०२५ शुकेन रावणाय रामसैन्यबलवर्णनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

While Rama crossed over to the other shore of the sea, Ravana instructs his ministers, Suka and Sarana to enter the enemy’s army in disguise and to bring all the required information about them. When Suka and Sarana entered the enemy’s ranks, Vibhishana recognises and captures them. But Rama sets them free. Going back to Ravana, they explain the might strength of the enemy’s ranks and exhort him to restore Seetha to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

25. रावणका शुक और सारणको गुप्तरूपसे वानरसेनामें भेजना, विभीषणद्वारा उनका पकड़ा जाना, श्रीरामकी कृपासे छुटकारा पाना तथा श्रीरामका संदेश लेकर लङ्कामें लौटकर उनका रावणको समझाना

सबले सागरं तीर्णे रामे दशरथात्मजे ।
अमात्यौ रावणः श्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ ॥ १ ॥

सबले सागरम् तीर्णे रामे दशरथ आत्मजे । अमात्यौ रावणः श्रीमान् अब्रवीत् शुक सारणौ ॥ ६-२५-१

दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम जब सेनासहित समुद्र पार कर चुके, तब श्रीमान् रावणने अपने दोनों मन्त्री शुक और सारणसे फिर कहा— ॥ १ ॥

दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामनु सैन्यसहित समुद्रवन्नु दाटिदाग श्रीमान् रावणनु तन्न इब्बरु मन्त्रिगळाद शुक-सारणरल्लि हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raame = (While) Rama; dasharathaatmaje = the son of Dasaratha; tiirNe = crossed; saagaram = the ocean; sabale = along; with his army; shriimaan = the illustrious; raavaNaH = Ravana; abraviit = spoke; shukasaaraNau = to Shuka and sarana; amaatyau = his ministers (as follows)

अनुवादः

While Rama, the son of Dasaratha, crossed the ocean along with his army, the illustrious Ravana spoke to Shuka and Sarana, his ministers as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

समग्रं सागरं तीर्णं दुस्तरं वानरं बलम् ।
अभूतपूर्वं रामेण सागरे सेतुबन्धनम् ॥ २ ॥

‘यद्यपि समुद्रको पार करना अत्यन्त कठिन था तो भी सारी वानरसेना उसे लाँघकर इस पार चली आयी । रामके द्वारा सागरपर सेतुका बाँधा जाना अभूतपूर्व कार्य है ॥

समुद्रवन्नु दाटुवुदु अत्यन्त कठिणवागिद्दरू इडी वानर सैन्यवु अदन्नु दाटि इल्लिगॆ बन्दिदॆ. रामनु समुद्रक्कॆ सेतुवॆयन्नु कट्टिद्दु अभूत पूर्व कार्यवागिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. samagram = the entire; bala = army; vaanaram = of monkeys; tiiraNam = crossed; dustaram = the impassable; saagaram = ocean; abhuutapurvam = the unprecedented; setubandhanam = construction of the bridge; saagare = across the ocean (was done); raameNa = by Rama.

अनुवादः

“The entire army of monkeys crossed the impassable ocean. The construction of the bridge, unprecedented, across the ocean was executed by Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरे सेतुबन्धं तं न श्रद्दध्यां कथञ्चन ।
अवश्यं चापि सङ्ख्येयं तन्मया वानरं बलम् ॥ ३ ॥

सागरे सेतुबन्धं तं न श्रद्धध्यां कथञ्चन ।
अवश्यं चापि सङ्ख्येयं तन्मया वानरं बलम् ॥

सागरे सेतु बन्धम् तु न श्रद्दध्याम् कथंचन । अवश्यम् च अपि सम्ख्येयम् तन् मया वानरम् बलम् ॥ ६-२५-३

‘लोगोंके मुँहसे सुननेपर भी मुझे किसी तरह यह विश्वास नहीं होता कि समुद्रपर पुल बाँधा गया होगा । वानरसेना कितनी है? इसका ज्ञान मुझे अवश्य प्राप्त करना चाहिये ॥ ३ ॥

समुद्रद मेलॆ सेतुवॆ कट्टलागिदॆ ऎन्दु जनरिन्द केळिदरू ननगॆ विश्वासवागुत्तिल्ल. वानर सैन्य ऎष्टिदॆ? ऎम्बुदन्नु तिळियुवुदु ननगॆ अवश्यवागिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. na shraddhadhyaam = I am not able to believe; kathamchana = under any circumstances; tam = that; setubandham = construction of the bridge; saagare = across the ocean; avashyam = certainly; tat = that; vaanaram balam = army of monkeys; samkhyeyamcha = is worth to be conduted (carried weight); mayaa = by me.

अनुवादः

“I am not able to believe under any circumstances that a pass-way has been constructed across the ocean. Certainly, that army of monkeys is worth to be counted (carried weight) by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ ।
परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवङ्गमाः ॥ ४ ॥
मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च सम्मताः ।
ये पूर्वमभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवङ्गमाः ॥ ५ ॥
स च सेतुर्यथा बद्धः सागरे सलिलार्णवे ।
निवेशं च यथा तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ ६ ॥
रामस्य व्यवसायं च वीर्यं प्रहरणानि च ।
लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुमर्हथः ॥ ७ ॥
कश्च सेनापतिस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
तच्च ज्ञात्वा यथातत्त्वं शीघ्रमागन्तुमर्हथः ॥ ८ ॥

भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ ।
परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवङ्गमाः ॥ मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च सम्मताः ।
ये पूर्वमभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवङ्गमाः ॥ स च सेतुर्यथा बद्धः सागरॆ सलिलार्णवे ।
निवेशं च यथा तेषां वानराणां महात्मनाम् ॥ रामस्य व्यवसायं च वीर्यं प्रहरणानि च ।
लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुमर्हथः ॥ कश्च सेनापतिस्तेषां वानराणां महात्मनाम् ।
तच्च ज्ञात्वा यथातत्त्वं शीघ्रमागन्तुमर्हथः ॥

