०२२ सेतुबन्धनम्

Book VI : Yuddha Kanda - Book Of War

When Rama is about to release a missile presided over by Brahma from his bow, the sea-god appears in person before him with joined palms and advises him to get a bridge constructed by Nala across the ocean. The ocean god disappears after giving this advice to Rama. Nala accordingly constructs a bridge across the sea with the help of other monkeys.

स्रोतः: valmikiramayan.net

22. समुद्रकी सलाहके अनुसार नलके द्वारा सागरपर सौ योजन लंबे पुलका निर्माण तथा उसके द्वारा श्रीराम आदिसहित वानरसेनाका उस पार पहुँचकर पड़ाव डालना

अथोवाच रघुश्रेष्ठः सागरं दारुणं वचः ।
अद्य त्वां शोषयिष्यामि सपातालं महार्णव ॥ १ ॥

तब रघुकुलतिलक श्रीरामने समुद्रसे कठोर शब्दोंमें कहा—‘महासागर! आज मैं पातालसहित तुझे सुखा डालूँगा’ ॥ १ ॥

आग रघुकुलतिलक श्रीरामनु समुद्रनल्लि कठोर शब्दगळल्लि हेळिदनु- महासागरवे! इन्दु निन्नन्नु पाताळ सहित निन्नन्नु ऒणगिसि बिडुवॆनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; raghushreshhThaH = Rama; uvaacha = spoke; daaruNam = (these) harsh; vachanam = words; saagaram = to the ocean; mahaarNava = “O; Ocean! shoshhayishhyaami = I will make you dry up; adya = now; sapaataalam = along with your nethermost subterranean region.”

अनुवादः

Then, Rama spoke these harsh words to the ocean: “O, ocean! I will make you dry up now along with your nethermost subterranean region.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरनिर्दग्धतोयस्य परिशुष्कस्य सागर ।
मया निहतसत्त्वस्य पांसुरुत्पद्यते महान् ॥ २ ॥

‘सागर! मेरे बाणोंसे तुम्हारी सारी जलराशि दग्ध हो जायगी, तू सूख जायगा और तेरे भीतर रहनेवाले सब जीव नष्ट हो जायँगे । उस दशामें तेरे यहाँ जलके स्थानमें विशाल बालुकाराशि पैदा हो जायगी ॥ २ ॥

सागरने! नन्न बाणगळिन्द निन्न ऎल्ल जलराशियु सुट्टु होगि नीनु ऒणगि होगुवॆ. निन्नॊळगॆ वासिसुव ऎल्ल जीविगळु नाशवागि होगुवुदु. आ स्थितियल्लि निन्न नीरिन स्थानदल्लि विशाल मरळराशियु तुम्बिकॊळ्ळुत्तदॆ.॥2॥

मत्कार्मुकविसृष्टेन शरवर्षेण सागर ।
परं तीरं गमिष्यन्ति पद्भिरेव प्लवङ्गमाः ॥ ३ ॥

मत्कार्मुकविसृष्टेन शरवर्षेण सागर ।
पारं तीरं गमिष्यन्ति पद्भिरेव प्लवङ्गमाः ॥

मत्कार्मुकनिसृष्टेन शरवर्षेण सागर । परम् तीरम् गमिष्यन्ति पद्भिरेव प्लवङ्गमाः ॥ २-२२-३

‘समुद्र! मेरे धनुषद्वारा की गयी बाण-वर्षासे जब तेरी ऐसी दशा हो जायगी, तब वानरलोग पैदल ही चलकर तेरे उस पार पहुँच जायँगे ॥ ३ ॥

पदच्छेदः

3. saagara = O; ocean! SharavarshheNa = by a gush of arrows; matkaarmuka nisR^ishhTena = released by my bow; plavaN^gamaaH = our monkeys; gamishhyanti = can proceed; param tiiram = to the other shore; padbhireva = with even their feet.

अनुवादः

“By a gush of arrows released by my bow, our monkeys can proceed to the other shore even by foot; O, ocean!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुद्रवे! धनुस्सिनिन्द नानु माडिद बाणद मळॆयिन्द इन्तह स्थिति उण्टादाग वानररु काल्नडिगॆयिन्दले आचॆय दडवन्नु सेरुवरु.॥.॥

विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषं नापि विक्रमम् ।
दानवालय सन्तापं मत्तो नाम गमिष्यसि ॥ ४ ॥

विचिन्वन्नाभिजानासि पौरुषम् वापि विक्रमम् । दाव्नवालय सम्तापम् मत्तो नाम गमिष्यसि ॥ २-२२-४

‘दानवोंके निवासस्थान! तू केवल चारों ओरसे बहकर आयी हुई जलराशिका संग्रह करता है । तुझे मेरे बल और पराक्रमका पता नहीं हैं । किंतु याद रख, (इस उपेक्षाके कारण) तुझे मुझसे भारी संताप प्राप्त होगा’ ॥ ४ ॥

दानवर निवास स्थानवे! नीनु केवल नाल्कु कडॆगळिन्द हरिदु बन्द जलराशियन्नु सङ्ग्रहिसुवॆ. निनगॆ नन्न बल-पराक्रमद अरिविल्ल. आदरू ई उपेक्षॆयिन्दागि निनगॆ भारी सन्ताप प्राप्तवागुवुदॆन्दु नॆनपिडु.॥4॥

पदच्छेदः

4. daanavaalaya = O; Sea the abode of demons! na abhijaanaasi = you are not able to recognize; pourushham = my valor ; na vikramapi = nor prowess;vichinvan = by your discernment; gamishhyapi naama = you will indeed get ; santaapam = repentance; mattaH = at my hands.

अनुवादः

“O, Sea the abode of demons! You are not able to recognize my valor or prowess through your intelligence .You will indeed get repentance at my hands.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मेणास्त्रेण संयोज्य ब्रह्मदण्डनिभं शरम् ।
संयोज्य धनुषि श्रेष्ठे विचकर्ष महाबलः ॥ ५ ॥

यों कहकर महाबली श्रीरामने एक ब्रह्मदण्डके समान भयंकर बाणको ब्रह्मास्त्रसे अभिमन्त्रित करके अपने श्रेष्ठ धनुषपर चढ़ाकर खींचा ॥ ५ ॥

हीगॆ हेळि महाबलि श्रीरामनु ब्रह्मदण्डदन्तह ऒन्दु भयङ्कर बाणवन्नु ब्रह्मास्त्रदिन्द अभिमन्त्रिसि तन्न श्रेष्ठ धनुस्सिगॆ हूडिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. mahaabalaH = the exceedingly powerful Rama; samyojya = fixing; sharam = an arrow; brahmadaNda nibham = resembling the Rod of Brahma(creator); samyojya = and charged; brahmeNaastreNa = with a missile presided over by Brahma; shreshhThe dhanushhi = to his excellent bow; vichakarshha = stretched it.

अनुवादः

“Fixing an arrow resembling the Rod of Brahma (the creator) charged with a missile (presided over by Brahama) to his excellent bow, the exceedingly powerful Rama stretched it towards the sea.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् विकृष्टे सहसा राघवेण शरासने ।
रोदसी सम्पफालेव पर्वताश्च चकम्पिरे ॥ ६ ॥

तस्मिन् विकृष्टे सहसा राघवेण शरासने ।
रोदसी सम्पपालेव पर्वताश्च चकम्पिरे ॥

श्रीरघुनाथजीके द्वारा सहसा उस धनुषके खींचे जाते ही पृथ्वी और आकाश मानो फटने लगे और पर्वत डगमगा उठे ॥ ६ ॥

श्रीरघुनाथनु कूडले आ धनुस्सन्नु सॆळॆयुत्तले भूमि-आकाशगळु सीळि होगुववो ऎम्बन्तॆ काणुत्तित्तु. पर्वतगळु नडुगिदवु.॥6॥

तमश्च लोकमावव्रे दिशश्च न चकाशिरे ।
प्रतिचुक्षुभिरे चाशु सरांसि सरितस्तथा ॥ ७ ॥

तमश्च लोकमावव्रे दिशश्च न चकाशिरे ।
परिचुक्षुभिरे चाशु सरांसि सरितस्तथा ॥

तमश्च लोकमावव्रे दिशश्च न चकाशिरे । प्रतिचुक्षुभिरे चाशु सरांसि सरितस्तदा ॥ २-२२-७

सारे संसारमें अन्धकार छा गया । किसीको दिशाओंका ज्ञान न रहा । सरिताओं और सरोवरोंमें तत्काल हलचल पैदा हो गयी ॥ ७ ॥

प्रपञ्चद ऎल्लॆडॆ अन्धकार आवरिसितु. याव दिक्किन ज्ञानवू उळियलिल्ल. नदिगळू, सरोवरगळू अल्लोलकल्लोलवादुवु.॥7॥

तिर्यक् च सह नक्षत्रैः सङ्गतौ चन्द्रभास्करौ ।
भास्करांशुभिरादीप्तं तमसा च समावृतम् ॥ ८ ॥

चन्द्रमा और सूर्य नक्षत्रोंके साथ तिर्यक्-गतिसे चलने लगे । सूर्यकी किरणोंसे प्रकाशित होनेपर भी आकाशमें अन्धकार छा गया ॥ ८ ॥

सूर्य-चन्द्ररु नक्षत्रगळॊन्दिगॆ अड्डड्डवागि सञ्चरिस तॊडगिदवु. सूर्य किरणगळिन्द प्रकाशितवागिद्दरू आकाशवु अन्धकारदिन्द तुम्बिहोयितु.॥8॥

प्रचकाशे तदाऽऽकाशमुल्काशतविदीपितम् ।
अन्तरिक्षाच्च निर्घाता निर्जग्मुरतुलस्वनाः ॥ ९ ॥

प्रचकाशे तदाऽऽकाशमुल्काशतविदीपितम् ।
अन्तरिक्षाच्छ निर्घाता निर्जग्मु रतुलस्वनाः ॥

उस समय आकाशमें सैकड़ों उल्काएँ प्रज्वलित होकर उसे प्रकाशित करने लगीं तथा अन्तरिक्षसे अनुपम एवं भारी गड़गड़ाहटके साथ वज्रपात होने लगे ॥ ९ ॥

आग आकाशदल्लि नूरारु उल्कॆगळु प्रज्वलितवागि अदन्नु प्रकाशिसतॊडगिदवु. अन्तरिक्षदल्लि घोर शब्ददॊन्दिगॆ सिडिलुगळु बडियतॊडगितु.॥9॥

पदच्छेदः

8; 9. chandra bhaaskarou = moon; sun; nakshhatraischa = along with stars; sangatou = moved; tiryak = obliquely; (and though); aakaasham = the sky; aadiiptam = was lit; bhaaskaraamshubhiH = by the sun’s rays; samaavR^itam = it was enveloped; tamasaacha = by darkness; prachakaashe = and shined; ulkaashata vidiipitam = with a blaze of hundreds of meteors; (while) nirghaataaH = thunders; nirjagmuH = reverberated; atulasvanaaH = with an unparallel sound; antarikshhaat = in sky.

अनुवादः

The moon sun and the stars moved obliquely and though the sun’s rays lighted the sky, it was enveloped by darkness and shined with a blaze of hundreds of meteors while thunders reverberated with an unparalleled sound in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वपुःप्रकर्षेण ववुर्दिव्यमारुतपङ्‍क्तयः ।
बभञ्ज च तदा वृक्षाञ्जलदानुद्वहन्मुहुः ॥ १० ॥
आरुजंश्चैव शैलाग्रान् शिखराणि बभञ्ज च ।

वपुः प्रकर्षेण ववुर्दिव्यमारुत पङ्क्तयः ।
बभञ्ज च तदा वृक्षाञ्जलदानुद्वहन्मुहुः ॥
अरुजंश्चैव शैलाग्रान् शिखराणि प्रभञ्ज च ।

वपुःप्रकर्षेण ववुर्दिव्यमारुतपङ्क्त्यः । बभञ्ज च तदा वृक्षान् जलदानुद्वहन् मुहुः ॥ २-२२-१०

परिवह आदि वायुभेदोंका समूह बड़े वेगसे बहने लगा । वह मेघोंकी घटाको उड़ाता हुआ बारंबार वृक्षोंको तोड़ने, बड़े-बड़े पर्वतोंसे टकराने और उनके शिखरोंको खण्डित करके गिराने लगा ॥ १० १/२ ॥

परिवहवे मॊदलाद वायु समूहगळु वेगवागि बीसतॊडगिदवु. अवु मोडगळन्नु चॆल्लापिल्लियागिसि, पदेपदे मरगगळन्नु मुरिदु, दॊड्ड दॊड्ड पर्वतगळिगॆ ढिक्किहॊडॆदु, पर्वत शिखरगळन्नु कॆडहि बीळिसतॊडगितु.॥10½॥

पदच्छेदः

10. divyamaaruta paN^ktayaH = series of celestial winds; vavuH = blew; vapuH prakarshheNa = in their colossal forms; udvahan = drawing out; jaladaan = clouds; muhuH = again and again; tadaa = then; babhaN^jacha = tore up; vR^ikshhaan = the trees.

अनुवादः

Series of celestial winds blew in their colossal form and the winds, then sweeping away the clouds, tore up the trees again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिवि च स्म महामेघाः संहताः समहास्वनाः ॥ ११ ॥
मुमुचुर्वैद्युतानग्नींस्ते महाशनयस्तदा ।
यानि भूतानि दृश्यानि चुक्रुशुश्चाशनेः समम् ॥ १२ ॥
अदृश्यानि च भूतानि मुमुचुर्भैरवस्वनम् ।

दिवि च स्म महामेघाः संहताह समहास्वनाः ॥
(श्लोक - 12½)
मुमुचुर्वैद्युतानग्नींस्ते महाशनयस्तदा ।
यानि भूतानि दृश्यानि चुक्रुशुश्चाशनेः समम् ॥
अदृश्यानि च भूतानि मुमुचुर्भैरवस्वनम् ।

आकाशमें महान् वेगशाली विशाल वज्र भारी गड़गड़ाहटके साथ टकराकर उस समय वैद्युत अग्निकी वर्षा करने लगे । जो प्राणी दिखायी दे रहे थे और जो नहीं दिखायी देते थे, वे सब बिजलीकी कड़कके समान भयंकर शब्द करने लगे ॥ ११-१२ १/२ ॥

आकाशदल्लि महावेगशाली विशाल सिडिलिन भारी शब्ददिन्द कूडिद्द मेघगळु परस्पर सङ्घर्षिसि वैद्युताग्नियन्नु सुरियतॊडगितु. कण्डुबरुव अदृश्यवागिद्द प्राणिगळॆल्लवू आ सिडिलिन शब्दक्कॆ अनुरूपवागि भयङ्कर शब्द माडतॊडगिदवु.॥11-12½॥

पदच्छेदः

11. (the wind) aarujan cha = shattering; shailaagraan = the mountain peaks; babhaN^jacha = broke off; shikharaaNi = the points of the rocks; mahaavegaaH = winds of great velocity; samhataaH = struck together; divi = in the sky; mumuchuH = emitted; agniin = flashes of radiance; vaidyutaan = proceeding from lightning; samahaa svanaaH = with a great sound; tadaa = and then; te = they (became); mahaashanayaH = great thunders.

