नु हिडिदुकॊण्डु दापुगालु हाकुत्ता अत्तन्दित्त सञ्चरिसुत्तिद्दानॆ. लङ्कॆय कडॆगॆ मुखमाडि कोपदिन्द पदे पदे उब्बुत्तिद्दानॆ. पर्वत शिखरदन्तॆ ऎत्तरवागिद्दु, अवन मैबण्ण तावरॆय ऎसळिनन्तिदॆ. रोषदिन्द तन्न बालवन्नु पदे पदे नॆलक्कॆ अप्पळिसुत्तिद्दानॆ. आ शब्दवु दशदिक्कुगळल्लियू प्रतिध्वनिसुत्तिदॆ. इवने युवराज अङ्गदनागिद्दानॆ. वानर राज सुग्रीवनु इवनन्नु युवराजनन्नागिसिद्दानॆ. इवनु निम्मन्नु युद्धक्कागि आह्वानिसुत्तिद्दानॆ.॥14-17॥

पदच्छेदः

14; 15; 16; 17. yaH = He (who); viiryavaan = the valiant one; pratigR^ihya = who hold; baahuu = his arms (hight); gachchhati = and who tramples; mahiim = the earth; padbhyaam = under his feet (as he marches); laN^kaam abhimukhaH = who face is turned towards Lanka; kopaat = and who in fury; vijR^imbhate = is knitting his brows; abhiikSaNam = very much; girishR^iga pratiikaashaH = who is resembling a mountian peak (in stature); padmakiN^jalkasamnibhaH = and like the filaments of a lotus in hue; atisamrabdhaH = who is excess of anger; punaH punaH = continueously; sphoTayati = lashes out; laN^guulam = his tail; yasya = whose; laN^guulashabdena = swish of the tail; svananti = is heard; dasha = in ten; pradishaH = regions; eSaH = he; yuvaraajaH = is the prince; aNgadonaama = nemed Angada; abhiSechitaH = anointed; sugriiveNa = by Sugreeva; vaanararajena = the king of monkeys; aahvayati = and is inviting; tvam = you; samyuge = to battle.

अनुवादः

“He, the valiant one, who holds his arms high, who tramples the earth under his feet as he marches, whose face is turned towards Lnaka, who in fury is knitting his brows very much, who is remsebling amountain- peak in stature, who is like filaments ofa louts in hue, who is excess of anger continuously lashes out his tail and the swish of hwich is heard in ten regious, he is the prince named Angada, anointed by Sugreeva the king of monkeys and is challenging you to the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वालिनः सदृशः पुत्रः सुग्रीवस्य सदा प्रियः ।
राघवार्थे पराक्रान्तः शक्रार्थे वरुणो यथा ॥ १८ ॥

‘वालीका यह पुत्र अपने पिताके समान ही बलशाली है । सुग्रीवको यह सदा ही प्रिय है । जैसे वरुण इन्द्रके लिये पराक्रम प्रकट करते हैं, उसी प्रकार यह श्रीरामचन्द्रजीके लिये अपना पुरुषार्थ प्रकट करनेके लिये उद्यत है ॥ १८ ॥

वालिय ई पुत्रनु तन्न तन्दॆयन्तॆये महाबलशालियागिद्दानॆ. सुग्रीवनिगॆ इवनु सदा प्रियनागिद्दानॆ. वरुणनु इन्द्रनिगागि पराक्रमवन्नु प्रकटिसुवन्तॆये इवनु श्रीरामनिगागि तन्न पराक्रमवन्नु प्रकटिसलु सिद्धनागि निन्तिद्दानॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. (This Angada) sadR^ishaH = a worthy; putraH = son; vaalinaH = of Vali; sadaa = and always; priyaH = dear; sugriivasya = to Sugreeva; paraakraantaH = is coming forward; raaghavaarthe = for Rama’s interest; varuNoyathaa = as Varuna; shakraarthe = is to Indra’s.

अनुवादः

“This Angada, a worthy son of Vali and always dear to Sugreeva, is coming forwards for Rama’s interests, as Varuna is to Indra’s.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्य सा मतिः सर्वा यद् दृष्टा जनकात्मजा ।
हनूमता वेगवता राघवस्य हितैषिणा ॥ १९ ॥

‘श्रीरघुनाथजीका हित चाहनेवाले वेगशाली हनुमान् जी ने जो यहाँ आकर जनकनन्दिनी सीताका दर्शन किया, उसके भीतर इस अङ्गदकी ही सारी बुद्धि काम कर रही थी ॥ १९ ॥

राघवन हितैषियाद वेगशालि हनुमन्तनु इल्लिगॆ बन्दु सीतॆयन्नु नोडिकॊण्डु होगलु ई अङ्गदन कुशलबुद्धिये कारणवागित्तु.॥19॥

पदच्छेदः

19. saa sarvaa = It is all; etasya = in his (Angada’s) matiH = wisdom; itiyat = that; janakaatmajaa = Seetha; dR^iSTaa = was found; hanuumataa = by Hanuman; vegavataa = the swift monkey; hitaiSiNaa = who desires the welfare; raaghavasya = of Rama.

