०२४ रामेण शुकनिर्बन्धनाज्ञा

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Seeing Lanka and describing it, Rama instructs Lakshmana to draw up his army in battle array. Rama orders for release of Shuka who was captured by the army earlier. Shuka approaches Ravana and describes the strength of Rama’s side of the army. Ravana boasts himself of his own army’s strength.

स्रोतः: valmikiramayan.net

24. श्रीरामका लक्ष्मणसे लङ्काकी शोभाका वर्णन करके सेनाको व्यूहबद्ध खड़ी होनेके लिये आदेश देना, श्रीरामकी आज्ञासे बन्धनमुक्त हुए शुकका रावणके पास जाकर उनकी सैन्यशक्तिकी प्रबलता बताना तथा रावणका अपने बलकी डींग हाँकना

सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता ।
शशिना शुभनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी ॥ १ ॥

सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता । शशिना शुभिनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी ॥ ६-२४-१

सुग्रीवने उस वीर वानरसेनाकी यथोचित व्यवस्था की थी । उनके कारण वह वैसी ही शोभा पाती थी, जैसे चन्द्रमा और शुभ नक्षत्रोंसे युक्त शरत्कालकी पूर्णिमा सुशोभित हो रही हो ॥ १ ॥

सुग्रीवनिन्द व्यवस्थॆगॊळिसल्पट्ट आ महासैन्यवु शरत्कालदल्लि शुभनक्षत्रगळिन्दलू, चन्द्रनिन्दलू कङ्गॊळिसुव हुण्णिमॆयन्तॆ प्रकाशिसुत्तित्तु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saa = that; viira samitiiH = assemblage of valiant monkeys; raajN^aa = along with the king Sugriva; viraraaja = looked charmingly; pournamaapi iva = like a full moon night; sharadii = in autumn; shashivaa = along with moon; shubha nakshhatraa = and bright stars.

अनुवादः

That army of valiant monkeys along with the king Sugriva looked charming like a full moon night in autumn presided over by the moon and illuminated by bright stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रचचाल च वेगेन त्रस्ता चैव वसुन्धरा ।
पीड्यमाना बलौघेन तेन सागरवर्चसा ॥ २ ॥

वह विशाल सैन्य-समूह समुद्रके समान जान पड़ता था । उसके भारसे दबी हुई वसुधा भयभीत हो उठी और उसके वेगसे डोलने लगी ॥ २ ॥

आ विशाल सैन्य समूहवु समुद्रदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दु, अदर भारक्कॆ ऒत्तल्पट्ट वसुधॆयु भयभीतवागि वेगवागि तूगाडतॊडगितु.॥2॥

पदच्छेदः

2. vasundharaa = the earth; piiDyamaanaa = pressed under foot; tena = by that; baloughena = multitude of army; saagara varchasaa = which was energetic like a sea; prachachaala = was trembled; trastaa = with fear; vegena = by the rapid movement of the army.

अनुवादः

The earth pressed under foot by that multitude of army which was energetic like a sea, was trembled with fear by the rapid movement of that army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शुश्रुवुराक्रुष्टं लङ्कायां काननौकसः ।
भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥ ३ ॥

ततः शुश्रुवुराक्रुष्टं लङ्कायां काननौकसः ।
भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥

ततः शुश्रुपुराक्रुष्टम् लङ्कायाः काननौकसः । भेरीमृदङ्गसम्घुष्टम् तुमुलम् रोमहर्षणम् ॥ ६-२४-३

तदनन्तर वानरोंने लङ्कामें महान् कोलाहल सुना, जो भेरी और मृदङ्गके गम्भीर घोषसे मिलकर बड़ा ही भयंकर और रोमाञ्चकारी जान पड़ता था ॥ ३ ॥

अनन्तर वानररु लङ्कॆयल्लि आगुत्तिद्द महा कोलाहल, भेरि-मृदङ्गगळ गम्भीर घोषवू सेरि भारी भयङ्कर, रोमाञ्चकरवागि केळिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tataH = then; kaananoukasaH = the monkeys; shushruvaH = heard; aakrushhTam = a great tumult; laN^kaayaaH = arising in Lanka; tumulam = and noisy; bheriimR^idaNga samghushhTam = sounds of kettledrums and tabours; romaharshhaNam = which caused their hair to stand on end.

अनुवादः

Then the monkeys heard a great tumult arising in Lanka and noisy sounds of kettledrums and tabours, which caused their hair to stand on end.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बभूवुस्तेन घोषेण संहृष्टा हरियूथपाः ।
अमृष्यमाणास्तद् घोषं विनेदुर्घोषवत्तरम् ॥ ४ ॥

बभूवुस्तेन घोषेण सम्हृष्टा हरियूथपाः । अमृष्यमाणास्तम् घोषम् विनेदुर्घोषवत्तरम् ॥ ६-२४-४

उस तुमुलनादको सुनकर वानरयूथपति हर्ष और उत्साहमें भर गये और उसे न सह सकनेके कारण उससे भी बढ़कर जोर-जोरसे गर्जना करने लगे ॥ ४ ॥

आ तुमुल नादवन्नु केळि वानरयूथपतिगळु हर्षोत्साहगॊण्डरु. अवरु अदन्नु सहिसलारदॆ अदक्किन्तलू जोरु-जोरागि गर्जिसतॊडगिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. hariyutaapaH = the leaders of monkeys; samhR^ishhTaaH = were rejoiced; tena ghosheNa = by that sound; amR^ishhyamaaNaaH = not tolerating; tam = that; ghoshham = sound; vineduH = they emitted shouts; ghoshhavattaram = which surpassed that uproar.

अनुवादः

The leaders of monkeys were rejoiced by that sound. But by not tolerating that sound, they emitted shouts, which surpassed that uproar.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसास्तत् प्लवङ्गानां शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम् ।
नर्दतामिव दृप्तानां मेघानामम्बरे स्वनम् ॥ ५ ॥

राक्षसास्तम् प्लवङ्गानाम् शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम् । वर्दतामिव दृप्तानाम् मेघानामम्बरे स्वनम् ॥ ६-२४-५

राक्षसोंने वानरोंकी वह गर्जना सुनी, जो दर्पमें भरकर सिंहनाद कर रहे थे । उनकी आवाज आकाशमें मेघोंकी गर्जनाके समान जान पड़ती थी ॥ ५ ॥

दर्पदिन्द सिंहनाद माडुत्तिद्द राक्षसरु वानरर आ गर्जनॆयन्नु केळिदरु. अवर महानादवु आकाशदल्लिन मेघगळ गर्जनॆयन्तॆ अनिसुत्तित्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. te = those; raakshhasaaH = demons too;shushruvuH = heard; garjitam = the roaring; dR^iptaanaam = of the wildly delighted; plavaN^gaanaam = monkeys; svanam iva = which was like the sound; nardataam meghaanaam = of thundering clouds; ambare = in the sky.