भवन्तौ वानरम् सैन्यम् प्रविश्य अनुपलक्षितौ । परिमाणम् च वीर्यम् च ये च मुख्याः प्लवम् गमाः ॥ ६-२५-४ मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च सम्मताः । ये पूर्वम् अभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवम् गमाः ॥ ६-२५-५ स च सेतुर् यथा बद्धः सागरे सलिल अर्णवे । निवेशः च यथा तेषाम् वानराणाम् महात्मनाम् ॥ ६-२५-६ रामस्य व्यवसायम् च वीर्यम् प्रहरणानि च । लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुम् अर्हथ ॥ ६-२५-७ कः च सेना पतिस् तेषाम् वानराणाम् महाओजसाम् । एतज् ज्ञात्वा यथा तत्त्वम् शीघ्रम् अगन्तुम् अर्हथः ॥ ६-२५-८

‘तुम दोनों इस तरह वानर-सेनामें प्रवेश करो कि तुम्हें कोई पहचान न सके । वहाँ जाकर यह पता लगाओ कि वानरोंकी संख्या कितनी है? उनकी शक्ति कैसी है? उनमें मुख्य-मुख्य वानर कौन-कौनसे हैं । श्रीराम और सुग्रीवके मनोऽनुकूल मन्त्री कौन-कौन हैं? कौन-कौन शूरवीर वानर-सेनाके आगे रहते हैं? अगाध जलराशिसे भरे हुए समुद्रमें वह पुल किस तरह बाँधा गया? महामनस्वी वानरोंकी छावनी कैसे पड़ी है? श्रीराम और वीर लक्ष्मणका निश्चय क्या है?—वे क्या करना चाहते हैं? उनके बल-पराक्रम कैसे हैं? उन दोनोंके पास कौन-कौनसे अस्त्र-शस्त्र हैं? और उन महामना वानरोंका प्रधान सेनापति कौन है? इन सब बातोंकी तुमलोग ठीक-ठीक जानकारी प्राप्त करो और सबका यथार्थ ज्ञान हो जानेपर शीघ्र लौट आओ’ ॥

नीविब्बरू यारू गुरुतिसदन्तॆ वानर सैन्यवन्नु प्रवेशिसिरि. अल्लिगॆ होगि वानरर सङ्ख्यॆ ऎष्टिदॆ? अवर शक्ति ऎन्तहुदिदॆ? अवरल्लि मुख्य-मुख्यवानररु यारु यारु इद्दारॆ? श्रीराम मत्तु सुग्रीवनिगॆ मनोनुकूल मन्त्रि यारु यारिद्दारॆ? याव याव शूरवीर वानररु सैन्यद मुन्दॆ इद्दारॆ? अगाध जलराशियिन्द तुम्बिद समुद्रदल्लि सेतुवॆ हेगॆ कट्टलायितु? महामनस्वी वानरर शिबिर हेगिदॆ? ऎल्लिदॆ? श्रीराम मत्तु लक्ष्मणर निश्चय एनिदॆ? अवरु एनु माडलु बयसुत्तिरुवरु? अवर बल-पराक्रम इदॆल्लदर अरिवन्नु नीवु सरियागि तिळिदुकॊण्डु बेगने मरळि बन्दु बिडिरि.॥4-8॥

पदच्छेदः

4; 5; 6; 7. bhavantau = both of you; anupalakShitau = unperceived (to others); pravishya = enter; sainyam = the army; vaanaram = of monkeys; arhathaH = and ought; N^aatum = to know; tattvataH = actually; parimaaNamcha = the quantum of the army; viiryamcha = their prowess; ye = as to which; plavaN^gamaaH = monkeys; mukhyaaH = are important ones; ye = which; mantriNaH = ministers; raamasya = of Rama; sugriivasya cha = and of Sugreeva; sangataaH = have come together; ye = which; abhivartante = are abiding; puurvam = in front; ye = which; plavaNgamaa = monkeys; shuuraaH = are valiant; yathaa = how; saH = that; setuH = bridge; baddhaH = was constructed; saagare = across the ocean; salilaarNave = full of water; yathaa = how; nivesham = the encamping (is done); teSaam vaanaraaNaam = for those monkeys; mahaatmaanaam = the great souled; vyavasaayamcha = the determination; viiryam = the strength; praharaNaanicha = and the striking senses; raamasya = of Rama; viirasya = and of the heroic; lakshmaNasya = Lakshmana.

अनुवादः

“Become unrecognisable to others, enter the army of monkeys and make out the real quantum of their army, their prowess, as to which monkeys are important among them, which ministers of Rama and Sugreeva have come together, which monkeys are abiding in front, which monkeys are valiant, how that bridge was constructed across the ocean full of water, how the encamping is done for those great-souled monkeys; the determination, strength and the striking senses of Rama and of the heroic Lakshmana.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. kaH = who; senaapatiH = is the chief of army; teSaam = of those; mahaatmanaam = high-souled; vaanaraaNaam = monkeys; N^aatvaa = knowing; tatcha = that also; yathaatattvam = actually; shiighram = and quickly; arhathaH = you ought; aagantum = to come.

अनुवादः

“Knowing also accurately who the Chief of Army of those high-souled monkeys is, you have to come back quickly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
हरिरूपधरौ वीरौ प्रविष्टौ वानरं बलम् ॥ ९ ॥

ऐसा आदेश पाकर दोनों वीर राक्षस शुक और सारण वानररूप धारण करके उस वानरी सेनामें घुस गये ॥

हीगॆ अप्पणॆ पडॆद इब्बरू राक्षस शुक-सारणरु वानर रूपदिन्द रामन वानर सैन्यवन्नु हॊक्करु.॥9॥

पदच्छेदः

9. pratipamaadiSTau = having thus been commanded; viirau = the valiant; raakSasau = demons; shukasaaraNau = Shuka and Sarana; hariruupadhaarau = both possessing the form of monkeys; praviSTau = entered; bala = (that) army; vaanaram = of monkeys.