अनुवादः

“It is all due to Angada’s design that Seetha was found by Hanuman, who is a swift monkey and a well-wisher of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहूनि वानरेन्द्राणामेष यूथानि वीर्यवान् ।
परिगृह्याभियाति त्वां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ २० ॥

‘पराक्रमी अङ्गद वानरशिरोमणियोंके बहुत-से यूथ लिये अपनी सेनाके साथ आपको कुचल डालनेके लिये आ रहा है ॥ २० ॥

पराक्रमियाद अङ्गदनु अनेक वानर श्रेष्ठर गुम्पुगळन्नु तन्नॊडनॆ करॆदुकॊण्डु निन्न सैन्यदॊडनॆ निन्नन्नु मर्दिसलु बरुत्तिद्दानॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. eSaH = this Angada; viiryavaan = the valiant; parigR^ihya = taking along with him; bahuuni = innumerable; yuthaani = chiefs of monkeys; abhiyaati = is approaching; marditum to crush; tvaam = you; svena aniikena = with the help of his own army.

अनुवादः

“This valiant Angada, bringing along with him innumerable cheifs of monkeys, is approaching to crush you, with the help of his own army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुवालिसुतस्यापि बलेन महता वृतः ।
वीरस्तिष्ठति सङ्ग्रामे सेतुहेतुरयं नलः ॥ २१ ॥

‘अङ्गदके पीछे संग्रामभूमिमें जो वीर विशाल सेनासे घिरा हुआ खड़ा है, इसका नाम नल है । यही सेतु-निर्माणका प्रधान हेतु है ॥ २१ ॥

अङ्गदन हिम्भागदल्लि अपार वानर सैन्यदॊन्दिगॆ रणरङ्गदल्लि निन्तिरुववने नळनु. इवने सेतुवॆय निर्माणक्कॆ मुख्यकारणनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. ayam = this; nalaH = Nala; setu hetuH = who is the creator of the bridge; viiraH = and the valiant one; samgraame = in battle; tiSThati = stands; anuvaalisutasya = next to Angada; son of Vali; vR^itaH = surrounded by; mahataa = a large; balena = army.

अनुवादः

“Surrounded by a large army, here stands the valiant Nala the creator of the bridge, next to Angada the son of Vali, prepared for the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च ।
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुङ्गवाः ॥ २२ ॥
एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च ।
य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः ॥ २३ ॥
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ।

ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च ।
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुङ्गवाः ॥ एते दुष्ट्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटि शतानि च ।
य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः ॥

‘जो अपने अङ्गोंको सुस्थिर करके सिंहनाद करते और गर्जते हैं तथा जो कपिश्रेष्ठ वीर अपने आसनोंसे उठकर क्रोधपूर्वक अँगड़ाई लेते हैं, इनके वेगको सह लेना अत्यन्त कठिन है । ये बड़े भयंकर, अत्यन्त क्रोधी और प्रचण्ड पराक्रमी हैं । इनकी संख्या दस अरब और आठ लाख है । ये सब वानर तथा चन्दनवनमें निवास करनेवाले वीर वानर इस यूथपति नलका ही अनुसरण करते हैं । यह नल भी अपनी सेनाद्वारा लङ्कापुरीको कुचल देनेका हौसला रखता है ॥ २२-२३ १/२ ॥

शरीरगळन्नु मेलक्कॆ निमिरिसिकॊण्डु गट्टियागि गर्जिसुत्तिरुव आ वानररन्नु नोडु. कॆलवु वानररु कुळितल्लिन्द मेलक्कॆद्दु कोपदिन्द उब्बुत्तिद्दारॆ. अवर वेगवन्नु सहिसुवुदु अति दुस्तरवागिदॆ. अवरु महाभयङ्कररू, महाकोपिष्ठरू आगिद्दु, प्रचण्डवाद पराक्रम उळ्ळवरु. अवर सङ्ख्यॆ नूरु कोटि ऎण्टु लक्षदष्टिदॆ. चन्दनवनदल्लि वासिसुव अवरॆल्लरू वानर श्रेष्ठनाद नळन अनुयायिगळु. नळनू कूड तन्न अपार सैन्यदॊन्दिगॆ लङ्कापट्टणवन्नु मर्दिसलु इच्छिसुत्तिद्दानॆ.॥22-23॥

श्वेतो रजतसङ्काशश्चपलो भीमविक्रमः ॥ २४ ॥
बुद्धिमान् वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः ॥ २५ ॥
विभजन् वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन् ।