अनुवादः

Those demons too heard the roaring of the wildly delighted monkeys, which roar sounded like thundering of clouds in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगाम मनसा सीतां दूूयमानेन चेतसा ॥ ६ ॥

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम् ।
जगाम मनसा सीतां दूयमानेन चेतसा ॥

दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्काम् चित्रध्वजपताकिनिम्म् । जगाम मनसा सीताम् दूयमानेन चेतसा ॥ ६-२४-६

दशरथनन्दन श्रीरामने विचित्र ध्वजा-पताकाओंसे सुशोभित लङ्कापुरीको देखकर व्यथितचित्तसे मन-ही-मन सीताका स्मरण किया ॥ ६ ॥

दशरथनन्दन श्रीरामन विचित्र ध्वज-पताकॆगळिन्द सुशोभितवागिद्द लङ्कापट्टणवन्नु नोडि, व्यथितनागि मनस्सिनल्ले सीतॆयन्नु स्मरिसिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. dR^ishhTvaa = seeing; laN^kaam = Lanka; chitradhvaja pataakiniim = dressed with multicolored flags and butings; daasharathiH = Rama; manasaa = by his mind; jagaama = went; siitaam = to Sita; chetasaa = and his heart; duuyamaanena = was filled with grief.

अनुवादः

Seeing Lanka dressed with multi colored flags and buntings, Rama bethought himself of Sita and his heart was filled with grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अत्र सा मृगशावाक्षी रावणेनोपरुध्यते ।
अभिभूता ग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी ॥ ७ ॥

अत्र सा मृगशाबाक्षी रावणेनोपरुध्यते । अभिभूता ग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी ॥ ६-२४-७

वे भीतर-ही-भीतर कहने लगे—‘हाय! यहीं वह मृगलोचना सीता रावणकी कैदमें पड़ी है । उसकी दशा मंगलग्रहसे आक्रान्त हुई रोहिणीके समान हो रही है’ ॥ ७ ॥

अवनु ऒळगॊळगॆ हेळिकॊण्डनु- अय्यो! इल्ले आ मृगलोचनॆ सीतॆयु रावणन सॆरॆयल्लि इरुवळु. आकॆय स्थितियु मङ्गळग्रहदिन्द आक्रान्तवाद रोहिणियन्तॆ आगिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. saa = that Sita; mR^igashabaakshhii = whose eyes resemble like a young deer; uparudhyate = was detained; raavaNena = by Ravana; atra = there; rohiNiiva = as Rohini star; abhibhuutaa = is overshadowed; lohitaaNgena = by red bodied; graheNa = planet(Mars).

अनुवादः

“Sita whose eyes resemble those of a young deer, was detained by Ravana there, as Rohini star is overshadowed by the red bodied planet (mars).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम् ।
उवाच वचनं वीरस्तत्कालहितमात्मनः ॥ ८ ॥

मन-ही-मन ऐसा कहकर वीर श्रीराम गरम-गरम लंबी साँस खींचकर लक्ष्मणकी ओर देखते हुए अपने लिये समयानुकूल हितकर वचन बोले— ॥ ८ ॥

मनस्सिनल्ले हीगॆ अन्दुकॊण्डु वीर श्रीरामनु बिसियाद दीर्घनिट्टुसिरु बिडुत्ता लक्ष्मणन कडॆगॆ नोडुत्ता तन्न समयानुकूल हितकर मातन्नु हेळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. niHshvasya = sighing; ushhNamcha = warmly; diirgham = and deeply; samudviikshhyacha = and seeing; lakshhmaNam = Lakshmana; viiraH = the heroic Rama; vuvaacha = spoke; vachanam = the following words; tatkaalahitam = beneficial at that time; aatmaanaH = for him.

अनुवादः

Seeing Lakshmana after a warm and deep sigh, the heroic Rama spoke the following words, which were beneficial for him at that time :-

स्रोतः: valmikiramayan.net

आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितां पश्य लक्ष्मण ।
मनसेव कृतां लङ्कां नगाग्रे विश्वकर्मणा ॥ ९ ॥

आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थिताम् पश्य लक्ष्मण । मन्सेव कृताम् लङ्काम् नगाग्रे विश्वकर्मणा ॥ ६-२४-९

‘लक्ष्मण! इस लङ्काकी ओर तो देखो । यह अपनी ऊँचाईसे आकाशमें रेखा खींचती हुई-सी जान पड़ती है । जान पड़ता है पूर्वकालमें विश्वकर्माने अपने मनसे ही इस पर्वत-शिखरपर लङ्कापुरीका निर्माण किया है ॥ ९ ॥

लक्ष्मण! ई लङ्कॆय कडॆगॆ नोडल्लि, इदु तन्न ऎत्तरदिन्द आकाशदल्लि गॆरॆ ऎळॆदन्तॆ अनिसुत्तदॆ. हिन्दॆ विश्वकर्मनु तन्न मनस्सिनिन्दले ई पर्वत शिखरदल्लि लङ्कॆयन्नु निर्मिसिदन्तॆ कण्डुबरुत्तदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. lakshhmaNa = O; Lakshmana! Pashya = look; laN^kaam = at Lanka; kR^itaam iva = which appears as though constructed; nagaagre = on a hill top; vishvakarmaNaa = by Viswakarma; manasaa = with his imagination; utthitaam = so elevated; aalikhantim = scraping; aakaasham = the sky.

अनुवादः

“O, Lakshmana! Look at this Lanka, which appears as though constructed on a hilltop by Visvakarma with his imagination and so elevated scraping the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विमानैर्बहुभिर्लङ्का सङ्कीर्णा रचिता पुरा ।
विष्णोः पदमिवाकाशं छादितं पाण्डुभिर्घनैः ॥ १० ॥

विमानैर्बहुभिर्लङ्क सम्कीर्णा रचिता पुरा । विष्णोः पदमिवाकाशम् चादितम् पाण्डुभिर्घनैः ॥ ६-२४-१०

‘पूर्वकालमें यह पुरी अनेक सतमंजले मकानोंसे भरी-पूरी बनायी गयी थी । इसके श्वेत एवं सघन विमानाकार भवनोंसे भगवान् विष्णुके चरणस्थापनका स्थानभूत आकाश आच्छादित-सा हो गया ॥ १० ॥

हिन्दॆये ई पुरियु अनेक एळु अन्तस्तिन मनॆगळिन्द तुम्बिदन्तॆ कट्टिद्दरु. इदर बॆळ्ळगिन घन विमानाकार भवनगळिन्द भगवान् विष्णुविन चरणस्थानवाद आकाशवन्नु मुच्चिबिट्टिवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. laNkaa = the city of Lanka; puraa = was formerly; rachitaa = constructed; kiirNaa = and filled with; bahubhiH = many; vimaanaiH = seven storied buildings; chhaaditam iva = as though covered; paaN^DubhiH = with white; ghanaiH = clouds; aakaasham = the sky; padam = the abode; vishhNoH = of Vishnu; the all pervaded.

अनुवादः

The city of Lanka was constructed densely with many seven storied buildings and appears like a sky the abode of Vishnu (the all pervaded), covered with white clouds."