अनुवादः

The wind, shattering the mountain peaks, broke off the points of the rocks. Winds of great velocity struck together in the sky and emitted flashes of radiance proceeding from lightning with a great sound and then there were great thunders.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शिश्यिरे चाभिभूतानि सन्त्रस्तान्युद्विजन्ति च ॥ १३ ॥
सम्प्रविव्यथिरे चापि न च पस्पन्दिरे भयात् ।

शिश्यिरे चापि भूतानि सन्त्रस्तान्युद्विजन्ति च ॥
सम्प्रविव्यथिरे चापि न च पस्पन्दिरे भयात् ।

उनमेंसे कितने ही अभिभूत होकर धराशायी हो गये । कितने ही भयभीत और उद्विग्न हो उठे । कोई व्यथासे व्याकुल हो गये और कितने ही भयके मारे जडवत् हो गये ॥

आ प्राणिगळल्लि ऎष्टो सॊरगि, सॊप्पागि भूमियल्लि मलगिबिट्टवु. ऎष्टो भयदिन्द उद्विग्नरादवु. कॆलवुगळु व्यथॆयिन्द कळवळगॊण्डवु. ऎष्टो प्राणिगळु भयगॊण्डु जडदन्तादुवु.॥13½॥

पदच्छेदः

12; 13. bhuutaani = the living beings; yaani = which were; dR^ishhyaani = visible; chukushruH = cried out; ashaneH samam = along with the thunders; adR^ishyaani = the visible; bhuutaanicha = beings too; mumuchuH = gave off; bhairava svanam = terrific noise; (the beings) abhibhuutaani = were overpowered; sampravivyathirechaapi = and also very much anguished; na cha paspandiri = they did not move; bhayaat = due to fear.

अनुवादः

The visible creatures cried out along with the thunders. The invisible beings too gave off a terrific noise. The creatures were overpowered, frightened, agitated, lied down and also very much anguished. They did not move due to fear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सह भूतैः सतोयोर्मिः सनागः सहराक्षसः ॥ १४ ॥
सहसाभूत् ततो वेगाद् भीमवेगो महोदधिः ।
योजनं व्यतिचक्राम वेलामन्यत्र सम्प्लवात् ॥ १५ ॥

समुद्र अपने भीतर रहनेवाले प्राणियों, तरङ्गों,सर्पों और राक्षसोंसहित सहसा भयानक वेगसे युक्त हो गया और प्रलयकालके बिना ही तीव्रगतिसे अपनी मर्यादा लाँघकर एक-एक योजन आगे बढ़ गया ॥ १४-१५ ॥

समुद्रवु तन्नॊळगॆ इरुव प्राणिगळिन्द, तरङ्गगळिन्द, सर्पगळिन्द, राक्षसरिन्द भयङ्कर वेगदिन्द प्रळयकाल बारदिद्दरू तीव्रगतियिन्द तन्न ऎल्लॆयन्नु दाटि ऒन्दॊन्दु योजन दूरक्कॆ उक्केरितु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14; 15. tataH = thereafter; mahodadhiH = the great ocean; satoyormiH = with its waves and water; sahabhuuteH = along with creatures; sanaagah = including snakes; saha raakshhasaH = and demons; abhuut = became; sahasaa = soon; bhiimavegaH = possessed with terrific velocity; vegaat = due to speed; samplavaat = and swelling of waters; vyatichakraama = it crossed beyond; anyatra = the other; velaam = shore; yojanam = for a Yojana (eight miles)

अनुवादः

The great ocean with its waves and water, along with its living creatures including snakes and demons soon became possessed of a terrific velocity. Due to that speed and swelling of waters, the ocean crossed beyond the other shore to the extent of a Yojana (eight miles).

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तथा समतिक्रान्तं नातिचक्राम राघवः ।
समुद्धतममित्रघ्नो रामो नदनदीपतिम् ॥ १६ ॥

इस प्रकार नदों और नदियोंके स्वामी उस उद्धत समुद्रके मर्यादा लाँघकर बढ़ जानेपर भी शत्रुसूदन श्रीरामचन्द्रजी अपने स्थानसे पीछे नहीं हटे ॥ १६ ॥

ई प्रकार नद-नदिगळ ऒडॆय आ उद्धट समुद्रवु मेरॆ मीरि होगुत्तिद्दरू शत्रुसूदन श्रीरामचन्द्रनु तन्न स्थानदिन्द हिम्मॆट्टलिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. raamaH = Rama; raaghavaH = born in Raghu dynasty; amitraghnaH = and the annihilator of enemies; naatichakraama = did not retreat; (before) tam = that; nadanadiipatim = ocean; samuddhatam = and crossed its limits.

अनुवादः

Rama born in Raghu dynasty and the annihilator of enemies, did not retreat before that ocean, which swelled and crossed its limits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो मध्यात् समुद्रस्य सागरः स्वयमुत्थितः ।
उदयाद्रिमहाशैलान्मेरोरिव दिवाकरः ॥ १७ ॥

ततो मध्यात् समुद्रस्य सागरः स्वयम् उत्थितः । उदयन् हि महाशैलान् मेरोर् इव दिवा करः ॥ २-२२-१७

तब समुद्रके बीचसे सागर स्वयं मूर्तिमान् होकर प्रकट हुआ, मानो महाशैल मेरुपर्वतके अङ्गभूत उदयाचलसे सूर्यदेव उदित हुए हों ॥ १७ ॥

आग समुद्रद मध्यदिन्द महाशैल मेरुपर्वत अङ्गभूत उदयाचलदिन्द सूर्यनु उदयिसुवन्तॆ सागरनु मूर्तिभविसि प्रकटनादनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tataH = then; saagaraH = Sagara the god of ocean; svayam = himself; utthitah = raised;madhyaat = from the middle; samudrasya = of the ocean; divaakaraH iva = as the sun;( raising) mahaa shailaan meroH = from the huge mountain of Meru; udayam = at dawn.

अनुवादः

Then, Sagara (the ocean god) himself rose from the middle of the ocean as the sun rises at dawn from the huge mountain of Meru.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पन्नगैः सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत ।
स्निग्धवैदूर्यसङ्काशो जाम्बूनदविभूषणः ॥ १८ ॥

पन्नगैः सह दीप्तास्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत ।
स्निग्ध वैढूर्य सङ्काशो चाम्बूनद विभूषणः ॥

पन्नगैः सह दीप्त आस्यैः समुद्रः प्रत्यदृश्यत । स्निग्ध वैदूर्य सम्काशो जाम्बू नद विभूषितः ॥ २-२२-१८

चमकीले मुखवाले सर्पोंके साथ समुद्रका दर्शन हुआ । उसका वर्ण स्निग्ध वैदूर्यमणिके समान श्याम था । उसने जाम्बूनद नामक सुवर्णके बने हुए आभूषण पहन रखे थे ॥ १८ ॥

हॆळॆयुत्तिर हॆडॆगळुळ्ळ सर्पगळॊन्दिगॆ समुद्रद दर्शनवायितु. अवन वर्णसिग्ध वैडूर्यदन्तॆ श्यामलवागित्तु. अवनु जाम्बूनद स्वर्णाभरणगळन्नु तॊट्टिद्दनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. samudraH = the ocean; pannagaiH saha = along with snakes; diiptaasyaiH = of flaming jaws; pratyadR^ishyata = appeared; snigdha vaiduuryasamkaashaH = with a hue of glossy emerald; jaambuunada vibhuushhaNaH = adorned with gold.

अनुवादः

That ocean along with snakes of flaming jaws appeared with a hue of glossy emerald adorned with gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रक्तमाल्याम्बरधरः पद्मपत्रनिभेक्षणः ।
सर्वपुष्पमयीं दिव्यां शिरसा धारयन् स्रजम् ॥ १९ ॥

लाल रंगके फूलोंकी माला तथा लाल ही वस्त्र धारण किये थे । उसके नेत्र प्रफुल्ल कमलदलके समान सुन्दर थे । उसने सिरपर एक दिव्य पुष्पमाला धारण कर रखी थी, जो सब प्रकारके फूलोंसे बनायी गयी थी ॥

कॆम्पु बण्णद हूविन मालॆयन्नु कॆम्पाद वस्त्रवन्नु अवनु धरिसिद्दनु. अवन नेत्रगळु अरळिद तावरॆयन्तॆ सुन्दरवागिद्दवु. अवनु तलॆय मेलॆ ऎल्ल प्रकारद पुष्पगळिन्द माडिद दिव्यपुष्पमालॆयन्नु धरिसिद्दनु.॥19॥

जातरूपमयैश्चैव तपनीयविभूषणैः ।
आत्मजानां च रत्नानां भूषितो भूषणोत्तमैः ॥ २० ॥

सुवर्ण और तपे हुए काञ्चनके आभूषण उसकी शोभा बढ़ाते थे । वह अपने ही भीतर उत्पन्न हुए रत्नोंके उत्तम आभूषणोंसे विभूषित था ॥ २० ॥

सुवर्ण मयवाद मत्तु पुटक्किट्ट चिन्नदिन्द माडिद आभरणगळिन्द समलङ्कृतवागिद्दनु. तन्नल्लिये हुट्टिद रत्नगळ उत्तम आभूषणगळिन्द भूषितनागिद्दनु.॥2.॥

पदच्छेदः

2. saagara = O; ocean! Mahaan = a vast; paamsuH = sand; utpadyate = will appear; shara nirdagdha toyasya = (when) your water gets consumed by my arrows; parishushhkasya = you get dried up; nihata sattvastya = and the creations inhabiting you get destroyed; mayaa = by me.

अनुवादः

“O, Ocean! A vast stretch of sand will appear, when your water gets consumed by my arrows; when you get dried up and the creatures inhabiting you get destroyed by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धातुभिर्मण्डितः शैलो विविधैर्हिमवानिव ।
एकावलीमध्यगतं तरलं पाण्डरप्रभम् ॥ २१ ॥
विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।

इसीलिये नाना प्रकारके धातुओंसे अलंकृत हिमवान् पर्वतके समान शोभा पाता था । वह अपने विशाल वक्षःस्थलपर कौस्तुभ मणिके सहोदर (सदृश) एक श्वेत प्रभासे युक्त मुख्य रत्न धारण किये हुए था, जो मोतियोंकी इकहरी मालाके मध्यभागमें प्रकाशित हो रहा था ॥ २१ १/२ ॥

समुद्रराजनु अनेक प्रकारद गैरिकादि धातु गळिन्द अलङ्कृतवाद हिमवन्तनन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु. तन्न विशालवक्षस्थळदल्लि कौस्तुभमणियन्तॆ ऒन्दु श्वेत प्रभॆयुळ्ळ रत्नवन्नु धरिसिद्दनु, अदु मुत्तिन हारद मध्यभागदल्लि प्रकाशिसुत्तित्तु.॥21½॥

आघूर्णिततरङ्गौघः कालिकानिलसङ्कुलः ॥ २२ ॥
गङ्गासिन्धुप्रधानाभिरापगाभिः समावृतः ।

चञ्चल तरङ्गें उसे घेरे हुए थीं । मेघमाला और वायुसे वह व्याप्त था तथा गङ्गा और सिन्धु आदि नदियाँ उसे सब ओरसे घेरकर खड़ी थीं ॥ २२ १/२ ॥

मेघ मालॆ मत्तु वायुविनिन्द व्याप्तवाद चञ्चल तरङ्गगळु अवनन्नु सुत्तुवरिदिद्दवु. गङ्गा-सिन्धु मॊदलाद नदिगळु अवनन्नु आवरिसि निन्तिद्दरु.॥22½॥

उद्वर्तितमहाग्राहः सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ॥ २३ ॥
देवतानां सुरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।
सागरः समुपक्रम्य पूर्वमामन्त्र्य वीर्यवान् ॥ २४ ॥
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं शरपाणिनम् ॥ २५ ॥

उद्वर्तित महाग्राहः सम्भ्रान्तोरग राक्षसः ॥ देवतानां सरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।
सागरः समुपक्रम्य पूर्वमामन्त्र्यवीर्यवान् ॥ अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं शरपाणिनम् ॥

उसके भीतर बड़े-बड़े ग्राह उद्भ्रान्त हो रहे थे, नाग और राक्षस घबराये हुए थे । देवताओंके समान सुन्दर रूप धारण करके आयी हुई विभिन्न रूपवाली नदियोंके साथ शक्तिशाली नदीपति समुद्रने निकट आकर पहले धनुर्धर श्रीरघुनाथजीको सम्बोधित किया और फिर हाथ जोड़कर कहा— ॥ २३—२५ ॥

अवनॊळगॆ इरुव दॊड्ड दॊड्ड मॊसळॆगळु भ्रान्त रागिद्दवु. नाग मत्तु राक्षसरु गाबरिगॊण्डिद्दरु. देवतॆगळन्तॆ सुन्दर रूपधरिसि बन्दिरुव विभिन्न रूपवुळ्ळ नदिगळॊन्दिगॆ, शक्तिशालि नदीपति समुद्रराजनु धनुर्धर श्रीरघुनाथन बळिगॆ बन्दु कैमुगिदुकॊण्डु नुडिदनु.॥23-25॥

पदच्छेदः

25. soumya = O; beloved; raaghava = Rama! Prithivii = earth; vaayuH = wind; aakaasham = ether; aapaH = water; jyothishcha = and light; tishhThanti = remain fixed; svabhaave = in their own nature; aashhritaaH = taking refuge; shaashvatam = in an eternal; maargam = path.

अनुवादः

“O, beloved Rama! Earth, wind ether, water and light remain fixed in their own nature, resorting to their eternal path.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च राघव ।
स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गमाश्रिताः ॥ २६ ॥

तत् स्वभावो मम अपि एष यद् अगाधो अहम् अप्लवः । विकारस् तु भवेद् राध एतत् ते प्रवदामि अहम् ॥ २-२२-२६

‘सौम्य रघुनन्दन! पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और तेज—ये सर्वदा अपने स्वभावमें स्थित रहते हैं । अपने सनातन मार्गको कभी नहीं छोड़ते—सदा उसीके आश्रित रहते हैं ॥ २६ ॥

सौम्य रघुनन्दन! पृथिवि, वायु, आकाश, जल मत्तु तेज इवु सदा तन्न स्वभावदल्ले स्थितवागिवॆ. तन्न सनातन धर्मवन्नु ऎन्दू बिडलिल्ल. सदा अदन्नु आश्रयिसिये इरुत्तवॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. tat = hence; aham = I; agaadhaH = am fathomless; mamaapi = and my; svaabhaH = nature; eshhaH = is this; aplavaH iti yat = being impossible of being swum across; bhavet = It becomes; vikaaraH = unnatural; gaadhahtu = If I am shallow; pravadaam = I am telling; te = you; etat = this (the following device to cross me).