बुद्धिमान्वानरो शूरस्त्रीषु लोकेषु विश्रुतः ।

‘यह जो चाँदीके समान सफेद रंगका चञ्चल वानर दिखायी देता है, इसका नाम श्वेत है । यह भयंकर पराक्रम करनेवाला, बुद्धिमान्, शूरवीर और तीनों लोकोंमें विख्यात है । श्वेत बड़ी तेजीसे सुग्रीवके पास आकर फिर लौट जाता है । यह वानरीसेनाका विभाग करता और सैनिकोंमें हर्ष तथा उत्साह भरता है ॥ २४-२५ १/२ ॥

नोडु, बॆळ्ळियन्तॆ कण्डुबरुव बिळिबण्णद ई चञ्चल वानरन हॆसरु श्वेत ऎन्दागिदॆ. इवनु भयङ्कर पराक्रमि, बुद्धिवन्त, शूर-वीरनागिद्दु, मूरु लोकगळल्लियू विख्यातनागिद्दानॆ. श्वेतनु सुग्रीव बळिगॆ आगाग बन्दु होगुत्ता वानर सैन्यवन्नु समयक्कॆ तक्कन्तॆ विभागिसुवुदु मत्तु अवरल्लि हर्षोत्साहगळन्नु तुम्बुवुदे अवन कार्यवागिदॆ.॥24-25॥

पदच्छेदः

22; 23; 24. ye = which; aSTau = eight; shatasahasraaNi = laksha; dashakoti and shataanicha = ten hundred crores; haripuNgavaaH = of excellent monkeys; chandana vaasinaH = lodging in sandalwood groves; vadanticha = who are yelling kSveDayanti = with a lions roar; viSTabhya = having stiffened; gatraaNi = their limbs; vijR^imbhante = are knitting their eye-brow; utthaaya = raised; krodhena = in anger; ye = which; viiraaH = valiant monkeys; anugacchhanti = who are going after; enam = him; duSprasahaaH = are difficult to be conquered; ghoraaH = the terrific; chaNDaah = the fierceful; chaNDaparaakramaaH = having feroceous zeal; eSaiva = Nala himself; svena = with his; aniikena; army; aashamsate = aspires marditum = to smash; laN^kaam = Lanka.

अनुवादः

“These excellent monkeys, numbering a thousand crores and eight lakhs, lodging in sandalwood groves, yelling with a lion’s roar and having stiffened their limbs, are knitting their eye=brows raised in anger. These valiant monkeys, who are terrific and fierceful having a feroceous zeal are going after Nala. Nala himself with his aforesaid army aspires to smash Lanka forthwith.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् ॥ २६ ॥
नाम्ना संरोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः ।
तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः ॥ २७ ॥

यः पुरा गोमती तीरे रम्यं पर्येति पर्वतम् ॥ नाम्ना संरोचनो नाम नाना नगयुतो गिरिः ।
तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमदो नाम यूथपः ॥

‘गोमतीके तटपर जो नाना प्रकारके वृक्षोंसे युक्त संरोचन नामक पर्वत है, उसी रमणीय पर्वतके चारों ओर जो पहले विचरा करता था और वहीं अपने वानरराज्यका शासन करता था, वही यह कुमुद नामक यूथपति है ॥

गोमती नदिय तीरदल्लि नाना प्रकारद वृक्षगळिन्द कूडिद संरोचक ऎम्ब पर्वतविदॆ. आ रमणीय पर्वतद सुत्तलू सञ्चरिसुत्ता अल्ले तन्न वानरराज्यवन्नु आळुत्तिरुववने ई कुमुद नॆम्ब सेनापतियु.॥26-27॥

पदच्छेदः

25; 26. vaanaraH = a monkey; shvetaH = called Sveta; rajatasamkaashaH = of siver hue; chapalaH = who is quick-witted; bhiimavikramaH = and of terrific prowess; buddhimaan = an intelligent monkey; shuuraH = a warrior; vishrutaH = renowned; triSu lokeSu = in the three worlds; aagatya = has come; sugriivam = to Sugreeva; tuurNam = swiftly; vibhajan = dividing; senaam = the army; vaanariim = of monkeys; praharSayan = and bringing great delight; aniikaani = to the troops; gachchhati = he goes; punaH = back; satvaraH = at once.