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चित्ररथोपमैः ।
नानापतगसङ्घुष्टफलपुष्पोपगैः शुभैः ॥ ११ ॥

पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चित्ररथोपमैः ।
नानापतगसङ्घुष्टलपुष्पोपगैः शुभैः ॥

पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चत्ररथोपमैः । नानापतगसम्घुष्टफलपुष्पोपगैः शुभैः ॥ ६-२४-११

‘फूलोंसे भरे हुए चैत्ररथ वनके सदृश सुन्दर काननोंसे लङ्कापुरी सुशोभित हो रही है । उन काननोंमें नाना प्रकारके पक्षी कलरव कर रहे हैं तथा फलों और फूलोंकी प्राप्ति करानेके कारण वे बड़े सुन्दर जान पड़ते हैं ॥ ११ ॥

हूवुगळिन्द तुम्बिद चैत्ररथ वनदन्तॆ सुन्दर काननगळिन्द लङ्कॆयु शोभिसुत्तिदॆ. आ काननगळल्लि नाना रीतिय पक्षिगळु कलरव माडुत्तिवॆ. हूवु-हण्णुगळन्नु पडॆदिद्दरिन्द अवु बहळ सुन्दरवागि काणुत्तिवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. lankaa = Lanka; shobhitaa = is made beautiful; vanaiH = by the gardens; chaitrarathaiH = vying with Chaitraratha; naanaapatagasamghushhTaphala pushhpopagaiH = with various sounds of birds; fruit bearing flowers; shubhaiH = and charms; pushhpitaiH = in bloom.

अनुवादः

“Lanka is made beautiful by the garden vying with chaitraratha (the garden of Kubera the god of riches) with songs of birds of various species, with fruit bearing flowers and charms in bloom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य मत्तविहङ्गानि प्रलीनभ्रमराणि च ।
कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽनिलः ॥ १२ ॥

पश्य मत्तविहङ्गानि प्रलीनभ्रमराणि च ।
कोकिलाकुलषण्डानि दोधवीति शिवोऽनिलः ॥

पश्य मत्तविहङ्गनि प्रलीनभ्रमराणि च । कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽविलः ॥ ६-२४-१२

‘देखो, यह शीतल सुखद वायु इन वनोंको, जिनमें मतवाले पक्षी चहचहा रहे हैं, भौंरे पत्तों और फूलोंमें लीन हो रहे हैं तथा जिनके प्रत्येक खण्ड कोकिलोंके समूह एवं संगीतसे व्याप्त हैं, बारंबार कम्पित कर रहा है’ ॥

मत्त पक्षिगळु कूगुत्तिरुव, दुम्बिगळु, ऎलॆ मत्तु हूवुगळल्लि लीनवाद, प्रतियॊन्दु खण्डवु कोगिलॆगळ सङ्गीतदिन्द व्याप्तवाद, ई वनगळन्नु पदे पदे कम्पिसुत्ता ई शीतल सुखद वायुवन्नु नोडल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. pashya = see; (how); shivaH = a gentle; anilaH = breeze; dodhaviiti = sways; kokilaakula khan^Daani = the branches where the cuckoos abound; praliinabhramaraanicha = where bees swarm; mattavihaN^gaani = and where the birds are exited with joy.

अनुवादः

“See how a gentle breeze sways the branches where the cuckoos abound where bees swarm and where the birds are excited with joy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति दाशरथी रामो लक्ष्मणं समभाषत ।
बलं च तत्र विभजच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ १३ ॥

इति दाशरथी रामो लक्ष्मणं समभाषत ।
बलं च तत्र विभजन् शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥

इति दाशरथीरमो लक्ष्मणम् समभाषत । बलम् च तत्र विभजच्चास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ६-२४-१३

दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामने लक्ष्मणसे ऐसा कहा और युद्धके शास्त्रीय नियमानुसार सेनाका विभाग किया ॥ १३ ॥

दशरथनन्दन भगवान् श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळि, युद्ध शास्त्रद नियमानुसार सेनॆयन्नु विभागिसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raamaH = Rama; daasharathiH = son of Dasaratha; samabhaashhata = spoke; iti = thus; lakshhmaNam = to Lakshmana;tatra = there; balam = the army; vibhajachcha = was divided into battalions; karmaNaa = according to method; shaastradR^ishhTena = found in the scriptures.

अनुवादः

Rama the son of Dasaratha spoke as aforesaid to Lakshmana. The army there was divided into battalions according to the procedure found in scriptures.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शशास कपिसेनां तां बलादादाय वीर्यवान् ।
अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठेदुरसि दुर्जयः ॥ १४ ॥

शशास कपिसेमाम् ताम् बलादादाय वीर्यवान् । अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठे दुरपि दुर्जयः ॥ ६-२४-१४

उस समय श्रीरामने वानरसैनिकोंको यह आदेश दिया—‘इस विशाल सेनामेंसे अपनी सेनाको साथ लेकर दुर्जय एवं पराक्रमी वीर अङ्गद नीलके साथ वानरसेनाके पुरुषव्यूहमें हृदयके स्थानमें स्थित हों ॥ १४ ॥

आग श्रीरामनु- ई विशाल सैन्य समूहदल्लि दुर्जयनू पराक्रमियू आद अङ्गदनु तन्न सैन्यवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु नीलनॊडनॆ व्यूहद हृदय स्थानदल्लि निल्ललि ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. shashaasa = (He issued the following) commands; aadaaya = taking; taam = these; kapisenaam = troops of monkeys; balata = from the army; (let) viiryavaan = the valiant; durjayaH = and the invincible; aN^gadaH = Angada; tishhThaat = take up his position; niilena saha = with Nila; urapi = at the center of the formation.

अनुवादः

He issued the following commands: –“Taking these troops of monkeys from the army, let the valiant and the invincible Angada take up his position with Nila at the center of the formation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठेद् वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः ।
आश्रितो दक्षिणं पार्श्वमृषभो नाम वानरः ॥ १५ ॥

तिष्ठेद्वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः । आशिर्तो दक्षिणम् पार्श्वमृषभो नाम वानरः ॥ ६-२४-१५

‘इसी तरह ऋषभ नामक वानर कपियोंके समुदायसे घिरे रहकर इस वानरवाहिनीके दाहिने पार्श्वमें खड़े रहें ॥ १५ ॥

हागॆये वानरनायक ऋषभनु तन्न अधीनदल्लिद्द कपि समुदायदॊन्दिगॆ वानर वाहिनिय दक्षिण पार्श्वदल्लि निल्ललि.॥15॥

पदच्छेदः

15. vaanaraH = (let)the monkeys; R^ishhabhonaama = named Rishabha; vaanarougha samavR^itaH = along with the multitude of monkeys; tishhThet = take up his position; aashritaH = having recourse to ; dakshhiNam = to the right; paarshvam = side; vaanara vaahinyaaH = of the monkey-troops.

अनुवादः

Let Rishabha along with the multitude of monkeys take up his position, having recourse to the right side of the army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।
तिष्ठेद् वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ॥ १६ ॥

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः । तिष्ठेद्वानरवाहिन्याः सव्यम् पक्षमधिष्ठतः ॥ ६-२४-१६

‘जो गन्धहस्तीके समान दुर्जय एवं वेगशाली हैं, वे कपिश्रेष्ठ गन्धमादन वानरवाहिनीके वाम पार्श्वमें खड़े हों ॥ १६ ॥

गन्धहस्तिगॆ समानवाद पराक्रमवुळ्ळ, दुर्जय, वेगशालि कपिश्रेष्ठ गन्धमादननु वाहिनिय ऎड पार्श्वदल्लि निल्ललि.॥16॥

पदच्छेदः

16. gandhamaadanaH = (let)Gandhamadana; tarasvii = the strong; durdarshhaH = and the unconquerable; gandhahastiiva = like an elephant in rut; tishhThet = take his position; adhishhThitaH = superintending; savyampakshham = the left side; vaanara vaahinyaaH = of the monkey troops.