अनुवादः

Having thus been commanded by Ravana, the valiant demons Shuka and Sarana , both in the disguise of monkeys, entered that army of monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तद् वानरं सैन्यमचिन्त्यं लोमहर्षणम् ।
सङ्ख्यातुं नाध्यगच्छेतां तदा तौ शुकसारणौ ॥ १० ॥

ततस्तद्वावरं सैन्यमचिन्त्यं लोमहर्षणम् ।
सङ्ख्यातुं नाध्यगच्छेतां तदा तौ शुकसारणौ ॥

ततस् तद् वानरम् सैन्यम् अचिन्त्यम् लोम हर्षणम् । सम्ख्यातुम् न अध्यगच्चेताम् तदा तौ शुक सारणौ ॥ ६-२५-१०

वानरोंकी वह सेना कितनी है? यह गिनना तो दूर रहा; मनसे उसका अंदाजा लगाना भी असम्भव था । उस अपार सेनाको देखकर रोंगटे खड़े हो जाते थे । उस समय शुक और सारण किसी तरह भी उसकी गणना नहीं कर सके ॥

वानरर आ सैन्यवु ऎष्टिदॆ ऎम्बुदर गणनॆ दूर उळियतु. मनस्सिनिन्द अन्दाजु माडुवुदू असम्भववागित्तु. आ अपार सैन्यवन्नु नोडि रोमाञ्चनवागुत्तित्तु. आग शक-सारणरु याव रीतियिन्दलू अदन्नु ऎणिसदादरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = thereafter; tau = those; shuka saaraNau = Shuka and Sarana; tadaa = then; naadhyagachchhetaam = were not able; samkhyaatum = to count; sainyam = the army; tat = of those; vaanaram = monkeys; achintyam = which was inconceivable; lomaharSaNam = and causing their hair to stand erect.

अनुवादः

Shuka and Sarana were not able to count then that inconeviable army of monkeys, causing their hair to stand on end.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् स्थितं पर्वताग्रेषु निर्झरेषु गुहासु च ।
समुद्रस्य च तीरेषु वनेषूपवनेषु च ।
तरमाणं च तीर्णं च तर्तुकामं च सर्वशः ॥ ११ ॥

वह सेना पर्वतके शिखरोंपर, झरनोंके आसपास, गुफाओंमें, समुद्रके किनारे तथा वनों और उपवनोंमें भी फैली हुई थी । उसका कुछ भाग समुद्र पार कर रहा था, कुछ पार कर चुका था और कुछ सब प्रकारसे समुद्रको पार करनेकी तैयारीमें लगा था ॥ ११ ॥

आ सैन्यवु पर्वत शिखरगळल्लि, जलपातद अक्क-पक्कदल्लि, गुहॆगळल्लि, समुद्र तीरदल्लि, वन- उपवनगळल्लि हरडिकॊण्डित्तु. अदरल्लि स्वल्पभाग समुद्रवन्नु दाटुत्तिद्दरु, कॆलवरु दाटि बन्दिद्दरु; कॆलवरु समुद्रवन्नु दाटलु सिद्धरागिद्दारॆ.॥11॥

निविष्टं निविशच्चैव भीमनादं महाबलम् ।
तद‍्बलार्णवमक्षोभ्यं ददृशाते निशाचरौ ॥ १२ ॥

निविष्टं निविशश्चैव भीमनादं महाबलम् ।
तद्बलार्णवमक्षोभ्यं ददृशाते निशाचरौ ॥

भयंकर कोलाहल करनेवाली वह विशाल सेना कुछ स्थानोंपर छावनी डाल चुकी थी और कुछ जगहोंपर डालती जा रही थी । दोनों निशाचरोंने देखा, वह वानरवाहिनी समुद्रके समान अक्षोभ्य थी ॥ १२ ॥

भयङ्कर कोलाहल माडुत्तिद्द आ विशाल सैन्यवु कॆलवु कडॆ शिबिर निर्मिसिद्दरु, कॆलवॆडॆ शिबिरवन्नु निर्मिसुत्तिद्दरु. आ वानरवाहिनियु समुद्रदन्तॆ अक्षोभ्यवागिरुवुदन्नु आ इब्बरू निशाचररु नोडिदरु.॥12॥

पदच्छेदः

11; 12. tat = that army; sthitam = was stationed; parvataagreSu = on the tops of mountains; nirjhareSu = round about the water-falls; guhaasucha = in the caves; tiireSu = on the shores; samudrasya = of the ocean; vaneSu = in the woodlands; upavaneSu = and in the gardens; taramaaNam = (It was either in) the process of crossing the ocen; tiirNam cha = or had crossed it; tartukaamamcha = or was intending to cross it; sarvashaH = in its entirety; niviSTam = (It had either) encamped; nivishachchaiva = or was still encamping; bhiima naadam = making a terrible noise; nishaacharau = the two demons; dadR^iSaate = saw; mahaabalam = that very stong; akSobhyam = and impeterbable; tadbalaarNavam = sea of army.