अनुवादः

“Therefore, I am fathomless and my nature is that it is impossible of being swum across. It becomes unnatural if I am shallow. I am telling you the following device to cross me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्स्वभावो ममाप्येष यदगाधोऽहमप्लवः ।
विकारस्तु भवेद् गाध एतत् ते प्रवदाम्यहम् ॥ २७ ॥

न कामान् न च लोभाद् वा न भयात् पार्थिव आत्मज । रागान्नक्राकुलजलम् स्तम्भयेयम् कथंचन ॥ २-२२-२७

‘मेरा भी यह स्वभाव ही है जो मैं अगाध और अथाह हूँ—कोई मेरे पार नहीं जा सकता । यदि मेरी थाह मिल जाय तो यह विकार—मेरे स्वभावका व्यतिक्रम ही होगा । इसलिये मैं आपसे पार होनेका यह उपाय बताता हूँ ॥ २७ ॥

अगाध मत्तु आळ इरुवुदे नन्न स्वभाववागिदॆ - यारू नन्नन्नु दाटलाररु. नन्न आळ सिक्किबिट्टरॆ ई विकार नन्न स्वभावद व्यतिक्रमवादीतु. आद्दरिन्द नन्नन्नु दाटलु ई उपाय तिळिसुत्तेनॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. paarthivaatmaja = O; prince! na kaamaat = neither from desire; lobhatva = nor ambition; bhayaat = nor fear; na raagaat = nor from affection; stambhayeyam = I am able to solidify; nakraakula jalam = my waters inhabited by alligators.

अनुवादः

“O, prince! Neither from desire nor ambition nor fear nor from affection, I am able to solidify my waters inhabited by alligators.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न कामान्न च लोभाद् वा न भयात् पार्थिवात्मज ।
ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथञ्चन ॥ २८ ॥

विधास्ये येन गन्तासि विषहिष्ये ह्यहम् तथा । न ग्राहा विधमिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति ॥ २-२२-२८ हरीणाम् तरणे राम करिष्यामि यथास्थलम् ।

‘राजकुमार! मैं मगर और नाक आदिसे भरे हुए अपने जलको किसी कामनासे, लोभसे अथवा भयसे किसी तरह स्तम्भित नहीं होने दूँगा ॥ २८ ॥

राजकुमार! मीनु-मॊसळॆगळिन्द तुम्बिद जलवन्नु नानु यावुदे कामनॆयिन्द, लोभदिन्द अथवा भयदिन्द याव रीतियिन्दलू स्तम्भिसलु बिडुवुदिल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. raama = O; Rama! Aham = I; karishhyaami = will make it possible; tathaa yena = in that manner by which; gantaasi = you can go; yathaa tathaa = in every way; karishhyaami = I will arrange; sthalam = a place; hariNaam = for the monkeys; taraNe = to cross me; vishhaahishhye = and bear with it; yaavat = as far as; senaa = the army; tarishhyati = crosses me; graahaaH = the crocodiles; na vidhamishhyanti = will not be aggressive.

अनुवादः

“O, Rama! I shall make it possible to see that you are able to cross over. I will arrange a place for the monkeys to cross me and bear with it. As far as the army crosses me, the crocodiles will not be aggressive to them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विधास्ये येन गन्तासि विषहिष्येऽप्यहं तथा ।
न ग्राहा विधमिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति ।
हरीणां तरणे राम करिष्यामि यथा स्थलम् ॥ २९ ॥

विधास्ये येन गन्तासि विषेहिष्येऽप्यहं तथा ।
ग्राहा न विधमिष्यन्ति यावत्सेना तरिष्यति ।
हरीणां तरणे राम करिष्यामि यथा स्थलम् ॥

‘श्रीराम! मैं ऐसा उपाय बताऊँगा, जिससे आप मेरे पार चले जायँगे, ग्राह वानरोंको कष्ट नहीं देंगे, सारी सेना पार उतर जायगी और मुझे भी खेद नहीं होगा । मैं आसानीसे सब कुछ सह लूँगा । वानरोंके पार जानेके लिये जिस प्रकार पुल बन जाय, वैसा प्रयत्न मैं करूँगा’ ॥ २९ ॥

श्रीरामा! नानु तिळिसुव उपायदिन्द नीनु नन्नन्नु दाटि होगुवॆ. अदरिन्द मॊसळॆगळु वानररिगॆ कष्टकॊडलारवु, ऎल्ल सैन्यवु दाटि होगुवुदु मत्तु ननगू खेदवागलारदु. नानु सुलभवागि सहिसिकॊळ्ळुवॆनु. वानररु दाटि होगलु हेगॆ सेतुवॆ निर्माण वागुवुदो अदक्कागि नानु प्रयत्निसुवॆनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. tadaa = then; raamaH = Rama; abraviit = spoke; tam = to that ocean; (as follows); shruNu = Listen; me = to me; ayam = this; mahaa = baaNaH = great arrow; amoghaH = should not be in vain; kasmin = in which; deshe = direction; nipaatyataam = should it be descended?

अनुवादः

Then, Rama spoke to that ocean as follows: “Listen to me. This great arrow should not go in vain. In which region should it be descended?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमब्रवीत् तदा रामः शृणु मे वरुणालय ।
अमोघोऽयं महाबाणः कस्मिन् देशे निपात्यताम् ॥ ३० ॥

तब श्रीरामचन्द्रजीने उससे कहा—‘वरुणालय! मेरी बात सुनो । मेरा यह विशाल बाण अमोघ है । बताओ, इसे किस स्थानपर छोड़ा जाय’ ॥ ३० ॥

आग श्रीरामचन्द्रनु अवनल्लि हेळिदनु - वरुणालयने! नन्न मातन्नु केळु. नन्न ई विशाल बाणवु अमोघवागिदॆ. इदन्नु याव स्थानदल्लि बिडलि? हेळु.॥30॥

पदच्छेदः

30. shrutvaa = hearing; raamasya = Rama’s; vachanam = words; mahaatejaH = large splendid; mahodadhiH = mighty ocean; dR^ishhTvaa = seeing; tam = that; mahaasharam = powerful arrow; abraviit = spoke; vaakyam = the following words; raaghavam = to Rama.

अनुवादः

Hearing Rama’s words and seeing that powerful arrow, the large splendid Ocean spoke the following words to Rama:

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य वचनं श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा महाशरम् ।
महोदधिर्महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३१ ॥

रामस्य वचनं श्रुत्वा तं च दृष्वा महाशरम् ।
महोदधिर्महातेजा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥

श्रीरामचन्द्रजीका यह वचन सुनकर और उस महान् बाणको देखकर महातेजस्वी महासागरने रघुनाथजीसे कहा— ॥ ३१ ॥

श्रीरामन ई मातन्नु केळि, आ महाबाणवन्नु नोडि महातेजस्वी महासागरनु रघुनाथनल्लि इन्तॆन्दनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. asti = there is; kashhchit = a certain; avakaashaH = place; uttareNa = which is northward; me = to me; khyaataH = it is well known; drumakulaH iti = as Drumatulya; yathaa = as; bhavaan = you; khyaataH = are well known; loke = in the world.

अनुवादः

“Towards my northern side, there is a holy place. It is well known as Drumatulya, in the same way as you are well known to this world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तरेणावकाशोऽस्ति कश्चित् पुण्यतरो मम ।
द्रुमकुल्य इति ख्यातो लोके ख्यातो यथा भवान् ॥ ३२ ॥

‘प्रभो! जैसे जगत् में आप सर्वत्र विख्यात एवं पुण्यात्मा हैं, उसी प्रकार मेरे उत्तरकी ओर द्रुमकुल्य नामसे विख्यात एक बड़ा ही पवित्र देश है ॥ ३२ ॥

प्रभो! जगत्तिनल्लि नीनु सर्वत्र विख्यात हागू पुण्यात्मनागिरुवन्तॆये नन्न उत्तरद कडॆगॆ ध्रुवकुल्य ऎम्ब विख्यातवाद ऒन्दु दॊड्ड पवित्र देशविदॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. bahavaH = numerous; dasyavaH = robbers; ugra darshanakarmaaNaH = of fearful aspect and deeds; paapaaH abhiira pramukhaaH = having the sinful Abhiras as their chief; pibanti = drink; mama = my; salilam = waters; tatra = there.

अनुवादः

“Numerous robbers of fearful aspect and deeds, having the sinful Abhiras as their chief, drink my waters there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उग्रदर्शनकर्माणो बहवस्तत्र दस्यवः ।
आभीरप्रमुखाः पापाः पिबन्ति सलिलं मम ॥ ३३ ॥

तैर्न तत्स्पर्शनम् पापम् सहेयम् पापकर्मभिः ॥ २-२२-३३ अमोघः क्रियताम् राम तत्र तेषु शरोत्तमः ।

‘वहाँ आभीर आदि जातियोंके बहुत-से मनुष्य निवास करते हैं, जिनके रूप और कर्म बड़े ही भयानक हैं । वे सब-के-सब पापी और लुटेरे हैं । वे लोग मेरा जल पीते हैं ॥ ३३ ॥

अल्लि आभीर मॊदलाद जातिय बहळष्टु जनरु वासिसुत्तारॆ, अवर रूप मत्तु कर्म भारी भयानकवागिदॆ. अवरॆल्लरू पापिगळू दरोडॆ कोररू आगिद्दारॆ. अवरु नन्न जलवन्नु कुडियुत्तारॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. na saheyam = I am not able to bear; tat = that; sparshanam = touch; taiH = of those; paapaiH = wicked people; paapakarmabhiH = the evil doers; raama = O; Rama! SharottamaH = let excellent arrow; kriyataam = be released; teshhu = on them; tatra = there; amoghaH = with out vain.

अनुवादः

“I am not able to bear that touch of those wicked people, the evil doers, O, Rama! Let this excellent arrow with out vain be released over them there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तैर्न तत्स्पर्शनं पापं सहेयं पापकर्मभिः ।
अमोघः क्रियतां राम अयं तत्र शरोत्तमः ॥ ३४ ॥

तैर्न तत्प्सर्शनं पापं सहेयं पापकर्मभिः ।
अमोघः क्रियतां राम अयं तत्र शरोत्तमः ॥

‘उन पापाचारियोंका स्पर्श मुझे प्राप्त होता रहता है, इस पापको मैं नहीं सह सकता । श्रीराम! आप अपने इस उत्तम बाणको वहीं सफल कीजिये’ ॥ ३४ ॥

आ पापाचारिगळ स्पर्श ननगॆ आगुत्ता इरुत्तदॆ, आ पापवन्नु नानु सहिसलारॆनु. श्रीरामा! नीनु निन्न ई उत्तम बाणवन्नु अल्लि सफलगॊळिसु.॥34॥

पदच्छेदः

34. shrutvaa = hearing; tatvachanam = those words; tasya saagarasya = of that Ocean; mahaatmanaH = the high soled; (Rama) mumocha = released; tam sharam = that arrow; param = which was excellent; diiptam = and splendid; saagara darshanaat = towards the place as directed by the ocean.

अनुवादः

Hearing those words of the high-soled Ocean, Rama released that excellent and splendid arrow towards that place as directed by the ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सागरस्य महात्मनः ।
मुमोच तं शरं दीप्तं परं सागरदर्शनात् ॥ ३५ ॥

तेन तन्मरुकान्तारम् प्^इथिव्याम् किल विश्रुतम् ॥ २-२२-३५ विपातितः शरो यत्र वज्राशनिसमप्रभः ।

महामना समुद्रका यह वचन सुनकर सागरके दिखाये अनुसार उसी देशमें श्रीरामचन्द्रजीने वह अत्यन्त प्रज्वलित बाण छोड़ दिया ॥ ३५ ॥

महामना समुद्रन ई मातन्नु केळि सागरनु तोरिसिद देशक्कॆ श्रीरामचन्द्रनु आ अत्यन्त प्रज्वलित बाणवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. yatra = the place; where; sharaH = the arrow; vajraashani samaprabhaH = whose splendor was akin to that of a thunder and a thunder-bolt; nipaatitaH = was descended; tena = by Rama; tat = that place; vishrutamkila = is indeed famous; maru kaantaaram = as desert of Maru; pR^ithivyaan = on earth.

अनुवादः

The place where the arrow, whose splendor was akin to that of a thunder and a thunder bolt, was descended by Rama- that place is indeed famous as desert of Maru* on this earth.

टिप्पनी

• Maru�Malwar in Rajastan (India)

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन तन्मरुकान्तारं पृथिव्यां किल विश्रुतम् ।
निपातितः शरो यत्र वज्राशनिसमप्रभः ॥ ३६ ॥

तेन तन्मरुकान्तारं पृथिव्यां किल विश्रुतम् ।
निपातितः शरो यत्र दीप्ताशनिसमप्रभः ॥

ननाद च तदा तत्र वसुधा शल्यपीडिता ॥ २-२२-३६ तस्माद्बाणमुखात्तोयमुत्पपात रसातलात् ।

वह वज्र और अशनिके समान तेजस्वी बाण जिस स्थानपर गिरा था, वह स्थान उस बाणके कारण ही पृथ्वीमें दुर्गम मरुभूमिके नामसे प्रसिद्ध हुआ ॥ ३६ ॥

सिडिलिनन्तॆ तेजस्वी आ बाणवु ऎल्लि बित्तो, आ स्थानवु आ बाणदिन्दागिये जगत्तिनल्लि दुर्गम मरुभूमि ऎन्दु प्रसिद्धवायितु.॥36॥

पदच्छेदः

36. vasudhaa = the earth; tatra = there; shalyapiiDitaa = pierced by the arrow; tadaa = then; nanaada = emitted a sound; toyam = the waters; rasaatalaat = of the penultimate subterranean region; utpapaata = gushed forth; baaNamukhaat = from the mouth of that cleft.

