०२३ रामेण शकुनवर्णनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

Rama explains to Lakshmana the various portents, he observes around him, that signal a destructive war fare. He orders for formation of battalions in the army and surges forth together with the battalions towards Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

23. श्रीरामका लक्ष्मणसे उत्पातसूचक लक्षणोंका वर्णन और लङ्कापर आक्रमण

निमित्तानि निमित्तज्ञो दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः ।
सौमित्रिं सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥

निमित्तानि निमित्तज्ञो दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः । सौमित्रिम् सम्परिष्वज्य इदम् वचनम्ब्रवीत् ॥ ६-२१-१

उत्पातसूचक लक्षणोंके ज्ञाता तथा लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीरामने बहुत-से अपशकुन देखकर सुमित्राकुमार लक्ष्मणको हृदयसे लगाया और इस प्रकार कहा—

उत्पात सूचकवाद लक्षणगळन्नु तिळिदिद्द लक्ष्मणाग्रज श्रीरामनु तम्मनाद लक्ष्मणनन्नु आलिङ्गिसि कॊण्डु हीगॆ हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. lakshhmaNa puurvajaH = Rama; nimittaj^NaH = who was acquainted with omens; dR^IshhTNaa = on seeing; nimittaani = the omens; samparishhvajya = embraced; soumitrim = Lakshmana; abraviit = and spoke; idam = these; vachanam = words.

अनुवादः

Rama, who was well acquainted with portents, on seeing the portents around, embraced Lakshmana and spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च ।
बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ॥ २ ॥

‘लक्ष्मण! जहाँ शीतल जलकी सुविधा हो और फलोंसे भरे हुए जंगल हों, उन स्थानोंका आश्रय लेकर हम अपने सैन्यसमूहको कई भागोंमें बाँट दें और इसे व्यूहबद्ध करके इसकी रक्षाके लिये सदा सावधान रहें ॥

लक्ष्मण! शीतलवाद नीरु मत्तु कन्द मूल-फलगळिरुव अरण्यवन्नु वासक्कागि आश्रयिसि आ सैन्य समूहवन्नु कॆलवु भागगळल्लि विङ्गडिसि अवन्नू व्यॆहक्रमदल्लि निल्लिसि अग्रभागदल्लि नावु निल्लोण.॥2॥

पदच्छेदः

2. lakshhmaNa = O; Lakshmana; parigR^ihya = acquiring (this region provided with); shiitam = cold; udakam = water; vanaanicha = and woods; phalavanti = abounding in fruit; samvibhajya = let us speedily divide; idam = this; balougham = multitude of forces; (into battalions); vyuuhya = and drawing it up in battle array; tishhThema = we shall remain stand at attention.

अनुवादः

“O, Lakshmana! Acquiring this region endowed with cold water and woods abounding in fruits, let us speedily divide this multitude of forces into battalions and drawing it up in battle array, we shall stand attentive.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् ।
प्रबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ॥ ३ ॥

लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् ।
निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानरक्षसाम् ॥

‘मैं देखता हूँ समस्त लोकोंका संहार करनेवाला भीषण भय उपस्थित हुआ है, जो रीछों, वानरों और राक्षसोंके प्रमुख वीरोंके विनाशका सूचक है ॥ ३ ॥

समस्तलोकगळन्नु विनाशगॊळिसुव भीषणवाद भयवु सन्निहित वागिरुवन्तॆ नानु नोडुत्तिद्देनॆ. इदु ऋक्ष्म-वानर-राक्षस वीरर विनाशद सूचकवागिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. pashyaami = I see; upasthitam = an impending;; bhayam = danger; bhiimam = which is terrific; lokakshhayakaram = causing destruction to the world; prabarhaNam = and torture; praviiraaNaam = the eminent heroes; R^ikshha vaanara raakshhasaam = among bears; monkeys and demons.