अनुवादः

“Let Gandhamadana, the strong and unconquerable, resembling an elephant in rut, take his position superintending the left side of the monkey troops.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मूर्ध्नि स्थास्याम्यहं यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः ।
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ॥ १७ ॥
ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।

मूध्नि स्थास्याम्यहं यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः ।
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ॥
ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।

‘मैं लक्ष्मणके साथ सावधान रहकर इस व्यूहके मस्तकके स्थानमें खड़ा होऊँगा । जाम्बवान्, सुषेण और वानर वेगदर्शी—ये तीन महामनस्वी वीर जो रीछोंकी सेनाके प्रधान हैं, वे सैन्यव्यूहके कुक्षिभागकी रक्षा करें ॥

नानु लक्ष्मणनॊडनॆ व्यूहद तलॆय स्थानदल्लि निल्लुवॆनु. महात्मराद, करडिगळ सैन्यद मुख्यस्थनाद जाम्बवन्त, सुषेण मत्तु वेगदर्शि इवरु मूवरु व्यूहद हॊट्टॆय भागवन्नु रक्षिसलि.॥17½॥

पदच्छेदः

17. aham = I; sthaasyaami = shall stand; yattaH = alert; muurdhni = in the forefront of the army; samanvitaH = along with; lakshhmaNena = Lakshmana; jambavaashcha = and Jambavan; sushheNashcha = Sushena; vegadarshhiicha = and Vegadarshi; vaanaraaH = the monkey; te = those; trayah = three; mahaatmanaaH = exceedingly wise ones; R^ikshhamukhyaaH = the leaders of the bears; rakshhanti = protect; kukshhim = the belly.

अनुवादः

“I shall stand alert in the forefront of the army along with Lakshmana. Let Jambavan, Sushena and Vegadarshi the monkey - those three exceeding wise leaders of bears and monkeys- protest the belly portion of the army.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जघनं कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु ।
पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजसा वृतः ॥ १८ ॥

जघनम् कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु ॥ ६-२४-१८ पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजपा वृतः ।

‘वानरराज सुग्रीव वानरवाहिनीके पिछले भागकी रक्षामें उसी प्रकार लगे रहें, जैसे तेजस्वी वरुण इस जगत् की पश्चिम दिशाका संरक्षण करते हैं’ ॥ १८ ॥

तेजस्वी वरुणनु ई जगत्तिन पश्चिम दिक्कन्नु रक्षिसुवन्तॆ वानरराज सुग्रीवनु वाहिनिय हिम्भागदल्लि रक्षिसुत्ता इरलि.॥18॥

पदच्छेदः

18. kapiraajaH = Sugriva; the king of monkeys; abhirakshhatu = protect; jaghanam = the hips and loins; kapisenaayaaH = of the monkey troops; pravetaaH = as Varuna (the god of water); vR^itaH = who remains enveloped; tejasaa = with splendor; (protects); pashchaardhamiva = the western quarter; lokasya = of the earth.

अनुवादः

“Let Sugriva the king of monkeys protect the rear guard of the army, resembling Varuna (the god of water) who remains enveloped with splendor protects the western quarter of the earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता ।
अनीकिनी सा विबभौ यथा द्यौः साभ्रसम्प्लवा ॥ १९ ॥

इस प्रकार सुन्दरतासे विभक्त हो विशाल व्यूहमें बद्ध हुई वह सेना, जिसकी बड़े-बड़े वानर रक्षा करते थे, मेघोंसे घिरे हुए आकाशके समान जान पड़ती थी ॥

हीगॆ सुन्दरवागि विभागिसिद व्यूहक्रमदल्लि निन्तिद्द, महावानररिन्द रक्षिसल्पडुत्तिद्द आ वाहिनियु मेघगळिन्द आवरिसि आकाशदन्तॆ काणुत्तित्तु.॥19॥

पदच्छेदः

19. saa amiikinii = that army; suvibhakta mahaavyuuhaa = with innumerable divisions being skillfully distributed; mahaa vaanararakshhitaa = led by the foremost of monkeys; vibabhou = shone; yathaa dyouH = like heavens; baabhrasamplavaa = with mass of clouds.

अनुवादः

That army with innumerable divisions, being skillfully distributed led by the foremost of monkeys, resembled heavens with their mass of clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रगृह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान् ।
आसेदुर्वानरा लङ्कां मिमर्दयिषवो रणे ॥ २० ॥

प्रग़ृह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान् ॥ ६-२४-२० आसेदुर्वानरा लङ्काम् मिमर्दयुषवो रणे ।

वानरलोग पर्वतोंके शिखर और बड़े-बड़े वृक्ष लेकर युद्धके लिये लङ्कापर चढ़ आये । वे उस पुरीको पददलित करके धूलमें मिला देना चाहते थे ॥ २० ॥

वानररु पर्वत शिखरगळन्नु, दॊड्ड दॊड्ड वृक्ष गळन्नॆत्तिकॊण्डु युद्धक्कागि लङ्कॆयन्नु आक्रमिसिदरु. अवरु आ पुरियन्नु धूळीपटवागिसलु इच्चिसुत्तिद्दरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. mimardayishhavah = with a desire to crush(the demons); raNe = in battle; vaanaraah = the monkeys; pragR^ihya = seizing; girishR^iNgaaNi = peaks of mountains; mahataH = and gigantic; mahiiruhaan = trees; aaseduH = reached; laN^kaam = Lanka.

अनुवादः

With a desire to crush the demons in battle, the monkeys, seizing peaks of mountains and gigantic trees, reached Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा ।
इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरिपुङ्गवाः ॥ २१ ॥

शिखरैर्विकिरामैनाम् लङ्काम् मुष्टिभिरेव वा ॥ ६-२४-२१ इति स्म दधिरे सर्वे मानांसि हरिपुङ्गवाः ।

सभी वानरयूथपति ये ही मनसूबे बाँधते थे कि हम लङ्कापर पर्वत-शिखरोंकी वर्षा करें और लङ्कावासियोंको मुक्कोंसे मार-मारकर यमलोक पहुँचा दें ॥ २१ ॥

ऎल्ल वानर यूथपतिगळु - लङ्कॆय मेलॆ पर्वत शिखरगळ मळॆगरॆदु, लङ्कावासिगळन्नु मुष्टि गळिन्द गुद्दि संहरिसबेकॆन्दु मनस्सिनल्लि निर्धरिसिद्दरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. sarve = all; haripuN^gavaaH = the heroic monkeys; dadhire = held; manaamsi = in their minds; iti = the following resolve; “shikharaiH = with the peaks of mountains; mushhTibhireva vaa = or with our bare fists; vikiraama = we shall shatter into pieces; enaam = this; laNkaam = Lanka.

अनुवादः

All the heroic monkeys held the following resolve in their minds, “It is with peak of mountains or with our bare fists even, we shall shatter this Lanka into pieces.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो रामो महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।
सुविभक्तानि सैन्यानि शुक एष विमुच्यताम् ॥ २२ ॥

तदनन्तर महातेजस्वी रामने सुग्रीवसे कहा—‘हमलोगोंने अपनी सेनाओंको सुन्दर ढंगसे विभक्त करके उन्हें व्यूहबद्ध कर लिया है, अतः अब इस शुकको छोड़ दिया जाय’ ॥ २२ ॥

बळिक महातेजस्वी रामनु सुग्रीवनल्लि - नावु नम्म सैन्यवन्नु सुन्दरवागि विभागिसि व्यूह बद्धरागिसिद्देवॆ; आद्दरिन्द ईग ई शुकनन्नु बिट्टु बिडु ऎन्दु हेळिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = then; raamaH = Rama; mahaatejaaH = with great splendor; abraviit = spoke; idam = these words; sugrivam = to Sugriva; sainyaani = our forces; suvibhaktaam = are properly marshaled; eshhaH shukaH = let this Shuka; vimuchyataam = be released.