अनुवादः

The earth there, pierced by the dart, then emitted a sound . The waters of the penultimate subterranean region gushed forth from the mouth of that cleft.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ननाद च तदा तत्र वसुधा शल्यपीडिता ।
तस्माद् व्रणमुखात् तोयमुत्पपात रसातलात् ॥ ३७ ॥

उस बाणसे पीड़ित होकर उस समय वसुधा आर्तनाद कर उठी । उसकी चोटसे जो छेद हुआ, उसमें होकर रसातलका जल ऊपरको उछलने लगा ॥ ३७ ॥

आग आ बाणदिन्द पीडितळागि वसुधॆ आर्तनाद माडिदळु. बाणद एटिनिन्द आद छिद्रदिन्द रसातलद नीरु मेलक्कॆ उक्कि बरतॊडगितु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tadaa = then; saH = that; kuupaH = hollow; babhuuva = became; vishrutaH = known; vraNaH ityeva = as Vrana; toyam = water; satatam = constantly; dR^ishyate = seen; utthitam = gushing forth; samudrasyeva = resembling seawater.

अनुवादः

Then the hollow became known as Vrana. Water constantly seen, gushing forth from it resembled seawater.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बभूव तदा कूपो व्रण इत्येव विश्रुतः ।
सततं चोत्थितं तोयं समुद्रस्येव दृश्यते ॥ ३८ ॥

स बभून तदा कूपो व्रण इत्येव विश्रुतः ।
सततं चोत्थिथं तोयं समुद्रस्येव दृश्यते ॥

वह छिद्र कुएँके समान हो गया और व्रणके नामसे प्रसिद्ध हुआ । उस कुएँसे सदा निकलता हुआ जल समुद्रके जलकी भाँति ही दिखायी देता है ॥ ३८ ॥

आ छिद्रवु कॆरॆयन्तागि व्रणवॆन्दु प्रसिद्धवायितु आ कॆरॆयिन्द सदाकाल हरियुव नीरु समुद्रद जलदन्ते कण्डुबरुत्तदॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. tasmaat = from that place; daaruNaaH = a terrific; avadaaraNa shabdaH = splitting sound; sampadyata = was born; aapaH = water; ashoshhayat = was dried up; kukshhishhu = in those cavities; tadbaaNapaatena = by hurling of that arrow.

अनुवादः

A terrific splitting sound was born in that place. Water was dried up in those cavities, as a result of hurling of that arrow by Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवदारणशब्दश्च दारुणः समपद्यत ।
तस्मात् तद् बाणपातेन अपः कुक्षिष्वशोषयत् ॥ ३९ ॥

उस समय वहाँ भूमिके विदीर्ण होनेका भयंकर शब्द सुनायी पड़ा । उस बाणको गिराकर वहाँके भूतलकी कुक्षिमें (तालाब-पोखरे आदिमें) वर्तमान जलको श्रीरामने सुखा दिया ॥ ३९ ॥

आग अल्लि भूमियु बिरिद भयङ्कर शब्द केळिबन्तु. आ बाणवन्नु बिट्टु अल्लिय भूमिय गर्भदल्लिरुव वर्तमान नीरन्नु श्रीरामनु ऒणगिसिबिट्टनु.॥39॥

विख्यातं त्रिषु लोकेषु मरुकान्तारमेव च ।
शोषयित्वा तु तं कुक्षिं रामो दशरथात्मजः ॥ ४० ॥
वरं तस्मै ददौ विद्वान् मरवेऽमरविक्रमः ॥ ४१ ॥

तबसे वह स्थान तीनों लोकोंमें मरुकान्तारके नामसे ही विख्यात हो गया । जो पहले समुद्रका कुक्षिप्रदेश था, उसे सुखाकर देवोपम पराक्रमी विद्वान् दशरथनन्दन श्रीरामने उस मरुभूमिको वरदान दिया ॥ ४०-४१ ॥

अन्दिनिन्द आ स्थानवु मूरु लोकगळल्लि मरुकान्तार ऎम्ब हॆसरिनिन्दले विख्यातवायितु. मॊदलु समुद्रद कुक्षि प्रदेशवन्नु ऒणगिसि देवोपम पराक्रमि विद्वान् दशरथनन्दन श्रीरामनु आ मरुभूमिगॆ हीगॆ वरवन्नु कॊट्टनु.॥40-41॥

पदच्छेदः

39; 40. maru kantaaram = that desert of Meru; vikhyaatam = became famous; trishhu = in the three; lokeshhu = worlds; raamaH = Rama; dasharathaatmajaH = the son of Dasaratha; vidvaan = wise man; amaravikramaH = and a valiant man like a celestial; tam kukshhim shoshhayitvaa = made that cavity dried up; dadou = and gave; varam = a boon; tasmai marave = to the desert of Maru.

अनुवादः

That desert of Maru became famous in the three worlds. Rama (the son of Dasaratha), a wise man and a valiant man resembling a celestial, made that cavity dried up and gave a boon to that desert of Maru.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पशव्यश्चाल्परोगश्च फलमूलरसायुतः ।
बहुस्नेहो बहुक्षीरः सुगन्धिर्विविधौषधिः ॥ ४२ ॥

‘यह मरुभूमि पशुओंके लिये हितकारी होगी । यहाँ रोग कम होंगे । यह भूमि फल, मूल और रसोंसे सम्पन्न होगी । यहाँ घी आदि चिकने पदार्थ अधिक सुलभ होंगे, दूधकी भी बहुतायत होगी । यहाँ सुगन्ध छायी रहेगी और अनेक प्रकारकी ओषधियाँ उत्पन्न होंगी’ ॥ ४२ ॥

ई मरुभूमियु पशुगळिगॆ हितकारियागलि. इल्लि रोगगळु कडिमॆयागलि ई भूमियु फल, मूल मत्तु रसगळिन्द सम्पन्नवागली. इल्लि तुप्पवे आदि जिड्डु पदार्थगळु हॆच्चागि सुलभवागलि, हालू कूड धाराळवागलि. इल्लि सुगन्ध व्याप्तवागिरलि, अनेक रीतिय औषधिगळू हुट्टलि.॥42॥

पदच्छेदः

41; 42. varadaanaat = due to granting of a boon; maruH = to that desert Maru; raamasya = by Rama; pashavyashcha = the place became most fit for cattle; alpamuularasaayutaH = having tasty fruits and roots; bahusnehaH = with a lot of clarified butter; bahukshhiiraH = lot of milk; sugandhiH = sweet smelling ; vividhaoushhadhiH = having various kinds of herbs; evam = thus; babhuuva = it became; shivaH = an auspicious; yuktaH = and suitable; panthaaH = move; samyutaH = consisting of ; etaiH = these; guNaiH = merits.

अनुवादः

Due to granting of a boon by Rama, that desert of Maru became the most congenial place for cattle rearing, a place with a little of disease, producing tasty fruits and roots, with a lot of clarified butter, a lot of milk and various kinds of sweet- smelling herbs. Thus it became an auspicious and suitable move, bestowing these merits.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमेतैश्च संयुक्तो बहुभिः संयुतो मरुः ।
रामस्य वरदानाच्च शिवः पन्था बभूव ह ॥ ४३ ॥

तस्मिन् दग्धे तदा कुक्षौ समुद्रः सरिताम् पतिः । राघवम् सर्वशास्त्रज्ञमिदम् वचनम्ब्रवीत् ॥ २-२२-४३

इस प्रकार भगवान् श्रीरामके वरदानसे वह मरुप्रदेश इस तरहके बहुसंख्यक गुणोंसे सम्पन्न हो सबके लिये मङ्गलकारी मार्ग बन गया ॥ ४३ ॥

ई प्रकार भगवान् श्रीरामन वरदिन्द आ मरुप्रदेशवु हीगॆ असङ्ख्यगुणगळिन्द सम्पन्नवागि, ऎल्लरिगॆ मङ्गलकारि मार्ग उण्टायितु.॥43॥

पदच्छेदः

43. tadaa = then; tasmin = while that; kukushhou = cavity; dagdhe = was burning; samudraaH = ocean; saritaam pati = the lord of rivers; abraviit = spoke; idam = these; vachanam = words; raaghavam = to Rama; sarvashaatraj^Naam = who knew all scientific treaties.

अनुवादः

While that cavity was burning, Ocean the lord of rivers spoke these words to Rama who knew all scientific treatises.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् दग्धे तदा कुक्षौ समुद्रः सरितां पतिः ।
राघवं सर्वशास्त्रज्ञमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४४ ॥

अयम् सौम्य नलो नाम तनुजो विश्व कर्मणः । पित्रा दत्त वरः श्रीमान् प्रतिमो विश्व कर्मणः ॥ २-२२-४४

उस कुक्षिस्थानके दग्ध हो जानेपर सरिताओंके स्वामी समुद्रने सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञाता श्रीरघुनाथजीसे कहा— ॥ ४४ ॥

आ कुक्षिस्थानवु दग्धवादाग सरितॆगळ स्वामि समुद्रवु समस्त शास्त्रगळ ज्ञानि श्रीरघुनाथनल्लि हेळिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. soumya = O; excellent man! ayam = this one; nalonaama = named Nala; sriimaan = a glorious person; tanayaH = is the son; vishvakarmaNaH = of Visvakarma; datta varaH = who was given a boon; pitra = by his father; pratimaH = and equal to; vishvakarmaNaH = Visvakarma.

अनुवादः

“O, excellent man! This one, named Nala, a glorious person, is the son of Vishvakarma; who was given a boon by his father and is equal to Visvakarma.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं सौम्य नलो नाम तनयो विश्वकर्मणः ।
पित्रा दत्तवरः श्रीमान् प्रीतिमान् विश्वकर्मणः ॥ ४५ ॥

एष सेतुम् महाउत्साहः करोतु मयि वानरः । तम् अहम् धारयिष्यामि तथा हि एष यथा पिता ॥ २-२२-४५

‘सौम्य! आपकी सेनामें जो यह नल नामक कान्तिमान् वानर है, साक्षात् विश्वकर्माका पुत्र है । इसे इसके पिताने यह वर दिया है कि ‘तुम मेरे ही समान समस्त शिल्पकलामें निपुण होओगे ।’ प्रभो! आप भी तो इस विश्वके स्रष्टा विश्वकर्मा हैं । इस नलके हृदयमें आपके प्रति बड़ा प्रेम है ॥ ४५ ॥

सौम्यने! निन्न सैन्यदल्लिरुव कान्तिमन्त नळ ऎम्बुवनु साक्षात् विश्वकर्मन मगनागिद्दानॆ. इवनिगॆ इवन तन्दॆयु - ‘नीनु नन्नन्तॆये समस्त शिल्पकर्मदल्लि निपुणनागु’ ऎम्ब वरवन्नु कॊट्टिरुवनु. प्रभो ! नीनू कूड ई विश्वद स्रष्टा विश्वकर्मने आगिरुवॆ. ई नळन हृदयदल्लि निन्न कुरितु तुम्बु प्रेमविदॆ.॥45॥

पदच्छेदः

45. eshhaH vaanaraH = let this monkey; mahotsaahaH = a greatly energetic one; karotu = build; setum = a bridge; mayi = in me; aham = I; dhaaraayishhyaami = can hold; tam = it; eshhaH = He; tathaa = is the same; yathaa = as; pitaa = his father.

अनुवादः

“Let this greatly energetic monkey build a bridge across me. I can hold that bridge. He is just the same as his father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः ।
तमहं धारयिष्यामि यथा ह्येष पिता तथा ॥ ४६ ॥

एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः ।
तमहं धारयिष्यामि तथा ह्येष पिता तथा ॥

एवम् उक्त्वा उदधिर् नष्टः समुत्थाय नलस् ततः । अब्रवीद् वानर श्रेष्ठो वाक्यम् रामम् महाबलः ॥ २-२२-४६

‘यह महान् उत्साही वानर अपने पिताके समान ही शिल्पकर्ममें समर्थ है, अतः यह मेरे ऊपर पुलका निर्माण करे । मैं उस पुलको धारण करूँगा’ ॥ ४६ ॥

ई महा उत्साहि वानरनु तन्न तन्दॆयन्तॆये शिल्पकर्मदल्लि निपुणनागिद्दानॆ, आद्दरिन्द इवनु नन्न मेलॆ सेतुवॆ निर्मिसलि. नानु आ सेतुवॆयन्नु धरिसुवॆनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. evam = thus; uktvaa = speaking; udadhiH = the god of Ocean; nashhTaH = disappeared; tadaa = then; nalaH = Nala; vaanarashhreshhThaH = the more distinguished among monkeys; samutthaayaaa = stood up; abraviit = and spoke; vaakyam = words; (these) raamam = to Rama; mahaabalam = of great power.

अनुवादः

Thus speaking, the god of Ocean disappeared from that place. Then Nala, the more distinguished among monkeys stood up and spoke the following words to Rama of great power:

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वोदधिर्नष्टः समुत्थाय नलस्ततः ।
अब्रवीद् वानरश्रेष्ठो वाक्यं रामं महाबलम् ॥ ४७ ॥

अहम् सेतुम् करिष्यामि विस्तीर्णे वरुण आलये । पितुः सामर्थ्यम् आस्थाय तत्त्वम् आह महाउदधिः ॥ २-२२-४७

यों कहकर समुद्र अदृश्य हो गया । तब वानरश्रेष्ठ नल उठकर महाबली भगवान् श्रीरामसे बोला— ॥ ४७ ॥

हीगॆ हेळि समुद्रनु अदृश्यनादनु. आग वानर श्रेष्ठ नळनु ऎद्दु महाबली श्रीरामनल्लि हेळिदनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. mahodadhiH = the great ocean; aaha = told; tattvam = a truth; aham = I; karishhyaami = will construct; setum = a bridge; vistiirNe = (across) the large; makaraalaye = ocean; aasthitaH = taking recourse to ; saamarthyam = the ability; pituH = of my father.

अनुवादः

“The great Ocean disclosed a truth. I will construct a bridge across this large Ocean, taking recourse to the skill and ability of my father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णे मकरालये ।
पितुः सामर्थ्यमासाद्य तत्त्वमाह महोदधिः ॥ ४८ ॥

असौ तु सागरो भीमः सेतुकर्मदिदृक्षया । ददौ दण्डभयाद्गाधम् राघवाय महोदधिः ॥ २-२२-४८

‘प्रभो! मैं पिताकी दी हुई शक्तिको पाकर इस विस्तृत समुद्रपर सेतुका निर्माण करूँगा । महासागरने ठीक कहा है ॥ ४८ ॥

प्रभो! तन्दॆयु कॊट्ट शक्तियन्नु पडॆदु नानु ई विस्तृत समुद्रद मेलॆ सेतुवॆयन्नु निर्मिसुवॆनु. सागरनु सरियागिये हेळिरुवनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. asou = this; saagaraH = Sagara; bhiimaH = the formidable; mahodadhiH = mass of water; daN^Da bhyaat = in fear punishment; setukarmadidR^kshhayaa = wished to see a bridge constructed ; dadou = (and) gave; gaadham = a passage; raaghavaaya = to Rama.