अनुवादः

“I perceive an impending danger which will be terrific, causing destruction to the world, and torture to the eminent heroes among bears monkeys and demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाताश्च कलुषा वान्ति कम्पते च वसुन्धरा ।
पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति च महीरुहाः ॥ ४ ॥

वाताश्च कलुषा वान्ति कम्पते च वसुन्धरा । पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति च महीरुःआः ॥ ६-२१-४

‘धूलसे भरी हुई प्रचण्ड वायु चल रही है । धरती काँपती है । पर्वतोंके शिखर हिल रहे हैं और पेड़ गिर रहे हैं ॥ ४ ॥

धूळिनिन्द कूडिद चण्डमारुत बीसुत्तिदॆ. नॆल नडुगुत्तिदॆ. पर्वत शिखरगळु अल्लाडुत्ता मरगळु उरुळि बीळुत्तिवॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. vaataaH = winds; vaanti = are blowing; kalushhaH = with dust; vasundharaacha = and earth; kampate = is trembling; parvataagraaNi = mountain-tops; vepanti = are quivering; mahiiruhaaH = trees; patanticha = are falling down.

अनुवादः

“Winds are blowing with dust and earth is trembling. Mountain- tops are quivering and trees are falling down.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मेघाः क्रव्यादसङ्काशाः परुषाः परुषस्वनाः ।
क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति मिश्रं शोणितबिन्दुभिः ॥ ५ ॥

‘मेघोंकी घटा घिर आयी है, जो मांसभक्षी राक्षसोंके समान दिखायी देती है । वे मेघ देखनेमें तो क्रूर हैं ही, इनकी गर्जना भी बड़ी कठोर है । ये क्रूरतापूर्वक रक्तकी बूँदोंसे मिले हुए जलकी वर्षा करते हैं ॥ ५ ॥

मांसभक्षि राक्षसरन्तह दट्टवाद मोडगळु आवरिसिवॆ. नोडलु क्रूर वागिरुव अवु कठोरवागि गर्जिसुत्ता, क्रूरवाद रक्तदिन्द कूडिद मळॆयन्नु सुरिसुत्तिवॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. kruuraH = ferocious; meghaaH = clouds; kravyaada samkaashaH = resembling wild beasts; parushhaaH = dirty colored; parushha svanaaH = with harsh sound; pravarshhanti = are raining; kruuram = cruelly; mishram = mixed; shoNitabindubhiH = with drops of blood.

अनुवादः

“Ferocious clouds resembling wild beasts were dirty colored and emit a terrific roaring and let loose dreadful showers mingled with drops of blood.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्तचन्दनसङ्काशा सन्ध्या परमदारुणा ।
ज्वलतः प्रपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ॥ ६ ॥

‘यह संध्या लाल चन्दनके समान कान्ति धारण करके बड़ी भयंकर दिखायी देती है । प्रज्वलित सूर्यसे ये आगकी ज्वालाएँ टूट-टूटकर गिर रही हैं ॥ ६ ॥

ई सन्ध्यॆयु कॆम्पु चन्दनदन्तॆ कान्तियुक्तवागि बहळ भयङ्करवागि काणुत्तिदॆ. उरियुत्तिरुव सूर्य निन्द बॆङ्किय ज्वालॆगळु कळचिबीळुत्तिवॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. samdhyaa = evening twilight; raktachandana samkaashaah = resembling red sandalwood; paramadaaruNaa = is very much dreadful; jvalatah = from the blazing; aadityaat = sun; etat = this; agnimaN^Dalam = ball of fire; patanticha = falls.