अनुवादः

Then, Rama with great splendor spoke the following words to Sugriva, “Our forces are properly marshaled. Let this Shuka be released.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य तु वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रो महाबलः ।
मोचयामास तं दूतं शुकं रामस्य शासनात् ॥ २३ ॥

श्रीरामचन्द्रजीका यह वचन सुनकर महाबली वानरराजने उनके आदेशसे रावणदूत शुकको बन्धनमुक्त करा दिया ॥ २३ ॥

श्रीरामचन्द्रन मातन्नु केळि महाबलि वानरराजनु रामन आदेशदन्तॆ रावणदूतनाद शुकनन्नु बिडुगडॆगॊळिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. Shrutvaa = hearing; vachanam = the words; raamasya = of Rama; vaanarendraH = Sugriva the lord of monkeys; mochayaamaasa = released; shukam = Shuka; tam duutam = that messenger; shaasanaat = by the order; raamasya = of Rama.

अनुवादः

Hearing the words of Rama, Sugriva the lord of monkeys released Shuka the messenger, as per the order of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मोचितो रामवाक्येन वानरैश्च निपीडितः ।
शुकः परमसन्त्रस्तो रक्षोधिपमुपागमत् ॥ २४ ॥

श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञासे छुटकारा पाकर वानरोंसे पीड़ित होनेके कारण अत्यन्त भयभीत हुआ शुक राक्षसराजके पास गया ॥ २४ ॥

वानररिन्द पीडिसल्पट्ट शुकनु श्रीरामन आज्ञॆयन्तॆ बिडुगडॆ हॊन्दि अत्यन्त भयगॊण्डु राक्षसराज रावणन बळिगॆ होदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. shukaH = Shuka; nipiiDitaH = who was harassed; vaanaraiH = by monkeys; mochitaH = and released; raamavaakyaena = through the words of Rama; paramasamtrastaH = was trembling with great fear; upaagamat = and reached; rakshhodhipam = Ravana.

अनुवादः

Shuka who was harassed by the monkeys and released then as per the words of Rama, was trembling with great fear and reached Ravana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रावणः प्रहसन्नेव शुकं वाक्यमुवाच ह ।
किमिमौ ते सितौ पक्षौ लूनपक्षश्च दृश्यसे ॥ २५ ॥
कच्चिन्नानेकचित्तानां तेषां त्वं वशमागतः ।

उस समय रावणने हँसते हुए-से ही शुकसे कहा—‘ये तुम्हारी दोनों पाँखें बाँध क्यों दी गयी हैं । इससे तुम इस तरह दिखायी देते हो मानो तुम्हारे पंख नोच लिये गये हों । कहीं तुम उन चञ्चलचित्तवाले वानरोंके चंगुलमें तो नहीं फँस गये थे?’ ॥ २५ १/२ ॥

आग रावणनु नगुत्ता शुकनल्लि केळुत्तानॆ - शुकने! इदेनिदु? निन्न ऎरडू रॆक्कॆगळु कत्तरिसल्प ट्टन्तॆ काणुत्तिवॆ. चञ्चलचित्तराद आ कपिगळिगॆ नीनु बन्दियागिल्लवल्ल.॥25॥

ततः स भयसंविग्नस्तेन राज्ञाभिचोदितः ।
वचनं प्रत्युवाचेदं राक्षसाधिपमुत्तमम् ॥ २६ ॥

राजा रावणके इस प्रकार पूछनेपर भयसे घबराये हुए शुकने उस समय उस श्रेष्ठ राक्षसराजको इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ २६ ॥

राजा रावणनु हीगॆ केळिदाग भयदिन्द गाबरिगॊण्ड शुकनु राक्षसाधिपनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

25; 26. raavaNaH = Ravana; prahasanneva = even while laughing; uvaachaha = enquired; shukam = Shuka; vaakyam = with the following words: kim = why; imou = these; te = your; pakshhou = wings; sitou = were tied up? dR^ishyase = you are appearing; luunapakshhashcha = with your wings plucked up; tvam na aagataH kachchit = Have you not fallen; teshhaam = into their; anekachittaanaam = various(fickle)minds?

अनुवादः

Ravana, even while laughing, enquired Shuka with the following words: " why were your wings tied up? You appear with your wings plucked up. Have you not fallen as a victim to their various fickle minds?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरस्योत्तरे तीरेऽब्रुवं ते वचनं तथा ।
यथा सन्देशमक्लिष्टं सान्त्वयन् श्लक्ष्णया गिरा ॥ २७ ॥

‘महाराज! मैंने समुद्रके उत्तर तटपर पहुँचकर आपका संदेश बहुत स्पष्ट शब्दोंमें मधुर वाणीद्वारा सान्त्वना देते हुए सुनाया ॥ २७ ॥

महाराजा! नानु समुद्रद उत्तर तटक्कॆ होगि निम्म सन्देशवन्नु स्पष्ट शब्दगळल्लि, मधुर वाणियिन्द सान्त्वन नीडुत्ता हेळिदॆ.॥27॥

क्रुद्धैस्तैरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवङ्गमैः ।
गृहीतोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुं लोप्तुं च मुष्टिभिः ॥ २८ ॥

क्रुद्धैस्तैरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवङ्गमैः ।
गृहितोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुं लोप्तुं चमुष्टि भिः ॥

‘किंतु मुझपर दृष्टि पड़ते ही कुपित हुए वानरोंने उछलकर मुझे पकड़ लिया और घूसोंसे मारना एवं पाँखें नोचना आरम्भ किया ॥ २८ ॥

आदरॆ नन्नन्नु नोडुत्तले कम्पितराद वानररु नॆगॆदु नन्नन्नु हिडिदुकॊण्डु, मुष्ठिगळिन्द प्रहरिसलु हागू रॆक्कॆगळन्नु कीळलु तॊडगिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

27; 28. tataH = then; saH = that Shuka; bhayasamvignaH = agitated with fear; tadaa = then; abhichoditaH = prompted; raaj^Naa = by the king Ravana; pratyuvaacha = replied; idam = with these; uttamam = exellent; vachanam = words; raakshhasaadhipam = to Ravana: uttare tiire = on the northern shore; saagarasya = of the ocean; abravam = I spoke; tathaa = as; te = your; vachanam = words; shlakshhNayaa = conciliating; yathaasandesham = as per your instructions; aklishhTam = without any ambiguity.