अनुवादः

“This Sagara, the formidable mass of water, in fear of punishment, gave a passage to Rama, wishing to see a bridge constructed on it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दण्ड एव वरो लोके पुरुषस्येति मे मतिः ।
धिक् क्षमामकृतज्ञेषु सान्त्वं दानमथापि वा ॥ ४९ ॥

मम मातुर् वरो दत्तो मन्दरे विश्व कर्मणा । औरसस्तस्य पुत्रोऽहम् सदृशो विश्वकर्मणा ।

‘संसारमें पुरुषके लिये अकृतज्ञोंके प्रति दण्डनीतिका प्रयोग ही सबसे बड़ा अर्थसाधक है, ऐसा मेरा विश्वास है । वैसे लोगोंके प्रति क्षमा, सान्त्वना और दाननीतिके प्रयोगको धिक्कार है ॥ ४९ ॥

जगत्तिनल्लि अकृतज्ञन कुरितु दण्डनीतिय प्रयोगवे ऎल्लक्किन्त दॊड्ड अर्थ साधनॆयागिदॆ, ऎम्बुदे ननगॆ विश्वासवागुत्ता इदॆ. अन्तहवर कुरितु क्षमॆ, सान्त्वनॆ, दान नीतिय प्रयोगक्कॆ धिक्कारविरलि.॥49॥

पदच्छेदः

49. mandare = on the mountain of Mandara; varaH = the following boon; dattaH = was given; mama maatuH = to my mother; vishvakarmaNaa = by Visvakarma; devii = “O; like lady! PutraH = a son; sadR^ishaH = equal; mayaa = to me; bhavishhyati = will be born; tava = to you.

अनुवादः

“On the mountain of Mandara, the following boon was given by Visvakarma to my mother: “O, god like lady! A son equal to me will be born to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं हि सागरो भीमः सेतुकर्मदिदृक्षया ।
ददौ दण्डभयाद् गाधं राघवाय महोदधिः ॥ ५० ॥

स्मारितोऽस्म्यहमेतेन तत्त्वमाह महोदधिः । २-२२-५० न च अपि अहम् अनुक्तो वै प्रब्रूयाम् आत्मनो गुणान् । औरसस् तस्य पुत्रो अहम् सदृशो विश्व कर्मणा ।

‘इस भयानक समुद्रको राजा सगरके पुत्रोंने ही बढ़ाया है । फिर भी इसने कृतज्ञतासे नहीं, दण्डके भयसे ही सेतुकर्म देखनेकी इच्छा मनमें लाकर श्रीरघुनाथजीको अपनी थाह दी है ॥ ५० ॥

ई भयानक समुद्रवन्नु सगरराजन पुत्ररे बॆळॆसिरुवरु. हीगिद्दरू इवनु कृतज्ञतॆयिन्दल्ल, दण्डनॆय भयदिन्दले सेतुकर्म नोडलु मनस्सिनल्लि इच्छिसि श्रीरघुनाथनिगॆ नॆरवन्नु नीडिरुवनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. aham = I; tasya ourasa putraH = am a son born of Visvakarma’s own loins; sadR^ishaH = I am equal; visvakarmaNaa = to Visvakarma; smaaritaH asmi = I have been reminded; etena = by this god of ocean; mahodadhiH = the great ocean; aaha = spoke; tattvam = the truth; anuktaH = unasked; aham = I; naprabruuyaam = have not told; vaH = you; aatmanah = my; guNaam = description.

अनुवादः

“I am a son born of Visvakarma’s own loins. I am equal to Visvakarma. This god of Ocean has reminded me. The great ocean spoke the truth. Being unasked, I have not told you my details earlier.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम मातुर्वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा ।
मया तु सदृशः पुत्रस्तव देवि भविष्यति ॥ ५१ ॥

मम मातुर्वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा ।
मया तु सदृशः पुत्रस्तस्य देवि भविष्यति ॥

समर्थ्श्चाप्यहम् सेतुम् कर्तुम् वै वरुणालये ॥ २-२२-५१ तस्मादद्यैव बध्नन्तु सेतुम् वानरपुङ्गवाः ।

‘मन्दराचलपर विश्वकर्माजीने मेरी माताको यह वर दिया था कि ‘देवि! तुम्हारे गर्भसे मेरे ही समान पुत्र होगा’ ॥ ५१ ॥

मन्दराचलदल्लि विश्वकर्मनु नन्न तायिगॆ-‘देवि! निन्न पुत्रनु नन्नन्तॆये आगुवनु’ ऎम्ब वरवन्नु कॊट्टिद्दनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. aham = I; samarthashchaapi = am capable; kartum = to construct; setum = a bridge; varuNaalaye = across the ocean; tasmaat = Hence; vaanarapuN^gavaaH = (let) the foremost of the monkeys; badhnantu = build; setum = the bridge; adyaiva = now itself.

अनुवादः

“I am capable of constructing a bridge across the ocean. Hence, let the foremost of monkeys build the bridge now itself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

औरसस्तस्य पुत्रोऽहं सदृशो विश्वकर्मणा ।
स्मारितोऽस्म्यहमेतेन तत्त्वमाह महोदधिः ।
न चाप्यहमनुक्तो वः प्रब्रूयामात्मनो गुणान् ॥ ५२ ॥

ततो निसृष्ट रामेण सर्वतो हरि यूथपाः ॥ २-२२-५२ अभिपेतुर् महाअरण्यम् हृष्टाः शत सहस्रशः ।

‘इस प्रकार मैं विश्वकर्माका औरस पुत्र हूँ और शिल्पकर्ममें उन्हींके समान हूँ । इस समुद्रने आज मुझे इन सब बातोंका स्मरण दिला दिया है । महासागरने जो कुछ कहा है, ठीक है । मैं बिना पूछे आपलोगोंसे अपने गुणोंको नहीं बता सकता था, इसीलिये अबतक चुप था ॥ ५२ ॥

हीगॆ नानु विश्वकर्मन औरस पुत्रनागिद्देनॆ, शिल्पकर्मदल्लि अवनन्तॆये आगिरुवॆनु. ई समुद्रवु इन्दु इवन्नु ज्ञापिसिदनु. महासागरनु हेळिदुदु सरियागिये इदॆ. तावु केळदॆये नानु नन्न गुणगळन्नु हेळलागलिल्ल, अदक्कागि इष्टरवरॆगॆ सुम्मनिद्दॆ.॥52॥

पदच्छेदः

52. tataH = then; visR^ishhTaaH = being sent; raameNa = by Rama; shatasahasrashaH = hundreds and thousands; haripuN^gavaaH = of monkey heroes; abhyutpetuH = jumped; hR^ishhTaaH = in joy; sarvataH = on all sides; mahaaraNyam = towards the great forest.

अनुवादः

Then, being sent by Rama, hundreds and thousands of monkey heroes jumped in joy on all sides towards the great forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समर्थश्चाप्यहं सेतुं कर्तुं वै वरुणालये ।
तस्मादद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुङ्गवाः ॥ ५३ ॥

ते नगान् नग सम्काशाः शाखा मृग गण ऋषभाः ॥ २-२२-५३ बभन्जुर् वानरास् तत्र प्रचकर्षुः च सागरम् ।

‘मैं महासागरपर पुल बाँधनेमें समर्थ हूँ, अतः सब वानर आज ही पुल बाँधनेका कार्य आरम्भ कर दें’ ॥

समुद्रद मेलॆ सेतुवॆयन्नु कट्टलु नानु समर्थनागिद्देनॆ, आद्दरिन्द ऎल्ल वानरु इन्दे सेतुवॆ कट्टलु प्रारम्भिसलि.॥53॥

पदच्छेदः

53. te = those; shaakhaamR^iga gaNarshhabhaah = army chiefs of monkeys; nagasamkaashaaH = who resembled the mountains; babhaN^juH = broke; nagaan = the rocks; paadapaan = and trees; tatra = there; prachakarshhushcha = and dragged them away; saagaram = towards the sea.

अनुवादः

Those army-chiefs of monkeys, who resembled mountains, broke the rocks and trees there and dragged them away towards the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विसृष्टा रामेण सर्वतो हरिपुङ्गवाः ।
उत्पेततुर्महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः ॥ ५४ ॥

ततोनविसृष्टा रामेण सर्वतो हरिपुङ्गवाः ।
उत्पेततुर्महारण्यं हृष्टाः शतसहस्रशः ॥

तब भगवान् श्रीरामके भेजनेसे लाखों बड़े-बड़े वानर हर्ष और उत्साहमें भरकर सब ओर उछलते हुए गये और बड़े-बड़े जंगलोंमें घुस गये ॥ ५४ ॥

आग भगवान् श्रीरामनु कळिसिद्दरिन्द दॊड्ड दॊड्ड वानररु हर्षोत्साहदिन्द नॆगॆयुत्ता ऎल्लॆडॆ होगुत्ता महारण्यवन्नु हॊक्करु.॥54॥

ते नगान् नगसङ्काशाः शाखामृगगणर्षभाः ।
बभञ्जुः पादपांस्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम् ॥ ५५ ॥

ते नगान् नगसङ्काशाः शाखामृगगणर्षभाः ।
बभञ्ज पादपांस्तत्र प्रचकर्षुश्च सागरम् ॥

वे पर्वतके समान विशालकाय वानरशिरोमणि पर्वतशिखरों और वृक्षोंको तोड़ देते और उन्हें समुद्रतक खींच लाते थे ॥ ५५ ॥

पर्वतदन्तह विशालकाय आ श्रेष्ठ वानररु पर्वत शिखरगळन्नु मत्तु वृक्षगळन्नु कित्तु अवन्नु समुद्र तीरक्कॆ ऎळॆदुकॊण्डु बरुत्तिद्दरु.॥55॥

पदच्छेदः

54; 55. te vaanaraah = those monkeys; paryapuurayam = filled ; saagaram = the ocean; vR^ikshhaishcha = ( with all types) of trees; namely ; saalaishcha = sala; ashvakarNaishcha = Asvakarna; dhavaiH = Dhava; vamshaishcha = bamboo; kuTajaiH = Kutaja; arjunaiH = Arjuna; taalaih = palmyra; tilakaiH = Tilaka; tinishairapi = Tinisa; bilvakaiH = Bilva; saptaparNaishcha = Saptaparna; pushhpitaiH = the flowered; karNikaaraiH = Karnika; chuutaishcha = mango; ashoka = and Asoka.

अनुवादः

Those monkeys filled the ocean with all types of trees like Sala and Asvakarna, Dhava and bamboo, Kutaja, Arjuna, palmyra,Tilaka, Tinisa, Bilva, Saptaparna, Karnika, in blossom as also mango and Asoka.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते सालैश्चाश्वकर्णैश्च धवैर्वंशैश्च वानराः ।
कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्तिनिशैरपि ॥ ५६ ॥
बिल्वकैः सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।
चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन् ॥ ५७ ॥

ते सालैश्चाश्चकर्णैश्च धवैर्वंशैश्च वानराः ।
कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्तिनिशैरपि ॥ बिल्वैश्च सप्तपर्णैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।
चूतैश्चाशोकवृक्षैश्च सागरं समपूरयन् ॥

वे साल, अश्वकर्ण, धव, बाँस, कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक, तिनिश, बेल, छितवन, खिले हुए कनेर, आम और अशोक आदि वृक्षोंसे समुद्रको पाटने लगे ॥ ५६-५७ ॥

साल, अश्वकर्ण, धव, कुटज, अर्जुन, ताल, तिलक, बिल्व, अरळिद कणगिलॆय वृक्ष, मावु, अशोक मुन्ताद मरगळन्नु अवरु समुद्रक्कॆ हाकि तुम्बुत्तिद्दरु.॥56-57॥

पदच्छेदः

56. vanaraah = the forest animals; harisattamaaH = the very good monkeys; udyamya = lifted; prajahruH = and brought; paadapaan = the trees; samuulaancha = some with roots intact; vimuulaancha = (and some); taruun = trees without roots; indraketuuniva = like Indra’s flag posts.

अनुवादः

The excellent monkeys, the forest animals lifted and brought, like Indra’s flag posts, some trees with roots intact and some others without roots.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

57. itastataH = from here and there; (they) samaajahruH = brought; taalan = Palmyra trees; daaDima gulmaamshcha = pomegranate shrubs; naarikela vibhiitakaan = coconut and Vibhitaka; kariiraan = Karira;bakulaan = Bakula; nimbaan = and neem trees.

अनुवादः

From here and there the monkeys brought Palmyra trees, pomegranate shrubs, coconut and Vibhitaka, Karira, Bakula and neem trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समूलांश्च विमूलांश्च पादपान् हरिसत्तमाः ।
इन्द्रकेतूनिवोद्यम्य प्रजह्रुर्वानरास्तरून् ॥ ५८ ॥

वे श्रेष्ठ वानर वहाँके वृक्षोंको जड़से उखाड़ लाते या जड़के ऊपरसे भी तोड़ लाते थे । इन्द्रध्वजके समान ऊँचे-ऊँचे वृक्षोंको उठाये लिये चले आते थे ॥ ५८ ॥

आ श्रेष्ठ वानररु अल्लिय मरगळन्नु बुडसहित कित्तु अथवा मेलिनिन्द मुरिदु, इन्द्र ध्वजदन्तॆ ऎत्तरवाद वृक्षगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु बरुत्तिद्दरु.॥58॥

पदच्छेदः

58. mahaakaayaaH = the monkeys having huge bodies; mahaabalaaH = and mighty strength; samutpaaTya = uprooted; hastimaatraan = elephant-sized; paashhaaNaan = rocks; parvataamshcha = and mountains; parivahanti = and transported; yantraiH = by mechanical contrivances.

अनुवादः

The huge bodied monkeys with mighty strength uprooted elephant-sized rocks and mountains and transported them by mechanical contrivances.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तालान् दाडिमगुल्मांश्च नारिकेलविभीतकान् ।
करीरान् बकुलान् निम्बान् समाजह्रुरितस्ततः ॥ ५९ ॥

तालान् दाडिमगुल्मांश्च नारिकेलान्विभीतकान् ।
करीरान् बकुलान् निम्बान् समाजह्रुरितस्ततः ॥

प्रक्षिप्यमाणैर् अचलैः सहसा जलम् उद्धतम् ॥ २-२२-५९ समुत्पतितम् आकाशम् अपासर्पत् ततस् ततः ।

ताड़ों, अनारकी झाड़ियों, नारियल और बहेड़ेके वृक्षों, करीर, बकुल तथा नीमको भी इधर-उधरसे तोड़-तोड़कर लाने लगे ॥ ५९ ॥

तालवृक्षगळन्नु, दाळिम्बॆ गिडगळन्नु, तॆङ्गिन मरगळन्नु, विभीतक-बकुळ वृक्षगळन्नु, बेविनमर गळन्नु कित्तु कित्तु तन्दरु.॥59॥

पदच्छेदः

59. jalam = the water; uddhR^itam = raised up; sahasaa = due to sudden; prakshhipyamaaNaiH = throwing; achalaiH = of mountains; (in to the sea)samutsasarpa = soured upward towards; aakaasham = the sky; tataH = from there; punaH = again; avaasarpat = gushed back.