अनुवादः

“Evening twilight resembling red sandal wood is very much dreadful. From the blazing sun, balls of fire fall.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीना दीनस्वराः क्रूराः सर्वतो मृगपक्षिणः ।
प्रत्यादित्यं विनर्दन्ति जनयन्तो महद्भयम् ॥ ७ ॥

‘क्रूर पशु और पक्षी दीन आकार धारण कर सूर्यकी ओर मुँह करके दीनतापूर्ण स्वरमें चीत्कार करते हुए महान् भय उत्पन्न कर रहे हैं ॥ ७ ॥

क्रूर पशु-पक्षिगळु दीनरागि सूर्यन कडॆगॆ नोडुत्ता दीन स्वरदल्लि कूगुत्ता महाभयवन्नु उण्टुमाडुत्तिवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. kruura mR^iga pakshhiNaH = wild animals and birds; vinardanti = are roaring; diinaaH = pitiably; diinasvaraaH = with melancholic sound; pratyaadityam = facing towards the sun; mahat = in great; bhayam = fear.

अनुवादः

“Wild animals and birds from all sides are roaring pitiably with melancholic sound, facing towards the sun in great fear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रजन्यामप्रकाशस्तु सन्तापयति चन्द्रमाः ।
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो लोकक्षय इवोदितः ॥ ८ ॥

रातमें भी चन्द्रमा पूर्णतः प्रकाशित नहीं होते और अपने स्वभावके विपरीत ताप दे रहे हैं । ये काली और लाल किरणोंसे व्याप्त हो इस तरह उदित हुए हैं, मानो जगत् के प्रलयका काल आ पहुँचा हो ॥ ८ ॥

रात्रॆयल्लियू चन्द्रनु पूर्णवागि प्रकाशिसुवुदिल्ल हागू तन्न स्वभावक्कॆ विपरीतवागि उरियुत्ता इदॆ. इवनु कप्पु मत्तु कॆम्पाद किरणगळिन्द कूडिये उदयिसिद्दानॆ. जगत्तिन प्रळयद कालवे सन्निहितवादन्तॆ इदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. chandramaah = the moon; uditaiva = as though rising; lokakshhaye = at the time of universal dissolution;kR^ishhNa raktaamshu paryantaH = invested with a black and red halo; samtaapayati = is tormenting(the mind); aprakaashaH = splendourless; rajanyaam = at night.

अनुवादः

“The splendorous moon as though rising at the time of universal dissolution, invested with a black and red halo is tormenting the mind this night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषस्तु लोहितः ।
आदित्ये विमले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ ९ ॥

ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषस्तु लोहितः । आदित्ये विमले वीलम् लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते ॥ ६-२१-९

‘लक्ष्मण! निर्मल सूर्यमण्डलमें नीला चिह्न दिखायी देता है । सूर्यके चारों ओर ऐसा घेरा पड़ा है, जो छोटा, रूखा, अशुभ तथा लाल है ॥ ९ ॥

लक्ष्मण! निर्मल सूर्यमण्डलदल्लि नीलिचिह्नॆ कण्डुबरुत्तिदॆ. सूर्यन सुत्तलू सण्णदाद, रुक्ष अशुभ कॆम्पाद वर्तुल उण्टागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. lakshhmaNa = O; Lakshmana! Niilam = a dark; lakshhma = stain; dR^ishyate = appears; vimale aaditye pariveshhaH = on the colorless solar disc; hrasvaH = which is diminished; ruukshhaH = dreary; aprashastah = inauspicious; lohitaH = and coppery.

अनुवादः

“O, Lakshmana! A dark stain appears on the cloudless solar disc, which is diminished, dreary, inauspicious and coppery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रजसा महता चापि नक्षत्राणि हतानि च ।
युगान्तमिव लोकानां पश्य शंसन्ति लक्ष्मण ॥ १० ॥

रजसा महता चापि नक्षत्राणि हतानि च । युगान्तमिव लोकानाम् पश्य शसन्ति लक्ष्मण ॥ ६-२१-१०

‘सुमित्रानन्दन! देखो ये तारे बड़ी भारी धूलिराशिसे आच्छादित हो हतप्रभ हो गये हैं, अतएव जगत् के भावी संहारकी सूचना दे रहे हैं ॥ १० ॥