अनुवादः

“A monkey called Sweta of sivlver hue who is quick-witted and cleaver, of terricfic prowess and a warrior renowned in the three worlds, has come to Sugreeva swiftly, dividing the army of monkeys and brining great delight to the troops, he goes back at once.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

योऽसौ शतसहस्राणि सहर्षं परिकर्षति ।
यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः ॥ २८ ॥
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः ।
अदीनो वानरश्चण्डः सङ्ग्राममभिकाङ्क्षति ।
एषोऽप्याशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ २९ ॥

‘वह जो लाखों वानर-सैनिकोंको सहर्ष अपने साथ खींचे लाता है, जिसकी लंबी दुममें बहुत बड़े-बड़े लाल, पीले, भूरे और सफेद रंगके बाल फैले हुए हैं और देखनेमें बड़े भयंकर हैं तथा जो कभी दीनता न दिखाकर सदा युद्धकी ही इच्छा रखता है, उस वानरका नाम चण्ड है । यह चण्ड भी अपनी सेनाद्वारा लङ्काको कुचल देनेकी इच्छा रखता है ॥ २८-२९ ॥

लक्षावधि वानर सैनिकरन्नु हर्षदिन्द तन्नॊन्दिगॆ तन्दिरुव, इवन उद्दवाद बालदल्लिरुव रोमगळु बहळ नीळवागिवॆ. कॆम्पु-हळदि-बिळुपु मुन्ताद बण्णगळिन्द कूडिवॆ. नोडलु महाभयङ्करनागिद्दु, दैन्यवॆम्बुदे इल्लदिरुव, युद्धोच्छुकनाद आ वानरन हॆसरु चण्ड ऎन्दागिदॆ. ई चण्डनू तन्न सैन्यद मूलक लङ्कॆयन्नु मर्दिसलु इच्छिसुत्तिरुवनु.॥28-29॥

यस्त्वेष सिंहसङ्काशः कपिलो दीर्घकेसरः ।
निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा ॥ ३० ॥
विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम् ।
राजन् सततमध्यास्ते स रम्भो नाम यूथपः ।
शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरिपुङ्गवाः ॥ ३१ ॥
यं यान्तं वानरा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥ ३२ ॥

यस्त्वेष सिंहसङ्काशः कपिलो दीर्घकेसरः ।
निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दधक्षन्निव चक्षुषा ॥ विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम् ।
राजन्सततमध्यास्तेस रम्भो नाम यूथपः ॥ शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरिपुङ्गवाः ॥
यं यान्तं वानरा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः ।
परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा ॥

‘राजन्! जो सिंहके समान पराक्रमी और कपिल वर्णका है, जिसकी गर्दनमें लंबे-लंबे बाल हैं और जो ध्यान लगाकर लङ्काकी ओर इस प्रकार देख रहा है, मानो इसे भस्म कर देगा, वह रम्भ नामक यूथपति है । वह निरन्तर विन्ध्य, कृष्णगिरि, सह्य और सुदर्शन आदि पर्वतोंपर रहा करता है । जब वह युद्धके लिये चलता है, उस समय उसके पीछे एक करोड़ तीस श्रेष्ठ भयंकर, अत्यन्त क्रोधी और प्रचण्ड पराक्रमी वानर चलते हैं । वे सब-के-सब अपने बलसे लङ्काको मसल डालनेके लिये रम्भको सब ओरसे घेरे हुए आ रहे हैं ॥ ३०—३२ ॥

रावणेश्वर! अदो अल्लि नोडु, उद्दवाद कूदलुगळुळ्ळ सिंहदन्तॆ काणुत्तिरुव, लङ्कॆयन्ने सुट्टु बिडुवनो ऎन्दु एकाग्रचित्तदिन्द नोडुत्तिरुव, कपिलवर्णद वानरयूथपतिये रम्भ ऎम्ब वानरनु. अवनु निरन्तर विन्ध्य, कृष्णगिरि, सह्य, सुदर्शन मुन्ताद पर्वतगळल्लि सुत्ताडुत्तिरुत्तानॆ. अवनु युद्धक्कॆ हॊरटाग अवन हिन्दॆ ऒन्दु कोटि मूवत्तु श्रेष्ठ भयङ्कर, अत्यन्त क्रोधी, प्रचण्डपराक्रमि वानर वीररु अनुसरिसुत्तारॆ. अवनु तन्नॆल्ल बलदॊन्दिगॆ लङ्कॆयन्नु मर्दन माडलु बरुत्तिद्दानॆ.॥30-32॥

पदच्छेदः

27; 28; 29; 30. puraa = long ago; yaH = which; giriH = mountain; ramaym = called Ramya; gomatiitiire = on the banks of Gomati; (that mountain) naanaanagayutaH = filled with various kinds of trees; naamnaa = was called; samrochanonaama = by another name; Samrochana; yuuthapaH = an army chief; kumudonaama = named Kumuda; eSaH = this; parvatam = mountain; prashaasti = and was ruling; raajyam = the kingdom; tatra = there; yaH = who; parikarSati = was leading; saharSam = happily; shatasahasraaNi = lakshs (of monkeys); yasya = whose; bahuvyaamaaH = very long; valaaH = hair; tamraaH = coppery; piitaaH = yello; siitaaH = pale; shvetaaH = and white; ghoradarshanaaH = and hideous to look upon; prakiirNa = thrown about (and) aashritaH = resting on; diirghalaaN^guulam = his long tail; vaanaraH = that monkey; adiinaH = is undepressed in spirit; chaNDaH = and fierceful; abhikaaNkSati = yearns; saN^graamam = the battle; eSaiva = he even; aashamsate = desires; marditum = to smash; laN^kaam = Lanka; svena = with his; aniikena = foreces.