अनुवादः

The water, raised up due to sudden throwing of mountains in the sea, soured upward towards the sky and from there again, gushed back.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हस्तिमात्रान् महाकायाः पाषाणांश्च महाबलाः ।
पर्वतांश्च समुत्पाट्य यन्त्रैः परिवहन्ति च ॥ ६० ॥

महाकाय महाबली वानर हाथीके समान बड़ी-बड़ी शिलाओं और पर्वतोंको उखाड़कर यन्त्रों (विभिन्न साधनों) द्वारा समुद्रतटपर ले आते थे ॥ ६० ॥

महाकाय महाबली वानररु आनॆयन्तह दॊड्ड दॊड्ड बण्डॆगळन्नु, पर्वतगळन्नु कित्तु यन्त्रगळ (बेरॆ बेरॆ साधनॆगळिन्द) मूलक समुद्रतीरक्कॆ तरुत्तिद्दरु.॥60॥

पदच्छेदः

60. nipatantaH = the rocks befalling; samantataH = on all sides; kshhobhayaamaasuH = perturbed; samudram = the sea; anye = some others; pragR^ihNamti = drew up; suutraaNi = strings; shatayojanam = a hundred Yojanas; aayatam = long; (in order to keep the rocks in a straight line).

अनुवादः

The rocks befalling on all sides perturbed the ocean. Some others drew up strings a hundred Yojanas long (in order to keep the rocks in a straight line.)

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रक्षिप्यमाणैरचलैः सहसा जलमुद्‍धृतम् ।
समुत्ससर्प चाकाशमवासर्पत् ततः पुनः ॥ ६१ ॥

प्रक्षिप्यमाणैरचलैः सहसा जलमुद्धतम् ।
समुत्ससर्प चाकाशमवासर्पत् ततः पुनः ॥

नलः चक्रे महासेतुम् मध्ये नद नदी पतेः ॥ २-२२-६१ स तदा क्रियते सेतुर्वानरै र्घोरकर्मभिः ।

शिलाखण्डोंको फेंकनेसे समुद्रका जल सहसा आकाशमें उठ जाता और फिर वहाँसे नीचेको गिर जाता था ॥ ६१ ॥

शिला खण्डगळन्नु ऎसॆदुदरिन्द समुद्रद नीरु आकाशदवरॆगॆ चिम्मि, कॆळगॆ बीळुत्तित्तु.॥61॥

पदच्छेदः

61. nalaH = Nala; chakre = initiated; mahaasetum = a monumental bridge; madhye = in middle; nadanadiipate = of the ocean; setuH = The bridge; kriyate = was built; tadaa = at that time; vaanaraih = by the monkeys; ghorakarmabhiH = of terrible acts.

अनुवादः

Nala on his part initiated a monumental bridge in the middle of the ocean. The bridge was built at that time with the cooperation of other monkeys, of terrible doings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुद्रं क्षोभयामासुर्निपतन्तः समन्ततः ।
सूत्राण्यन्ये प्रगृह्णन्ति ह्यायतं शतयोजनम् ॥ ६२ ॥

उन वानरोंने सब ओर पत्थर गिराकर समुद्रमें हलचल मचा दी । कुछ दूसरे वानर सौ योजन लंबा सूत पकड़े हुए थे ॥ ६२ ॥

आ वानररु ऎल्लॆडॆ बण्डॆगळन्नु हाकि समुद्रवु अल्लोल कल्लोलवायितु. इतर कॆलवु वानररु नूरु योजन उद्दद दारवन्नु हिडिदुकॊण्डिद्दरु.॥62॥

नलश्चक्रे महासेतुं मध्ये नदनदीपतेः ।
स तदा क्रियते सेतुर्वानरैर्घोरकर्मभिः ॥ ६३ ॥

नल नदों और नदियोंके स्वामी समुद्रके बीचमें महान् सेतुका निर्माण कर रहे थे । भयंकर कर्म करनेवाले वानरोंने मिल-जुलकर उस समय सेतुनिर्माणका कार्य आरम्भ किया था ॥ ६३ ॥

नळनु नद-नदिगळ स्वामि समुद्रद मध्यदल्लि महासेतुवॆयन्नु निर्मिसुत्तिद्दनु. भयङ्कर कर्मराद वानररु ऒन्दागि आग सेतुवॆय निर्माण कार्यवन्नु प्रारम्भिसिदरु.॥63॥

पदच्छेदः

62; 63. anye = some monkeys; pragR^ihNanti = were holding; daN^Daan = the poles(for measuring the bridge) ; tathaa = and; apare = some others; vichinvanti = collected the material; (some parts of bridge); babandhire = were fastened; tR^iNaiH = by reeds; kaashhThaishcha = and logs; vaanarah satashaH = by hundred s of monkeys; tatra = there; meghaabhaiH = looking like clouds; parvataabhaishcha = and resembling mountains; aaaj^NaapuraHsaraiH = proceeded by the command; raamasya = of Rama.

अनुवादः

Some monkeys were holding poles for measuring the bridge and some others collected the material. Reeds and logs resembling clouds and mountains, brought by hundreds of monkeys, lead by the command of Rama, fastened some parts of the bridge.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दण्डानन्ये प्रगृह्णन्ति विचिन्वन्ति तथापरे ।
वानरैः शतशस्तत्र रामस्याज्ञापुरःसरैः ॥ ६४ ॥
मेघाभैः पर्वताभैश्च तृणैः काष्ठैर्बबन्धिरे ।
पुष्पिताग्रैश्च तरुभिः सेतुं बघ्नन्ति वानराः ॥ ६५ ॥

दण्डानन्ये प्रगृह्णन्ति विचिन्वन्ति तथापरे ।
वानरैः शतशस्तत्र रामस्याज्ञापुरःसरैः ॥ मेघाभैः पर्वताभैश्च तृणैः काष्ठैर्बबन्धिरे ।
पुष्टिताग्रैश्च तरुभिः सेतुं बध्नन्ति वानराः ॥

पुष्पिताग्रैश्च तरुभिः सेतुम् बध्नन्ति वानराः । पाषाणांश्च गिरिप्रख्यान् गिरीणाम् शिखराणि च ॥ २-२२-६४ दृश्यन्ते परिधावन्तो गृह्य दानवसम्निभाः । शिलानाम् क्षिप्यमाणानाम् शैलानाम् तत्र पात्यताम् ॥ २-२२-६५ बभूव तुमुलः शब्दस् तदा तस्मिन् महाउदधौ ।

कोई नापनेके लिये दण्ड पकड़ते थे तो कोई सामग्री जुटाते थे । श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञा शिरोधार्य करके सैकड़ों वानर जो पर्वतों और मेघोंके समान प्रतीत होते थे, वहाँ तिनकों और काष्ठोंद्वारा भिन्न-भिन्न स्थानोंमें पुल बाँध रहे थे । जिनके अग्रभाग फूलोंसे लदे थे, ऐसे वृक्षोंद्वारा भी वे वानर सेतु बाँधते थे ॥ ६४-६५ ॥

कॆलवरु अळतॆ गागि दण्ड हिडिदरॆ, कॆलवरु सामग्रिगळन्नु ऒदगिसुत्तिद्दरु. श्रीरामचन्द्रन अप्पणॆयन्नु शिरसावहिसि पर्वतगळन्तॆ, मेघ गळन्तॆ कण्डुबरुव साविरारु वानररु हुल्लु मत्तु कट्टिगॆगळिन्द अल्लल्लि सेतुवॆ कट्टुत्तिद्दरु. तुदियल्लि हूवुगळु अरळिद मरगळ मूलकवू सेतुवॆ कट्टुत्तिद्दरु.॥64-65॥

पदच्छेदः

64. vanaraaH = monkeys; badhnauti = constructed; setum = the bridge; tarubhiH = with trees; pushhpitaagraiH = having blossom at the end of their boughs; daanavasamvibhaaH = some monkeys looking like demons; gR^ihya = seized; paashhaaNaamshcha = rocks; giriprakhyaan = resembling mountains;; shikharaaNicha = and peaks; giriiNaam = of mountains; dR^ishyante = and appeared; paridhavantah = running hither and thither.

अनुवादः

Monkeys constructed the bridge with trees having blossom at the end of their boughs. Some monkeys looking like demons seized rocks resembling mountains and peaks of mountains and appeared running hither and thither.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

65. tadaa = then; tumulaH = a tumultuous; shabdaH = sound; babhuuva = occurred; tatra = there; shilaanam = of the rocks; kshhipyamaaNaanaam = thrown; tasmin mahodadhou = into that sea; shailaanaam = and of mountains; paatyataam = which were caused to fall.

अनुवादः

Then, a tumultuous sound occurred when the rocks were thrown into the sea and when mountains were caused to fall there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाषाणांश्च गिरिप्रख्यान् गिरीणां शिखराणि च ।
दृश्यन्ते परिधावन्तो गृह्य दानवसन्निभाः ॥ ६६ ॥

पाषाणांश्च गिरिप्रख्यान् गिरीणां शिखराणि च ।
दृश्यन्ते परिधावन्तो गृह्य वारण सन्निभाः ॥

कृतानि प्रथमेनाह्ना योजनानि चतुर्दश ॥ २-२२-६६ प्रहृष्टैजसम्काशैस्त्वरमाणैः प्लवङ्गमैः ।

पर्वतों-जैसी बड़ी-बड़ी चट्टानें और पर्वत-शिखर लेकर सब ओर दौड़ते वानर दानवोंके समान दिखायी देते थे ॥

पदच्छेदः

66. prathamena = on the first; aahnena = day; chaturdasha = fourteen; yojanaani = yojanas; kR^itaam = were constructed; plavaNgamaiH = by the monkeys; prahR^ishhTaiH = thrilled with delight; gaja samkaashaiH = resembling elephants; tvaramaaNaiH = speedily.

अनुवादः

On the first day, fourteen Yojanas of bridge were constructed by the monkeys speedily, thrilled with delight as they were, resembling elephants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पर्वत गळन्तह दॊड्ड दॊड्ड बण्डॆगळन्नु मत्तु पर्वत शिखरगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु ऎल्लॆडॆ ओडुत्तिरुव वानररु दानवरन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दरु.॥6.॥

शिलानां क्षिप्यमाणानां शैलानां तत्र पात्यताम् ।
बभूव तुमुलः शब्दस्तदा तस्मिन् महोदधौ ॥ ६७ ॥

द्वितीयेन तथैवाह्ना योजनानि तु विशतिः ॥ २-२२-६७ कृतानि प्लवगैस्तूर्णम् भीमकायैर्महाबलैः ।

उस समय उस महासागरमें फेंकी जाती हुई शिलाओं और गिराये जाते हुए पहाड़ोंके गिरनेसे बड़ा भीषण शब्द हो रहा था ॥ ६७ ॥

कृतानि प्रथमेनाह्ना योजनानि चतुर्दश ।
प्रहृष्टैर्गजसङ्काशैस्त्वरमाणैः प्लवङ्गमैः ॥ ६८ ॥

अह्ना तृतीयेन तथा योजनानि तु सागरे ॥ २-२२-६८ त्वरमाणैर्महाकयैरेकविंशतिरेव च ।

हाथीके समान विशालकाय वानर बड़े उत्साह और तेजीके साथ काममें लगे हुए थे । पहले दिन उन्होंने चौदह योजन लंबा पुल बाँधा ॥ ६८ ॥

आग आ महासागरदल्लि ऎसॆयुव शिलॆगळिन्द, बॆट्टगळिन्द भारी भीषण शब्दवागुत्तित्तु. आनॆयन्तह विशालकाय वानररु बहळ उत्साहदिन्द हागू वेगदिन्द कॆलसदल्लि तॊडगुत्तिद्दरु. मॊदलनॆय दिन अवरु हदिनाल्कु योजन उद्दद सेतुवॆ कट्टिदरु.॥67-68॥

पदच्छेदः

67. tathaiva = in the same manner; dvitiiyena = on the second; aahnaa = day; vimshati = twenty; yojanaani = yojanas; kR^itaani = were constructed; tuurNan = speedily; plavaNgaiH = by the monkeys; bhiima kaayaih = of terrific bodies; mahaabalaiH = and of mighty strength.

अनुवादः

In the same manner, on the second day twenty Yojanas of bridge were constructed speedily by the monkeys of terrific bodies and of mighty strength.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

68. tathaa = thus; tR^itiiyena = on the third; aahnaa = day; ekavimshatirevacha = twenty one; yojanaani = yojanas; were constructed) ; saagare = in the ocean; tvaramaaNaih = speedily; mahaakaayaiH = by the monkeys with colossal bodies.

अनुवादः

Thus, on the third day twenty-one Yojanas of the bridge were constructed in the ocean speedily by the monkeys with their colossal bodies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वितीयेन तथैवाह्ना योजनानि तु विंशतिः ।
कृतानि प्लवगैस्तूर्णं भीमकायैर्महाबलैः ॥ ६९ ॥

फिर दूसरे दिन भयंकर शरीरवाले महाबली वानरोंने तेजीसे काम करके बीस योजन लंबा पुल बाँध दिया ॥ ६९ ॥

पदच्छेदः

69. athaapivaa = and; tataH = then; chaturthena = on the fourth; aahnaa = day; dvaavimshatiH = twenty-two; yojanaani = yojanas; kR^itaani = were constructed; tvaritaiH = by the hastening monkeys; mahaavegaiH = with a great speed.

अनुवादः

On the forth day, a further of twenty-two Yojanas were constructed by the dashing monkeys with a great speed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऎरडनॆय दिवस भयङ्कर शरीरवुळ्ळ महाबलि वानररु वेगवागि इप्पत्तु योजन उद्दद सेतुवॆ कट्टिबिट्टरु.॥6.॥

पदच्छेदः

6. tasmin = (while)that; sharaasane = bow; vikR^ishhTe = was being stretched; raaghaveNa = by Rama; rodasii = both the heaven and earth; sahasaa = suddenly; sampaphaaleva = seemed to be split asunder; parvataashcha = Mountains also; chakampire = were shaken.