सुमित्रा नन्दन! नोडु, ई नक्षत्रगळु भारी धूळिनिन्दागि मुच्चिहोगि प्रभॆयन्नु कळॆदुकॊण्डिवॆ; अदरिन्द जगत्तिन भावी संहारद सूचनॆ कॊडुत्तिवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. O; lakshhmaNa = O; Lakshmana! Pashya = look! Nakshhatraani = stars; hataani = enveloped; mohataa = in enormous; rajasaa = dust; shamsantiiva = appear to announce; yugaantam = a dissolution; lokaanaam = of the worlds.

अनुवादः

“O, Lakshmana! Look! Stars enveloped in enormous dust, appear to announce a dissolution of the world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

काकाः श्येनास्तथा नीचा गृध्राः परिपतन्ति च ।
शिवाश्चाप्यशुभान् नादान् नदन्ति सुमहाभयान् ॥ ११ ॥

काकाः श्येनास्तथानीचागृध्राः नीचाः परिपतन्ति च ।
शिवाश्चाप्यशुभान् नादान् नदन्ति सुमहाभयान् ॥

‘कौए, बाज तथा अधम गीध चारों ओर उड़ रहे हैं और सियारिनें अशुभसूचक महाभयंकर बोली बोल रही हैं ॥ ११ ॥

कागॆगळु, गिडुगगळु, अधम गृध्रगळु ऎल्लॆडॆ हाराडुत्तिवॆ. हॆण्णु नरिगळु अशुभसूचक कॆट्टदागि कूगुत्तिवॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. kaakaaH = crows; shyenaaH = eagles; tathaa = and; gR^iddhaaH = vultures; paripatanti = are flying; niichaaH = low; shivaashchaapi = jackals also; nadanti = are howling; sumahaabhayaan = very dreadful; ashubhaan = and inauspicious; naadaan = sounds.

अनुवादः

“Crows, eagles and vultures are flying low. Jackals too are howling very dreadful and inauspicious sounds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुक्तैः कपिराक्षसैः ।
भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा ॥ १२ ॥

शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुकैः कपिराक्षसैः । भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा ॥ ६-२१-१२

‘जान पड़ता है वानरों और राक्षसोंके चलाये हुए शिलाखण्डों, शूलों और तलवारोंसे यह सारी भूमि पट जायगी तथा यहाँ मांस और रक्तकी कीच जम जायगी ॥

वानररु मत्तु राक्षसरु ऎसॆदिरुव बण्डॆगळिन्द, शूलगळिन्द, खड्गगळिन्द इडी भूमि तुम्बि होदीतु हागू इल्लि रक्त- मांसद कॆसरु तुम्बिहोदीतु ऎन्दु तोरुत्तदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. bhuumiH = earth; bhavishhyati = will become; aavR^itaaH = covered by; shailaiH = rocks; shuulaiH = spears; khadgaishcha = and swords; vimuktaiH = hurled; kapiraakshhsaiH = by monkeys and demons; maamsa shoNita kardamaa = and a quagmire of flesh and blood.

अनुवादः

“Earth will become a quagmire of flesh and blood, covered with rocks spears and swords hurled by monkeys and demons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षिप्रमद्यैव दुर्धर्षां पुरीं रावणपालिताम् ।
अभियाम जवेनैव सर्वैर्हरिभिरावृताः ॥ १३ ॥

‘हमलोग आज ही जितनी जल्दी हो सके, इस रावणपालित दुर्जय नगरी लङ्कापर समस्त वानरोंके साथ वेगपूर्वक धावा बोल दें’ ॥ १३ ॥

नावु इन्दे आदष्टु बेग ई रावणनिन्द रक्षित लङ्कॆयन्नु वानररॊन्दिगॆ आक्रमण माडबेकु.॥13॥

पदच्छेदः

13. aavR^itaaH = abounding with; sarvaiH = all; haribhiH = monkeys; abhiyaama = we shall attack; puriim = the city; raavaNaHpaalitaam = ruled by Ravana; adyaiva = now itself; kshhipram = quickly; javenaiva = with a speed.