अनुवादः

“There was mountain called Ramya, on the banks of River Gomati. That mountain filled with various kinds of trees was also called Samrochana. An army-chief, named Kumuda used to roam around that mountainous region. He also used to rule that kingdom. He is the leader for lakhs of monkeys. He has a very long hair-coppery, yellow, pale and white and hideous to cook upon- thrown about on his tail is the intrepid and fierceful monkey called Kanda. He yearns to fight and boast that he with destroy Lanka his forces.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः ।
न तु संविजते मृत्योर्न च सेनां प्रधावति ॥ ३३ ॥
प्रकम्पते च रोषेण तिर्यक् च पुनरीक्षते ।
पश्य लाङ्गूलविक्षेपं क्ष्वेडत्येष महाबलः ॥ ३४ ॥

‘जो कानोंको फैलाता है, बारंबार जँभाई लेता है, मृत्युसे भी नहीं डरता है और सेनाके पीछे न जाकर अर्थात् सेनाका भरोसा न करके अकेले ही युद्ध करना चाहता है, रोषसे काँप रहा है, तिरछी नजरसे देखता है और पूँछ फटकारकर सिंहनाद करता है, इसका नाम शरभ है । देखिये, यह महाबली वानर कैसी गर्जना करता है ॥ ३३-३४ ॥

महाराजा! नोडिरि, किविगळन्नु पदे पदे हिग्गिसिकॊळ्ळुत्ता, शरीरवन्नु उब्बिसिकॊण्डु, मृत्युविगू हॆदरदे इरुववने शरभनु. अवनिगॆ सैन्यद आवश्यकतॆयू इल्लदॆ, रोषदिन्द कम्पिसुत्ता ओर्वने युद्ध माडलु बयसुत्तिद्दानॆ. दुरुगट्टि नोडुत्ता ई महाबलियु बालवन्नु नॆलक्कॆ अप्पळिसुत्ता सिंहनाद माडुत्तिद्दानॆ.॥33-34॥

पदच्छेदः

31; 32; 33. raajan = O; king! saH = he; yaH = lion; kapilaH = of yellowish brown colour; diirgha kesaraH = with long mane; prekSate = and who is seeing; laN^kaam = the city of Lanka; nibhR^itaH = attentively; didhakSanniva = as though he wishes to consume it; chakSuSaa = with his glances; adhyaaste = who dwells; satatam = mostly; krishnagirim = on the mountain of Krishna; sahyam parvatam = and Sahya mountain; vindhyam = Vindhya range; sudarshanam = of pleasing aspect; yuddhapaH = is the General; rambhonaama = named Rambha; trimshashca = thirty; shatam = hundred; shatasahasraaNaam = laksh; haripuNgavaaH = of excellent monkeys; ghoraaH = who are formidable; chaNDaparakramaH = of impetuous valour; vaanaraaH = the monkeys; ojasaa = of vigour; parivaarya = surround; yam = him; yaantam = who is moving; anugachchhanti = and follow in his steps; marditum = to destroy; laN^kaam = Lanka.

अनुवादः

“O, king! He who resembles a tawny lion with a long mane and who is looking at Lanka attentively as though he wishes to consume it with his glasses, who dwells mostly on the mountains of Krishna and Sahya of Vindhya range of pleasing aspect, is the General named Rambha. Three thousand crores of excellent monkeys, who are formidable of impetuous valour and vigour, surround him who is marching ahead and follow in his goot-sets to destroy Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाजवो वीतभयो रम्यं साल्वेयपर्वतम् ।
राजन् सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः ॥ ३५ ॥

‘इसका वेग महान् है । भय तो इसे छूतक नहीं गया है । राजन्! यह यूथपति शरभ सदा रमणीय साल्वेय पर्वतपर निवास करता है ॥ ३५ ॥

महाराजा! ई यूथपति शरभनु सदा रमणीयवागिरुव साल्वेय पर्वतदल्लि वासिसुत्ता, महावेगशालियाद इवनिगॆ भयवॆम्बुदे इल्ल.॥35॥

एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः ।
राजन् शतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च ॥ ३६ ॥

‘इसके पास जो यूथपति हैं, उन सबकी ‘विहार’ संज्ञा है । वे बड़े बलवान् हैं । राजन्! उनकी संख्या एक लाख चालीस हजार है ॥ ३६ ॥