अनुवादः

While Rama was stretching that bow, both the heaven and earth suddenly seemed to be split asunder. Mountains also were shaken.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अह्ना तृतीयेन तथा योजनानि तु सागरे ।
त्वरमाणैर्महाकायैरेकविंशतिरेव च ॥ ७० ॥

तीसरे दिन शीघ्रतापूर्वक काममें जुटे हुए महाकाय कपियोंने समुद्रमें इक्कीस योजन लंबा पुल बाँध दिया ॥

पदच्छेदः

70. tathaa = in that manner; paN^chameva = on the fifth; aahnaa = day; trayovimshat = twenty three; yojanaani = yojanas; (were constructed) suvelam adhikR^itya = up to the other sea shore; plavaNgaiH = by the monkeys; kshhipra kaaribhiH = working quickly.

अनुवादः

In that manner, on the fifth day, the monkeys working quickly constructed twenty-three yojanas of the bridge up to the other seashore.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मूरनॆय दिवस शीघ्रवागि कॆलसदल्लि तॊडगिरुव महाकाय कपिगळु समुद्रदल्लि इप्पत्तॊन्दु योजन उद्दद सेतुवॆ कट्टिदरु.॥7.॥

चतुर्थेन तथा चाह्ना द्वाविंशतिरथापि वा ।
योजनानि महावेगैः कृतानि त्वरितैस्ततः ॥ ७१ ॥

स वानरवरः श्रीमान् विश्वकर्मात्मजो बली ॥ २-२२-७१ बबन्ध सागरे सेतुम् यथा चास्य तथा पिता ।

चौथे दिन महान् वेगशाली और शीघ्रकारी वानरोंने बाईस योजन लंबा पुल और बाँध दिया ॥ ७१ ॥

पदच्छेदः

71. saH = that Nala; vaanaravaraH = the illustrious one; vishvakarmaatmajaH = the son of Vivakarma; balii = and a strong one; babandha = built; setum = the bridge; saagare = in the sea; yathaa tathaa = as truly as; asya = his; pitaa = father.

अनुवादः

That Nala, the strong and illustrious son of Visvakarma and an excellent monkey built the bridge across the sea as truly as his father would have built it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाल्कनॆय दिन महावेगशाली मत्तु शीघ्रकारी वानररु इप्पत्तॆरडु योजन उद्दद सेतुवॆयन्नु निर्मिसिदरु.॥7.॥

पदच्छेदः

7. tadaa = then; tamashcha = darkness; aavavre = enveloped; lokam = the world; dishashcha = the quarters; na chakaashire = did not shine; saraamsi = lakes; saritaH = and rivers; aashu = soon; pratichukshhbhire = were agitated.

अनुवादः

Darkness enveloped the world. All the quarters were obscured. Lakes and rivers were soon agitated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पञ्चमेन तथा चाह्ना प्लवगैः क्षिप्रकारिभिः ।
योजनानि त्रयोविंशत् सुवेलमधिकृत्य वै ॥ ७२ ॥

स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकर आलये ॥ २-२२-७२ शुशुभे सुभगः श्रीमान् स्वाती पथ इव अम्बरे ।

तथा पाँचवें दिन शीघ्रता करनेवाले उन वानरवीरोंने सुवेल पर्वतके निकटतक तेईस योजन लंबा पुल बाँधा ॥

ऐदनॆय दिवस अवसरपडुत्तिद्द आ वानर वीररु सुवेल पर्वतदवरॆगॆ इप्पत्तमूरुयोजन उद्द सेतुवॆ कट्टिदरु.॥72॥

पदच्छेदः

72. saH = that; subhagaH = beautiful; shriimaan = and lovely; setuH = bridge; kR^itaH = constructed; nalena = by Nala; saagare = across the ocean; makaraalaye = the abode of alligators; shushubhe = shone brightly; svaatiipathaa iva = like a milky way of stars; ambare = in the sky.

अनुवादः

That beautiful and lovely bridge constructed by Nala across the ocean the abode of alligators, shone brightly like a milky way of stars in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वानरवरः श्रीमान् विश्वकर्मात्मजो बली ।
बबन्ध सागरे सेतुं यथा चास्य पिता तथा ॥ ७३ ॥

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः च परम ऋषयः ॥ २-२२-७३ आगम्य गगने तस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ।

इस प्रकार विश्वकर्माके बलवान् पुत्र कान्तिमान् कपिश्रेष्ठ नलने समुद्रमें सौ योजन लंबा पुल तैयार कर दिया । इस कार्यमें वे अपने पिताके समान ही प्रतिभाशाली थे ॥ ७३ ॥

हीगॆ विश्वकर्मन बलिष्ठ पुत्र, शान्तिवन्त कपिश्रेष्ठ नळनु समुद्रदल्लि नूरु योजन उद्दद सेतुवॆयन्नु सिद्धगॊळिसिदनु. ई कार्यदल्लि अवनु तन्न तन्दॆयन्तॆये प्रभावशालियागिद्दनु.॥73॥

पदच्छेदः

73. drashhTu kaamaaH = with a desire to see; tat = that; adbhutam = marvel; devataaH = celestials; sagandharvaaH = along with the heavenly musicians; siddhaashcha = siddhas;(semi- divine beings of great purity and perfection possessing super natural qualities.); paramarshhayah = and great sages; aagamya = came; tataH = then; tasthuH = and stood up; gagane = in the sky.

अनुवादः

With a desire to behold that marvel, celestials along with Gandharvas, the heavenly musicians, Siddhas (semi-divine beings of great purity and perfection, possessing super natural qualities) and great sages came then and stood up in the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स नलेन कृतः सेतुः सागरे मकरालये ।
शुशुभे सुभगः श्रीमान् स्वातीपथ इवाम्बरे ॥ ७४ ॥

मकरालय समुद्रमें नलके द्वारा निर्मित हुआ वह सुन्दर और शोभाशाली सेतु आकाशमें स्वातीपथ (छायापथ)-के समान सुशोभित होता था ॥ ७४ ॥

मीनुगळिगॆ वासस्थानवाद समुद्रदल्लि नळनिन्द निर्माणगॊण्ड आ सुन्दरवाद मत्तु शोभायमानवागिद्द सेतुवॆयु आकाशदल्लि स्वातीपथ (छायापथ)दन्तॆ सुशोभितवागित्तु.॥74॥

पदच्छेदः

74. devagandharvaaH = the celestials and the heavenly musicians; dadR^ishuh = saw; nala setum = Nala’s bridge; dashayojana vistiirNam = having a width of ten yojanas; shatayojanam aayatam = and a length of hundred yojanas; sudushhkaram = and which was very difficult to be built.

अनुवादः

The celestials and Gandharvas, the heavenly musicians saw Nala’s bridge, having a width of ten yojanas and a length of hundred yojanas and which was very difficult to be built.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
आगम्य गगने तस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्भुतम् ॥ ७५ ॥

उस समय देवता, गन्धर्व, सिद्ध और महर्षि उस अद्भुत कार्यको देखनेके लिये आकाशमें आकर खड़े थे ॥

आग आ अद्भुत कार्यवन्नु नोडलु देवतॆगळु, गन्धर्वरु, सिद्धरु, महर्षिगळु आकाशदल्लि बन्दु निन्तुकॊण्डरु.॥75॥

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।
ददृशुर्देवगन्धर्वा नलसेतुं सुदुष्करम् ॥ ७६ ॥

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।
ददृशुर्देवगन्धार्वा नलसेतुं सुदुष्करम् ॥

नलके बनाये हुए सौ योजन लंबे और दस योजन चौड़े उस पुलको देवताओं और गन्धर्वोंने देखा, जिसे बनाना बहुत ही कठिन काम था ॥ ७६ ॥

हत्तु योजन अगल मत्तु नूरु योजन उद्दवाद, समुद्रदल्लि कट्टलु अत्यन्त कठिणवाद आ नळसेतुवॆयन्नु देव-गन्धर्व-सिद्ध-परमर्षिगळु नोडि विस्मितरादरु.॥76॥

पदच्छेदः

75; 76. plavaNgamaaH = the monkeys; aaplavantaH = taking long leaps; plavantashcha = and short leaps; garjantashcha = shouted (in delight) sarva bhuutaani = all other beings; dadR^ishuH = saw; tat setubandhanam = that construction of the bridge; saagare = in the ocean; achintyam = which was unimaginable; asahyamecha = impossible; adbhutam = wonderful; romaharshhaNam = causing hair to stand on end (in amazement).

अनुवादः

The monkeys taking long leaps and short leaps shouted in joy. All other beings saw that construction of the bridge across the ocean as unimaginable, impossible and wonderful, causing their hair to stand on end in amazement.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
तमचिन्त्यमसह्यं च ह्यद्भुतं लोमहर्षणम् ॥ ७७ ॥
ददृशुः सर्वभूतानि सागरे सेतुबन्धनम् ।

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।
तमचिन्त्यमसह्यं च हृद्भुतं लोमहर्षणम् ॥
ददृशुः सर्वभूतानिसागरे सेतुबन्धनम् ।

तानि कोटि सहस्राणि वानराणाम् महाओजसाम् । बध्नन्तः सागरे सेतुम् जग्मुः पारम् महाउदधेः ॥ २-२२-७७

वानरलोग भी इधर-उधर उछल-कूदकर गर्जना करते हुए उस अचिन्त्य, असह्य, अद्भुत और रोमाञ्चकारी पुलको देख रहे थे । समस्त प्राणियोंने ही समुद्रमें सेतु बाँधनेका वह कार्य देखा ॥ ७७ १/२ ॥

वानररू कूड अत्तिन्दित्त नॆगॆयुत्ता, कुणियुत्ता, गर्जिसुत्ता, ऊहिसलु असाध्यवाद, परमाद्भुतवागिद्द, रोमाञ्चकर सेतुवॆयन्नु नोडुत्तिद्दरु. समस्त प्राणिगळू समुद्रद मेलॆ निर्मिसिद सेतुवॆयन्नु नोडि अच्चरिपट्टरु.॥77½॥

पदच्छेदः

77. taani = those; koTisahasraaNi = thousand crores; vaanaraaNaam = of monkeys; mahaujasaam = in a great spectacle; jagmuH = reached; paaram = the other shore; mahodadhiH = of the great ocean; badhnantaH = soon after building; setum = the bridge; saagare = across the ocean.

अनुवादः

Those thousand crores of monkeys in a great spectacle reached the other shore of the great ocean soon after building that bridge across the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानि कोटिसहस्राणि वानराणां महौजसाम् ॥ ७८ ॥
बध्नन्तः सागरे सेतुं जग्मुः पारं महोदधेः ।

विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः । अशोभत महासेतुः सीमन्त इव सागरे ॥ २-२२-७८

इस प्रकार उन सहस्र कोटि (एक खरब) महाबली एवं उत्साही वानरोंका दल पुल बाँधते-बाँधते ही समुद्रके उस पार पहुँच गया ॥ ७८ १/२ ॥

हीगॆ महाबलिष्ठराद परमोत्साही साविरकोटि वानर सैनिकरु समुद्रदल्लि सेतुवॆयन्नु कट्टुत्तले समुद्रद आचॆय दडक्कॆ तलुपिदरु.॥78½॥

पदच्छेदः

78. mahaan = that colossal; setuH = bridge; vishaalaH = which was broad; sukR^itaH = well- constructed; shriimaan = glorious; subhuumiH = of good posture; susamaahitaH = and held together firmly; ashobhata = looked beautiful; siimanta iva = like a separating straight line; saagare = in the ocean.

अनुवादः

That colossal bridge, which was broad, well-constructed, glorious, well postured and held together firmly, looked beautiful like a separating straight line in the ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः ॥ ७९ ॥
अशोभत महान् सेतुः सीमन्त इव सागरे ।

विशालः सुकृतः श्रीमान् सुभूमिः सुसमाहितः ॥
अशोभत महान् सेतुः सीमन्त इव सागरॆ ।

ततः परे समुद्रस्य गदा पाणिर् विभीषणः । परेषाम् अभिघत अर्थम् अतिष्ठत् सचिवैः सह ॥ २-२२-७९

वह पुल बड़ा ही विशाल, सुन्दरतासे बनाया हुआ, शोभासम्पन्न, समतल और सुसम्बद्ध था । वह महान् सेतु सागरमें सीमन्तके समान शोभा पाता था ॥ ७९ १/२ ॥

विशालवागिद्द, सुन्दरवागि कट्टिद समतलवागिद्द, सुसम्बद्धवागिद्द आ महासेतुवॆयु सागरदल्लि हॆङ्गसर बैतलॆयन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥79½॥

पदच्छेदः

79. tataH = then; vibhiishhaNaH = Vibhishana; gadaapaaNiH = wielding a mace in his hand; aatishhThat = stood up; pare = on the shore; samudrasya = of the ocean; sachivaiH saha = along with ministers; abhiyaanaartham = for the purpose of invading; pareshhaam = the enemies.

अनुवादः

Vibhishana, wielding a mace in his hand, stood up on the seashore along with his ministers, for the purpose of invading the enemies.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पारे समुद्रस्य गदापाणिर्विभीषणः ॥ ८० ॥
परेषामभिघातार्थमतिष्ठत् सचिवैः सह ।

पुल तैयार हो जानेपर अपने सचिवोंके साथ विभीषण गदा हाथमें लेकर समुद्रके दूसरे तटपर खड़े हो गये, जिससे शत्रुपक्षीय राक्षस यदि पुल तोड़नेके लिये आवें तो उन्हें दण्ड दिया जा सके ॥ ८० १/२ ॥

सेतुवॆ सिद्धवादॊडनॆये गदापाणियाद विभीषणनु तन्न सचिवरॊडनॆ समुद्रद आचॆय दडदल्लि निन्तनु. शत्रुगळेनादरू सेतुवॆयन्नु मुरियलु बन्दरॆ अवरन्नु दण्डिसुवुदे अवन उद्देशवागित्तु.॥80½॥

सुग्रीवस्तु ततः प्राह रामं सत्यपराक्रमम् ॥ ८१ ॥
हनूमन्तं त्वमारोह अङ्गदं त्वथ लक्ष्मणः ।
अयं हि विपुलो वीर सागरो मकरालयः ॥ ८२ ॥
वैहायसौ युवामेतौ वानरौ धारयिष्यतः ।

सुग्रीवस्तु ततः प्राह रामं सत्यपराक्रमम् ॥ हनूमन्तं त्वमारोह अङ्गदं चापि लक्ष्मणः ।
अयं हि विपुलो वीर सागरो मकरालयः ॥
वैहायसौ युवामेतौ वानरौ धारयिष्यतः ।

तदनन्तर सुग्रीवने सत्यपराक्रमी श्रीरामसे कहा—‘वीरवर! आप हनुमान् के कंधेपर चढ़ जाइये और लक्ष्मण अङ्गदकी पीठपर सवार हो लें; क्योंकि यह मकरालय समुद्र बहुत लंबा-चौड़ा है । ये दोनों वानर आकाश-मार्गसे चलनेवाले हैं । अतः ये ही दोनों आप दोनों भाइयोंको धारण कर सकेंगे’ ॥ ८१-८२ १/२ ॥

बळिक सुग्रीवनु सत्यपराक्रमि श्रीरामनल्लि- ‘वीरवरने! नीनु हनुमन्तन हॆगलेरु, लक्ष्मणनु अङ्गदन हॆगलल्लि कुळ्ळिरलि; एकॆन्दरॆ ई मकरालय समुद्रवु बहळ उद्द-अगलवागिदॆ. इवरिब्बरू वानररु आकाश मार्गदिन्द होगबल्लवरागिद्दारॆ. आद्दरिन्द इवरिब्बरु निम्मिब्बरन्नु हॊत्तुकॊळ्ळुवरु.॥81-82½॥

पदच्छेदः

80; 81. tataH = thereafter; sugrivantu = Sugriva on his part; praaha = spoke; raamam = to Rama; satyaparaakramam = the truly brave man; “Viira = O;valiant man! ayam = This; saagaraH = ocean; makaraalayaH = the abode of alligators; vipulaH hi = is indeed vast; tvam = you; aaroha = ascend; hanumantam = on Hanuman; atha = and; lakshhmaNaH = let Lakshmana; (ascend); aNgadam = Angada; etou = these; vaanarou = monkeys; dhaarayishhyataH = can hold; yuvaam = both of you; vaihaayason = while flying in the sky.