अनुवादः

That army was stationed on the tops of mountains, round about the waterfalls, in the caves, on the sea-shores, in the woodlands and in the gardens. It was either in the process of crossing the ocean, or was intending to cross it in its entirety. It had either encamped or was still encamping, making a terrible noise. The two demons saw that very strong and imperturbable sea of army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ ददर्श महातेजाः प्रतिच्छन्नौ विभीषणः ।
आचचक्षे स रामाय गृहीत्वा शुकसारणौ ॥ १३ ॥

तौ ददर्श महातेजाः प्रच्चन्नौ च विभीषणः ॥ ६-२५-१३ आचचक्षे अथ रामाय गृहीत्वा शुक सारणौ ।

वानरवेशमें छिपकर सेनाका निरीक्षण करते हुए दोनों राक्षस शुक और सारणको महातेजस्वी विभीषणने देखा, देखते ही पहचाना और उन दोनोंको पकड़कर श्रीरामचन्द्रजीसे कहा— ॥ १३ ॥

वानर वेशदल्लि अडगिद्दु सैन्यवन्नु निरीक्षिसुत्तिरुव राक्षस शुक-सारणरन्नु महातेजस्वी विभीषणनु नोडिदनु. नोडुत्तले गुरुतिसि अवरिब्बरन्नु हिडिदु श्रीरामचन्द्रनल्लि हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. vibhiiSaNaH = Vibhishana; mahaatejaaH = with great splendour; dadarshau = beheld; tau = both of them; praticchannau = in disguise; saH = He; gR^ihiitva = laid hold of; shuka saaraNau = Shuka and Sarana; aacacakSe = and said; raamaaya = to Rama (as follows)

अनुवादः

Vibhishana with great splendour beheld both of them in disguise. He caught hold of Shuka and Sarana and told Rama as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यैतौ राक्षसेन्द्रस्य मन्त्रिणौ शुकसारणौ ।
लङ्कायाः समनुप्राप्तौ चारौ परपुरञ्जय ॥ १४ ॥

तस्यैतौ राक्षसेन्द्रस्य मन्त्रिणौ शुक्सारणौ ॥ ६-२५-१४ लंकायाः समनुप्राप्तौ चारौ पर पुरम् जयौ ।

‘शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले नरेश्वर! ये दोनों लङ्कासे आये हुए गुप्तचर एवं राक्षसराज रावणके मन्त्री शुक तथा सारण हैं’ ॥ १४ ॥

परपुरञ्जय नरेशने! इवरिब्बरू लङ्कॆयिन्द बन्दिरुव गुप्तचर हागू राक्षस राजा रावणन मन्त्रि शुक-सारणरागिद्दारॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. parapuramjaya = O; Rama the conqueror of hostile citadels!; etau = these; shukasaaraNau = Shuka and Sarana; mantriNau = the two miisters; tasya raakSasendrasya = of that Ravana; samanupraaptau = and came; caarau = as spies; laNkaayaaH = from Lanka.

अनुवादः

“O, Rama the conqueror of hostile citadels! These two demons are Shuka and Sarana, the ministers of Ravana and they came here as spies from Lanka.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ दृष्ट्वा व्यथितौ रामं निराशौ जीविते तथा ।
कृताञ्जलिपुटौ भीतौ वचनं चेदमूचतुः ॥ १५ ॥

तौ दृष्ट्वा व्यथितौ रामम् निराशौ जीविते तदा ॥ ६-२५-१५ कृत अन्जलि पुटौ भीतौ वचनम् च इदम् ऊचतुः ।

वे दोनों राक्षस श्रीरामचन्द्रजीको देखकर अत्यन्त व्यथित हुए और जीवनसे निराश हो गये । उन दोनोंके मनमें भय समा गया । वे हाथ जोड़कर इस प्रकार बोले— ॥ १५ ॥

ई इब्बरू राक्षसरु श्रीरामचन्द्रनन्नु नोडि अत्यन्त व्यथितरादरु मत्तु बदुकिरुवुदर कुरितु निराशरादरु. अवर मनस्सिनल्लि भयवुण्टागि, कैमुगिदु हीगॆ नुडिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tau = both of the them; dR^iSTvaa = having seen; vaamam = Rama; vyathitau = were trembled; tathaa = and ; niraashau = were without hope; jiivite = for their lives; bhiitau = were frightened; chedam = and; uuchatu = spoke; idam = these; vachanam = words; kR^itaaN^jalipuTau = having joined their palms.

अनुवादः

Both of them, having seen Rama, were trembled with fear, without any hope for their lives and having joined their palms, spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

आवामिहागतौ सौम्य रावणप्रहितावुभौ ।
परिज्ञातुं बलं सर्वं तदिदं रघुनन्दन ॥ १६ ॥

आवाम् इह आगतौ सौम्य रावण प्रहिताव् उभौ ॥ ६-२५-१६ परिज्ञातुम् बलम् कृत्स्नम् तव इदम् रघु नन्दन ।

‘सौम्य! रघुनन्दन! हम दोनोंको रावणने भेजा है और हम इस सारी सेनाके विषयमें आवश्यक जानकारी प्राप्त करनेके लिये आये हैं’ ॥ १६ ॥

सौम्य! रघुनन्दन! नम्मिब्बरन्नु रावणनु कळिसिरुवनु हागू नावु ई ऎल्ल सैन्यद विषयदल्लि आवश्यक अरिवन्नु तिळियलिक्कागि बन्दिरुवॆवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raghunandana = O; Rama! Saumya = O; excellent man! aavaam ubhau = we both; raavaNaprahitau = as sent by Ravana; aagatau = came; iha = here; parijJNaatum = to know; idam = this; tat = and that; sarvam = entire; balam = army.

अनुवादः

“O, excellent man! O, Rama! We both of us, as sent by Ravana, came here together to know everything about your entire army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः ।
अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यं सर्वभूतहिते रतः ॥ १७ ॥

तयोस् तद् वचनम् श्रुत्वा रामो दशरथ आत्मजः ॥ ६-२५-१७ अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यम् सर्व भूत हिते रतः ।

उन दोनोंकी वह बात सुनकर सम्पूर्ण प्राणियोंके हितमें लगे रहनेवाले दशरथनन्दन भगवान् श्रीराम हँसते हुए बोले— ॥ १७ ॥

अवरिब्बर मातन्नु केळि समस्त प्राणिगळ हितदल्लि तत्परनाद दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामनु नगुत्ता नुडिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raamaH = Rama; dasharathaatmajaH = the son of Dasaratha; rataH = who was interested; sarvabhuutahite = in the welfare of all being; shrutvaa = after hearing; tat = those; vachanam = words; tayoH = of them both; prahasan = simingly; abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words.