अनुवादः

Asked as aforesaid by the king Ravana, Shuka agitated as he was with fear, gave him the following excellent reply: “On the northern shore of the ocean, I conveyed your message in a smooth tone, conciliating and without any ambiguity exactly as per your instructions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ते सम्भाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते ।
प्रकृत्या कोपनास्तीक्ष्णा वानरा राक्षसाधिप ॥ २९ ॥

क्रुद्धैस्तेरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवङ्गमैः । गृहितोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुम् लोप्तुम् च मुष्टिभिः ॥ ६-२४-२९

‘राक्षसराज! वे वानर स्वभावसे ही क्रोधी और तीखे हैं । उनसे बात भी नहीं की जा सकती थी । फिर यह पूछनेका अवसर कहाँ था कि तुम मुझे क्यों मार रहे हो? ॥

राक्षस राजने ! आ वानररु स्वभावतः क्रोधिगळू मत्तु क्रूरिगळू आगिद्दारॆ. अवरल्लि मातन्नाडलू साध्यविल्ल. आदुदरिन्द ‘नीवेकॆ नन्नन्नु हॊडॆयुत्तिरुविरि’ ऎन्दु अवरन्नु केळुवष्टु अवकाशवे इरलिल्ल.॥29॥

पदच्छेदः

29. aham = I; dR^ishhTamaatraH = on just being seen; gR^ihiitaH = by those monkeys; kruddhaiH = in rage; apicha = and; aaraabddhaiH = started; hantum = beating; loptumcha = and plucking; mushhTibhiH = with their fists.

अनुवादः

“Just on seeing me, the enraged monkeys jumped on me and seized me. They soon started beating and plucking me with their fists.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च हन्ता विराधस्य कबन्धस्य खरस्य च ।
सुग्रीवसहितो रामः सीतायाः पदमागतः ॥ ३० ॥

न ते सम्भाषितुम् शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते । प्रकृत्या कोपनास्तीक्षिणा वानरा राक्षसाधिप ॥ ६-२४-३०

‘जो विराध, कबन्ध और खरका वध कर चुके हैं, वे श्रीराम सुग्रीवके साथ सीताके स्थानका पता पाकर उनका उद्धार करनेके लिये आये हैं ॥ ३० ॥

यारु विराध-कबन्ध-खरनन्नु वधिसिरुवनो, आ श्रीरामनु सुग्रीवनॊन्दिगॆ सीतॆयु इल्लिरुवळॆन्दु तिळिदु, आकॆय उद्धारक्कागि बन्दिरुवनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. raakshhasaadhipa = O; lord of demons! Te = those monkeys; nashakyaaH = are not capable of being; sambhaashhitum = spoken to; navidyate = nor possible; samprashnaH = of being questioned; atra = in this matter; vaanaraaH = monkeys; prakR^ityaaH = by their nature; kopanaaH = are angry; tiikshhNaaH = and ferocious.

अनुवादः

“O, Lord of demons! Those monkeys are not capable of being spoken to, or possible of being questioned in this matter. Monkeys, by their very nature, are angry and ferocious.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कृत्वा सागरे सेतुं तीर्त्वा च लवणोदधिम् ।
एष रक्षांसि निर्धूय धन्वी तिष्ठति राघवः ॥ ३१ ॥

‘वे रघुनाथजी समुद्रपर पुल बाँध लवणसागरको पार करके राक्षसोंको तिनकोंके समान समझकर धनुष हाथमें लिये यहाँ पास ही खड़े हैं ॥ ३१ ॥

आ रघुनाथनु समुद्रद मेलॆ सेतुवॆ कट्टि लवणाम्बुधियन्नु दाटि, राक्षसरन्नु हुल्लुकड्डिगळन्तॆ तिळिदु धनुष्पाणियागि इल्लिगॆ बन्दु निन्तिरुवनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. saH raamaH = that Rama; hantaa = the killer; viraadhasya = of Viradha; kabandhasya = Kabandha; kharasyacha = and Khara; aagataH = came; sugriiva sahitaH = along with Sugriva; padam = to the place; siitaayaaH = of Sita.

अनुवादः

“That Rama the killer of Viraadha, Kabandha and Khara came along with Sugriva to the place of Sita.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानि सहस्रशः ।
गिरिमेघनिकाशानां छादयन्ति वसुन्धराम् ॥ ३२ ॥

स कृत्वा सागरे सेतुम् तीर्त्वा च लवणोदधिम् । एष रक्षासि निर्धूय धन्वी तिष्ठति राघवः ॥ ६-२४-३२

‘पर्वत और मेघोंके समान विशालकाय रीछों और वानर-समूहोंकी सहस्रों सेनाएँ इस पृथ्वीपर छा गयी हैं ॥ ३२ ॥

पर्वतोपम, मेघगळन्तॆ विशालकायराद करडि मत्तु वानर समूहवु साविरारु लक्ष सैनिकरु समुद्रतीरद प्रदेशवन्नु मुच्चिबिट्टिद्दारॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. kR^itvaa = having constructed; setum = a bridge; saagare = across the sea; tiirtvaa = and having crossed; lavaNodadhim = the salty ocean; nirdhuuya = and expelling; rakshaamsi = the demons; raaghavaH = Rama; eshhaH = as such; tishhThati = stands; dhanvii = wielding a bow.

अनुवादः

“Having constructed a bridge across the sea and crossed the salty ocean and expelling the demons, here stands Rama wielding a bow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानां बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च ।
नैतयोर्विद्यते सन्धिर्देवदानवयोरिव ॥ ३३ ॥

ऋक्षवानरसम्घानामनीकानि सहस्रशः । गिरिमेघनिकाशानाम् चादयन्ति वसुन्धराम् ॥ ६-२४-३३

‘देवता और दानवोंमें जैसे मेल होना असम्भव है, उसी प्रकार राक्षसों और वानरराज सुग्रीवके सैनिकोंमें संधि नहीं हो सकती ॥ ३३ ॥

देवतॆगळु मत्तु दानवरल्लि हॊन्दिकॆयागुवुदु असम्भवदन्तॆ राक्षसरिगॆ हागू वानरराज सुग्रीवन सैनिकरल्लि सन्धियागलारदु.॥33॥

पदच्छेदः

33. sahasrashaH = thousands; aniikaani = of divisions; R^ikshhavaanarasamghavaam = of crowds of bears and monkeys; girimegha nikashaanaam = resembling mountains and clouds; chhaadayanti = cover; vasundharaam = the earth.

अनुवादः

“Thousands of divisions of hordes of bears and monkeys resembling mountains and clouds, cover the earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा प्राकारमायान्ति क्षिप्रमेकतरं कुरु ।
सीतां चास्मै प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम् ॥ ३४ ॥

पुरा प्राकारमायान्ति क्षिप्रमेकतरं कुरु ।
सीतां वास्मै प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम् ॥

‘अतः जबतक वे लङ्कापुरीकी चहारदिवारीपर नहीं चढ़ आते, उसके पहले ही आप शीघ्रतापूर्वक दोमेंसे एक काम कर डालिये—या तो तुरंत ही उन्हें सीताको लौटा दीजिये या फिर सामने खड़े होकर युद्ध कीजिये’ ॥

आद्दरिन्द अवरु लङ्कॆय प्राकारगळन्नु मुत्तुव मॊदले नीवु बेगने ऒन्दो कूडले अवनिगॆ सीतॆयन्नु हिन्दिरुगिसिरि, अथवा ऎदुरिगॆ निन्तु युद्धमाडिरि.॥34॥

पदच्छेदः

34. navidyate = there is no more possibility; samdhiH = of an alliance; etayoH = between these two armies; baloughasya = the army; raakshhasaanaam = of demons; vaanarendra balasya = and the army of Sugriva; the lord of monkeys; devadaanavayoriva = than between a god and a demon.