अनुवादः

Thereafter, Sugriva on his part spoke to Rama, the truly brave man as follows: “O, valiant man! This ocean, the abode of alligators, is indeed vast. You ascend the shoulder of Hanuman and let Lakshmana ascend the shoulder of Angada. These monkeys can hold both of you while flying in the sky.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

82. raamaH = Rama; shriimaan = the glorious; dharmaatmaa = and the righteous man; dhanvii = wielding a bow; sa lakshhmaNaH = along with Lakshmana; samanvitaH = together; sugriiveNa = with Sugriva; jagaama = went; agrataH = in front; tasya sainyasya = of that army.

अनुवादः

Rama the glorious and righteous man, wielding a bow along with Lakshmana together with Sugriva, went in front of that army.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्रतस्तस्य सैन्यस्य श्रीमान् रामः सलक्ष्मणः ॥ ८३ ॥
जगाम धन्वी धर्मात्मा सुग्रीवेण समन्वितः ।

अन्ये मध्येन गच्चन्ति पार्श्वतो अन्ये प्लवम् गमाः । सलिले प्रपतन्ति अन्ये मार्गम् अन्ये न लेभिरे ॥ २-२२-८३ केचिद् वैहायस गताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ।

इस प्रकार धनुर्धर एवं धर्मात्मा भगवान् श्रीराम लक्ष्मण और सुग्रीवके साथ उस सेनाके आगे-आगे चले ॥

हीगॆ धनुर्धर, धर्मात्मा भगवान् श्रीराम-लक्ष्मणरु, सुग्रीवनॊन्दिगॆ आ सैन्यद मुम्भागदल्लि पयणिसुत्तिद्दरु.॥83॥

पदच्छेदः

83. anye = some; plavaNgamaaH = monkeys; gachchhanti = went; madhyena = through the middle(of the bridge); anye = some others; paarshvatah = went through the sides of the bridge. Anye = some others; prapatanti = were jumping into; salilam = water; anye = some others; prapedire = went forward; maargam = on the path; kechit = some others; vaihaayasagataaH = entered the sky; pupluvuH = and aviated; suparNaaH iva = like Garuda; the eagle.

अनुवादः

Some monkeys went along the middle of the bridge. Some others went along the sides. Some others were jumping into water. Some others marched forward on the path. Some monkeys entered the sky and aviated like Garuda the eagle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतोऽन्ये प्लवङ्गमाः ॥ ८४ ॥
सलिलं प्रपतन्त्यन्ये मार्गमन्ये प्रपेदिरे ।
केचिद् वैहायसगताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ॥ ८५ ॥

अन्ये मध्येन गच्छन्ति पार्श्वतोऽन्ये प्लवङ्गमाः ॥ सलिलं प्रपतन्न्यन्ये मार्गमन्ये प्रपेदिरे ।
केचिद् वैहायसगताः सुपर्णा इव पुप्लुवुः ॥

घोषेण महता घोषम् सागरस्य समुच्च्रितम् ॥ २-२२-८४ भीमम् अन्तर् दधे भीमा तरन्ती हरि वाहिनी । वानराणाम् हि सा तीर्णा वाहिनी नल सेतुना ॥ २-२२-८५ तीरे निविविशे राज्ञा बहु मूल फल उदके ।

दूसरे वानर सेनाके बीचमें और अगल-बगलमें होकर चलने लगे । कितने ही वानर जलमें कूद पड़ते और तैरते हुए चलते थे । दूसरे पुलका मार्ग पकड़कर जाते थे और कितने ही आकाशमें उछलकर गरुड़के समान उड़ते थे ॥ ८४-८५ ॥

इतर वानररु सैन्यद नडुवॆ मत्तु अक्कपक्कदल्लि नडॆयतॊडगिदरु. ऎष्टो वानररु समुद्रक्कॆ हारि ईजिकॊण्डे होगुत्तिद्दरु. इतररु सेतुवॆय मूलक होगुत्तिद्दरॆ, कॆलवरु आकाशक्कॆ नॆगॆदु गरुडनन्तॆ हारि होगुत्तिद्दरु.॥84-85॥

पदच्छेदः

84. mahataa ghoshheNa = by the great sound; bhiimaa = of the terrific; harivaahinii = army of monkeys; tarantii = who were crossing (the ocean); ghoshham = the sound; saagarasya = of the ocean; samuchchhritam = which was very high; bhiimam = and terrific; antardadhe = was covered up.

अनुवादः

The highly terrific sound of the ocean was covered up by the great sounds of the terrific monkeys who were crossing the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

85. saa = that; vaahinii = army; vaanaraaNaam = of monkeys; tiirNaa = which crossed; nala setunaa = the bridge constructed by Nala; nivivishe = was encamped; tire = at a shore; bahu muula phaodake = having many fruits roots and water; raaj^Naa = by Sugriva.

अनुवादः

That army of monkeys, which crossed the ocean by the bridge constructed by Nala, was encamped by Sugriva at a shore having many fruits tubers and water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

घोषेण महता घोषं सागरस्य समुच्छ्रितम् ।
भीममन्तर्दधे भीमा तरन्ती हरिवाहिनी ॥ ८६ ॥

तद् अद्भुतम् राघव कर्म दुष्करम् । समीक्ष्य देवाः सह सिद्ध चारणैः । उपेत्य रामम् सहिता महर्षिभिः । समभ्यषिन्चन् सुशुभिअर् जलैः पृथक् ॥ २-२२-८६

इस प्रकार पार जाती हुई उस भयंकर वानर-सेनाने अपने महान् घोषसे समुद्रकी बढ़ी हुई भीषण गर्जनाको भी दबा दिया ॥ ८६ ॥

ई प्रकार दाटुत्तिद्द आ भयङ्कर सैन्यद महाघोषवु समुद्रद भारी गर्जनॆयन्नु मीरिसिदन्तित्तु.॥86॥

पदच्छेदः

86. samiikshhye = Seeing; tat = that; raaghava karm = Rama’s accomplishment; adbhutam = which was amazing; dushhkaram = and arduous; devaaH = celestials; Siddha chaariNaiH = Siddhas(semi-divine beings possessing supernatural faculties) and Charanas(celestial bards); maharshhibhiH saha = along with great sages; sahasaa = forthwith; upetya = approached; raamaH = Rama; abhishhinchan = consecrated;sushubhaiH = with very sacred; jalaiH = water; pR^ithak = separately.

अनुवादः

Seeing that Rama’s accomplishment, which was amazing and arduous; celestials, Siddhas (semi-divine beings possessing supernatural faculties) and Charanas (celestial bards) along with great sages, forthwith approached Rama and consecrated him with very splendid waters separately.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वानराणां हि सा तीर्णा वाहिनी नलसेतुना ।
तीरे निविविशे राज्ञो बहुमूलफलोदके ॥ ८७ ॥

जयस्व शत्रून् नर देव मेदिनीम् । ससागराम् पालय शाश्वतीः समाः । इति इव रामम् नर देव सत्कृतम् । शुभैर् वचोभिर् विविधैर् अपूजयन् ॥ २-२२-८७

धीरे-धीरे वानरोंकी सारी सेना नलके बनाये हुए पुलसे समुद्रके उस पार पहुँच गयी । राजा सुग्रीवने फल, मूल और जलकी अधिकता देख सागरके तटपर ही सेनाका पड़ाव डाला ॥ ८७ ॥

नळनु निर्मिसिद सेतुवॆयिन्द वानरर ऎल्ल सैन्यवु निधानवागि समुद्रद आचॆ दडवन्नु तलुपितु. राजा सुग्रीवनु ल-मूल मत्तु नीरिन सौलभ्य हॆच्चिरुवुदन्नु नोडि अल्ले सैन्यद बिडार बिट्टनु.॥87॥

पदच्छेदः

87. (The celestials Siddhas and others); aapuujayan = exalted; raamam = Rama; naradeva satkR^itam = who was respected by kings; vividhaiH = with various; shubhaiH = auspicious; vachobhiH = words; itiiva = thus; naradeva = O king! Jayasva = defeat; shatruun = the enemies; paalaya = rule; mediniim = the earth; sa saagaraan = along with the sea; shaasvatiiH = eternally; samaaH = for years.

अनुवादः

The celestials, Siddhas and others exalted Rama, who was duly respected by kings with their auspicious -words as follows: " O, king! Defeat the enemies. Rule the earth and ocean eternally for years.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदद्भुतं राघवकर्म दुष्करं
समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः ।
उपेत्य रामं सहसा महर्षिभि-
स्तमभ्यषिञ्चन् सुशुभैर्जलैः पृथक् ॥ ८८ ॥

तदद्भुतं राघवकर्म दुष्करं
समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारणैः ।
उपेत्य रामं सहसा महर्षिभिः
समभ्यषिञ्चन् सुशुभैर्जलैः पृथक् ॥

भगवान् श्रीरामका वह अद्भुत और दुष्कर कर्म देखकर सिद्ध, चारण और महर्षियोंके साथ देवतालोग उनके पास आये तथा उन्होंने अलग-अलग पवित्र एवं शुभ जलसे उनका अभिषेक किया ॥ ८८ ॥

भगवान् श्रीरामन आ अद्भुत मत्तु दुष्कर कर्मवन्नु नोडि सिद्धरु, चारणरु, महर्षि गळॊन्दिगॆ देवतॆगळु अवन बळिगॆ बन्दु बेरॆ बेरॆयाद शुभजलदिन्द अवन अभिषेक माडिदरु.॥88॥

जयस्व शत्रून् नरदेव मेदिनीं
ससागरां पालय शाश्वतीः समाः ।
इतीव रामं नरदेवसत्कृतं
शुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ॥ ८९ ॥

जयस्व शत्रून् नरदेव मेदिनीं
ससागरां पालय शाश्वतीः समाः ।
इतीव रामं नरदेवसत्कतं
शुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ॥

फिर बोले—‘नरदेव! तुम शत्रुओंपर विजय प्राप्त करो और समुद्रपर्यन्त सारी पृथ्वीका सदा पालन करते रहो ।’ इस प्रकार भाँति-भाँतिके मङ्गलसूचक वचनोंद्वारा राजसम्मानित श्रीरामका उन्होंने अभिवादन किया ॥ ८९ ॥

मत्तॆ नुडिदरु-नरदेवने! नीनु शत्रुगळन्नु जयिसि, सागरान्त पृथिवियन्नु सदा पालिसुत्ता इरु. हीगॆ अनेक शुभवाक्यगळिन्द श्रीरामनन्नु अभिनन्दिसिदरु.॥89॥
श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद युद्धकाण्डदल्लि इप्पत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥22॥

पदच्छेदः

19; 20; 21;22; 23; 24. viiryavaan = the valiant; saagaraaH = ocean; iishvaraH = the lord of rivers; ratna maalyaambaradharaH = wearing a wreath of pearls; padmapatra nibhekshhaNaH = with his eyes resembling lotus- leaves; dhaarayaan = bearing; divyaam = a beautiful; srajam = garland; sarvapushhpamayiim = made of all kinds of flowers; shirasaa = on his head; tapaniiya vibhuushhaNaiH = with ornaments of refined; jaataruupa mayaishchaiva = gold; bhuushhitaH = adorned; bhuushhaNottamaIH = with excellent jewels; ratnaanaam = made of pearls; aatmajaanaam = from his domain; maN^DitaH = decorated; vividhaiH = with different kinds; dhaatubhiH = of gems and metals ;himavaan shailaH iva = resembling the Himavat Mountain; bibhrat = he wore; vipulena = on his broad; urasaa = chest; taralam = a locket; paN^Dara prabham = sheding a white luster; kaustubhasya sahodaram = resembling a Kaustubha gem(adorning the bosom of Lord Vishnu.);ekaavalii madhyagatam = and hanging in the middle of a single string of pearls ; aaghuurNita taraN^goughaH = with a multitude of waves; whirled around him; kaalikaanila samkulaH = encircled by the clouds and winds; samaavRi^taH = escorted;; aapagaabhiH = by rivers; gaN^gaa Sindhu pradhaanaabhiH = mainly Ganga and Sindhu; saruupaabhiH = equal in form; devataanaam = to deities; naanaa ruupaabhiH = and endowed with diverse forms; samuprakramya = approached; raaghavam = Rama; praaN^jaliH = with joined palms; sharapaaNinam = who stood with arrows in hand; aamantrya = addressing as “Rama!’ puurvam = first; abraviit = spoke; vaakyam = (the following) words:

अनुवादः

The valiant ocean, the lord of rivers, wearing a wreath of pearls, with his eyes resembling lotus leaves, bearing a beautiful garland made of all kinds of flowers on his head, with ornaments of refined gold, adorned with excellent jewels made of pearls from his domain, decorated with different kinds of gems and metals, resembling Himavat mountain, wearing on his broad chest a locket shedding a white luster, resembling a Kaustubha gem (adorning the blossom of Lord Vishnu) and hanging in the middle of a single string of pearls, with a multitude of waves whirled around him, encircled by the clouds and winds, escorted by rivers mainly the Ganga and Sindhu, endowed with diverse forms resembling various deities, approached Rama with joined palms, who stood with arrows in hand, addressing him first as �Rama!’ and spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः ॥ २२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके युद्धकाण्डमें बाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २२ ॥