अनुवादः

Hearing their aforesaid words, Rama the son of Dasaratha who was interested in the welfare of all beings, smilingly spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि दृष्टं बलं सर्वं वयं वा सुसमाहिताः ।
यथोक्तं वा कृतं कार्यं छन्दतः प्रतिगम्यताम् ॥ १८ ॥

यदि दृष्टम् बलम् कृत्स्नम् वयम् वा सुसमीक्षिताः ॥ ६-२५-१८ यथा उक्तम् वा कृतम् कार्यम् चन्दतः प्रतिगम्यताम् ।

‘यदि तुमने सारी सेना देख ली हो, हमारी सैनिक-शक्तिका ज्ञान प्राप्त कर लिया हो तथा रावणके कथनानुसार सब काम पूरा कर लिया हो तो अब तुम दोनों अपनी इच्छाके अनुसार प्रसन्नतापूर्वक लौट जाओ ॥

नीवु ऎल्ल सैन्यवन्नु नोडिद्दरॆ, नम्म सैन्यद शक्तियन्नु तिळिदिद्दरॆ, रावणनु हेळिदन्तॆ ऎल्ल कार्य मुगिसिद्दरॆ, ईग नीविब्बरू निम्म इच्छानसार सन्तोषदिन्द मरळि होगिरि.॥18॥

पदच्छेदः

18. sarvam = (Has) the entire; balam = army; dR^iSTam = yadi = been seen? vayam susamiikSitaH vaa = have we been seen well? kaaryam kR^itam vaa = has the operation been accomplished; yathoktam = as instructed? pratigamyataam = you may go back; chandataH = according to your own wish.

अनुवादः

“Has the entire army been observed by you? Have you observed us well? Have you accomplished the task, as entrusted to you? If so, you may go back now according to your free will.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ किञ्चिददृष्टं वा भूयस्तद् द्रष्टुमर्हथः ।
विभीषणो वा कात्स्‍‍र्न्येन पुनः सन्दर्शयिष्यति ॥ १९ ॥

अथ किञ्चिददृष्टं वा भूयस्तद्द्रष्टु मर्हथः ।
विभीषणो वा कार्त्स्न्येन पुनः सन्दर्शयिष्यति ॥

अथ किंचिददृष्टम् वा भूयस्तद्द्रष्टुमर्हथः ॥ ६-२५-१९ विभीषनो वा कार्त्स्न्येन पुनः संदर्शयिष्यति ।

‘अथवा यदि अभी कुछ देखना बाकी रह गया हो तो फिर देख लो । विभीषण तुम्हें सब कुछ पुनः पूर्णरूपसे दिखा देंगे ॥ १९ ॥

अथवा इन्नू एनादरू नोडुवुदु उळिदिद्दरॆ पुनः नोडिरि. विभीषणनु निमगॆ ऎल्लवन्नु पुनः पूर्णवागि तोरिसुवनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. atha = or; adR^iSTam vaa = even if you have not seen; kimchit = something; arhathaH = you ought; draSTum = to see; tat = that; bhuuyaH = also; vaa = otherwise; vibhiiSaNaH = Vibhishana; samdarSayati = will show you; punaH = again; kaartsnyena = entirely.

अनुवादः

“Even if you have not seen something you may see it now also. Otherwise, Vibhishana will show it to you again entirely.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चेदं ग्रहणं प्राप्य भेतव्यं जीवितं प्रति ।
न्यस्तशस्त्रौ गृहीतौ च न दूतौ वधमर्हथः ॥ २० ॥

न चेदम् ग्रहम् णम् प्रप्य भेतव्यम् जीवितम् प्रति ॥ ६-२५-२० व्यस्तशस्त्रौ गृहीतौ च न दूतौ वधमर्हतः ।

‘इस समय जो तुम पकड़ लिये गये हो, इससे तुम्हें अपने जीवनके विषयमें कोई भय नहीं होना चाहिये; क्योंकि शस्त्रहीन अवस्थामें पकड़े गये तुम दोनों दूत वधके योग्य नहीं हो ॥ २० ॥

ईग नीवु बन्धितराद्दरिन्द निमगॆ साविन यावुदे भय आगबारदु; एकॆन्दरॆ शसहीन स्थितियल्लि बन्धितराद नीविब्बरू दूतरू वधॆगॆ योग्यरल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. praapya = having obtained; idam = this; grahaNam = seizure; nabhetavyam = you need not fear; jivitam prati = about your life; gR^ihiitau = the seized; ddutau = messengers; nyastashastrau = without weapons; arhataH = deserve; na vadham = no killing.