इवन बळि निन्तिरुव यूथपतियु सुत्तलु ‘विहार’ ऎम्ब सञ्ज्ञॆयुळ्ळ महा बलिष्ठराद ऒन्दु लक्ष नलवत्तु साविर वानररन्नु नोडु.॥36॥

पदच्छेदः

34; 35; 36. pashya = look! raajan = O; king! yaH tu = the one who; jR^imbhate cha = is yawning; punaH punaH = again and again; vipR^iNute = and who is shaking; karNau = his ears natu samvijate = he who does not have fear; mR^ityoH = about death; nachapradhaavati = who never retreats; yuddhaat = from a battle; prakampate = but violently moves; roSheNa = with rage; iikSate = who sees; punaH = again; tiryak = obliquely; vikSepam = he who lashes out; laNguulam = his tail; kSveDati = roars like a lion; mahaabalaH = with great vigour; satatam = and constantly; adhyaaste = dwells; ramyam = on the lovely; saalveyam parvatam = Salveya mountain; eSaH = he; sharabhonaama = in Sarabha by name; yuuthapaH = the commander of monkeys; mahaujasaa = of immense energy; viitabhyayaH = devoid of fear.

अनुवादः

“O, king! Look! The one who is yawning continuously and shaking his ears, he who does not have fear of death, he who never retreats from a battle, but violently moves with rage, who again sees obliquely, he who lashes out his tail and roars like a lion with great vigour, he who constantly dwells on the lovely Salveya mountain, he is Sarabha by name, the commander of monkeys with immense energy and devoid of fear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति ।
मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः ॥ ३७ ॥
भेरीणामिव सन्नादो यस्यैष श्रूयते महान् ।
घोषः शाखामृगेन्द्राणां सङ्ग्राममभिकाङ्क्षताम् ॥ ३८ ॥
एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम् ।
युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः ॥ ३९ ॥
एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते ।
यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः ॥ ४० ॥

यस्तुमेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति ।
मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः ॥ भेरीणामिव सन्नादो यस्यैष श्रूयते महान् ।
घोषः शाखामृगेन्द्राणां सङ्ग्राममभिकाङ्क्षताम् ॥ एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्र मनुत्तमम् ।
युद्धे दुष्ट्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः ॥ एनं शतसहस्राणि शतार्धं पर्युपासते ।
यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः ॥

‘जो विशाल वानर मेघके समान आकाशको घेरे हुए खड़ा है तथा वानरवीरोंके बीचमें ऐसा जान पड़ता है, जैसे देवताओंमें इन्द्र हों, युद्धकी इच्छावाले वानरोंके बीचमें जिसकी गम्भीर गर्जना ऐसी सुनायी देती है, मानो बहुत-सी भेरियोंका तुमुल नाद हो रहा हो तथा जो युद्धमें दुःसह है, वह ‘पनस’ नामसे प्रसिद्ध यूथपति है । यह पनस परम उत्तम पारियात्र पर्वतपर निवास करता है । यूथपतियोंमें श्रेष्ठ पनसकी सेवामें पचास लाख यूथपति रहते हैं, जिनके अपने-अपने यूथ अलग-अलग हैं ॥ ३७—४० ॥

अत्तकडॆ नोडु - महाकायनाद आ वानरश्रेष्ठनु मेघवु आकाशवन्नु आवरिसिरु वन्तॆ विशाल प्रदेशवन्नु आवरिसि निन्तिरुवनु. वानरर नडुवॆ निन्तिरुव अवनु देवतॆगळ मध्यदल्लिरुव इन्द्रनन्तॆ काणुत्तिद्दानॆ. अवनु माडुव गर्जनॆ अनेक भेरिगळ निनाददन्तॆ केळिबरुत्तदॆ. युद्धदल्लि दुस्सहनाद इवनु पनस ऎम्ब हॆसरिनिन्द प्रसिद्धनागिद्दानॆ. पारियात्र पर्वतदल्लि इवनु वासिसुत्तानॆ. यूथपतिगळल्लि श्रेष्ठनाद पनसन अधीन ऐवत्तु लक्षसेनापतिगळु इरुत्तारॆ, अवर तम्म तम्म दाद तुकुडिगळु बेरॆ बेरॆयागिवॆ.॥37-40॥

पदच्छेदः

37. raajan = O; king! sarve = all; etasya = his; shatasahasraaNi = one lakh; tathaiva = and ehaturvisushat = forty thousand; yuuthapaaH = army-chiefs; vihaaraaH naama = named Viharas*; balinaH = are strong.

अनुवादः

“O, king! All his one lakh and forty thousand army-chiefs called Viharas* are strong.