अनुवादः

“Abounding with all the monkeys we shall attack the city ruled by Ravana, now itself at a quick pace.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्त्वा धन्वी स रामः सङ्ग्रामधर्षणः ।
प्रतस्थे पुरतो रामो लङ्कामभिमुखो विभुः ॥ १४ ॥

ऐसा कहकर संग्रामविजयी भगवान् श्रीराम हाथमें धनुष लिये सबसे आगे लङ्कापुरीकी ओर प्रस्थित हुए ॥ १४ ॥

हीगॆ हेळि सङ्ग्राम विजयी भगवान् श्रीरामनु कैयल्लि धनुस्सन्नॆत्तिकॊण्डु ऎल्लरिगिन्त मुन्दॆ लङ्कॆय कडॆगॆ हॊरटनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. raamaH = Rama; vibhuH = the Lord; samgraama dharshhaNaH = the conqueror of enemies in battle; raamaH = and a charming man; ityevam = thus; uktvaa = speaking; dhanvii = wielding a bow; pratasthe = and traveled; purataH = in front; abhimukhaH = facing; laNkaam = towards Lanka.

अनुवादः

Rama the lord, the conqueror of enemies and a charming man thus speaking, wielded a bow and sallied forth in front, facing towards Lanka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सविभीषणसुग्रीवाः सर्वे ते वानरर्षभाः ।
प्रतस्थिरे विनर्दन्तो धृतानां द्विषतां वधे ॥ १५ ॥

फिर विभीषण और सुग्रीवके साथ वे सभी श्रेष्ठ वानर गर्जना करते हुए युद्धका ही निश्चय रखनेवाले शत्रुओंका वध करनेके लिये आगे बढ़े ॥ १५ ॥

मत्तॆ विभीषण मत्तु सुग्रीवनॊन्दिगॆ युद्धद निश्चयवुळ्ळ आ ऎल्ल श्रेष्ठ वानररु गर्जिसुत्ता शत्रुगळन्नु वधिसलिक्कागि मुन्दुवरिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. sarve- = all; te = those; vaanarshhabhaaH = excellent monkeys; savibhiishhaNasugrivaaH = together with Vibhishana and Sugriva; vinardantaH = making roaring sounds; pratasthire = surged forth; vadhe = for thedestruction; dvishhataam = of enemies; dhR^itaanaam = the audacious.

अनुवादः

All those excellent monkeys, together with Vibhishana and Sugriva making roaring sounds surged forth for the destruction of the audacious enemies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवस्य प्रियार्थं तु सुतरां वीर्यशालिनाम् ।
हरीणां कर्मचेष्टाभिस्तुतोष रघुनन्दनः ॥ १६ ॥

वे सब-के-सब रघुनाथजीका प्रिय करना चाहते थे । उन बलशाली वानरोंके कर्मों और चेष्टाओंसे रघुकुलनन्दन श्रीरामको बड़ा संतोष हुआ ॥ १६ ॥

अवरॆल्लरू रघुनाथन प्रियवन्नु माडलु बयसुत्तिद्दरु. आ बलशाली वानरर कर्म मत्तु चेष्टॆगळिन्द रघुनन्दन श्रीरामनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raghunandanaH = Rama; tutoshha = was pleased; karmacheshhTaabhiH = by the acts and gestures; sutaraam = of very; viirya shaalinaam = strong; hariiNaam = monkeys; priyaartham = for the sake of their beloved; raaghavasya = Rama.

अनुवादः

Rama on his part was pleased by the act and gestures of those very strong monkeys, with their intention to gratify him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः ॥ २३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें तेईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि इप्पत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥23॥