अनुवादः

“You, having been caught, need not fear about your life. The captured messengers holding no weapons indeed deserve no killing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रच्छन्नौ च विमुञ्चेमौ चारौ रात्रिञ्चरावुभौ ।
शत्रुपक्षस्य सततं विभीषण विकर्षिणौ ॥ २१ ॥

प्रच्चन्नौ च विमुञ्चएमौ चारौ रात्रिंच रावुभौ ॥ ६-२५-२१ शत्रुपक्षस्य सततम् विभीषण विकर्षिणौ ।

‘विभीषण! ये दोनों राक्षस रावणके गुप्तचर हैं और छिपकर यहाँका भेद लेनेके लिये आये हैं । ये अपने शत्रुपक्ष (वानरसेना)-में फूट डालनेका प्रयास कर रहे हैं । अब तो इनका भण्डा फूट ही गया; अतः इन्हें छोड़ दो ॥

विभीषणने! इवरिब्बरू राक्षस रावणन गुप्तचररागिद्दारॆ हागू अडगिकॊण्डु इल्लिन रहस्यवन्नु तिळियलु बन्दिरुवरु. इवरु नम्म वानर सैन्यदल्लि ऒडकन्नुण्टुमाडलु प्रयत्निसु त्तिद्दारॆ. ईगलादरो इवर रहस्य बदलायितु; आद्दरिन्द इवरन्नु बिट्टुबिडु.॥21॥

पदच्छेदः

21. vibhiSaNa = O; Vibhishana! satatam = always; vikarSaNau = draw; a bow-string; shatrupakSasya = on the opponents; vimuJNca = set free; ubhau = the two; raatrimaharau = deomns; chaarau = who are spies; pracchanau = in disguise.

अनुवादः

“O, Vibhishana! Always try to draw a bow-string on the opponents and not on these two demons. Set them both, who are spies in disguise, free.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविश्य महतीं लङ्कां भवद्‍भ्यां धनदानुजः ।
वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम ॥ २२ ॥

प्रविश्य महतीं लङ्कां भवद्ब्यां धनदानुजः ।
वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम ॥

प्रविश्य नगरीम् लंकाम् भवद्भ्याम् धनद अनुजः ॥ ६-२५-२२ वक्तव्यो रक्षसाम् राजा यथा उक्तम् वचनम् मम ।

‘शुक और सारण! जब तुम दोनों लङ्कामें पहुँचो, तब कुबेरके छोटे भाई राक्षसराज रावणको मेरी ओरसे यह संदेश सुना देना— ॥ २२ ॥

शुक-सारणरे! नीविब्बरू लङ्कॆगॆ होदाग कुबेरन तम्मनाद राक्षसराज रावणनल्लि नन्न कडॆयिन्द ई सन्देशवन्नु तिळिसिरि.॥22॥

पदच्छेदः

22. pravishya = after entering; laN^kaam nagariim = the city of Lanka; dhanadaanujaH = Ravana the younger half-brother of Kubera the god of riches; raajaa = and the king; rakSasaam = of demons; vaktavyaH = be told; bhavadbhyaam = by you; yathoktam = as told; mama vachanam = in my words.

अनुवादः

“When you return to the city of Lanka, repeat my words faithfully to Ravana the younger half-brother of Kubera and the king of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद् बलं त्वं समाश्रित्य सीतां मे हृतवानसि ।
तद् दर्शय यथाकामं ससैन्यश्च सबान्धवः ॥ २३ ॥

यद् बलम् च समाश्रित्य सीताम् मे हृतवान् असि ॥ ६-२५-२३ तद् दर्शय यथा कामम् ससैन्यः सह बान्धवः ।

‘रावण! जिस बलके भरोसे तुमने मेरी सीताका अपहरण किया है, उसे अब सेना और बन्धुजनोंसहित आकर इच्छानुसार दिखाओ ॥ २३ ॥

रावणने! याव बलद भरवसॆयिन्द नीनु सीतॆयन्नु अपहरिसिरुवॆयो, अदन्नु ईग सैन्य मत्तु बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ बन्दु यथेच्छवागि प्रदर्शिसु.॥23॥

पदच्छेदः

23. yat = that; balam = force; samaashritya = on which you relied; hR^itavaan asi = when you were taking away; siitaam = Seetha; darshaya = display; yathaakaamam = at your will; tat = that force; sasainyaiH = along with your troops; sahabaandhavaH = and with your allies.

अनुवादः

“That force on which you relied when you were taking away Seetha from me, display that force at your will along with your troops and allies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्वः काल्ये नगरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् ।
रक्षसां च बलं पश्य शरैर्विध्वंसितं मया ॥ २४ ॥

श्वः काले नगरीम् लंकाम् सप्राकाराम् सतोरणाम् ॥ ६-२५-२४ राक्षसम् च बलम् पश्य शरैर् विध्वंसितम् मया ।

‘कल प्रातःकाल ही तुम परकोटे और दरवाजोंके सहित लङ्कापुरी तथा राक्षसी सेनाका मेरे बाणोंसे विध्वंस होता देखोगे ॥ २४ ॥

नाळॆ बॆळगागुत्तले महाद्वार मत्तु प्राकारगळिन्द कूडिद लङ्कापट्टणवु हागू राक्षसर सैन्यवू नन्न बाणगळिन्द ध्वंसवागुवुदन्नुनोडुवॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. shvaH = tomorrow; kaalye = at break of day; pashya = you will see; laN^kaa nagariim = the city of Lanka; sapraakaaraam- with its ramparts; satoraNaam = and arches; balam = (as well as) the army; rakSasaam = of demons; vidhavamsitaam = demolised; mayaa = by me; shariaH = by my arrows.

अनुवादः

“Tomorrow, at break of day, you will see my arrows demolish the city of Lanka with its ramparts and arches as well as the army of demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रोधं भीममहं मोक्ष्ये ससैन्ये त्वयि रावण ।
श्वः काल्ये वज्रवान् वज्रं दानवेष्विव वासवः ॥ २५ ॥

खोधम् भीममहम् मोक्ष्ये बलम् धारय रावण ॥ ६-२५-२५ श्वः काले वज्रवान् वज्रम् दानवेष्व् इव वासवः ।

‘रावण! जैसे वज्रधारी इन्द्र दानवोंपर अपना वज्र छोड़ते हैं, उसी प्रकार मैं कल सबेरे ही सेनासहित तुमपर अपना भयंकर क्रोध छोड़ूँगा’ ॥ २५ ॥

रावणने ! वज्रधारी इन्द्रनु दानवर मेलॆ वज्रायुधवन्नु प्रयोगिसु वन्तॆये नाळॆ बॆळिग्गॆये सैन्यसहित निन्न मेलॆ नन्न भयङ्करवाद क्रोधवन्नु विसर्जिसुवॆनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. raavaNa = O; Ravana! shvaH = tomorrow; kaalye = at break of day; aham = I; mokSyaami = shall cast; bhiimam = my terrific; krodham = andger; tvayi = on you; sasainye = with your army; vajram iva = as casting a thunderbolt; daanaveSu = on demons; vaasavaH = Indra the Lord of Celestials; vajravaan = wielding the thunder-bolt.