टिप्पनी

*Viharas - Those who roam about at will.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

38; 39; 40. yaH = the one who; mahaan megha iva = is like a great cloud; aavR^itya; enveloping; aakaasham = space; tiSThati = and who stays; madhye = in the middle; vaanaraviiraaNaam = of monkey- warriors; vaasavaH iva = like Indra (the god of celestials) mahaan = the great; ghoSaH = vocie; yasyaiva = of whose; shaakhaa mR^igendraaNaam = monkeys; abhikaaNkSataam = desiring; saNgraamam = for a battle; shruuyate samnaadaH iva = is heard like the roll; bheriiNaam = of drums; eSaH = he; yuuthapaH = the General; panasonaama = named Panasa; nityam = always; duSprasahaH = invinible; yuddhe = in battle; adhyaaste = (and he) dwells; paariyaatram = in Pariyatra; anuttamam = a mountain that is exceeded by none in height.”

अनुवादः

“The one who is like a great cloud, enveloping the space and who stays in teh middle of monkey-warriors like Indra the god of celestials, the great voice of whose monkeys wishing for battle is heard like the roll of drums, is the General named Panasa, who is always invincible in battle. He dwells in Pariyatra, a mountain that is exceeded by none in height.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन् ।
स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः ॥ ४१ ॥
एष दर्दुरसङ्काशो विनतो नाम यूथपः ।
पिबंश्चरति यो वेणां नदीनामुत्तमां नदीम् ॥ ४२ ॥
षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवङ्गमाः ।

‘जो समुद्रके तटपर स्थित हुई इस उछलती-कूदती भीषण सेनाको दूसरे मूर्तिमान् समुद्रकी भाँति सुशोभित करता हुआ खड़ा है, वह दर्दुर पर्वतके समान विशालकाय वानर विनत नामसे प्रसिद्ध यूथपति है । वह नदियोंमें श्रेष्ठ वेणा नदीका पानी पीता हुआ विचरता है । साठ लाख वानर उसके सैनिक हैं ॥ ४१-४२ १/२ ॥

समुद्रतीरदल्लि कुणिदाडुत्तिरुव, भयङ्करवाद सैन्यवन्नु शोभायमानगॊळिसुत्ता, मत्तॊन्दु समुद्रदन्तॆ काणुव, दुर्दर पर्वतक्कॆ समाननाद, अल्लि काणुव दळपतियु विनत ऎम्ब प्रसिद्ध वानरनागिद्दानॆ. अवनु नदिगळल्लि श्रेष्ठवाद वेणा नदिय नीरन्नु कुडियुत्ता विचरिसुत्तिरुव इवनॊडनॆ अरवत्तु लक्षवानर सैनिकरिद्दारॆ.॥41-42॥

पदच्छेदः

41. enam = to him; yuuthapashreSTham = whos is excellent among army-chiefs; eSaam = whose; yuuthaam = troop-commenders; shataartham = numbering fifty; shatasahasraaNaam = laksha; bhaagashaH = in separate units; paryupaasate = attend obediently; enam = to him.

अनुवादः

Troop-commanders numbering fifty lakhs commanding separate units attend obediently to him, who is excellent among the Generals."

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वामाह्वयति युद्धाय क्रोधनो नाम वानरः ॥ ४३ ॥
विक्रान्ता बलवन्तश्च यथा यूथानि भागशः ।

त्वामाह्वयति युद्धाय क्रोधनो नाम वानरः ॥
विक्रान्ता बवन्तश्च यथा यूथानि भागशः ।

‘जो युद्धके लिये सदा आपको ललकारता रहता है तथा जिसके पास बल-विक्रमशाली अनेक यूथपति रहते हैं और उन यूथपतियोंके पास पृथक्-पृथक् बहुत-से यूथ हैं, वह ‘क्रोधन’ नामसे प्रसिद्ध वानर है ॥ ४३ १/२ ॥

अल्लि काणुत्तिरुववने क्रोधन ऎम्ब वानर श्रेष्ठनु. अवनू कूड निम्मन्नु युद्धक्कागि आह्वानिसुत्तिद्दानॆ. अवन बळि महापराक्रमिगळाद मत्तु बलिष्ठराद अनेक दळपतिगळिद्दारॆ. अवर अधीनदल्लियू बेरॆ बेरॆ अनेक तुकडिगळ वानर सैन्यविदॆ.॥43॥

यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः ॥ ४४ ॥
अवमत्य सदा सर्वान् वानरान् बलदर्पितः ।
गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते ॥ ४५ ॥
एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते ।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम् ॥ ४६ ॥

‘वह जो गेरुके समान लाल रंगके शरीरका पोषण करता है, उस तेजस्वी वानरका नाम ‘गवय’ है । उसे अपने बलपर बड़ा घमंड है । वह सदा सब वानरोंका तिरस्कार किया करता है । देखिये, कितने रोषसे वह आपकी ओर बढ़ा आ रहा है । इसकी सेवामें सत्तर लाख वानर रहते हैं । यह भी अपनी सेनाके द्वारा लङ्काको धूलमें मिला देनेकी इच्छा रखता है ॥ ४४—४६ ॥