अनुवादः

“There is no more possibility of an alliance between these two armies - the army of demons and the army of monkeys- than between a God and a demon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुकस्य वचनं श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
रोषसंरक्तनयनो निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ३५ ॥

पुरा प्राकारमायान्ति क्षिप्रमेकतरम् कुरु । सीताम् वास्मै प्रयच्चाशु युद्धम् वापि प्रदीयताम् ॥ ६-२४-३५

शुककी यह बात सुनकर रावणकी आँखें रोषसे लाल हो गयीं । वह इस तरह घूर-घूरकर देखने लगा, मानो अपनी दृष्टिसे उसको दग्ध कर देगा । वह बोला— ॥

शुकन मातन्नु केळि रावणन कण्णुगळु रोषदिन्द कॆम्पादवु. अवनु तन्न दृष्टियिन्दले शुकनन्नु सुट्टुबिडुवनो ऎम्बन्तॆ कण्णुबिट्टु नोडुत्ता हेळिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. puraa aayanti = very soon; (they) can come; praakaaram = to the rampart; kuru = do; ekataram = any one of the two acts; kshhipram = immediately; prayachchha vaa = either to restore; siitaam = Sita; yuddhamvaapi = or combat ; pradiiyataam = may be offered; asmai = to him; aashu = soon.

अनुवादः

“Very soon they will come to our rampart. Immediately, do any one of these two acts- either to restore Sita or to offer a combat to him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि मां प्रति युद्धेरन् देवगन्धर्वदानवाः ।
नैव सीतां प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ ३६ ॥

‘यदि देवता, गन्धर्व और दानव भी मुझसे युद्ध करनेको तैयार हो जायँ तथा सारे संसारके लोग मुझे भय दिखाने लगें तो भी मैं सीताको नहीं लौटाऊँगा ॥ ३६ ॥

देवतॆगळु, गन्धर्वरु, दानवरु नन्नल्लि युद्धमाडलु सिद्धरादरू, इडी जगत्तिन जनरु नन्नन्नु हॆदरिसिदरू, नानु सीतॆयन्नु मरळि कॊडलारॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. shrutvaa = hearing; vachanam = the words; shukasya = of Shuka; raavaNaH = Ravana; roshhasamraktanayanaH = with his eyes becoming blood red in anger; abraviit = spoke; vaakyam = these words; nirdahanniva = as if he would consume him; chakshhusaa = with his glance.

अनुवादः

Hearing the words of Shuka, Ravana with his eyes becoming blood red in anger, as if he would consume him with his glance, said as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा समभिधावन्त मामका राघवं शराः ।
वसन्ते पुष्पितं मत्ता भ्रमरा इव पादपम् ॥ ३७ ॥

कदा समभिधावन्ति मामका राघवं शराः ।
वसन्ते पुष्पितं मत्ता भ्रमरा इव पादपम् ॥

यदि माम् प्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः । नैव सीताम् प्रदास्यामि सर्वलोकभयादपि ॥ ६-२४-३७

‘जैसे मतवाले भ्रमर वसन्त-ऋतुमें फूलोंसे भरे हुए वृक्षपर टूट पड़ते हैं, उसी प्रकार मेरे बाण कब उस रघुवंशीपर धावा करेंगे? ॥ ३७ ॥

मत्त भ्रमरगळु वसन्तऋतुविनल्लि हूवुगळु तुम्बिद मरद मेलॆ आक्रमिसि दन्तॆ, नन्न बाणगळु आ रघुवंशियर मेलॆ आक्रमिसुववु.॥37॥

पदच्छेदः

37. sarva loka bhayaadapi = even if I were frightened by all worlds; maam pratiyuddhyerannapi = or even if I were to face a battle; devagandharva daanavaaH = with celestials; Gandharvas(celestial singers) or demons; naiva pradaasyaami = I would not give back; siitaam = Sita.

अनुवादः

“Even if I were frightened by all the worlds or even if I were to face a battle with celestials or Gandharvas (celestial singers) or demons, I would not give back Sita.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा शोणितदिग्धाङ्गं दीप्तैः कार्मुकविच्युतैः ।
शरैरादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥ ३८ ॥

कदा समभिधानन्ति मामका राघवम् शराः । वसन्ते पुष्पितम् मत्ता भ्रमरा इव पादपम् ॥ ६-२४-३८

‘वह अवसर कब आयेगा जब मेरे धनुषसे छूटे हुए तेजस्वी बाणोंद्वारा घायल होकर रामका शरीर लहूलुहान हो जायगा और जैसे जलती हुई लुकारीसे लोग हाथीको जलाते हैं, उसी तरह मैं उन बाणोंसे रामको दग्ध कर डालूँगा ॥ ३८ ॥

नन्न धनुस्सिनिन्द चिम्मिद तेजस्वी बाणगळिन्द गायगॊण्डु रामन शरीर रक्तदिन्द तोय्दु, उल्कॆगळिन्द आनॆयन्नु सुट्टु हाकुवन्तॆ नानु रामनन्नु बाणगळिन्द दग्धगॊळिसुव समयवन्नु ऎदुरु नोडुत्तिद्देनॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. kadaa = when; maamakaaH = will my; shavaaH = arrows; samabhidhaavanti = soon fall; raaghavam = upon Rama; bhramaraaH iva = as large black bees; mattaaH = exited with joy; (fall upon) paadapam = a tree; pushhpitam = in bloom; vasante = at spring time?

अनुवादः

“When will my arrows soon fall upon Rama, as large black bees excited with joy fall upon a tree in bloom at spring time?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्चास्य बलमादास्ये बलेन महता वृतः ।
ज्योतिषामिव सर्वेषां प्रभामुद्यन् दिवाकरः ॥ ३९ ॥

कदा शोणितदिग्धाङ्गम् दीपैः कार्मुकविच्युतैः । शरैरादीपयिष्यामि उल्काभिरिव कुञ्जरम् ॥ ६-२४-३९

‘जैसे सूर्य अपने उदयके साथ ही समस्त नक्षत्रोंकी प्रभा हर लेते हैं, उसी प्रकार मैं विशाल सेनाके साथ रणभूमिमें खड़ा हो रामकी समस्त वानर-सेनाको आत्मसात् कर लूँगा ॥ ३९ ॥

सूर्यनु तन्न उदयदॊन्दिगॆ समस्त नक्षत्रगळ प्रभॆयन्नु इल्लवागिसुवन्तॆये, नानु विशाल सैन्यदॊन्दिगॆ रणभूमियल्लि निन्तिरुव रामन समस्त वानर सैन्यवन्नु निर्नाम माडुवॆनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. kadaa = when; aadii payishhyaami = shall I consume; diiptaiH = by the blazing; sharaiH = arrows; kaarmuka vichyutaiH = released from my bow; shoNita digdhaaNgam = his body flowing with blood; ulkaabhiriva = as flaming torches; (destroy) kuN^jaram = an elephant?