अनुवादः

“O, Ravana! Tomorrow, at break of day I will cast my dreadful anger on you and your army as Indra the Lord of celestials wielding a thunderbolt casts the thunderbolt on demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ ।
जयेति प्रतिनन्द्यैनं राघवं धर्मवत्सलम् ॥ २६ ॥
आगम्य नगरीं लङ्कामब्रूतां राक्षसाधिपम् ।

भगवान् श्रीरामका यह संदेश पाकर दोनों राक्षस शुक और सारण धर्मवत्सल श्रीरघुनाथजीका ‘आपकी जय हो’, ‘आप चिरंजीवी हों’ इत्यादि वचनोंद्वारा अभिनन्दन करके लङ्कापुरीमें आकर राक्षसराज रावणसे बोले— ॥

भगवान् श्रीरामन ई सन्देशवन्नु केळि राक्षसरिब्बरू शुक-सारणरु धर्मवत्सल श्रीरघु नाथनल्लि ‘निनगॆ जयवागलि’ ऎन्दु अभिनन्दिसि लङ्कापट्टणक्कॆ होगि रावणेश्वरनल्लि हेळिदरु.॥26½॥

विभीषणगृहीतौ तु वधार्थं राक्षसेश्वर ॥ २७ ॥
दृष्ट्वा धर्मात्मना मुक्तौ रामेणामिततेजसा ।

‘राक्षसेश्वर! हमें तो विभीषणने वध करनेके लिये पकड़ लिया था; किंतु जब अमित तेजस्वी धर्मात्मा श्रीरामने देखा, तब हमें छुड़वा दिया ॥ २७ १/२ ॥

राक्षसेश्वरने! नम्मन्नु वधिसलॆन्दे विभीषणनु बन्धिसिद्दनु; आदरॆ अमिततेजस्वी धर्मात्मा श्रीरामनु नोडिदाग नम्मन्नु बिडुगडॆगॊळिसिदनु.॥27½॥

पदच्छेदः

26; 27. iti = thus; pratisamaadiSTau = commanded; shuka saaraNau = Shuka and Sarana; raakSasau = the demons; pratinandya = admired; iti = that; jaya = “May you be Victorious!” enam = on this; raaghavam = Rama; dharmavatsalam = who was intent on righteousness; aagamya = reached; laN^kaam nagariim = the city of Lanka; abruutaam = and spoke; raakSasaadhipam = to Ravana.

अनुवादः

Receiving this command, the two demons, Shuka and Sarana, admiring his justice, cried out: “May you be victorious!”, reached the city of Lanka and spoke to Ravana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकस्थानगता यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः ॥ २८ ॥
लोकपालसमाः शूराः कृतास्त्रा दृढविक्रमाः ।
रामो दाशरथिः श्रीमाल्ँलक्ष्मणश्च विभीषणः ॥ २९ ॥
सुग्रीवश्च महातेजा महेन्द्रसमविक्रमः ।
एते शक्ताः पुरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम् ॥ ३० ॥
उत्पाट्य सङ्क्रामयितुं सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ।

एकस्थानगता यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः ॥ लोकपालसमाः शूराः कृतास्त्रा दृढविक्रमाः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान् ल्लक्ष्मणश्च विभीषणः ॥ सुग्रीवश्च महातेजा महेन्द्र समविक्रमः ।
एते शक्ताः पुरीं लङ्कां स प्राकारां सतोरणाम् ॥
उत्पाट्य सङ्क्रामयितुं सर्वे तिष्ठन्तु वानराः ।

‘दशरथनन्दन श्रीराम, श्रीमान् लक्ष्मण, विभीषण तथा महेन्द्रतुल्य पराक्रमी महातेजस्वी सुग्रीव—ये चारों वीर लोकपालोंके समान शौर्यशाली, दृढ़ पराक्रमी और अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता हैं । जहाँ ये चारों पुरुषप्रवर एक जगह एकत्र हो गये हैं, वहाँ विजय निश्चित है । और सब वानर अलग रहें तो भी ये चार ही परकोटे और दरवाजोंके सहित सारी लङ्कापुरीको उखाड़कर फेंक सकते हैं ॥ २८—३० १/२ ॥

दशरथनन्दन श्रीराम, श्रीमान् लक्ष्मण, विभीषण हागू महेन्द्रतुल्य पराक्रमी महातेजस्वी सुग्रीव - ई नाल्वरु वीररु लोकपाल रन्तॆ शौर्यशालि, दृढपराक्रमी मत्तु अस्त्र-शस्त्रगळ ज्ञानियागिद्दारॆ. ई नाल्वरु ऒन्दॆडॆ इरुवल्लिये विजय निश्चयवागिदॆ. इतर ऎल्ल वानररु बेरॆ यागि उळिदिद्दरू ई नाल्वरे प्राकारसहित महा द्वारगळ सहित इडी लङ्कॆयन्नु कित्तु बिसाडलु समर्थरागिद्दारॆ.॥28-30॥

पदच्छेदः

28. raakSaseshvara = O; king of demons! vibhiSaNagR^ihiitau = we were seized by Vibhishana; vadhaartham = with the intention of killing us; raameNa = but by Rama; dharmaatmanaa = the pious minded; amita tejasaa = whose valour is immeasureable; muktau = we were released; dR^iSTvaa = on seeing.