पदच्छेदः

42; 43; 44. yaH = he who; sthitaam = is encamped; SaSTiH = with sixty; shatasahasraaNi = lakhs; plavaN^gamaaH = monkeys; asya = his; balam = strength of army; samudrasya tiire = on the sea-shore; dvitiiya saagaraH iva = like unto a second ocean; yuuthapaH- is the commander; vinatonaama = called Vinata; eSaH = who; dardurasamkaashaH = resembles the Dardura mountain (in size); shobhayan = lending charm; bhiimaam = to the formidable; chamuum = army; pravalgantiim = marching; charati = and moves about; piban = drinking; naddiim = ( the waters of) River; veNaam = Vena; uttamaam = the foremost; nadiinaam = of all rivers.

अनुवादः

“He who is encamped with sixty lakhs monkeys as his army-strength on the sea-shore like unto a second ocean is the commander called Vinata who resembles Dardura mountain (in size) and is positioned there lending charm to the formidable army marching ahead and moves about, drinking the water of River Vena, the foremost of all rivers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदो अल्लि नोडु-गैरिकधातुविनन्तॆ कॆम्पाद शरीरवुळ्ळ तेजस्वी वानरन हॆसरु गवय ऎन्दागिदॆ. अवनिगॆ तन्न बलद भारी गर्वविदॆ. अवनु इदरिन्दले ऎल्ल वानररन्नु तिरस्करिसुत्तिद्दानॆ. रोषदिन्द निम्म कडॆगॆ मुन्नुग्गि बरुव अवन सेनॆयल्लि ऎप्पत्तु लक्ष वानररु इरुत्तारॆ. इवनू कूड तन्न सैन्यदॊन्दिगॆ लङ्कॆयन्नु धूळीपट माडलु बयसुत्तिरुवनु.॥44-46॥

पदच्छेदः

45. vaanaraH = A monkey; krathanonaama = called Krathana; (keeping); vikrantaaH = the courageous; balavantashcha = and strong monkeys; yuuthaani = and the army-chiefs; yathaa = according to bhaagashaH = separate units; aahvayati = and invites; tvaam = you; yuddhaaya = for the battle."

अनुवादः

“A monkey called krathana, keeping the courageous, strong monkeys and the army-lieutenants in separate units, is inviting you for the battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

46. yaH = which; vaanaraH = monkey; puSyati = nourishes; vapuH = his body; gairika varNaabham = radiant with the colour of a red-chalk; sadaa = who is forever; baladarpitaH = proud of his strength; tejasvii = and resplendent; gavapnaama = is called Gavaya; tvaam abhivartate = is stunds facing you;krodhaat = with anger; avamatya = despising sarvaan = all; vaanaraan = the monkeys.

अनुवादः

“That resplendent monkey who for his part nourishes his body having the hue of a red chalk and proud of his strength, stands facing you with anger despising all other monkeys.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एते दुष्प्रसहा वीरा येषां सङ्ख्या न विद्यते ।
यूथपा यूथपश्रेष्ठास्तेषां यूथानि भागशः ॥ ४७ ॥

एते दुष्ट्र सहा वीरा येषां सङ्ख्या न विद्यते ।
यूथपा यूथप श्रेष्ठा स्तेषां यूथानि भागशः ॥

एनम् शत सहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते । एष आशंसते लंकाम् स्वेन अनीकेन मर्दितुम् ॥ ६-२६-४७

‘ये सारे-के-सारे वानर दुःसह वीर हैं । इनकी गणना करना भी असम्भव है । यूथपतियोंमें श्रेष्ठ जो यूथप हैं, उन सबके अलग-अलग यूथ हैं’ ॥ ४७ ॥

इवॆल्ल वानररु दस्सहवीररागिद्दारॆ. इवर गणनॆ असम्भववागिदॆ. दळपतिगळल्लि श्रेष्ठराद प्रतियॊब्बर अधीनदल्लियू प्रत्येक प्रत्येक वानर सैन्य विभागगळिवॆ.॥47॥

पदच्छेदः

47. saptatiH = seventy; shatasahasraaNi = lakhs; paryopaasate = are attending on; evam = him; eSaiva = he himself; aashamsate = wishes; marditum = to crush; laN^kaam = the city of Lanka; svena = (with the help of) his own; aniikena = army.

अनुवादः

“Seventy lakhs monkeys are attending on him. He himself wishes to crush the city of Lanka with the help of his army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड‍‍्विंशः सर्गः ॥ २६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें छब्बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि इप्पत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥27॥