अनुवादः

“When shall I consume his body flowing with blood, by the blazing arrows released from my bow, as flaming torches destroy an elephant?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे बलम् ।
न च दाशरथिर्वेद तेन मां योद्धुमिच्छति ॥ ४० ॥

दशरथकुमार रामने अभी समरभूमिमें समुद्रके समान मेरे वेग और वायुके समान मेरे बलका अनुभव नहीं किया है, इसलिये वह मेरे साथ युद्ध करना चाहता है ॥

दशरथनन्दन रामनु समरभूमियल्लि समुद्रदन्तह नन्न वेग मत्तु वायुविनन्ते नन्न बलवन्नु इन्नू अनुभविसलिल्ल. अदक्कागि अवनु नन्नॊन्दिगॆ युद्ध माडलु बयसुत्तिरुवनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. vR^itaH = endowed with; mahataa = a huge; balena = army; aadaasye = I shall eclipse ; tat = the aforesaid; balam = army; asya = of Rama; prabhaamiva = as the brilliance; sarveshhaam jyotishhaam = of all stars; udyan = at the rising; divaakaraH = of the sun.

अनुवादः

“Endowed with a huge army I shall eclipse the aforesaid army of Rama, as the brilliance of all stars is obscured at the rising of the sun.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मे तूणीशयान् बाणान् सविषानिव पन्नगान् ।
रामः पश्यति सङ्ग्रामे तेन मां योद्धुमिच्छति ॥ ४१ ॥

सागरस्येव मे वेगो मारुतस्येव मे बलम् । न च दाशरथिर्वेद तेन माम् योद्धुमिच्चति ॥ ६-२४-४१

‘मेरे तरकसमें सोये हुए बाण विषधर सर्पोंके समान भयंकर हैं । रामने संग्राममें उन बाणोंको देखा ही नहीं है; इसलिये वह मुझसे जूझना चाहता है ॥ ४१ ॥

नन्न बत्तळिकॆयल्लि विषधर सर्पदन्तह भयङ्कर बाणगळु मलगिवॆ. रामनु सङ्ग्रामदल्लि आ बाणगळन्नु नोडिये इल्ल; आदरिन्द अवनु नन्नॊन्दिगॆ कादाडलु बयसुत्तिरुवनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. me = my; vegaH- = rashness; sagarasyeva = is like that of the sea. Me = my; balam = strength; marutasyeva = is like that of the wind; daasharathiH = Rama; nachaveda = is not aware of it; tena = that is why; ichchati = he desires; maam yoddhum = to meet me in combat.

अनुवादः

“My rashness is like that of the sea and my strength is like that of the wind. Rama is not aware of it. That is why, he is desirous of meeting me in a combat.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न जानाति पुरा वीर्यं मम युद्धे स राघवः ।
मम चापमयीं वीणां शरकोणैः प्रवादिताम् ॥ ४२ ॥
ज्याशब्दतुमुलां घोरामार्तगीतमहास्वनाम् ।
नाराचतलसन्नादां नदीमहितवाहिनीम् ।
अवगाह्य महारङ्गं वादयिष्याम्यहं रणे ॥ ४३ ॥

‘पहले कभी युद्धमें रामका मेरे बल-पराक्रमसे पाला नहीं पड़ा है, इसीलिये वह मेरे साथ लड़नेका हौसला रखता है । मेरा धनुष एक सुन्दर वीणा है, जो बाणोंके कोनोंसे बजायी जाती है । उसकी प्रत्यञ्चासे जो टङ्कार-ध्वनि उठती है, वही उसकी भयंकर स्वरलहरी है । आर्तोंकी चीत्कार और पुकार ही उसपर उच्च स्वरसे गाया जानेवाला गीत है । नाराचोंको छोड़ते समय जो चट-चट शब्द होता है, वही मानो हथेलीपर दिया जानेवाला ताल है । बहती हुई नदीके समान जो शत्रुओंकी वाहिनी है, वही मानो उस संगीतोत्सवके लिये विशाल रंगभूमि है । मैं समराङ्गणमें उस रंगभूमिके भीतर प्रवेश करके अपनी वह भयंकर वीणा बजाऊँगा ॥ ४२-४३ ॥

मॊदलु ऎन्दू युद्धदल्लि रामनु नन्न बल-पराक्रमवन्नु ऎदुरिसलिल्ल, इदरिन्दले अवनु नन्नॊन्दिगॆ युद्धमाडलु बयसुत्तिरुवनु. नन्न धनुस्सु ऒन्दु सुन्दर वीणॆयागिदॆ, अदन्नु बाणगळ तुदिगळिन्द नुडिसलागुत्तदॆ. अदर नेणिन टङ्कार ध्वनिये भयङ्कर स्वरलहरियागिदॆ. आर्तर चीत्कार हागू कूगु अदरल्लि उच्चस्वरदल्लि हाडुव गीतॆयागिदॆ. नाराचगळन्नु बिडुवाग आगुव चट-चट शब्दवे कैयिन्द हाकुव ताळवागिदॆ. नदियन्तॆ हरियुव शत्रुगळ वाहिनिये आ सङ्गीतोत्सवद विशाल रङ्गभूमियन्तिदॆ. नानु आ समराङ्गणदल्लि प्रवेशिसि आ भयङ्कर वीणॆयन्नु नुडिसुवॆनु..॥42-43॥

पदच्छेदः

42. raamaH = Rama; na pashyati = has not seen; me baanaan = my arrows; savishhaan pannagaaniva = resembling venomous serpents; tuuNiishayaan = in my quiver; tena = that is why; ichchhati = he desires; yoddhum = to fight; maam = with me.

अनुवादः

“Rama has not seen my arrows resembling venomous serpents lying in my quiver. That is why, he desires to fight with me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न वासवेनापि सहस्रचक्षुषा
युद्धेऽस्मि शक्यो वरुणेन वा स्वयम् ।
यमेन वा धर्षयितुं शराग्निना
महाहवे वैश्रवणेन वा पुनः ॥ ४४ ॥

‘यदि महासमरमें सहस्रनेत्रधारी इन्द्र अथवा साक्षात् वरुण या स्वयं यमराज अथवा मेरे बड़े भाई कुबेर ही आ जायँ तो वे भी अपनी बाणाग्निसे मुझे पराजित नहीं कर सकते’ ॥ ४४ ॥

महासङ्ग्रामदल्लि सहस्रनेत्रधारी इन्द्रनु अथवा साक्षात् वरुणनु, इल्लवे यमराजनु अथवा नन्न अण्ण कुबेरने बन्दरू तम्म बाणाग्नियिन्द नन्नन्नु सोलिसलाररु.॥44॥

पदच्छेदः

43; 44. saH raaghavaH = that Rama; puraa = formerly; najaanaati = was not aware; mama = of my; viiryam = prowess; Yuddhe = in battle; vaadayishhyaami = I shall cause to resound; viiNaam = Vina; mama chaapa mayiim = in the form of my bow; naaraachatala samvaadaam = which is played on; with the heads of my arrows; jyaashabda tumulaam = the bow string producing a tumultuous sound; aartagiita mahaasvanaam = the huge cries of the wounded ; ghoraam = its terrible accompaniment; shara koNaiH = the darts; pravaaditaam = sounding its innumerable notes; (when) aham = I; avagaahya = enter; mahaaraN^gam = a vast stage; maam ahitavaahiniim = in the form of my enemy ranks; taam = in that; raNe = battle.

अनुवादः

Rama was not formerly aware of my prowess in battle. I shall cause to resound Vina (a musical instrument) in the form of my bow, which is played on with the heads of my arrows, the bow string producing a tumultuous sound, the huge cries of the wounded its terrible accompaniment, the darts sounding its innumerable notes, when I enter a vast stage in the form of my enemy ranks in that battle.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः ॥ २४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें चौबीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २४ ॥