अनुवादः

“O, king of demons! We were seized by Vibhishana with the intention of killing us. But, Rama, the pious minded wose valour is immeasurable, seeing us, set us free.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यादृशं तद्धि रामस्य रूपं प्रहरणानि च ॥ ३१ ॥
वधिष्यति पुरीं लङ्कामेकस्तिष्ठन्तु ते त्रयः ।

‘श्रीरामचन्द्रजीका जैसा रूप है और जैसे उनके अस्त्र-शस्त्र हैं, उनसे तो यही मालूम होता है कि वे अकेले ही सारी लङ्कापुरीका वध कर डालेंगे । भले ही वे बाकी तीन वीर भी बैठे ही रहें ॥ ३१ १/२ ॥

श्रीरामचन्द्रन रूप मत्तु अवन अस्त्र-शस्त्रगळन्नु नोडिदरॆ, उळिद मूवरू वीररु सुम्मनिद्दरू, अवननॊब्बने इडी लङ्कापुरियन्नु वधिसबल्लनु ऎन्दु तिळियुत्तदॆ.॥31½॥

पदच्छेदः

29; 20; 31. yatra = where; chatvaaraH = the four; puruSarSabhaaH = eminent persons; lokapaalasamaaH = who are equal to the protector of the worlds; shuuraaH = the valiant ones; kR^itaastraaH = skilled in the use of weapons; dR^iDhavikramaaH = and of proven prowess; raamaH = Rama; daasharathiH = son of Dasartha; shriimaan = the illustrious; lakSmaNaH = Lakshmana; mahaatejaH = the great resplendent; vibhiiSaNaH = Vibhishana; sugriivashca = and Sugreeva; mahendra samavikramaH = whose valour is equal to that of Indra the Lord of celestials; ekasthaanagataaH = are stationed at the same place; ete = they; utpaaTya = having plucked up; laN^kaampuriim = the city of Lanka; sapraakaaraam = with its ramparts; satoraNaam = and arches; shaktaaH = are able; samkraamayitum = to transplant it elswhere; sarve = (even if) all; vaanaraaH = (the) monkeys; tiSThantu = keep aloof.

अनुवादः

“Where the four eminent persons who are equal to the protector of the worlds, the valiant ones skilled in the use of weapons and of proven prowess namely Rama the son of Dasaratha, the illustrious Lakshmana, the great resplendent Vibhishana and Sgreeva whose valour is equal to Indra the Lord of celestials, arestationed at the same place, they can pluck up the city of Lanka with its ramparts and arches and transplant it elswhere, even if all the monkeys keep aloof.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी ।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ॥ ३२ ॥

यादृशम् तस्य रामस्य रूपम् प्रहरणानि च । वधिष्यति पुरीम् लंकाम् एकस् तिष्ठन्तु ते त्रयः ॥ ६-२५-३२

‘महाराज! श्रीराम, लक्ष्मण और सुग्रीवसे सुरक्षित वह वानरोंकी सेना तो समस्त देवताओं और असुरोंके लिये भी अत्यन्त दुर्जय है ॥ ३२ ॥

महाराजने! श्रीराम, लक्ष्मण मत्तु सुग्रीवनिन्द सुरक्षितवाद आ वानर सैन्यवादरो समस्त देवतॆगळिगू, असुररिगू कूड अत्यन्त दुर्जयवागिदॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. tat = such; raamasya = is Rama’s; ruupam = from; yaadR^iSham = and such; praharaNaanicha = are his weapons; ekaH = that he can alone; vadhiSyati = overthrow; laN^kaampurim = the city of Lanka; te trayaH = his three companions; tiSThantu = standing by.

अनुवादः

“Such is Rama’s form and such are his weapons, that he can alone overthrow the city of Lanka, his three other companious standing by.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दाशरथयय् इति नोक्तम्, दाशरथायेत्य् एव।
तेन रामस्याप्राकृतत्वं विभिषणेन ज्ञातम् इत्य् ऊह्यम्।

इति केचित्।

प्रहृष्टयोधा ध्वजिनी महात्मनां
वनौकसां सम्प्रति योद्धुमिच्छताम् ।
अलं विरोधेन शमो विधीयतां
प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥ ३३ ॥

राम लक्ष्मण गुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी । बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैर् अपि सुर असुरैः ॥ ६-२५-३३

‘महामनस्वी वानर इस समय युद्ध करनेके लिये उत्सुक हैं । उनकी सेनाके सभी वीर योद्धा बड़े प्रसन्न हैं । अतः उनके साथ विरोध करनेसे आपको कोई लाभ नहीं होगा । इसलिये संधि कर लीजिये और श्रीरामचन्द्रजीकी सेवामें सीताको लौटा दीजिये’ ॥ ३३ ॥

महामनस्विगळाद वानररु ईग युद्ध माडलु उत्सुकरागिद्दारॆ. आ सैन्यद ऎल्ल वीररू बहळ प्रसन्नरागिद्दारॆ. आद्ददरिन्द अवरॊन्दिगॆ विरोध विरिसुवुदु निमगॆ लाभवेनू आगदु. अदक्कागि नीवु सन्धि माडिकॊण्डु, श्रीराम सेवॆयल्लि सीतॆयन्नु हिन्दिरुगिसिरि.॥33॥

पदच्छेदः

33. saa vaahinii = that army; raamalakSmaNaguptaa = protected by Rama and Lakshmana; sugreeveNaca = as well as by sugreeva; babhuuva = are; durdharSataraa = exceedingly unconquerable; sarvaiH = by all; suraasuraiH api = the gods and demons even.

अनुवादः

“That army protected by Rama and Lakshmana as well as Sugreeva, are exceedingly unconquerable even by all the gods and demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः ॥ २५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें पचीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि इप्पत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥25॥